Den Haag, maart 2005

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Den Haag, maart 2005"

Transcriptie

1 Den Haag, maart 2005

2 Team: Jaccomien van Beek Petra de Groene Lars Groenhuijse Met medewerking van: Fieke Rijkers Gijsbert Zwart Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 2 van 68

3 INHOUDSOPGAVE AANLEIDING EN DOEL VAN HET ONDERZOEK PLAN VAN AANPAK INDELING VAN HET RAPPORT STATUS DOCUMENT VERDERE CONSULTATIEPROCEDURE Aanpak monitoren gasmarkt 2.1 INLEIDING MONITORINGSKADER MARKTSTRUCTUUR MARKTUITKOMSTEN INTERPRETATIE VAN INDICATOREN OVERZICHT VAN INDICATOREN INLEIDING MARKTPLAATSEN AANTAL MARKTSPELERS JURIDISCHE EN FEITELIJKE TOEGANGSPROCEDURES NON-DISCRIMINATIE ONTBUNDELING TRANSPARANTIE CAPACITEIT ECONOMISCH EFFICIËNTE ALLOCATIEPROCEDURES PRODUCTDIFFERENTIATIE CONCLUSIE AANWEZIGHEID INDICATOREN MARKTSTRUCTUUR IN NEDERLAND INLEIDING GAS ONTVANGSTATION (GOS) TITLE TRANSFER FACILITY EUROHUB CONCLUSIE AANWEZIGHEID INDICATOREN MARKTUITKOMSTEN IN NEDERLAND Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 3 van 68

4 5 5.1 INLEIDING MARKSTRUCTUUR MARKTUITKOMSTEN BEHOEFTE AAN BELEIDSMAATREGELEN? Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 4 van 68

5 Samenvatting In dit informatie- en consultatiedocument zijn de resultaten neergelegd van het eerste monitoringsonderzoek van DTe naar de Nederlandse groothandelsmarkt gas. Aan de hand van dertien verschillende indicatoren wordt bekeken in hoeverre deze groothandelsmarkt voldoet aan de criteria van non-discriminatie, transparantie, daadwerkelijke mededinging en doeltreffende marktwerking. Hierbij is onderscheid gemaakt in de marktstructuur (het speelveld ) en de marktuitkomsten (de resultaten van het spel ). In dit document wordt aan marktpartijen gevraagd of zij zich kunnen vinden in de door DTe gemaakte analyses en de voorgestelde maatregelen. In dit document concludeert DTe dat een aantal elementen in de marktstructuur onvoldoende of negatief is. Zo zijn er twee marktplaatsen (GOS en Eurohub) die onvoldoende werken. Dit terwijl een zeer groot deel van het totaal verhandelde gas in Nederland op het GOS wordt afgeleverd. Daarnaast is er een te hoge concentratiegraad op de markt, is de TSO economisch onvoldoende ontbundeld, is er onvoldoende transparantie in de wijze waarop het systeem wordt gebalanceerd, worden de ondersteunende diensten transport en kwaliteitsconversie niet efficiënt verdeeld en is er geen efficiënt balanceringsregime aanwezig. Wel ziet DTe een aantal elementen in de markstructuur dat als voldoende of positief kan worden beschouwd. Zo bevat de marktstructuur een weliswaar kleine, maar goede marktplaats (TTF), zijn er voldoende spelers op de markt, vormen de juridische en feitelijke procedures geen drempel tot toetreding, is er non-discriminatoire toegang tot de ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie, is de TSO voldoende juridisch ontbundeld, is er fysiek voldoende capaciteit aan gas en transport en een voldoende gevarieerd aanbod van contracten in transport. Ten aanzien van de marktuitkomsten komt DTe tot de conclusie dat alleen het TTF zich positief ontwikkelt, maar nog achterblijft in vergelijking tot de ontwikkeling van buitenlandse marktplaatsen. De marktplaats Eurohub ontwikkelt zich zeer negatief omdat daar vorig jaar nagenoeg niet werd gehandeld. Op de marktplaats GOS is het doorverhandelen van gas niet mogelijk is. Aangezien het GOS als marktplaats wel het meest wordt gebruikt, heeft dit een belemmerend effect op de ontwikkeling van de totale groothandelsmarkt. DTe betwijfelt of de markt de belangrijkste geconstateerde negatieve elementen in de marktstructuur zelf kan oplossen. Deze twijfel is in de eerste plaats gebaseerd op de ervaring dat in markten met een hoge concentratiegraad veranderingen door de sterke marktpartijen vaak zo lang mogelijk worden tegen gehouden. In de tweede plaats leert de ervaring dat belangrijke ontwikkelingen in de Nederlands groothandelsmarkt gas in het verleden vaak door de overheid zijn geforceerd. DTe zal de reacties op de consultatie gebruiken om maatregelen te formuleren en overweegt alvast dat deze maatregelen in ieder geval gericht zouden moeten zijn op het aantrekken van handel op het TTF ten koste van de marktplaats GOS en efficiëntere allocatiemechanismen in de primaire markt. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 5 van 68

6 1 Inleiding 1. Met de liberalisering van de Nederlandse energiemarkt, is marktwerking in de energiesector geïntroduceerd. Doeltreffende marktwerking heeft de volgende voordelen voor de consument 1 : Efficiënter werkende bedrijven die lagere kosten in rekening brengen; Betere dienstverlening; Meer gedifferentieerd productenpakket voor de consument. 2. Om er voor te zorgen dat deze voordelen ook worden behaald, dient zeker te worden gesteld dat marktwerking ook daadwerkelijk plaatsvindt. Eventuele factoren die marktwerking kunnen belemmeren, moeten tijdig worden geïdentificeerd en weggenomen. Met de inwerkingtreding van de implementatie- en interventiewet 2 (hierna: I-wet) heeft de Dienst uitvoering en toezicht Energie (hierna: DTe) de wettelijke taak gekregen om nauwlettend in de gaten te houden of de energiemarkten transparant en niet-discriminatoir zijn en of er sprake is van daadwerkelijke mededinging en doeltreffende marktwerking (artikel 5, Elektriciteitswet 1998). 3. DTe geeft momenteel invulling aan deze wettelijke taak in 3 verschillende projecten: monitoring retailmarkt elektriciteit en gas, monitoring groothandelsmarkt elektriciteit en monitoring groothandelsmarkt gas. Dit document maakt onderdeel uit van het project monitoring groothandelsmarkt gas. 4. Doel van dit document is het geven van inzicht in de resultaten van het eerste monitoringsonderzoek van de Nederlandse groothandelsmarkt gas (hierna: groothandelsmarkt). Aan belanghebbenden wordt gevraagd om op de resultaten te reageren en aan te geven in hoeverre zij de analyses van DTe onderschrijven. DTe zal de gegeven reacties meenemen in het formuleren van eigen maatregelen en het opstellen van een advies aan de Minister van Economische Zaken (hierna: de Minister) over eventueel te treffen beleidsmaatregelen om de marktwerking op deze markt te stimuleren. 5. Ten behoeve van de analyse van de huidige situatie op de groothandelsmarkt voor gas heeft DTe op de volgende manieren informatie verzameld: De publiek beschikbare gegevens zijn verzameld en bestudeerd; 1 Zie hiervoor ook het Informatie- en consultatiedocument onderzoek ontwikkeling gasmarkt, DTe, juni 2004, blz 11 en Wijziging Elektriciteitswet 1998 en Gaswet in verband met implementatie en aanscherping toezicht netbeheer, Staatsblad 2004, nr Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 6 van 68

7 Er zijn bilaterale gesprekken gevoerd met actieve marktpartijen op de groothandelsmarkt; Er is een enquête verstuurd naar alle actieve marktpartijen op de groothandelsmarkt met het verzoek om bepaalde informatie te verstrekken (zie Bijlage 2); Er is een informatieverzoek gestuurd naar de landelijke netbeheerder Gas Transport Services B.V.(hierna: GTS). 6. Voor een goede analyse van de vraag of de groothandelsmarkt voor gas voldoet aan de kenmerken van non-discriminatie, transparantie, daadwerkelijke mededinging en doeltreffende marktwerking, zou men echter niet alleen moeten kijken naar de huidige situatie op de groothandelsmarkt maar ook naar het ontwikkelingstraject. Mededinging en marktwerking zijn namelijk dynamische processen die zich niet goed door een momentopname laten bestuderen. Het is dan ook van belang om inzicht te krijgen in de vraag of de genoemde aspecten van de gasmarkt zich in positieve zin ontwikkelen of juist niet. 7. Idealiter wordt dit inzicht in het ontwikkelingstraject verkregen door hetzelfde onderzoek regelmatig bijvoorbeeld jaarlijks - opnieuw uit te voeren 3. Aangezien dit het eerste monitoringsonderzoek van de groothandelsmarkt is, zou dit betekenen dat pas over één jaar iets over het ontwikkelingstraject kan worden gezegd. Omdat DTe het van belang acht om reeds in dit eerste onderzoek het ontwikkelingstraject (gedeeltelijk) mee te nemen, zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: In de enquête aan marktpartijen op de groothandelsmarkt zijn gegevens over meerdere jaren gevraagd; Er is door The Brattle Group onderzoek uitgevoerd naar de ontwikkeling van 3 buitenlandse groothandelsmarkten voor gas, namelijk: de groothandelsmarkt op het National Balancing Point (NBP) in het Verenigd Koninkrijk (VK), de groothandelsmarkt op Henry Hub in de Verenigde Staten (VS) en de groothandelsmarkt op de Zeebrugge Hub in België. In dit onderzoek is gekeken naar zogenaamde sleutelfactoren die de ontwikkeling van deze marktplaatsen hebben bevorderd. In Bijlage 2 wordt nader ingegaan op dit onderzoek. 8. Om het ontwikkelingstraject in de toekomst beter in kaart te krijgen, is DTe van plan om dit onderzoek meerdere jaren achtereen te herhalen. 9. Tot slot wordt opgemerkt dat het onderzoeksbureau Frontier Economics in opdracht van DTe en de Nederlandse Mededingingsautoriteit (hierna: NMa) apart onderzoek heeft gedaan naar de flexibiliteitsproducten die op de groothandelsmarkt worden aangeboden. De resultaten van dit onderzoek zijn gepubliceerd op de Internetpagina van DTe. In dit document wordt daarom niet nader op dit onderdeel van de groothandelsmarkt ingegaan. 3 Een dergelijke aanpak is door DTe reeds gekozen bij de monitoring van de groothandelsmarkt elektriciteit waar inmiddels al twee monitoringsonderzoeken hebben plaatsgevonden. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 7 van 68

