Andere tijden. Paul de Ruiter: Mensen presteren beter met daglicht 4. Opdrachtgever moet vraagzijde inspireren tot echte waardecreatie 10

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Andere tijden. Paul de Ruiter: Mensen presteren beter met daglicht 4. Opdrachtgever moet vraagzijde inspireren tot echte waardecreatie 10"

Transcriptie

1 Andere tijden Corporate magazine 01 Juni 2010 Paul de Ruiter: Mensen presteren beter met daglicht 4 Opdrachtgever moet vraagzijde inspireren tot echte waardecreatie 10 De Groene Zaak strijdt voor verduurzaming van de economie 14

2 2 DEERNS id VOORAF Andere tijden & Deerns De jonge student sluit zijn laptop aan voor een dagje studeren in de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). Buiten op het terras geniet een gezin van het uitzicht op de haven. OosterDoksEiland (ODE) is een gebied van m 2, vlakbij Amsterdam CS, waar wonen, werken, leren en recreëren door elkaar heen lopen. En waar de gemeente de eis heeft gesteld om efficiënt om te gaan met energie. Deerns adviseert op tal van onderdelen om dit waar te maken. Onder de voeten van de duizenden bezoekers en (straks bewoners) van het eiland ligt een centrale energievoorziening. Per gebouw wordt op deze centrale energievoorziening aangesloten. In de gebouwen zelf is daarom weinig technische ruimte nodig: een invoerruimte met warmtewisselaars en een luchtbehandelingsruimte. Dit energiesysteem zorgt voor 65% minder CO 2 -uitstoot in vergelijking met conventionele installaties. Gemengde functies, aandacht voor duurzame energiesystemen: het zijn trends die meer dan ooit een rol spelen. Al dan niet versneld door de crisis: de wereld om ons heen verandert. Reden voor Deerns om een aantal relaties te vragen naar hun visie daarop. Wij maken u hiervan graag deelgenoot via het magazine dat voor u ligt. ing. H.H.J. Lousberg MBA Directeur Deerns

3 Andere tijden 3 INHOUDSOPGAVE DEERNS id is het nieuwe relatiemagazine van Deerns. Het eerste nummer heeft de titel Andere tijden. Een verkennings tocht naar de nieuwe v erhoudingen in Nederland. Binnen en buiten de bouwwereld / KOPSTUK Architect Paul de Ruiter kiest al jaren voor duurzaamheid. Inmiddels wordt hij gezien als de expert als het gaat om duurzame architectuur. 7 / COLUMN Trendwatcher Arjen Kamphuis (Gendo) over het kantoor in / REPORTAGE Kameel van Noord (Amsterdam): eco-icoon wijst de weg / DOSSIER Stan Vermeulen (Stichting Roges) strijdt voor creatievere opdrachtgevers / INTERVIEW Bestuurder Gerjan Heuver (Gelre Ziekenhuizen) blikt terug op de totstandkoming van zijn nieuwe ziekenhuis. En maakt kritische kanttekeningen / RONDE TAFEL Belangenorganisatie De Groene Zaak (DGZ) is van start gegaan. Jan Karel Mak (Deerns), Matthijs Bierman (Triodos) en Marga Hoek (DGZ) discussiëren over groene ambities / TEGENDRAADS Jeroen de Willigen (De Zwarte Hond) gelooft dat stedebouwkundige oplossingen bij kunnen dragen aan bestrijding van de crisis. 21 / COLUMN Deerns-directeur Jan Karel Mak over veranderingen, stilstand en keuzes durven maken / REPORTAGE Op de campus van TU Eindhoven bedacht Deerns een nieuwe functie voor een monumentale schoorsteen / BUITENSTAANDER De winnaars op internet zijn bedrijven die zich kwetsbaar durven opstellen, aldus marketeer Stephan Fellinger / NIEUWS VAN DEERNS De wereld van Deerns is voortdurend in beweging. Vier pagina s met inspirerende projecten en interessante ontwikkelingen. 32 / INFOGRAPHIC De waarde van Bouw Informatie Modellering. Colofon DEERNS id is een uitgave van Deerns en verschijnt twee keer per jaar. Eindredactie (Deerns) Erwin Beswerda, Sjoerd Hora Siccama, Erik Lousberg en Joyce Riekerk. Redactie en vormgeving Smidswater. Fotografie Jeroen Dietz, Marijke Mooij, David Rozemeyer, Dagblad van het Noorden, Harry Cock, Theo Bos, projectbureau Blauwestad, Groene Zoden. Drukwerk Drukkerij Wilco. Papier Gedrukt op Satimat Green, vervaardigd uit 60% recyclede FSC gecertificeerde vezels en 40% nieuwe FCS gecertificeerde vezels. Oplage Redactieadres Deerns, Afdeling marketing & communicatie, Postbus 1211, 2280 CE Rijswijk. Telefoon: Internet:

4 4 DEERNS id KOPSTUK Daglicht is enige duurzame energiebron

5 Andere tijden 5 Paul de Ruiter Architect De Ruiter startte in 1992 zijn promotieonderzoek naar gebouwen die energie zouden produceren in plaats van consumeren en in 1994 begon hij met zijn eigen architectenbureau Paul de Ruiter bv. Vanaf de start zette hij in op duurzaamheid. Inmiddels is hij niet langer roepende in de woestijn. Tal van bedrijven en organisaties doen inmiddels een beroep op zijn expertise. Twee jaar geleden verhuisde hij zijn bedrijf naar een klein bedrijventerrein, De Schinkel, aan de westkant van Amsterdam. Hier heeft hij al zijn duurzaamheidsambities vertaald in een inspirerende werkomgeving. Deerns werkt regelmatig samen met het bureau. Onder meer bij TransPort Building, inmiddels Breeamgecertificeerd, op Schiphol en bij het nieuwe hoofdkantoor van TNT in Hoofddorp. Allemaal projecten waarbij d uurzaamheid centraal staat. Architect Paul de Ruiter is oprichter van de stichting Living Daylights, waar Deerns ook lid van is. De stichting streeft naar meer daglicht in gebouwen. Het is illustratief voor zijn duurzaamheidsfilosofie: Over daglicht wordt vaak niet nagedacht. Maar het is zo belangrijk, werken met daglicht maakt mensen effectiever. En het gebouw gebruikt minder energie. Hij is al bijna twintig jaar bezig om duurzaamheidsambities om te zetten in ontwerpen: Ik wilde vanaf het begin duurzame gebouwen maken, gebouwen die zelf energie zouden produceren. In die begintijd had ik het vooral over de techniek. Ik heb de omslag gemaakt om het vooral te hebben over mensen en hun omgeving. Een energiezuinig gebouw maken is op zich niet zo moeilijk. Maar je moet gebouwen ontwerpen waar mensen blij van worden, die ze inspireren, die ze productiever maken. Daglicht speelt daarin een belangrijke rol. In Amerika hebben ze onderzocht dat leerlingen in scholen met goed daglicht 10 tot 20 procent beter presteren. Dat is ook met oog op de kenniseconomie natuurlijk een belangrijk gegeven. Connectiviteit Middenin het kantoor van De Ruiter staat een grote machine. Het is de motor voor de warmte koude opslag die zich 70 meter onder het gebouw bevindt. De Ruiter: Deze vorm van energie is relatief makkelijk duurzaam op te wekken. Duurzame elektriciteit is veel moeilijker. Ook daarom is daglicht belangrijk, je hebt minder lampen nodig. Bij ons is het een sport om de lampen zo laat mogelijk aan te doen. Naast daglicht is connectiviteit een belangrijk uitgangspunt in zijn ontwerpen. Ook hier is zijn eigen architectenbureau een lichtend voorbeeld: vier bedrijven zijn rond een atrium gehuisvest. Iedereen kan iedereen zien. Ik ben ervan overtuigd dat mensen en bedrijven hierdoor slimmer worden. Ze worden uitgedaagd om met elkaar samen te werken. Connectiviteit is ook cruciaal in zijn ontwerp voor het nieuwe kantoor van TNT in Hoofddorp. Een gebouw van maar liefst m 2 BVO, waar ongeveer 800 mensen komen te werken. Een van de duurzame projecten waarin hij nauw samenwerkt met Deerns. TNT-bestuursvoorzitter Peter Bakker heeft aangegeven dat ze een CO 2 -neutraal gebouw willen hebben, voor een scherp budget. Connectiviteit staat hier centraal. Alles is gebouwd rondom het atrium en de trappen in het atrium. De liften zijn niet direct zichtbaar in het vijf verdiepingen hoge gebouw. Hiermee voorkom je dat zo n organisatie ambtelijk wordt, dat men elkaar nooit meer ontmoet. TNT is hier bewust mee bezig. Ze willen ook huren voor 15 jaar, dat is ongebruikelijk in de branche. Het is erg belangrijk dat topmannen als Bakker voor een duurzaam gebouw kiezen, dat heeft een enorme impact.

6 6 DEERNS id Iedereen in het kantoor van Paul de Ruiter werkt met daglicht, het atrium levert hieraan een belangrijke bijdrage. Scheuren De maatschappij staat volgens De Ruiter op een keerpunt: Ik zie scheuren ontstaan, het is een opeenstapeling van dingen. Al die kantoren langs de snelwegen die leeg staan. Die worden waarschijnlijk nooit meer gevuld. Iedereen heeft hier veel geld aan verdiend. Ontwikkelaars, gemeentes, maar nu is er het besef dat het zo niet verder kan. Een ding staat daarbij vast: de energie prijs zal omhoog gaan. De vraag naar energie neemt toe en het wordt steeds kostbaarder om energie te produceren. Dus als je nu een gebouw ontwikkelt dat niet energiezuinig is, krijg je het over tien jaar niet meer verhuurd. Dat betekent dat je nu extra moet investeren. Ik ben ervan overtuigd dat de duurzaamheidscertifice ring, zoals BREEAM, over een paar jaar is omgezet in wetgeving. Leidend We zijn leading, vervolgt De Ruiter, als het gaat om duurzame architectuur. Door al die ervaringen en investeringen hebben we de bewijslast dat duurzame ontwerpen betere gebouwen opleve ren. De crisis heeft dan ook geen vat gekregen op het bureau. Tal van partijen van beleggers tot investeerders weten de weg te vinden naar zijn architectenbureau. Vanwege de economische component stappen veel partijen over. Duurzaam wordt financieel interessant. En als je verder denkt, werknemers willen graag bij verantwoorde organisaties werken. Ik zie ook een maatschappelijke bewustwording ontstaan in Nederland. Vroeger dacht men dat duurzaam een beperking van vrijheden was. Nu is er de durf (of uitdaging), en komt men er achter dat duurzaam consumeren leuk is. Je krijgt er energie voor terug. Zingeving De Ruiter denkt even goed na als hem gevraagd wordt naar zijn drijfveren: Ik wil zinnige dingen doen. Alleen mooie gebouwen ontwerpen is nutteloos. Alles moet kloppen, niet alleen de vormgeving. Dat voel je letterlijk terug in geslaagde gebouwen. Daarin voel je de intelligentie en de passie die een architect in een gebouw legt. Hij kijkt om zich heen in zijn eigen kantoor. De verbouwing van de oude staalwerkplaats is een perfecte onderbouwing van zijn argumentatie. Op een plek waar vrijwel niemand potentie zag, heeft hij een energierijk bedrijfsverzamelgebouw ontworpen. Voor de deur is een parkeerplaats van Green Wheels, het alternatief voor eigen autobezit. Duurzaamheid betekent voor het bedrijf dan ook meer dan alleen een duurzaam onderkomen. Het is interessant om te zien hoe ver we kunnen gaan. Zo blijkt dat onze biologische lunch veel lekkerder is dan de supermarktspullen. En op de fiets naar m n werk is natuurlijk ook heerlijk. Wat dat betreft verwacht ik nog veel veranderingen. We moeten veel meer terug naar functiemenging van steden. Geen monofunctionele enorme bedrijventerreinen en kantorenparken meer, maar wonen en werken vlak bij elkaar. Er is toch vrijwel geen vervuilende industrie meer die die functiemenging nog in de weg kan staan.