8 10. Dit document is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 wordt de aanpak weergegeven op basis waarvan de monitoring van de groothandelsmarkt is uitgevoerd. Voor zowel de marktstructuur als de marktuitkomsten worden indicatoren opgesteld waarmee getoetst kan worden in hoeverre op de groothandelsmarkt sprake is van transparantie, non-discriminatie, daadwerkelijke mededinging en doeltreffende marktwerking. De situatie en ontwikkeling op de groothandelsmarkt wordt vervolgens weergegeven aan de hand van deze indicatoren in hoofdstuk 3 (marktstructuur) en hoofdstuk 4 (marktuitkomsten). Tenslotte wordt in hoofdstuk 5 een boordeling van de groothandelsmarkt gegeven. In de bijlagen is een aantal zaken nader toegelicht, waarnaar in het document wordt verwezen. 11. De standpunten en analyses van DTe in dit document zijn voorlopig van aard en kunnen naar aanleiding van reacties van respondenten worden aangepast. Het document bezit derhalve geen juridische status waardoor de directeur DTe of de directeur-generaal van de NMa aan de inhoud van dit document zou zijn gebonden. 12. In dit document wordt een aantal vragen gesteld. DTe verzoekt marktpartijen en andere belanghebbenden om een reactie op deze vragen. Respondenten wordt gevraagd om antwoorden op vragen zoveel mogelijk te onderbouwen en toe te lichten. DTe zal de reacties meenemen in het formuleren van eventuele eigen beleidsmaatregelen en een advies aan de Minister. 13. Reacties op dit consultatiedocument dienen door DTe te zijn ontvangen en kunnen worden gezonden naar: Dienst uitvoering en toezicht Energie Onder vermelding van projectnummer Postbus BH Den Haag 14. Reacties kunnen tevens worden verzonden per naar: Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 8 van 68

9 15. DTe zal de schriftelijke reacties van de respondenten in beginsel op zijn Internetpagina publiceren. Indien (bepaalde delen van) reacties van partijen vertrouwelijk zijn, wordt gevraagd om deze passages als zodanig te markeren. Tabel 1. Overzicht verdere procedure Datum Mijlpaal 18 april 2005 Consultatiesessie bij DTe 22 april 2005 Einde schriftelijke reactie termijn 30 juni 2005 Formulering eigen beleidsmaatregelen en advies Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 9 van 68

10 2 Aanpak monitoren gasmarkt 16. In dit hoofdstuk wordt aangegeven aan de hand van welke indicatoren DTe de groothandelsmarkt zal monitoren. Daartoe zal eerst in paragraaf 2.2 het monitoringskader worden toegelicht. Vervolgens wordt in paragraaf 2.3 ingegaan op de indicatoren voor het monitoren van de marktstructuur en in paragraaf 2.4 op de indicatoren voor het monitoren van de marktuitkomsten. In paragraaf 2.5 wordt aangegeven hoe de verschillende indicatoren moeten worden geïnterpreteerd. Het hoofdstuk eindigt met een overzicht van alle in het onderzoek gebruikte indicatoren in paragraaf Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven, heeft DTe op grond van artikel 5 van de Elektriciteitswet 1998 de taak om nauwlettend in de gaten te houden of de energiemarkten (specifiek voor dit onderzoek de groothandelsmarkt gas) voldoen aan de volgende kenmerken: non-discriminatie; transparantie; daadwerkelijke mededinging; doeltreffende marktwerking. 18. Om op bovengenoemde kenmerken te kunnen toetsen, wordt in de eerste plaats gekeken naar het speelveld (marktstructuur) waarop de marktspelers actief zijn. Een goede marktstructuur kenmerkt zich door een level playing field met transparante en non-discriminatoire regels, voldoende gelijkwaardige spelers en de aanwezigheid van voldoende middelen (zoals transport en kwaliteitsconversie) om op de markt actief te kunnen zijn. 19. Indien het speelveld voldoet aan de kenmerken van een level playing field, kan het marktspel op goede wijze worden gespeeld. Dit kan vervolgens leiden tot doeltreffende marktwerking, een liquide markt en efficiënte prijzen (marktuitkomsten). Hier zou een vergelijking kunnen worden gemaakt met een voetbalspel. De markstructuur kan dan worden vergeleken met de noodzakelijke middelen om het spel te spelen, namelijk: het voetbalveld, de doelen, de bal, spelers, de regels van het spel en de scheidsrechter. Een goede marktstructuur stelt iedere speler in beginsel in gelegenheid om een doelpunt te scoren of de wedstrijd te winnen. De marktuitkomsten kunnen worden vergeleken met de uitkomst van de wedstrijd: de doelpunten, het aantal penalty s, het aantal hoekschoppen, het spelverloop, etc. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 10 van 68

11 20. Is er sprake van een goede marktstructuur met efficiënte uitkomsten dan zal dit zich uiteindelijk vertalen in voordelen voor de consument. De consument zal deze voordelen merken door efficiënte prijzen, betere dienstverlening en een breed productaanbod. Daarnaast kunnen de marktuitkomsten invloed hebben op de oorspronkelijke marktstructuur. Dit gebeurt onder andere als marktpartijen op basis van de marktuitkomsten besluiten toe- of uit te treden. De markstructuur kan ook worden veranderd als de overheid hiertoe beleidsmaatregelen neemt. 21. In onderstaande figuur is de relatie tussen marktstructuur, marktuitkomsten en de voordelen voor de consument nader weergegeven 4. Figuur 1 De relatie tussen marktstructuur, marktuitkomsten en voordelen voor de consument Beleidsmaatregelen aanpassing Marktstructuur Is er sprake van een level playing field met transparante en nondiscrmininatoire regels? Marktuitkomsten Is er sprake van een efficiënte en liquide markt? Voordelen Consument: Efficiënte prijzen Betere dienstverlening Breed productaanbod 4 In de economische literatuur wordt in het zogenaamde structure conduct performance paradigma nog de schakel marktgedrag onderscheiden. Hierbij gaat het om een bestudering van het gedrag van individuele marktspelers. Zo wordt bijvoorbeeld gekeken naar toe- en uittreding, prijsgedrag en marketing- en reclameactiviteiten van marktspelers. In dit document wordt op verschillende plaatsen ook ingegaan op het gedrag van individuele marktspelers. Vanwege de leesbaarheid van dit document is dit niet in een apart hoofdstuk gezet. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 11 van 68

12 22. Het belang van een goedwerkende groothandelsmarkt wordt in onderstaande figuur getoond. Hieruit blijkt dat ruim 40% van de gasrekening van een gemiddelde kleinverbruiker wordt bepaald door de inkoopkosten van een leverancier op de groothandelsmarkt. Dit betekent dat het effect van goed of slecht werkende groothandelsmarkt direct en significant merkbaar is in de uiteindelijke gasprijs voor de consument. Figuur 2 Opbouw gasrekening voor een gemiddelde consument in 2004, [Bron: DTe] Opbouw gasrekening voor een gemiddelde consument in % 80% Percentage 60% 40% 20% Belastingen+meterhuur Netkosten Bruto-marge leverancier Inkoopkosten 0% 23. Op grond van de consultatie in het kader van het onderzoek naar de ontwikkeling in de gasmarkt 5 en studie naar de ontwikkeling van buitenlandse gasmarkten 6, heeft DTe de hieronder genoemde indicatoren voor de marktstructuur opgesteld. Per indicator wordt kort het belang er van toegelicht. Marktplaatsen 24. Eén of meerdere marktplaatsen waar markpartijen tegen beperkte transactiekosten in gas kunnen handelen is een essentieel element van een goede markstructuur. 7 De markt zal uiteindelijk bepalen aan hoeveel marktplaatsen er behoefte is. Voor de hoogte van de transactiekosten moet niet alleen worden gekeken naar de directe kosten (abonnementsgelden en tarieven voor verhandelingen), maar 5 Informatie- en Consultatiedocument Onderzoek Ontwikkeling Gasmarkt, DTe januari Zie Bijlage 1. 7 Dit blijkt onder andere ook uit de ontwikkeling van de gasmarkt in de VS waar de Federal Energy Regulatory Commission (FERC) een aantal mogelijke marktplaatsen in kaart bracht en maatregelen nam om deze marktplaatsen verder te ontwikkelen. Dit gebeurde in Order 636 van de FERC, zie hiervoor verder Bijlage 1. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 12 van 68