7 Andere tijden 7 COLUMN De kantoren van de toekomst Arjen Kamphuis Partner bij Gendo Arjen Kamphuis is partner bij Gendo. Gendo is een managementadvies boutique, die klanten adviseert over de impact van technologie en nieuwe manieren van samenwerken. Diensten bestaan uit scenarioplanning, open innovatie en IT-strategie. Het papierloze kantoor is technisch al zeker 15 jaar mogelijk Hoe kantoren er over twintig jaar uitzien hangt af van twee fundamentele factoren. Ten eerste de technologische hulpmiddelen. Denk aan ICTgerelateerde zaken als snelheid en kosten van computers, netwerken en opslag capaciteit. De grootste winsten zijn technologisch te boeken door software die steeds beter aansluit bij menselijke kracht en zwakheden. Het windows-iconen-muis paradigma van Xerox is de laatste 25 jaar enorm verfijnd en dit heeft computergebruik voor vrijwel iedereen mogelijk gemaakt, maar is zeker geen eindpunt. De komende jaren zullen wetenschappelijke inzichten worden ingezet om software gebruiksvriendelijker en effectiever te maken; bijvoorbeeld kennis van menselijke cognitieprocessen en neurologie. En dan heb je nog de plek zelf; met nieuwe materialen maken we straks fijnere stoelen en bureaus én gebouwen die zo in elkaar zitten dat ze ons maximaal faciliteren in onze mentale processen. De tweede factor zijn we zelf. Ons vermogen om al deze hulpmiddelen effectief te gebruiken kan een bottleneck zijn. Technisch-wetenschappelijke ontwikkelingen lopen vaak zo n twintig jaar voor op wat de meeste organi saties, en de mensen die daar rondlopen, aankunnen. Je krijgt dus grote verschillen tussen en binnen organisaties. Leeftijd, opleidingsniveau, achter - grond en attitude; het zijn allemaal factoren die van invloed zijn op het vermogen om te gaan met nieuwe hulpmiddelen. Het papierloze kantoor is technisch al zeker 15 jaar mogelijk, maar oude gewoontes slijten langzaam en goedkope IT heeft ook goedkope printers gebracht. In kleine start-ups zonder ingesleten patronen zijn de eerste papierloze organisaties een feit. In nieuwe organisaties zijn ook klassieke patronen van hiërarchie en samenwerken afwezig. Zo werken opensource gemeenschappen productief samen zonder het bestaan van formele organisaties of beloningsmechanismen. Maar ook in deze gemeenschappen blijft de behoefte aan de fysieke ontmoeting op een vaste plek. Daarnaast speelt het type werk een rol. Waar grafici en architecten het moeten hebben van de nieuwste middelen, zijn beleidsmakers wellicht nog prima af met twintig jaar oude tekstverwerker. En waar de een eenvoudig administratief werk heeft in een laag-geautomatiseerde organisatie, doet een ander complex, creatief en kennisintensief werk waarbij de grenzen van de technologische mogelijkheden worden opgezocht. Hét kantoor van de toekomst bestaat dus niet. Ook in 2028 zitten veel mensen gewoon achter hun bureau, terwijl anderen ergens op de wereld ingeplugd zijn op internet. Dat doen ze soms alleen, maar meer waarschijnlijk met andere mensen en in samenwerking met intelligente systemen die veel van het analytische en niet-creatieve werk overnemen. Maar voor iedereen zullen attitude, opleiding en toegang tot communities van kennis bepalend zijn voor de productiviteit en creativiteit. Omdat technologie voor iedereen beschikbaar is, zal dat alleen nauwelijks onderscheidend kunnen zijn.

8 8 DEERNS id REPORTAGE De nieuwe norm. Vanaf 2015 moeten alle nieuwe projecten in de gemeente Amsterdam klimaatneutraal worden gebouwd. Het plangebied Buiksloterham in Amsterdam Noord laat de betekenis daarvan zien. Deze nieuwe woonwerkwijk van bruto 110 hectare moet de toon zetten voor duurzaam wonen, werken en ontspannen. Vorig jaar zette de gemeente de eerste tender van vier kavels in de markt. Onlangs werd bekend dat Heddes Vastgoed, op ten noort blijdenstein architecten en Deerns de ontwikkeling van het grootste kavel hebben gewonnen met hun visie De Kameel van Noord. Een eco-icoon dat tot de verbeelding spreekt op een kavel van vierkante meter. Buikersloterham ligt ingeklemd tussen het NDSM-terrein en het voormalige Shell-terrein. In Buikersloterham werkt Amsterdam met bouw enveloppen. Daarin staan de stedenbouwkundige, programmatische, milieu- en civieltechnische en financiële eisen van de gemeente ten aanzien van de verschillende kavels. Vier kavels zijn vorig jaar in competitie aangeboden. Het multidisciplinaire team heeft de tanden stuk gebeten op de grootste kavel. En met resul taat. De Kameel van Noord werd uitverkoren. Deerns ingenieur Paul Stoelinga was van meet af aan bij het project betrokken. De contouren van het concept zijn ontstaan in een brainstorm met alle betrokkenen. In die fase is het belang rijk conceptueel te denken vanuit de vraagstelling. Uitgangspunt is duurzame duurzaam heid. Niet focussen op zoveel mogelijk innovatieve snufjes, maar kiezen voor bewezen technologie en passieve energetische principes.

9 Andere tijden 9 Bron: op ten noort blijdenstein architecten en adviseurs. zonneschoorstenen zonneschoorstenen luchttoevoer De Kameel is dusdanig ontworpen dat het kan uitgroeien tot een dorpsplein waardoor een sociale ontmoetingsplaats ontstaat. Op die manier brengt het gebouw intimiteit en draagt het bij aan de menselijke maat, maar natuurlijk kan de binnentuin een andere functie krijgen. Immers, duurzaamheid betekent ook dat geplande functies zo flexibel zijn dat toekomstige wensen niet stuk lopen op rigide principes van weleer. Zonneschoorstenen Het team van architect, ontwikkelaar en installatietechnisch adviseur is het ontwerpproces aangegaan op basis van de 4-E metho diek van op ten noort blijdenstein. Deze is gebaseerd op Emotie (belevingswaarde), Ecologie (milieuwaarde), Economie (functionele waarde) en Eerlijkheid (maatschappelijke dienstbaarheid). Die aspec ten zijn in het ontwerpproces voort durend afge wogen en in balans gebracht. Paul Stoelinga daarover: Duurzaamheid krijgt op die manier de brede vertaling die het nodig heeft. Een voorbeeld. Het gebouw koelt en zuivert lucht zoals de natuur dat ook doet. De ventilatie wordt geregeld door middel van zonneschoorstenen. Een oud principe dat we in feite hebben herontdekt. Als het gebouw opwarmt, neemt de zuigende werking van de schoorstenen toe en verse lucht wordt aangezogen. Die lucht wordt op temperatuur gebracht en gezuiverd in de binnentuin van het overdekte atrium. De binnentuin werkt als een soort long. De vorm van het gebouw en de oriëntatie op de zon zijn mede ontstaan uit de toepassing van dit principe. Je hebt hoogte nodig en de zon. Het klinkt misschien eenvoudig, maar het vereist nog heel wat rekenwerk en techniek om ervoor te zorgen dat het ook echt gaat werken. Het principe vind ik prachtig. Je laat de natuur het werk doen. Dorpsplein Er is natuurlijk meer. Veel materialen zijn natuurzuiver en vervangbaar. Het casco is sterk en flexibel waardoor functies in het gebouw gewisseld kunnen worden als nieuwe tijden daarom vragen. De benodigde energie wordt uit het gebouw gehaald (eigen biomassa), van de zonnestraling of uit de bodem. De Kameel van Noord absorbeert CO 2 met zijn groene huid en met de eerder genoemde binnentuin. Vandaar de kwalificatie: eco-icoon. De belevingswaarde is voor het concept minstens zo belangrijk. De binnentuin van Zo is een zeer verrassend concept ontstaan dat in zijn energiehuishouding meebeweegt met weersomstandigheden en de seizoenen. En een concept dat bovendien voldoende flexibiliteit in zich heeft. De eigenschappen van het gebouw zijn gemodelleerd naar de kameel, die zich steeds weet aan te passen aan de onzekere tocht en een veranderende omgeving. Deerns Concept Studio Voor een project als De Kameel van Noord schakelt Deerns de Concept Studio in. Een cursus waar jaarlijks medewerkers aan deelnemen. Deerns ingenieur Paul Stoelinga: Onze studio is geen fysieke plek. Het is een Deerns initiatief waarbij we door het jaar heen bijeenkomsten hebben met verschillende thema s. Een van de doelstellingen is onze ingenieurs conceptueel te leren kijken en denken. Zo n tender is natuurlijk een prima aanleiding om te toetsen of we dat voldoende kunnen. Mooi te zien hoe we elkaar hebben kunnen inspireren.