13 ook naar de indirecte transactiekosten (o.a. kosten voor het zoeken van informatie en een wederpartij) die onder andere worden bepaald door de transparante werking van de marktplaats. Aantal marktspelers 25. Indien er sprake is van een markt met weinig marktspelers kan effectieve concurrentie worden belemmerd. In een sterk geconcentreerde markt kunnen spelers bovendien makkelijker de marktuitkomsten eenzijdig of gezamenlijk beïnvloeden. Juridische en feitelijke toegangsprocedures Effectieve mededinging kenmerkt zich door toetreding van efficiënte spelers en uittreding van inefficiënte spelers. Juridische en feitelijke toegangsprocedures in de marktstructuur kunnen de natuurlijke toe- en uittreding (onnodig) bemoeilijken. Bovendien is het van belang dat er een snelle geschilbeslechtingsprocedure is door een onafhankelijke instantie. In een markt waarbij de voortgang van levering (leveringszekerheid) vaak essentieel is, kunnen langdurige toegangsprocedures een verstorende werking op de concurrentie hebben. Non-discriminatie 27. Voor daadwerkelijke mededinging is het van belang dat de spelers onder non-discriminatoire voorwaarden toegang krijgen tot de noodzakelijke middelen. De tarieven en voorwaarden van de diensten transport, kwaliteitsconversie en balancering moeten derhalve non-discriminatoir zijn 9. Ontbundeling 28. De Transmission System Operator (hierna: TSO) speelt in de groothandelsmarkt een centrale rol. In de eerste plaats is de TSO beheerder van het landelijke transmissienet en de middelen waarmee ondersteunende diensten worden aangeboden. Daarnaast beschikt de TSO vaak over informatie die essentieel is voor een goede werking van de markt, zoals bijvoorbeeld informatie over beschikbare transportcapaciteit. Vanwege deze centrale rol is het van belang dat er bij de TSO geen belangenverstrengeling optreedt, zodat hij deze informatie ter beschikking stelt aan alle marktpartijen. Dit wordt gegarandeerd door de TSO te scheiden van productie- handels- en leveringsbedrijven. Transparantie 29. Voor daadwerkelijke mededinging in een geliberaliseerde markt is het van belang dat alle marktspelers gelijke toegang hebben tot relevante marktinformatie. Dit betreft informatie over de beschikbare capaciteit en de voorwaarden van de noodzakelijke middelen transport, 8 Een voorbeeld van een juridische toegangsprocedure is een vergunningvereiste. Deze vereisten kunnen zo zwaar zijn dat slechts een beperkt aantal marktpartijen hieraan kan voldoen. Voorbeeld van feitelijke toegangsprocedures zijn kredietwaardigheideisen of boekingsystemen. 9 Flexibiliteit wordt ook als noodzakelijk middel gezien. Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 wordt hier apart op ingegaan in het rapport van Frontier Economics. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 13 van 68

14 kwaliteitsconversie en balancering. Transparantie bevordert bovendien non-discriminatoire toegang tot deze middelen en een efficiënt gebruik van de middelen door de marktspelers. Capaciteit 30. Een markt kan goed werken indien er voldoende beschikking is over de noodzakelijke middelen om het marktspel te kunnen spelen. Voor de groothandelsmarkt geldt dat er naast gas voldoende beschikking moet zijn over de ondersteunende diensten transport en kwaliteitsconversie. Economisch efficiënte allocatiemechanismen 31. De middelen (zoals transport en kwaliteitsconversie) die nodig zijn om de groothandelsmarkt voor gas te betreden zijn vaak schaars. Het is daarom van belang dat deze middelen efficiënt worden ingezet. Een efficiënt allocatiemechanisme zorgt er voor dat de schaarse middelen terecht komen bij de partijen die er het meeste waarde aan hechten en dat het systeem op de meest kostenefficiënte manier wordt gebruikt 10. Productdifferentiatie 32. Om het marktspel zo effectief mogelijk te kunnen spelen is het van belang dat de vorm en de wijze waarop de noodzakelijke middelen worden aangeboden zo goed mogelijk aansluiten bij de vraag van de spelers van het spel. In de praktijk betekent dit dat de noodzakelijke diensten in verschillende vormen en looptijden worden aangeboden. 33. Op grond van de liquiditeitsstudies Elektriciteit 11 en verschillende literatuur heeft DTe de hieronder genoemde indicatoren voor marktuitkomsten opgesteld. Per indicator wordt kort het belang er van toegelicht. Aan de hand van indicatoren voor marktuitkomsten wordt gekeken of er sprake is van doeltreffende marktwerking en een liquide markt. Met een liquide markt wordt gedoeld op een markt die voldoende mogelijkheden tot handel biedt en waar individuele transacties slechts geringe invloed hebben op de marktprijs. Daarnaast kunnen in een liquide markt standaardtransacties over het algemeen snel worden uitgevoerd. Dat wil zeggen dat voor elke transactie snel een tegenpartij kan worden gevonden en dat een groot volume kan worden verhandeld. Efficiënte prijzen 34. Er is sprake van efficiënte prijzen indien de prijzen de marginale kosten van gasproductie of die van het substituut (olie) reflecteren. Om een tweetal redenen is het voor DTe op dit moment niet 10 Artikel 8 lid 2 van de Richtlijn 2003/55/EG van de Europese Raad en het Parlement van 26 juni 2003 bepaalt kortweg dat de tarieven voor balanceringsdiensten de kostprijs moeten weerspiegelen. 11 DTe, Liquiditeitstudie Elektriciteit , maart Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 14 van 68

15 mogelijk om te beoordelen of er sprake is van efficiënte prijzen op de groothandelsmarkt. In de eerste plaats heeft DTe momenteel geen inzicht in de marginale kosten van productie. In de tweede plaats wordt opgemerkt dat hoewel de gas en olieprijzen in Nederland naar elkaar tenderen, dit niet wordt veroorzaakt door arbitrage (zoals bijvoorbeeld in het VK en de VS) maar door een contractuele koppeling van deze prijzen 12. Door het ontbreken van voldoende gegevens heeft DTe derhalve deze indicator in het onderhavige monitoringsrapport nog niet onderzocht. Verhandeld volume en transacties 35. Indien het verhandelde volume een veelvoud is van het fysiek geleverde volume in een markt is dit een teken dat er sprake is van een liquide markt en doeltreffende marktwerking. Dit duidt immers op een markt waar partijen elkaar makkelijk kunnen vinden en waarop individuele marktpartijen hun winst proberen te maximaliseren. Volatiliteit van prijzen 36. Indien er sprake is van een niet-liquide markt zullen de marktprijzen voor een bepaald product sterker worden beïnvloed door individuele transacties. Dit resulteert in sterke fluctuaties in marktprijzen. Om de volatiliteit van de prijzen te analyseren is het van belang om de prijzen voor hetzelfde product te vergelijken. Zo geven prijsverschillen in dagcontracten van verschillende dagen geen informatie over de volatiliteit, omdat elke nieuwe dag kan worden gezien als een ander product. Spreiding tussen aanbod- en vraagprijzen 37. In een liquide markt zullen geen grote verschillen blijven bestaan tussen de prijzen waartegen aanbieders bereid zijn te verkopen (laatkoers) en prijzen waartegen vragers bereid zijn te kopen (biedkoers). Omdat partijen elkaar makkelijker kunnen vinden en er voldoende concurrentie is, zullen zij de marktprijs steeds beter kunnen inschatten, waardoor aanbod- en vraagprijzen dichter bij elkaar komen. Een structurele toe- of afname van de spreiding tussen bied- en laatkoersen kan een indicatie zijn dat de liquiditeit op de markt verslechtert respectievelijk verbetert. Arbitragemogelijkheden 38. Er is sprake van arbitragemogelijkheden indien er prijsverschillen bestaan tussen substitueerbare producten. In markten met doeltreffende marktwerking zullen deze prijsverschillen door handel snel verdwijnen. Marktpartijen zullen immers ondergewaardeerde producten kopen en overgewaardeerde producten verkopen totdat beide producten gelijk geprijsd zijn. Er kan sprake zijn van arbitrage tussen verschillende producten op dezelfde marktplaats (b.v. arbitrage tussen olie en gas of lange- en korte termijncontracten) of tussen verschillende marktplaatsen. In dit document is de laatste vorm van arbitrage onderzocht. 12 Zie verder Bijlage 5. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 15 van 68

16 Om aan de hand van bovengenoemde indicatoren voor markstructuur en marktuitkomsten een eindoordeel te kunnen geven over het niveau van marktwerking zijn drie zaken van belang. Ten eerste is het belangrijk te realiseren dat de meeste indicatoren niet te vangen zijn in één absolute grootheid waardoor ze lastig meetbaar zijn. Daarom wordt een groot aantal indicatoren geëvalueerd aan de hand van vergelijkingen met het buitenland en de perceptie van marktpartijen. Hierdoor ontstaat inzicht in de gewenste norm van de indicator. Vervolgens kan met trendanalyses worden aangegeven of de verschillende indicatoren zich richting de norm bewegen of juist er vandaan. 40. Daarnaast dient te worden bedacht dat niet alle indicatoren even zwaar wegen als maatstaf voor de mate van doeltreffende marktwerking. Om te achterhalen welke indicatoren als zogenaamde sleutelfactoren kunnen worden gezien, is de ontwikkeling van een drietal buitenlandse gasmarkten onderzocht. Op basis van dit onderzoek is DTe van mening dat de volgende 4 indicatoren als sleutelfactoren kunnen worden gezien 13 : Er zijn voldoende marktspelers en er is een lage concentratiegraad; Er is voldoende transparantie; Er is voldoende fysieke capaciteit en back-up mogelijkheden om leveringszekerheid te bieden; Er zijn efficiënte allocatieprocedures; er is in het bijzonder een efficiënt balanceringsregime. 41. In het eindoordeel in hoofdstuk 5 zullen deze indicatoren derhalve zwaarder worden meegenomen. 42. Tot slot wordt opgemerkt dat een goede marktstructuur een voorwaarde, maar geen garantie is voor doeltreffende marktwerking. Met andere woorden: er kunnen andere factoren aanwezig zijn waardoor het in Figuur 1 getekende mechanisme wordt verstoord. Een voorbeeld hiervan is langlopende contracten die partijen in de praktijk belemmeren om gebruik te maken van de mogelijkheden van marktwerking. Een ander voorbeeld is de omstandigheid dat marktspelers of de overheid ook andere doelen nastreven dan winstmaximalisatie of marktwerking (b.v. publieke belangen zoals voorzienings- en leveringszekerheid) Hieronder wordt een overzicht gegeven van de in dit onderzoek gebruikte indicatoren voor de monitoring van de groothandelsmarkt gas. 13 Zie Bijlage 1. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 16 van 68