10 10 DEERNS id DOSSIER Stan Vermeulen (Stichting Roges) strijdt voor een andere bouwwereld. Een wereld waarin publieke opdrachtgevers kiezen voor kwaliteit en duurzaamheid. Er zit veel potentie in de bouw, een goede opdrachtgever benut die potentie. 1. Het probleem: de onwetende opdrachtgever Vermeulen: Na de Bouwenquête was er alle aandacht voor de aanbodzijde. Zij hadden het allemaal verkeerd gedaan. Helaas is er nog maar weinig veranderd. Nog steeds is er het onvermogen in de bouw om goed aan te sluiten op de eisen van de individuele klant. Het hele bouwproces is vaak bijzonder onbevredigend voor de opdrachtgever. 95% van de bouwwerken gebeurt nog op een traditionele manier waarbij de opdrachtgever met alle partijen contracten afsluit. Zonder dat er sprake is van een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Maar als opdrachtgevers dezelfde vragen blijven stellen, dan krijgen ze dezelfde antwoorden en oplossingen. Dus voor een andere dynamiek is het onontbeerlijk dat de vraagzijde zich anders gaat gedragen. 2. De analyse: begin bij de klantvraag Vermeulen: Opdrachtgevers: kom met je behoeften. Of het nu een school of een ziekenhuis is, iedere partij heeft wensen, een eigen identiteit. Die moeten helder in kaart worden gebracht. In de praktijk loopt de klant nu bij de eerste beste architect binnen. Geen enkel idee of de architect wel ervaring heeft met scholenbouw bijvoorbeeld. Of oog heeft voor de huidige en toekomstige behoefte van deze specifieke onderwijsinstelling. Vervolgens wordt een gebouw, soms na een proces van tien jaar, opgeleverd en voldoet het niet meer. Direct daarna beginnen soms al de verbouwingen. Dan blijkt dat organisatorisch ontwikkelingen in het geheel niet zijn meegenomen in het ontwerp. 3. De mentaliteit: wees verantwoordelijk Vermeulen: De aanbodzijde moet de verantwoordelijkheid nemen voor het hele product, zoals in elke andere sector. Als opdrachtgever wil je niet te maken hebben met tien contracten. Ook wil je geen gezeur over fouten in het ontwerp en zeker geen scheidsrechter zijn voor alle partijen. Maak een heldere verbinding tussen ontwerp en uitvoering. Dan is de kans groot dat de opdrachtgever niet te maken krijgt met meerwerk. Meerwerk is eigenlijk niks anders dan frictiekosten veroorzaakt door alle partijen die niet optimaal samenwerken en zaken niet goed afstemmen. Men beschouwt zich niet als probleemeigenaar, dat is misschien wel het grootste probleem. En ook dit is deels veroorzaakt door de opdrachtgever. Als iedereen individueel op de laagste prijs is gecontracteerd, dan smoort dat samenwerking in de kiem. Je moet naar één contract voor een opdracht. 4. De verandering: klein beginnen Vermeulen: Ik probeer via voorbeeldprojecten de boodschap over te krijgen. En hiervoor aandacht te vragen in de vakbladen. Goed voorbeeld is een design & build vraag voor een school in Breda waar ik bij betrokken was. In een binnenstedelijke omgeving ging het om renovatie en een uitbreiding. De markt kreeg de vrijheid om te reageren op de inhoud binnen de aangegeven investeringsruimte. De winnaar kwam met een bijzonder verrassende oplossing waar niemand aan had gedacht. Hoge kwaliteit, maar niet de goedkoopste oplossing. Dat is waardecreatie, dan haal je de echte potentie uit de aanbodzijde

11 Andere tijden 11 en dwing je ze tot creativiteit. Dus niet aanbesteden van een technische oplossing, want dan wint alleen maar de laagste prijs. 5. Het instrument: EMVI Vermeulen: Ik wil weg van aanbesteden op de laagste prijs en naar aanbesteden op kwaliteit. Het is de aanbestedingsparadox. Bij een bestek denkt de vrager dat dit het minimum is dat hij krijgt, terwijl de aanbieder ervan uitgaat dat dit het maximum is dat hij moet doen. Er zijn manieren om dit te ondervangen. Dan kom je uit op de principes van Economisch Meest Voordelige Inschrijving (EMVI). Hierbij krijgt de aanbodzijde wel de ruimte om de competitie aan te gaan op expertise en creativiteit en ontstaat er hierdoor ook de noodzakelijke procesvernieuwing. Op die manier wordt vervolgens niet meer alleen gegund op prijs, maar ook op kwaliteit en duurzaamheid. Helaas wordt EMVI nog maar weinig gebruikt en vaak ook niet goed ingezet. Belangrijke volgende stap is dat er deskundigheid wordt toegevoegd bij de opdrachtgever. Een deskundige kan de goede opdracht verstrekken en plannen op een goede manier beoordelen. Ik ben ervan overtuigd dat we langzaam maar zeker deze kant opgaan. Stichting Roges & Deerns Stichting Roges wil vragers in relatie tot huisvestingsprocessen leren denken vanuit hun eigen belangen en waarden. Aanbieders moeten leren denken vanuit het belang van hun klanten en niet vanuit hun eigen (bestaande) voortbrengingsproces. Deerns is een van de samenwerkingspartners van Roges. Deerns helpt bij de inventarisatie van good practices van aanbesteden op basis van EMVI in de utiliteitsbouw. Met daarbij extra aandacht voor de component duurzaamheid. Meer informatie over Stichting Roges en Stan Vermeulen:

12 12 DEERNS id INTERVIEW In 1996 besluiten de voorlopers van Gelre ziekenhuizen tot de bouw van het ziekenhuis van de 21e eeuw. Dat moet een efficiënt bedrijf worden met een snelle instroom, productie en uitstroom. Patiëntgegevens kunnen elektronisch worden overgedragen van huisarts, naar verpleegkundige, specialist en thuiszorg. Samenwerking met de eerste en derde lijnszorg in optima forma dus. Het staat er inmiddels. Ook de nieuwbouw op locatie Zutphen is bijna afgerond. Daarmee komt een eind aan een lange reeks bouwactiviteiten. Bestuurder Gerjan Heuver zou het een volgende keer allemaal anders doen. Althans, misschien.