17 Tabel 2. Indicatoren voor marktstructuur Indicator 1. Marktplaatsen Er zijn marktplaatsen aanwezig waar marktpartijen tegen beperkte (transactie-)kosten kunnen handelen. De marktplaats is makkelijk te betreden (o.a. redelijke abonnementskosten); Er zijn voldoende wederpartijen die elkaar makkelijk kunnen vinden en handelen; De marktplaats werkt transparant en non-discriminatoir; Er worden verschillende producten op de marktplaats aangeboden. 2. Aantal marktspelers Het aantal marktspelers en de concentratie van deze spelers is zodanig dat geen enkele aanbieder een dominante positie heeft. Er zijn voldoende marktspelers; Er is een lage concentratiegraad. 3. Juridische en feitelijke toegangprocedures De juridische en feitelijke toegangsprocedures vormen geen barrière voor toetreding tot de groothandelsmarkt. De vergunningprocedures zijn voldoende helder en efficiënt; De feitelijke toegangsprocedures (zoals boekingprocedures) voor transport en ondersteunende diensten worden ervaren als snel en eenvoudig; Er is geschilbeslechting door een onafhankelijke instantie. 4. Non-discriminatie De tarieven, voorwaarden en toegangsprocedures voor de ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie worden ervaren als non-discriminatoir. 5. Ontbundeling De TSO activiteiten zijn op de volgende wijze gescheiden van productie- handels- en leveringsactiviteiten: Juridisch; Economisch. 6. Transparantie Er is voldoende transparantie in de volgende aspecten van de ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie: Tarieven, voorwaarden en toegangsprocedures voor gebruik van de diensten; Beschikbare capaciteit en gebruik van deze capaciteit. 7. Capaciteit Er is voldoende fysieke capaciteit aan: Gas; Transport; Kwaliteitconversie. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 17 van 68

18 8. Economisch efficiënte allocatieprocedures De ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie worden economisch efficiënt ingezet. De allocatieprocedure en bijbehorende prijzen geven duidelijke signalen voor het maken van efficiënte investeringsbeslissingen. 9. Productdifferentiatie Er is een gevarieerd aanbod in contracten voor de ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie. Er zijn voldoende firm en afschakelbare contracten; Er zijn lange en korte termijn contracten; De contracten zijn verhandelbaar. Tabel 3. Indicatoren marktuitkomsten Indicator 1. Verhandeld volume en aantal transacties Het verhandelde volume neemt toe of is voldoende in relatie tot de fysieke levering; Het aantal transacties neemt toe of is voldoende in relatie tot de fysieke levering. 2. Volatiliteit De volatiliteit neemt af of er zijn geen onnodige prijsfluctuaties. 3. Spreiding tussen aanbod- en vraagprijzen De spreiding tussen de aanbod- en vraagprijzen neemt af of is voldoende. 4. Arbitragemogelijkheden Het gebruik van arbitragemogelijkheden neemt toe of de arbitragemogelijkheden worden zodanig benut dat prijsverschillen tussen identieke producten verdwijnen (rekeninghoudend met transportkosten). 44. Voor de beoordeling van bovengenoemde indicatoren maakt DTe gebruik van de symbolen die zijn weergegeven in Tabel 4. Deze symbolen duiden in hoofdstuk 3 aan of de betreffende indicator als voldoende of onvoldoende wordt beschouwd. In hoofdstuk 4 geeft het symbool weer of de betreffende indicator zich positief of negatief ontwikkelt. Tabel 4. Overzicht van symbolen voor beoordeling Zwaar onvoldoende en/of significante negatieve ontwikkeling Onvoldoende en/of lichte negatieve ontwikkeling Acceptabel en/of geen ontwikkeling Redelijk voldoende en/ of lichte positieve ontwikkeling Voldoende en/of significante positieve ontwikkeling Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 18 van 68

19 3 Nederlandse gasmarkt: Marktstructuur 45. In dit hoofdstuk wordt bekeken of de structuur van de groothandelsmarkt voldoet aan de voorwaarden voor doelmatige marktwerking. Hiertoe worden de indicatoren zoals neergelegd in Tabel 2 uit hoofdstuk 2 bestudeerd. Per indicator wordt aangegeven of het huidige niveau als voldoende kan worden aangemerkt doordat het voldoet aan de kenmerken van een level playing field dan wel het niveau dat marktpartijen wensen. 46. Marktplaatsen zijn platforms waar marktpartijen gas aan elkaar kunnen kopen en verkopen. Op de Nederlandse groothandelsmarkt kunnen de volgende drie marktplaatsen worden onderscheiden: Gasontvangststations (hierna: GOS-en); Title Transfer Facility (hierna: het TTF); en EuroHub. GOS 47. Het overgrote deel van de Nederlandse gasconsumptie, circa 95% 14 wordt via bilaterale contracten op de verschillende GOS-en verkocht. Het GTS-net kent ongeveer 1100 fysieke GOS-en die samen de 800 exitpunten in het entry-exitsysteem vormen 15. Een GOS is als marktplaats vrij eenvoudig te betreden. Een marktpartij dient hiervoor bij GTS geregistreerd te zijn als shipper en hij of zijn wederpartij moet over exitcapaciteit op het betreffende GOS beschikken 16. Er is geen abonnementsgeld verschuldigd. 48. Uit de enquête blijkt dat in Nederland drie marktpartijen actief zijn als (primaire) aanbieder van gas op de GOS-en. Gasunie Trade & Supply (GUTS) is hiervan verreweg de grootste aanbieder. Uit bilaterale gesprekken met marktpartijen blijkt dat GUTS vaak leveranciers contractueel niet de keuze biedt tussen het GOS als afleverplaats en het TTF. Eveneens wordt aangegeven dat de leveranciers de voorkeur geven aan het TTF. In theorie zou het doorhandelen van gas op de GOS-en mogelijk kunnen zijn (via een zogenaamde re-entry naar het TTF of het doorverkopen naar andere leveranciers op 14 Bron: Data ontvangen van Gastransport Services. 15 GTS heeft om het entry-exitsysteem te vereenvoudigen een aantal fysieke GOS-en ondergebracht in een zogenaamd pseudo-gos. Zie verder hiervoor: de indicatie van tarieven en voorwaarden voor transport en noodzakelijkerwijs daarmee verbonden diensten 2005 van GTS. 16 Om gebruik te kunnen maken van de transportdiensten die door GTS worden aangeboden dient een marktpartij als admissible party door GTS te worden erkend. De voorwaarden waaraan een shipper moet voldoen worden zijn gepubliceerd op de Internetpagina van GTS: Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 19 van 68

20 hetzelfde GOS). In de praktijk blijkt dit echter niet uitvoerbaar, want er zijn maar weinig wederpartijen beschikbaar op hetzelfde GOS en re-entry is te duur en wordt niet actief door GTS wordt ondersteund. Dit betekent in de praktijk dat het gas dat op het GOS is verkocht alleen nog maar door de klanten van de leverancier kan worden afgenomen. 49. Omdat alle contracten via bilaterale handel worden afgesloten, er geen standaardcontracten, eenduidige procedures en zogenaamde prijs- of volume quotes zijn, is een GOS als marktplaats erg ontransparant. De contracten die op een GOS worden afgesloten zijn voornamelijk profielcontracten en laten zich ook moeilijk met andere contracten vergelijken. Op de werking van het GOS wordt nader ingegaan in paragraaf 4.2. TTF 50. Op het TTF wordt circa 5% 17 van de Nederlandse gasconsumptie verhandeld. Het TTF is een virtuele marktplaats die wordt bereikt door invoeding van gas op één van de entrypunten in het GTS net. Op het TTF kan bilateraal worden gehandeld of via de gasbeurs APX Gas NL 18 die op 3 februari 2005 is geïntroduceerd. Bilateraal 51. Toetreding tot het TTF is relatief makkelijk. Dit blijkt onder andere uit de groei van het aantal geregistreerde marktpartijen op het TTF dat in de periode begin 2003 tot eind 2004 is toegenomen van 12 naar Om toe te kunnen treden, dient een marktpartij geregistreerd te staan als shipper en een maandelijks vast- en een variabel tarief per kwh betalen 20. Van de geregistreerde shippers waren er eind 2004 in een maand gemiddeld ongeveer 20 actief op het TTF Er zijn vele bilaterale aanbieders op het TTF en hoewel DTe geen inzicht heeft in de marktaandelen van deze aanbieders, is er geen indicatie dat één van die aanbieders over een dominantie positie op het TTF beschikt. GUTS handelt pas sinds november 2004 met een beperkt volume op het TTF DTe is van mening dat het TTF een transparante en non-discriminatoire marktplaats is. De voorwaarden voor bilaterale handel op het TTF maken onderdeel uit van de Transmission Services Conditions (TSC) en worden gepubliceerd op de Internetpagina van GTS 23. Het gebruik van standaardcontracten en de prijs- en volumequotes in vakbladen als Platts en Heren geven marktpartijen een redelijk goed inzicht in de uitkomsten van deze marktplaats. 17 Bron: Data ontvangen van Gastransport Services Bron: Data ontvangen van Gastransport Services. 20 Abonnementstarief is EUR / maand; variabel tarief is 0,00146 eurocent /kwh voor 0 tot 4 miljard kwh en 0,00020 eurocent /kwh voor de meerdere kwh boven de 4 miljard. 21 Bron: Data ontvangen van Gastransport Services. 22 Zie ook persbericht 11 november 2004 van GUTS ( Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 20 van 68