13 Andere tijden 13 Tot mei 2009 waren er nog twee ziekenhuislocaties in Apeldoorn, vertelt Heuver. Het Lukas ziekenhuis en het Juliana ziekenhuis. Toen we in 1996 besloten tot grondige verbouw en nieuwbouw op één locatie, het Lukas, ontstond er onmiddellijk druk op de organisatie. Dat is onvermijdelijk. De energie was op het Lukas gericht. Nieuwe investeringen vonden ook zo veel mogelijk daar plaats. Bovendien was er in het functieverdeelplan al voor gekozen de moederspecialis men op deze locatie te concentreren. Er was dus nog geen schep de grond ingegaan of de hectiek nam toe. Er zijn vervolgens in een aantal jaren nieuwe gebouwen bij gebouwd en de oude, bestaande bouw is gerenoveerd. Vorig jaar mei is de geheel vernieuwde locatie Lukas geopend en is verder gegaan onder de naam Gelre ziekenhuizen Apeldoorn. Samen met Gelre ziekenhuizen Zutphen vormen zij Gelre ziekenhuizen. Veto op nieuwbouw Bij de start van de bouw gold nog het oude overheidsgestuurde bouwregime waarbij volledige nieuwbouw niet aan de orde was als een gebouw nog niet was afgeschreven. Het terrein mocht dus niet worden verlaten. Idee van de overheid daarachter was dat volledige nieuwbouw 30% duurder uitpakt. Heuver plaatst daar zijn vraagtekens bij. De druk nam natuurlijk alleen maar toe. Sloop, ontruiming, inrichten van tijdelijke huisvesting, ontkoppeling en aansluiten van technische installaties Neem alleen al de afdeling Röntgen. Die heeft ruim 3,5 jaar last gehad van de verbouwingen. Lawaai, stof, plafond eruit, muurtje weg. Dat geeft een hoop onrust. En niet alles is ook echt te voorspellen. Het faseringsplan hebben we bijvoorbeeld tussentijds moeten aanpassen. De aanpak van het beddenhuis was in twee keer gepland. Dat bleek niet te kunnen gezien de technische infrastructuur. Bedenk maar eens een oplossing voor meer dan 400 bedden. Kortom: dik vier jaar heeft het bouw proces met alles wat daar bij hoort zich door de ziekenhuis organisatie heen gerold. Heuver heeft het nooit echt becijferd, maar vraagt zich af of het sommetje van het ministerie destijds wel klopte. Een aantal extra kosten zijn gemakkelijk inzichtelijk te maken. Dat geldt voor alle harde zaken als tijdelijke voorzieningen, bouw, verhuizingen en noem maar op. Sommige kosten zijn moeilijker te bepalen. Wat hebben we allemaal wel niet moeten inleveren aan werkplezier, aan managementinspanning, misschien ook wel aan kwaliteit. Kapitaliseer die kosten eens. Ik durf te stellen dat je dan wel eens tot de ontdekking kan komen dat volledige nieuwbouw een veel betere oplossing zou zijn geweest. Bestuurlijke balans De hele operatie is binnen de tijd en binnen het budget gebleven. Daar is Heuver dan ook terecht trots op. Dat was nooit gelukt als dat niet bestuurlijk goed was geborgd. Heuver: Gezien de enorme impact was het belangrijk het bestuur uit te breiden en de veranderportefeuille duidelijk te adresseren. Het gaat om een meerdimensionale visieontwikkeling. Je hebt een heldere visie nodig op het organisatieconcept, het ICT-concept en het bouwconcept. Bovendien moet je een idee hebben over hoe je de uitvoering gestalte wilt geven. De aandacht voor de verandering en de aandacht voor het staande bedrijf moeten op bestuurlijk niveau goed verankerd zijn. Het veranderproces en going concern hebben immers een voortdurende wisselwerking met elkaar. Op bestuurlijk niveau moet je de balans bewaken. Daar zijn we heel goed in geslaagd, vind ik. Elke grote, complexe verandering vraagt om gerichte bestuurlijke energie. Die mag niet wegebben. Valt er in de organisatie van het bouwproces in dat opzicht ook niet veel te winnen? Wij zijn destijds gestart met een klassieke bouworganisatie, vertelt Heuver. Voordeel is dat je de beste partijen bij elkaar kunt zetten. Dat brengt echter wel met zich mee dat de integratie van de betrokken specialisten als architect, ingenieur en constructeur bij ons vandaan moest komen. Dat geeft extra druk. Achteraf denk ik weleens: misschien dat een geïntegreerde contractvorm in combinatie met nieuwbouw een betere aanpak was geweest. Zet wel een dikke streep onder misschien.

14 14 DEERNS id RONDE TAFEL

15 Andere tijden 15 Politiek, ambtenaren, bedrijfsleven en media, De Groene Zaak is niet onopgemerkt van start gegaan. Uit alle hoeken is er belangstelling voor de nieuwe werkgeversvereniging voor duurzaam ondernemen. Founding partners Jan Karel Mak (Deerns), Matthijs Bierman (Triodos) en Marga Hoek (De Groene Zaak) spreken uitgebreid over hun duurzaamheidsambities. Alles duurzaam Jan Karel Mak Duurzaam is een extreem veel gebruikt begrip. Daardoor gaan achter dat woord allerlei verschillende betekenissen schuil. Mijn omschrijving: een zodanige manier van leven en werken dat de aarde ook in de toekomst een ontwikkelde samen leving kan dragen. Bij Deerns zijn we al erg lang met duurzame oplossingen bezig, energiebesparing is voor ons al decennia lang een doel. Inmiddels zijn we ook bezig onze eigen bedrijfsvoering te verduurzamen. Van ov-kaarten tot duurzame energie-inkoop. Steeds vaker wordt overigens ook bij aanbestedingen gevraagd hoe duurzaam de bedrijfsvoering is. Een extra reden om hier aandacht aan te besteden. We hebben als ingenieursbureau een voorloperfunctie. We kunnen veel energiebesparingen boeken voor opdrachtgevers; er gaat jaarlijks een enorme bouwsom over onze bureaus en hebben dus een grote hefboom. Wij schrijven in onze bestekken allerlei duurzame zaken voor. En we geven ook steeds vaker aan hoe er later gedemonteerd en mogelijk hergebruikt kan worden. We zitten natuurlijk met architecten aan tafel tijdens de ontwerpfase; de technische complexiteit van gebouwen is zo toegenomen dat we alleen succes hebben als we samen optrekken. Gelukkig werken we niet alleen in marktsegmenten waar alles draait om prijs; geregeld is er ruimte is voor duurzame oplossingen. Die vragen soms een wat hogere investering, maar die kunnen we goed rechtvaardigen met totale levensduurkosten die vaak lager uitvallen. Matthijs Bierman Wij willen als bank graag een sleutelrol bij de verduurzaming van onze economie spelen. Groen is de norm. Als bank hebben we een spilfunctie, we mogen dus niet ontbreken in dit initiatief. Als kredietverlener stellen we al strenge duurzaamheidseisen aan onze klanten, maar dat geldt maar voor een klein deel van het bedrijfsleven. De kerngedachte bij De Groene Zaak is voor mij dat we de overheid zien als partner, een partner die we goed willen bedienen. VNO-NCW vertegenwoordigt de grootste gemene deler. Onze standpunten gaan een stuk verder, zeker als het gaat om onze speerpunten: grondstoffengebruik, aanbestedingen, energie en regelgeving. Wij willen dat bedrijven die duurzaam ondernemen niet in een nadelige concurrentiepositie terechtkomen.