21 54. Op het TTF wordt alleen gehandeld in zogenaamde blokcontracten (een constant afnamepatroon gedurende de gehele contractuele periode). Deze blokcontracten worden in verschillende looptijden aangeboden. Op de werking van het TTF wordt nader ingegaan in paragraaf 4.3. Gasbeurs 55. Zoals hierboven is aangegeven, is zeer recentelijk een gasbeurs in Nederland geïntroduceerd. De resultante van handel die op deze gasbeurs plaatsvindt, wordt door GTS geregistreerd als handel op het TTF. Uit de enquête blijkt dat 71% van de respondenten van mening is dat door deze introductie de handel op het TTF significant zal toenemen. EuroHub 56. EuroHub GmbH is een bedrijf dat gashandel in de regio Bunde-Emden faciliteert 24. Marktpartijen kunnen door het betalen van een jaarlijks abonnementstarief en een variabel tarief gebruik maken van de verschillende diensten van Eurohub Het aantal marktpartijen op Eurohub is in vergelijking met het TTF zeer beperkt. In januari 2005 waren slechts 8 shippers lid van EuroHub. 58. De tarieven en voorwaarden voor deelname aan EuroHub staan gepubliceerd op de Internetpagina en kunnen derhalve als transparant worden aangemerkt. De werking van Eurohub is dit echter niet. De prijs- en volume quotes in sommige vakbladen ten aanzien van handel op het Eurohub / TTF, blijken in de praktijk vaak alleen betrekking te hebben op het TTF. Door de marktpartijen en EuroHub wordt ook aangegeven dat in 2003 en 2004 nauwelijks handel plaatsvond. In paragraaf 4.4 wordt hier nader op ingegaan. Conclusies 59. Ondanks dat er 3 marktplaatsen op de groothandelsmarkt zijn te onderscheiden, heeft op dit moment alleen het TTF de kenmerken om zich tot volwaardige marktplaats te ontwikkelen. De belangrijkste beperking van een GOS is het feit dat het doorverkopen van gas daar in de praktijk onmogelijk is, waardoor er geen sprake is van handel. Voor zover dit wel mogelijk zou zijn, zou het feit dat er 800 GOS-en zijn en dus ook 800 marktplaatsen de liquiditeit van deze handel enorm 24 EuroHub GmbH is ontstaan door het samengaan van EuroHub B.V. (d0chter van N.V. Nederlandse Gasunie) met HubCo (dochter van BEB Erdgas und Erdöl GmbH, Ruhrgas Transport AG & Co. KG, Statoil Deutschland GmbH and WINGAS GmbH) eind Meer informatie is te vinden op 25 Het abonnementstarief is EUR / jaaar en het variabele tarief is tarief is 0,0018 EUR/MWh voor het verhandelen van diensten. Daarnaast biedt EuroHub fysiek entry en exit in de Bunde-Emden regio aan, waar andere tarieven voor gelden. Zie verder hiervoor: Hub Customer Services Agreement op de Internetpagina van Eurohub ( Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 21 van 68

22 beperken. Op EuroHub vindt in de praktijk nauwelijks handel plaats, waardoor ook deze marktplaats niet als volwaardig kan worden beschouwd. 60. Om als marktspeler actief te kunnen zijn op de groothandelsmarkt, dient een bedrijf geregistreerd te staan als shipper 26. Het aantal geregistreerde shippers in Nederland is in de periode 2001 tot en met september 2004 aanzienlijk toegenomen, namelijk van 8 naar 69. Bovendien waren er in september 2004 nog 7 aanvragen bij GTS in behandeling, waardoor een verdere toename te verwachten valt. 61. DTe heeft geen inzicht in de marktaandelen van alle marktpartijen en kan derhalve niet precies de concentratiegraad uitrekenen. Wel kan de minimale concentratiegraag aan de aanbodzijde van de worden berekend, omdat het marktaandeel van de grootste aanbieder bekend is, namelijk 80% 27. Dit betekent dat de minimale concentratiegraad aan de aanbodzijde uitgedrukt in een HHI 6400 is. In de economische literatuur worden markten met een HHI van 1800 of hoger gezien als sterk geconcentreerde markten. Ter illustratie: de productiemarkt voor elektriciteit kent een HHI van Hieronder wordt nader ingegaan op de aanbodzijde van de groothandelsmarkt door te kijken waar het gas dat op de groothandelsmarkt wordt aangeboden vandaan komt. Binnenlandse producenten 63. De Nederlandse producenten zijn niet rechtstreeks actief op de groothandelsmarkt maar verkopen hun gas grotendeels aan GUTS. Het aantal producenten in Nederland in de periode is afgenomen van 10 naar Het grootste aandeel in de Nederlandse productie werd in 2003 geleverd door de NAM met een marktaandeel van 77%. Het marktaandeel van de drie grootste producenten in dat jaar was 91,5% en de HHI op de Nederlandse productiemarkt was gelijk aan Dit betekent dat de Nederlandse productiemarkt zeer geconcentreerd is. Import 64. Naast binnenlandse productie is het ook mogelijk om gas in te kopen van producenten in het buitenland. De totale import van gas is sinds 1997 toegenomen van 7 naar 25 BCM in In Zie hiervoor paragraaf 3.2, Voor handel op Eurohub hoef je in beginsel geen shipper te zijn, maar zoals hierboven is aangegeven vindt daar nauwelijks handel plaats. 27 Bronnen Natural Gas Consumption in Europe 2004, Eurogas, 18 februari 2005 en 28 DTe, Onderzoek Ontwikkeling Liquiditeit Elektriciteitsmarkt , maart Ministerie van Economische Zaken, Jaarboek Olie en Gas 2001, 2002, De actieve producenten in 2003 waren BP, ENI, Gaz de France, NAM, Petro Canada, Total, Unocal, Wintershall. 30 De berekeningen zijn gemaakt op basis van de gegevens uit het Jaarboek olie en gas 2003 van het Ministerie ven Economische Zaken. Voor een uitleg hoe een HHI wordt berekend, wordt verwezen naar de begrippenlijst (Bijlage 6). Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 22 van 68

23 is de import voor het eerst weer gedaald naar 23 BCM 31. Het aandeel van GUTS in de totale import is in de periode 1997 tot en met 2003 afgenomen van 60% naar 40% 32. Conclusies 65. Hoewel het aantal marktspelers op de groothandelsmarkt is toegenomen, is de concentratie aan de aanbodzijde erg hoog. Met name GUTS heeft een sterke positie als aanbieder op deze markt. Dit komt omdat het merendeel van de Nederlandse productie en een belangrijk deel van de import door GUTS wordt opgekocht. De concentratiegraad zou kunnen worden verminderd als de Nederlandse producenten zelf aanbieden op de groothandelsmarkt, maar ook in dat geval zal de concentratiegraad hoog blijven omdat daar ook partijen actief zijn met een groot marktaandeel. Ook is er sprake van verticale integratie tussen de producenten en de shippers. NAM en GUTS bezitten immers grotendeels dezelfde aandeelhouders, namelijk Shell en ExxonMobil. 66. Er zijn relatief weinig juridische vereisten om de Nederlandse groothandelsmarkt te betreden. In tegenstelling tot levering aan de kleinverbruiker is voor een marktpartij op de groothandelsmarkt een vergunning niet noodzakelijk. Zoals hierboven al is aangegeven dient een marktpartij om te kunnen handelen op de groothandelsmarkt door GTS als shipper te worden geregistreerd. DTe heeft geen indicaties dat de voorwaarden die hiervoor gelden door marktpartijen als onredelijk worden ervaren. Dit beeld wordt ondersteund door de aanzienlijke toename van het aantal shippers de afgelopen 3 jaar (van 8 tot 69). 67. Momenteel is GTS bezig met de verbetering van de snelheid en eenvoud van de feitelijke toegangsprocedures. In dit kader wordt op 1 april 2005 een zogenaamd click and book systeem geïntroduceerd dat GTS in staat stelt om boekingen in een aantal minuten af te doen Indien een marktpartij een geschil heeft met GTS, kan hij dit in een geschilprocedure voorleggen aan de DTe 34. Daarnaast kan deze marktpartij besluiten om gebruik te maken van de gewone rechtelijke procedures. Deze procedures kunnen ook worden toegepast bij geschillen tussen marktpartijen onderling Energie in Nederland, Energieonderzoek Centrum Nederland, Beleidsstudies Energie in Nederland, Energieonderzoek Centrum Nederland, Beleidsstudies. 33 Zie brief de van GTS van 24 januari 2005 die gepubliceerd is op de Internetpagina van GTS: 34 Dit is de geschilbeslechting op grond van artikel 19 Gaswet. DTe heeft hierover op 30 augustus 2004 een beleidsregel vastgesteld die is gepubliceerd op de Internetpagina van DTe ( en regelgeving). Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 23 van 68

24 Conclusies 69. DTe is van mening dat de juridische en feitelijke toegangsprocedures geen barrière vormen voor toetreding tot de groothandelsmarkt in Nederland. Dit beeld wordt ondersteund door de feitelijke toename van het aantal marktpartijen. 70. De tarieven, voorwaarden en toegangsprocedures voor de ondersteunende diensten transport, balancering en kwaliteitsconversie zijn neergelegd in verschillende documenten die allemaal gepubliceerd zijn op de Internetpagina van GTS 35. De publicatie van deze informatie waarborgt dat marktpartijen weten waar zij recht op hebben en voorkomt afwijking ten nadele van bepaalde marktpartijen. DTe heeft ook geen indicaties dat GTS in de praktijk ten voordele van bepaalde marktpartijen van deze tarieven en voorwaarden zou afwijken. Conclusies 71. DTe heeft op dit moment geen indicatie om aan te nemen dat er sprake is van discriminatie in de toegang tot de ondersteunende diensten. 72. Op 2 juli 2004 is GTS aangewezen als netbeheerder van het landelijke gastransportnet 36. Hierdoor is een juridisch gescheiden TSO ontstaan. De indirecte aandeelhouders van GTS zijn de Nederlandse Staat (50%), Shell (25%) en ExxonMobil (25%) 37. Het voornemen van de Nederlandse regering is om aandeelhouderschap van GTS medio 2005 met terugwerkende kracht per 1 januari 2005 volledig bij de Nederlandse Staat onder te brengen 38. Omdat de Nederlandse Staat ook nog aandelen in GUTS bezit, zal deze stap niet leiden tot een volledig economisch onafhankelijke TSO. Dit zal pas het geval zijn als de Nederlandse Staat haar aandelen in dat bedrijf verkoopt Zie hiervoor: en boetesystemen en 36 Brief Gasunie van 13 juli 2004 aan de Minister. 37 De directe aandeelhouder van GTS is de N.V. Nederlandse Gasunie. 38 Brief van de Minister van 1 november Een voornemen hiertoe heeft de Minister aangekondigd in een brief van 15 oktober Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 24 van 68

25 Conclusies 73. Er is sprake van een juridisch maar geen economisch gescheiden TSO. 74. Zoals in randnummer 70 reeds is aangegeven, worden de tarieven, voorwaarden en toegangsprocedures voor de verschillende ondersteunende diensten gepubliceerd op de Internetpagina van GTS. De informatie over beschikbare capaciteit en het gebruik van deze ondersteunende diensten is de laatste jaren onder andere als gevolg van de verschillende Richtlijnen Gastransport aanzienlijk toegenomen Uit de enquête blijkt dat echter dat er bij respondenten behoefte bestaat aan nog verdergaande transparantie. Zo is 80% van de respondenten van mening dat het gebrek aan transparantie in de groothandelsmarkt de handel belemmert. Uit de enquête blijkt niet aan welke informatie nog nader behoefte is. Uit verschillende bilaterale gesprekken leidt DTe wel af dat er in ieder geval behoefte is aan verdergaande transparantie over de wijze waarop het systeem wordt gebalanceerd en de kosten van deze balancering. Conclusies 76. Op grond van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat de transparantie ten aanzien van de ondersteunende diensten de laatste jaren aanzienlijk is toegenomen. Eveneens kan op grond van de enquête worden geconcludeerd dat deze transparantie nog niet voldoet aan het gewenste niveau van verschillende marktpartijen Gas 77. Circa 25% van de Europese gasvoorraden bevindt zich in Nederland. Het Groningenveld is het grootste Europese gasveld op het vaste land. Uit het feit dat Nederland een netto exporteur van gas is, kan worden geconcludeerd dat op dit moment voldoende gas in Nederland is Zie voor publicaties van deze informatie: 41 Uit het rapport Aardgasstromen in Nederland, prognose voor de periode 2002 tot 2001, TNO, februari 2002 blijkt dat ook voor de middenlange termijn nog voldoende gas in Nederland aanwezig is. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 25 van 68

26 3.8.2 Transport 78. De capaciteit van het Nederlandse transportnet is in het verleden altijd voldoende geweest om aan de uiteindelijke transportvraag te voldoen. GTS heeft in het verleden nog nooit een transportstroom onderbroken als gevolg van schaarste in het netwerk. Het getransporteerde volume steeg in periode van 1999 tot 2003 met 3,7% (van 84,1 naar 87,2 BCM) 42. De stijging van 2004 ten opzichte van 2003 was echter een stuk hoger, namelijk 12%. GTS heeft aangegeven dat de reden hiervoor lag in een stijging van het transport van gas naar het buitenland en de ondergrondse bergingen dat jaar. GTS verwacht dat de vraag naar transportcapaciteit ook in de komenden jaren zal blijven toenemen. Om aan de hoger transportvraag te kunnen voldoen zijn extra investeringen in het GTS net nodig 43. GTS is in januari 2005 gestart met een open inschrijving voor marktpartijen om te bepalen welke investeringen ook economisch haalbaar zijn Kwaliteitsconversie 79. De fysiek beschikbare kwaliteitsconversie is ongeveer gelijk aan 30 miljoen conversie-eenheden 45, gebaseerd op een maximale injectiecapaciteit van stikstof van m 3 per uur. Hoewel deze capaciteit tot nu toe altijd voldoende is geweest om te voorzien in de L-gas consumptie in Nederland en te voldoen aan de verplichtingen uit de exportcontracten, heeft DTe geconstateerd dat deze fysieke capaciteit met name in de zogenaamde flankmaanden (lente en herfst) krap is Conclusies 80. Op basis van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat er op dit moment voldoende fysieke capaciteit aan gas en transport is. De fysieke capaciteit aan kwaliteitsconversie is in bepaalde maanden krap. Bovendien zijn nieuwe investeringen in het GTS-net nodig om ook in de toekomst aan de transportvraag te kunnen voldoen. 81. De verdeling van de beschikbare capaciteit voor ondersteunende diensten kan plaatsvinden op de primaire markt (door GTS) of de secundaire markt (door handel van marktpartijen). Hieronder zullen beide achtereenvolgens worden behandeld. 42 Bron: jaarverslag Gasunie Persbericht GTS van 5 januari Zie hiervoor: 45 GTS berekent de contractueel beschikbare kwaliteitsconversie in zogenaamde conversie-eenheden: Delta wobbe *Gasflow (n;35,17) per uur. 46 Zie verder: Onderzoeksrapportage kwaliteitsconversie, 3 juni 2004, DTe. Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 26 van 68

Uw kenmerk : /2.B257 Ons kenmerk : VOEG/G/05/16/001 Onderwerp : Reactie onderzoek marktwerking Groothandelsmarkt gas Datum : 21 april 2005

Uw kenmerk : /2.B257 Ons kenmerk : VOEG/G/05/16/001 Onderwerp : Reactie onderzoek marktwerking Groothandelsmarkt gas Datum : 21 april 2005 Dienst Uitvoering en toezicht Energie T.a.v. drs. I.R. Verdonkschot Postbus 16326 2500BHDENHAAG Uw kenmerk : 101991/2.B257 Ons kenmerk : VOEG/G/05/16/001 Onderwerp : Reactie onderzoek marktwerking Groothandelsmarkt

Nadere informatie

Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit

Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit Den Haag, augustus 2005 Directie Toezicht Energie PAGINA 1 VAN 9 PROJECTNAAM: REDELIJKE TERUGLEVERVERGOEDING (RTV) PROJECTNUMMER:

Nadere informatie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Afdeling Network Configuration Rapport Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met

Nadere informatie

Monitor Financiële Sector:

Monitor Financiële Sector: Nederlandse Mededingingsautoriteit Monitor Financiële Sector: Notitie bij Sectorstudie Vastgoedfinanciering, SEO Economisch Onderzoek oktober 2011 Nederlandse Mededingingsautoriteit Postbus 16326 2500

Nadere informatie

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 100792/ 47 Betreft: Besluit tot wijziging van het besluit van 18 juli 2001 kenmerk 100247/37, waarbij de tarieven zijn vastgesteld die Westland Energie

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer mr. L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102238/1.B999 Rapport Frontier

Nadere informatie

Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004

Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004 Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004 Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 1 van 55 101569 101569/4.O546 Team: Bas Froon Martijn van Gemert Petra de Groene Lars Groenhuijse

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2012 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

Geachte heer De Maa, Nederlandse Mededingingsautoriteit T.a.v. de heer De Maa Postbus BH DEN HAAG. TenneT TSO B.V.

Geachte heer De Maa, Nederlandse Mededingingsautoriteit T.a.v. de heer De Maa Postbus BH DEN HAAG. TenneT TSO B.V. Utrechtseweg 310 Postbus 718 6800 AS Arnhem Telefoon 026 373 11 11 Fax 026 373 11 12 www.tennet.org Nederlandse Mededingingsautoriteit T.a.v. de heer De Maa Postbus 16326 2500 BH DEN HAAG Handelsregister

Nadere informatie

Monitor methode groothandelsmarkt elektriciteit

Monitor methode groothandelsmarkt elektriciteit Monitor methode groothandelsmarkt elektriciteit Referentiedocument Den Haag, juli 2005 Directie Toezicht Energie Pagina 1 van 35 Projectnaam: Projectnummer: 300040 Monitoring groothandelsmarkt elektriciteit

Nadere informatie

Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders

Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders Beleidsregel Redelijke Opzegvergoedingen Vergunninghouders Den Haag, maart 2005 Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 1 van 11 PROJECTNAAM: REDELIJKE OPZEGVERGOEDINGEN (ROVER) PROJECTNUMMER: 101948-30

Nadere informatie

Pieklevering Definitieve regeling 11 augustus 2004 Blad 1 van 7

Pieklevering Definitieve regeling 11 augustus 2004 Blad 1 van 7 Blad 1 van 7 Algemeen. Ingevolge het Besluit leveringszekerheid Gaswet van 13 april 2004 is GTS gehouden voorzieningen te treffen voor de pieklevering aan kleinverbruikers vanaf het moment waarop de gasmarkt

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nummer 102252-1 Betreft zaak: Beleidsregel

Nadere informatie

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2011 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3 1 Vraag naar producten...

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Graag maakt Essent gebruik van de mogelijkheid te reageren op uw informatie- en consultatiedocument Transmission System Operator Gas in Nederland.

Graag maakt Essent gebruik van de mogelijkheid te reageren op uw informatie- en consultatiedocument Transmission System Operator Gas in Nederland. o.v.v. projectnummer 101417 Postbus 16326 2500 BH Den Haag Datum 24 februari 2003 Transmission System Operator Gas Onderwerp Van Bas de Beijer Doorkiesnr. 0(026)8511102 bbeijer@essent.nl E-mail Bezoekadres

Nadere informatie

Aanpassing te reserveren biedladder middelen

Aanpassing te reserveren biedladder middelen Aanpassing te reserveren biedladder middelen Door Walter F. Crommelin Afdeling Gastransport Planning Rapport Aanpassing te reserveren hoeveelheid biedladder capaciteit Gereed 15 januari 2013 Document Document1

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit

1 Inleiding. 2 Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 82, eerste lid, jo. artikel 82, vierde lid, van de Gaswet. Nummer

Nadere informatie

Pagina 1/7. Netbeheer Nederland T.a.v. de heer L. Knegt Postbus LP S-GRAVENHAGE. Den Haag, 18 september 2013

Pagina 1/7. Netbeheer Nederland T.a.v. de heer L. Knegt Postbus LP S-GRAVENHAGE. Den Haag, 18 september 2013 Netbeheer Nederland T.a.v. de heer L. Knegt Postbus 90608 2509 LP S-GRAVENHAGE Den Haag, 18 september 2013 Aantal bijlage(n): 1 Uw kenmerk: BR-13-861 Ons kenmerk: 104417/9 Contactpersoon: R. de Rooij raymond.de.rooij@acm.nl

Nadere informatie

BESLUIT. 2. Onderhavig besluit betreft de vaststelling van de nettarieven voor het jaar 2005 voor Intergas Netbeheer B.V.