16 16 DEERNS id Veranderingen Matthijs Bierman Directeur Triodos Bank Marga Hoek Directeur De Groene Zaak Matthijs Bierman Belangrijk is het om duurzaam gedrag te belonen. Dat doet de overheid soms goed. Denk hierbij eens aan de veranderende regeling voor leaseauto s. Juist de energiezuinige auto s krijgen een veel gunstigere bijtelling. Dit heeft fantastisch gewerkt. Dit is bovendien een budgetneutrale regeling die niet ten koste gaat van de belastingbetaler. Jan Karel Mak Het is misschien wat abstract, maar ik wil graag dat bij de overheid, dus ook de lagere overheden, het besef doordringt dat consequente bestuurlijke keuzes nodig zijn als het gaat om duurzaamheid. Als we bijvoorbeeld willen dat monumenten duurzaam worden en dus weinig energie verbruiken, moet je als overheid met verstand kijken naar de toepassing van de Monumentenwet. Monumenten zijn enorme energieverbruikers en blijven per definitie nog een tijdje staan. Dan moet je dus een keuze maken en aanpassingen mogelijk maken die het gebouw geen geweld aandoen, ook al past dat formeel niet in de regels van die wet. Marga Hoek Het is mooi om te zien dat koplopers op het gebied van duurzaamheid zich verenigen. En alle takken van sport zijn aanwezig. We merken nu al dat politiek en overheid ons serieus nemen. Ambtenaren hebben al aangegeven dat ze blij zijn dat nu uit het bedrijfsleven dit initiatief komt, ze hebben nu eindelijk een serieuze gesprekspartner. Een van onze speerpunten, zoals Matthijs al aangaf, zijn de aanbestedingen. Als ik nu hoor dat een Duits afvalverwerkingsbedrijf de aanbesteding wint van een gemeente in het Oosten van het land, waarbij het bedrijf op 150 kilometer afstand ligt van de gemeente. Terwijl een afvalverwerker die iets duurder is op een paar kilometer van de gemeentegrens is gevestigd. De milieukosten worden hier dus helemaal niet meegenomen. Het gaat dus alleen om prijs. Dat soort zaken moet veranderen. In 1996 ging hij aan de slag als account manager bij Triodos Bank Nederland. Sinds 2003 is hij de algemeen directeur van de bank. Hij studeerde bedrijfskunde en rechten in Groningen. Hij startte zijn loopbaan in de consultancy om daarna over stappen naar ontwikkelingswerk. Privé goed bezig? Lachend: Nee, ik ben nog zeker niet 100% duurzaam bezig. Ik heb een broer in Singapore en daar vlieg ik toch naar toe. Ik compenseer wel de CO 2 uitstoot, maar dat volstaat natuurlijk niet. En ook in mijn kelder zullen echt nog wel wat ouderwetse gloeilampen hangen. Maar ik probeer m n leven zo duurzaam en energiezuinig mogelijk te leiden. Het is mooi om te zien dat koplopers op het gebied van duurzaamheid zich verenigen Marga Hoek Marga Hoek heeft brede directie-ervaring in zowel de publieke als private sector. Eerder was zij onder meer directeur Innovatie, MVO & Marketing bij BAM Woningbouw en directeur van het projectmanagementbureau van de gemeente Haarlemmermeer. Privé goed bezig? Ik probeer het dagelijks. Ik laat de auto staan als ik mijn kinderen naar school moet brengen en pak de fiets. Belangrijk vind ik ook wat we met de school hebben bereikt. Zij hebben nu tal van zonnepanelen op het dak en leveren regelmatig energie terug aan de buurt. Ik denk dat alle leiders van DGZ-bedrijven niet alleen bedrijfsmatig duurzaam denken, dat doe je niet alleen als manager, ook als mens. Jan Karel Mak Algemeen directeur Deerns Hij studeerde milieuhygiëne aan de Landbouw hoge school Wageningen en is sinds 2000 algemeen directeur van Deerns. Daarvoor werkte hij in diverse managementfuncties bij toonaangevende ingenieursbureaus en als managementconsultant. Privé goed bezig? Bescheiden: Enigszins. Ik probeer zo zuinig mogelijk te rijden. Denk goed na wanneer ik in een vliegtuig stap. En thuis kan ik maar moeilijk iets weggooien, ik laat het liever repareren, al kan dat vaak nog niet. We eten weinig vlees. En ik ben bezig om het energieverbruik in huis omlaag te krijgen.