BESLUIT. 2. Onderhavig besluit betreft de vaststelling van de nettarieven voor het jaar 2005 voor Intergas Netbeheer B.V. Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 101750_9-5 Betreft: Besluit tot vaststelling van de maximum nettarieven elektriciteit voor het jaar 2005 zoals bedoeld in artikel 41c, eerste lid van

Nadere informatie

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie.

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie. 1 Inleiding De NMa heeft onderzoek verricht naar de hoogte van de aardgasprijzen op de Nederlandse groothandelsmarkt, onder meer naar aanleiding van klachten van tuinbouworganisaties over de tarieven van

Nadere informatie

Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting van de tarieven van het landelijk gastransport

Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting van de tarieven van het landelijk gastransport Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit T.a.v. R.J. Spencer Postbus 16326 2500 BH Den Haag Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer 103378 Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting

Nadere informatie

Op basis van het rapport van Niemann van 25 november 2016 en in de lijn met deze vraagstelling zijn wij tot de volgende overwegingen gekomen.

Op basis van het rapport van Niemann van 25 november 2016 en in de lijn met deze vraagstelling zijn wij tot de volgende overwegingen gekomen. MEMO ONDERWERP Advies Gasunie Transport Services (GTS) 1 GTS is ten aanzien van kleinverbruikers gebonden aan regelgeving omtrent de leveringszekerheid van gas. Dergelijke regelgeving bestaat echter niet

Nadere informatie

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas Advies groothandelsmarkt gas uitgave september 2007 Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas NMa/DTe September 2007 Directie Toezicht Energie 1 / 50 Samenvatting Versnellen

Nadere informatie

Visie op Nieuw Marktmodel Wholesale Gas en het nieuwe Balanceringsregime

Visie op Nieuw Marktmodel Wholesale Gas en het nieuwe Balanceringsregime Visie op Nieuw Marktmodel Wholesale Gas en het nieuwe Balanceringsregime De impact op de marktrollen shipper, leverancier en regionale netbeheerder Creating Business Ecellence. Together. Copyright Zest

Nadere informatie

Inleiding. Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit

Inleiding. Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 41c, eerste lid van de Elektriciteitswet 1998. Nummer: 102370_11/8

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 29 372 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet ter uitvoering van richtlijn nr. 2003/54/EG, (PbEG L 176), verordening nr. 1228/2003

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet. Nummer 102365_2/8 Betreft zaak:

Nadere informatie

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas NMa/DTe September 2007 Directie Toezicht Energie 1 / 50 Samenvatting Versnellen van de ontwikkeling van TTF en de werking van de

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Den Haag, 27 november 2000 Aan de leden en de plv. leden van de Vaste Commissie voor Economische Zaken HERZIENE VERSIE I.V.M. TOEVOEGEN STEMVERHOUDING

Nadere informatie

Regulering & toezicht van infrastructuur op de Nederlandse energiemarkt

Regulering & toezicht van infrastructuur op de Nederlandse energiemarkt Regulering & toezicht van infrastructuur op de Nederlandse energiemarkt Mira Huussen Directie Toezicht energie Delft, 22 mei 2008 DTe houdt toezicht op de Nederlandse energiemarkt Missie en doelstelling:

Nadere informatie

Richtsnoeren NMa informatieverstrekking energieleveranciers aan consumenten

Richtsnoeren NMa informatieverstrekking energieleveranciers aan consumenten NMa Richtsnoeren NMa informatieverstrekking energieleveranciers aan consumenten De Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit; gelet op de artikelen 5, eerste, tweede en zesde lid, 77h,

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt

Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2 2. Operationele doelstelling en instrumenten 5 2.1. Wat is de doelstelling van het beleid? 5 2.2.

Nadere informatie

Dienst uitvoering en toezicht Energie

Dienst uitvoering en toezicht Energie Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 101750_5-12 Betreft: Besluit tot vaststelling van de maximum nettarieven elektriciteit voor het jaar 2005 zoals bedoeld in artikel 41c, eerste lid

Nadere informatie

GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005

GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005 GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005 GAS VOOR MORGEN 2 DE ENERGIERAAD De Algemene Energieraad adviseert de regering en

Nadere informatie

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden.

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden. Module 3 Hoofdstuk 1 1.1 - Markt, marktstructuur en marktvorm De markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn twee soorten: - De concrete

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

Kwaliteitsvariaties op transport

Kwaliteitsvariaties op transport Aan: alle geïnteresseerden Van: Projectbureau Nieuw Aardgas NL Energie en Klimaat Juliana van Stolberglaan 3 2595 CA Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Kwaliteitsvariaties op transport

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2014 Den Haag, april 2015 Samenvatting Meer overstappers, met een grote intentie om nogmaals over te stappen In

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT ENERGIEKAMER

1 Juridisch kader BESLUIT ENERGIEKAMER ENERGIEKAMER BESLUIT Nummer: 102556_1/8. Betreft: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste lid Elektriciteitswet

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift gaat over verscheidene vormen van strategische interacties in energiemarkten, waarbij de nadruk sterk ligt op het gedrag van marktspelers in de (aard)gassector.

Nadere informatie

I. Aanvraag en procedure

I. Aanvraag en procedure Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer 102570_2/3 Betreft zaak: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van gas aan kleinverbruikers op grond van artikel 45, eerste lid,

Nadere informatie

Pagina BESLUIT. Ons kenmerk: ACM/DE/2015/ Zaaknummer:

Pagina BESLUIT. Ons kenmerk: ACM/DE/2015/ Zaaknummer: Ons kenmerk: ACM/DE/2015/405554 Zaaknummer: 15.0731.52 BESLUIT Besluit van de Autoriteit Consument en Markt op grond van artikel 36 van de Elektriciteitswet 1998, betreffende de verkorting van de sluitingstijd

Nadere informatie

Formule Beschrijving parameter Waarde 29 Afschrijvingen 2003 van investeringen na Totale afschrijvingen

Formule Beschrijving parameter Waarde 29 Afschrijvingen 2003 van investeringen na Totale afschrijvingen Nummer: 101155-54 Betreft: Bijlage D bij het besluit tot vaststelling van de korting ter bevordering van de doelmatige bedrijfsvoering ingevolge artikel 41, eerste lid, van de Elektriciteitswet 1998 voor

Nadere informatie

Samenvatting hypothekenonderzoek

Samenvatting hypothekenonderzoek Samenvatting hypothekenonderzoek De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 2011 onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop hypotheekverstrekkers met elkaar concurreren op de Nederlandse hypotheekmarkt.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 29 023 Voorzienings- en leveringszekerheid energie Nr. 66 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Marktmonitor, ontwikkeling van de groothandelsmarkt voor elektriciteit 2004 2005

Marktmonitor, ontwikkeling van de groothandelsmarkt voor elektriciteit 2004 2005 Marktmonitor, ontwikkeling van de groothandelsmarkt voor elektriciteit 2004 2005 Resultaten en aanbevelingen Den Haag, juli 2005 Directie Toezicht Energie Pagina 1 van 92 Projectnaam: Monitoring groothandelsmarkt

Nadere informatie

BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit

BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer 102450 / 28.BT253 Betreft zaak: Richtsnoeren NMa informatieverstrekking energieleveranciers aan consumenten De Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit;

Nadere informatie

Wettelijke taken LNB van algemeen belang. Onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in artikel 12b van de Gaswet

Wettelijke taken LNB van algemeen belang. Onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in artikel 12b van de Gaswet Wettelijke taken LNB van algemeen belang Onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in artikel 12b van de Gaswet Deze tekst is geconsolideerd tot en met de volgende besluiten: Nummer Onderwerp & Datum besluit

Nadere informatie

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011)

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011) Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011) NOTA VAN WIJZIGING Het voorstel van wet wordt gewijzigd als volgt: A Artikel I,

Nadere informatie

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 8.10.2012

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 8.10.2012 EUROPESE COMMISSIE Brussel, 8.10.2012 C(2012) 7142 final ADVIES VAN DE COMMISSIE van 8.10.2012 overeenkomstig artikel 3, lid 1, van Verordening (EG) nr. 714/2009 en artikel 10, lid 6, van Richtlijn 2009/72/EG

Nadere informatie

Nalevingsverslag van het reglement discriminerende handelingen verslagjaar artikel 11b lid 3 Elektriciteitswet artikel 3c lid 3 Gaswet

Nalevingsverslag van het reglement discriminerende handelingen verslagjaar artikel 11b lid 3 Elektriciteitswet artikel 3c lid 3 Gaswet Nalevingsverslag van het reglement discriminerende handelingen verslagjaar 2016 artikel 11b lid 3 Elektriciteitswet artikel 3c lid 3 Gaswet Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Organisatie en Processen...

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2013 Den Haag, april 2014 Samenvatting Overstappers stappen vaker over en zijn daar zeer tevreden over In 2013 is

Nadere informatie

(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004

(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004 (OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004 1 1 2 3 4 2 1 Inleiding en onderzoeksopzet 1. In april 2004 jaar informeerde Gastransport Services (hierna: GtS) via haar Interpagina aan marktpartijen dat de dienst kwaliteitsconversie

Nadere informatie

De zienswijze is op de OPTA website onder thema interconnectie te vinden.

De zienswijze is op de OPTA website  onder thema interconnectie te vinden. Inleiding Bij brief van 17 december 2002, kenmerk OPTA/IBT/2002/202957, heeft het college van de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit (hierna: het college) de markt op de hoogte gebracht

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Evaluatie Elektriciteitswet 1998 en Gaswet Eindrapport. Den Haag, November 2006

Evaluatie Elektriciteitswet 1998 en Gaswet Eindrapport. Den Haag, November 2006 Eindrapport Den Haag, November 2006 Samenvatting De Directie Toezicht Energie van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (hierna: NMa/DTe) heeft op grond van haar wettelijke taak de Elektriciteitswet 1998

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Aanvraagformulier. voor het aanvragen van een vergunning voor het leveren van elektriciteit en/of gas aan kleinverbruikers

Aanvraagformulier. voor het aanvragen van een vergunning voor het leveren van elektriciteit en/of gas aan kleinverbruikers Aanvraagformulier voor het aanvragen van een vergunning voor het leveren van elektriciteit en/of gas aan kleinverbruikers Versie van 13 januari 2015 1 Inleiding De Elektriciteitswet 1998 (hierna: E-wet)

Nadere informatie

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006).

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006). RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 24 februari 2006 (16.03) (OR. en) 6682/06 ENER 61 NOTA Betreft: Werking van de interne energiemarkt - Ontwerp-conclusies van de Raad De delegaties treffen in bijlage

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Vervolgonderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas Den Haag, augustus 2005 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. L.J. Groenhuijse drs. L.M. van den

Nadere informatie

Rapportage Consumentenmarkt

Rapportage Consumentenmarkt Rapportage Consumentenmarkt Elektriciteit en gas Eerste helft 2015 Informatie in deze rapportage is afkomstig van energieleveranciers en van het consumentenonderzoek dat de ACM laat doen in juni en december

Nadere informatie

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Datum 1/5 Geachte heer Dijsselbloem, Vereniging Eigen Huis dringt er bij het Kabinet op aan om snel stappen te zetten

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT. Directie Toezicht Energie

1 Juridisch kader BESLUIT. Directie Toezicht Energie Directie Toezicht Energie BESLUIT Nummer: 102467_2-3 Betreft: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van gas aan kleinverbruikers op grond van artikel 45, eerste lid, van de Gaswet

Nadere informatie

Overzicht ramingen gas uit kleine velden. december 2005

Overzicht ramingen gas uit kleine velden. december 2005 Overzicht ramingen gas uit kleine velden december 2005 Overzicht ramingen gas uit kleine velden Aanleiding In artikel 54a en 54b van de Gaswet staan de verplichtingen die de Landelijk Netbeheerder (LNB)

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 19 van de Gaswet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 19 van de Gaswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT. Nummer 103628/32 Betreft zaak: geschil Nuon Power Generation B.V. vs. Gas Transport Services B.V. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT

1 Juridisch kader BESLUIT Directie Toezicht Energie BESLUIT Nummer: Betreft: 102461/3.BT827 Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste lid,

Nadere informatie

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen ECN Beleidsstudies ENERGIE MARKT TRENDS 2001 Energieprijzen Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen Fieke Rijkers Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen De eindverbruikersprijzen voor

Nadere informatie

BESLUIT. I. Juridisch kader

BESLUIT. I. Juridisch kader Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: Betreft; 101698-12 Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2011 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, maart 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

Datum 19 januari 2009 Betreft Motie Ten Hoopen c.s. over een analyse van de werking van de gasmarkt (31 700-XIII, nr. 24)

Datum 19 januari 2009 Betreft Motie Ten Hoopen c.s. over een analyse van de werking van de gasmarkt (31 700-XIII, nr. 24) E09026-TB9.004 > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC Den Haag T

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Nummer 6486/62 Betreft zaak: Easyjet v. N.V. Luchthaven Schiphol 1. Inleiding 1. Op

Nadere informatie

BESLUIT. 2. Bij brief van 19 mei 2005 heeft Essent Netwerk B.V. (hierna: Essent) het reactieformulier ingestuurd.

BESLUIT. 2. Bij brief van 19 mei 2005 heeft Essent Netwerk B.V. (hierna: Essent) het reactieformulier ingestuurd. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer: 102019/14 Betreft: Besluit tot geschilbeslechting ingevolge artikel 51 van de Elektriciteitswet 1998 inzake de aanvraag tot geschilbeslechting door MI

Nadere informatie

BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit. Openbaar. I. Inleiding

BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit. Openbaar. I. Inleiding Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer: 103078_4/20 Betreft zaak: Beslissing op bezwaar tegen het besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit van 29 augustus 2008,

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 76, tweede lid, van de Spoorwegwet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 76, tweede lid, van de Spoorwegwet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 76, tweede lid, van de Spoorwegwet. Nummer 200043 / 5.B603 Betreft

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT

1 Juridisch kader BESLUIT Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 43, eerste lid, van de Gaswet l Nummer 102552_2 / 7 Betreft zaak:

Nadere informatie

Vestigingen. Hoofdkantoor Concourslaan 17 (9727 KC) Postbus MA Groningen Telefoon (050) Fax (050)

Vestigingen. Hoofdkantoor Concourslaan 17 (9727 KC) Postbus MA Groningen Telefoon (050) Fax (050) De N.V. Nederlandse Gasunie koopt, transporteert en verkoopt aardgas en bevordert een veilig, doelmatig en vernieuwend gebruik van deze energiebron. De activiteiten vinden plaats in binnen- en buitenland.

Nadere informatie

Visie op de Warmtewet

Visie op de Warmtewet Visie op de Warmtewet De impact op Warmtebedrijven Creating Business Excellence. Together. Copyright Zest Utilities BV Aanleiding en doel Aanleiding In 2004 is de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT. Directie Toezicht Energie

1 Juridisch kader BESLUIT. Directie Toezicht Energie Directie Toezicht Energie BESLUIT Nummer: 102491_1/12 Betreft: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste lid,

Nadere informatie

Bouwstenen voor een duurzaam reguleringskader perspectief van zakelijke energiegebruikers. Tilburg, 17 juni 2016 Hans Grünfeld

Bouwstenen voor een duurzaam reguleringskader perspectief van zakelijke energiegebruikers. Tilburg, 17 juni 2016 Hans Grünfeld Bouwstenen voor een duurzaam reguleringskader perspectief van zakelijke energiegebruikers Tilburg, 17 juni 2016 Hans Grünfeld AGENDA 1. Introductie VEMW 2. Noodzaak duurzaam reguleringskader 3. Benodigde

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

2010 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit februari 2011

2010 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit februari 2011 2010 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, februari 2011 februari 2011 Voorwoord De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft een wettelijke taak om de groothandelsmarkten en

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2014 Den Haag, november 2014 Samenvatting Mispercepties over de energiemarkt zorgt voor afhakers Consumenten die

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Wettelijk kader BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit

1 Inleiding. 2 Wettelijk kader BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer: Betreft zaak: 102141_9/3 Besluit tot vaststelling van de kwaliteitsterm ingevolge artikel 41a, eerste lid, van de Elektriciteitswet 1998 voor de periode

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan EnergieNed, sectie Netbeheerders T.a.v. de heer ir. drs. J.J. Damsté Postbus 9042 6800 GD ARNHEM per post per fax Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 2006-2854 102346/5.B829

Nadere informatie

Economie Module 3 H1 & H2

Economie Module 3 H1 & H2 Module 3 H1 & H2 Hoofdstuk 1 1.1 - Markt, marktstructuur en marktvorm De markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn twee soorten:

Nadere informatie

Seminar Third Energy Package

Seminar Third Energy Package Seminar Third Energy Package Standpunt van de leveranciers en de producenten van elektriciteit en gas Jan Herremans Directeur-generaal FEBEG 16.05.2011 FEBEG 6.09.2011 2 Belangrijkste punten van kritiek

Nadere informatie

BESLUIT. I. Inleiding II. Feiten. Dienst uitvoering en toezicht Energie

BESLUIT. I. Inleiding II. Feiten. Dienst uitvoering en toezicht Energie Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 101855-11 Betreft: Besluit op de aanvragen van Elsta B.V. & Co en Delta Netwerk bedrijf B.V. om een bindende aanwijzing te geven als bedoeld in artikel

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Minister van Economische Zaken als bedoeld in artikel 95d van de

BESLUIT. Besluit van de Minister van Economische Zaken als bedoeld in artikel 95d van de Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer 10548_1/7.BT898 Betreft zaak: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel

Nadere informatie

1 Juridisch kader BESLUIT ENERGIEKAMER

1 Juridisch kader BESLUIT ENERGIEKAMER ENERGIEKAMER BESLUIT Nummer: 102557_1/6 Betreft: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste lid, van de Elektriciteitswet

Nadere informatie

BESLUIT. I. Juridisch kader. Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan. DELTA Comfort B.V.

BESLUIT. I. Juridisch kader. Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan. DELTA Comfort B.V. Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: Betreft; 101689-5 Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van elektriciteit aan kleinverbruikers op grond van artikel 95d, eerste

Nadere informatie

ǫ P a g 1 in / 5 a Juni 2016

ǫ P a g 1 in / 5 a Juni 2016 Pagina 1/5 Juni 2016 Introductie De Autoriteit Consument en Markt (ACM) bevordert kansen en keuzes voor bedrijven en consumenten. ACM verbetert concurrentie door te vechten tegen oneerlijke concurrentie

Nadere informatie

Integratie van de Nederlandse en Duitse gasmarkt toegenomen Gerard Kuper en Machiel Mulder 1

Integratie van de Nederlandse en Duitse gasmarkt toegenomen Gerard Kuper en Machiel Mulder 1 Integratie van de Nederlandse en Duitse gasmarkt toegenomen Gerard Kuper en Machiel Mulder 1 Integratie van nationale gasmarkten werd lange tijd belemmerd door beperkingen in de grensoverschrijdende transportcapaciteit.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 991 Beleidsdoorlichting Economische Zaken Nr. 2 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Pagina 1/7. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012. Besluit. Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012.

Pagina 1/7. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012. Besluit. Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012. Besluit Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012 Pagina 1/7 Besluit van de Autoriteit Consument en Markt ter vaststelling van de prikkel

Nadere informatie

van artikel 45, eerste lid, van de Gaswet aan SEPA Green Energy B.V.

van artikel 45, eerste lid, van de Gaswet aan SEPA Green Energy B.V. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Nummer 102565_2/72 Betreft zaak: Besluit tot het verlenen van een vergunning voor de levering van gas aan kleinverbruikers op grond van artikel 45, eerste lid,

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Notitie Amsterdam, 20 november Samenvatting. 1 Langetermijnenergieprijs

Notitie Amsterdam, 20 november Samenvatting. 1 Langetermijnenergieprijs Notitie Amsterdam, 20 november 2017 ECN-N--17-026 Kenmerk Afdeling Van Voor Beleidsstudies Sander Lensink, Adriaan van der Welle Ministerie van Economische Zaken Onderwerp Basisprijzen en basisprijspremies

Nadere informatie