17 Andere tijden 17 Alle bedrijven Matthijs Bierman In principe kunnen alle bedrijven lid worden. Maar het is geen vrijblijvend lidmaatschap. We verwachten een actieve rol van de bestuurders, je moet aan kunnen tonen dat je aan verduurzaming doet. En dan gaat het niet alleen over de braafste jongetjes van de klas, ook als je nog maar net bezig bent, mag je lid worden. Jan Karel Mak Verduurzaming moet echt wat voorstellen bij een lidorganisatie. Als wij bijvoorbeeld in ons wagenpark besluiten benzineslurpers toe te laten, dan zal De Groene Zaak ons daarop terechtwijzen. Het is geen vrijblijvend lidmaatschap. We verwachten een actieve rol van de bestuurders Mathijs Bierman Milieukosten Jan Karel Mak We gaan duidelijke actie punten formuleren, maar realiseren ons wel dat veel dossiers ingewikkeld zijn. Zoals het terugleveren van opgewekte energie aan het elektriciteitsnet tegen een garantieprijs. Dat ligt voor de hand, maar we kennen de weerstanden: flinke kosten. Dus we moeten voorkomen dat we blijven steken in goedkope slogans. Matthijs Bierman We gaan natuurlijk proberen het nieuwe regeerakkoord zoveel mogelijk te verduurzamen. Nederland wil in % werken met duurzame energie. Dan moet je daar nu voor kiezen, en bepalen op welke manier je daar komt. Via subsidies of juist via fiscale maatregelen. Belangrijk vind ik ook dat we milieukosten gaan verwerken in producten en diensten. Dan zal blijken dat het prijsverschil tussen een duurzaam gekweekte wortel weinig zal verschillen van andere wortels. En dan kunnen mensen beter een keuze maken. Marga Hoek We merken nu al dat zelfs ministers in ons zijn geïnteresseerd. Het zijn natuurlijk niet de minste bedrijven die zich hebben verzameld in De Groene Zaak. Ook krijgen we concrete vragen over verduurzaming. Nu gaan we snel de organisatie opbouwen om te voldoen aan alle vragen. Einddoel Jan Karel Mak De Groene Zaak is een middel, geen doel op zich. Een middel om een duurzame economie dichterbij te brengen. Ik hoop nog mee te maken dat we ons doel hebben bereikt. Eén ding is zeker: via De Groene Zaak kunnen we meer bereiken bij de overheid dan als individueel bedrijf. Dat merken we nu al. Via De Groene Zaak kunnen we meer bereiken bij de overheid dan als individueel bedrijf Jan Karel Mak Vergroeners in De Groene Zaak TNT, Eneco, Albron en Van Gansewinkel. Zo maar een greep uit de founding partners van De Groene Zaak. De nieuwe brancheoverstijgende belangenorganisatie wil de verduurzaming van de Nederlandse economie versnellen. Belangrijke gesprekspartner is de overheid, juist de overheid kan via nieuwe wet- en regelgeving een belangrijke bijdrage leveren. Lid worden? Dat kan. Vanzelfsprekend wordt wel getoetst of een bedrijf duurzaam opereert of juist bezig is om het bedrijf te verduurzamen. Belangrijk fundament zijn de zes business principles die elke deelnemer moet onderschrijven en nastreven. 1. Neem een duurzaam verdienmodel als uitgangspunt. 2. Verminder afval en verspilling. 3. Neem ketenverantwoordelijkheid. 4. Zet in op maximale energiereductie en gebruik duurzame energie. 5. Zet je in voor nieuwe, duurzame financieringsmodellen. 6. Bouw aan duurzaam leiderschap. Kijk voor meer informatie op

18 18 DEERNS id TEGENDRAADS De crisis kent ook zijn zegeningen. Beleidsmakers en stedenbouwkundigen moeten hun traditionele manier van ontwikkelen loslaten. Een manier waarbij elk postzegeltje grond een functie krijgt. Immers, geplande ontwikkelingen sudderen of staan on hold in afwachting van betere tijden. Daardoor verschuift de ontwikkelhorizon. De vraag is dan ook of het wel zin heeft om plannen te maken waarbij het stedenbouwkundig ontwerp in al zijn facetten is uitgewerkt en braaf het programma faciliteert. Jeroen de Willigen van het multidisciplinaire ontwerpbureau De Zwarte Hond, vindt van niet. Het vak van stedenbouwkundige zal veranderen, is zijn stellige overtuiging. Stedenbouw moet iets van waarde toevoegen aan de samenleving, vindt De Willigen. De klassieke opvatting over stedenbouw is dat stedenbouw de structuur levert waarin een programma kan worden ingepast. De stedenbouwkundige structuur geeft dat programma een identiteit en een vorm. De laatste 20 jaar, in de tijden van hoogconjunctuur, werden echter alleen nog eindbeelden geschetst waarin alles was vastgelegd. Door het hoge realisatietempo en de overzichtelijke tijdshorizon, was het stedenbouwkundig plan niet meer dan de ruimtelijke vertaling van publiek-private onderhandelingsresultaten. Elke vierkante meter is dan in een plan vastgelegd. Zones, stroken, verbindingen alles heeft een functie, is in feite gestigmatiseerd. Het plan schetst een eindbeeld. De crisis confronteert ons nu met iets waarmee we lange tijd niet te maken hebben gehad. Het realisatietempo is drastisch veranderd. De horizon van enkele jaren ligt nu veel verder en is soms zelfs niet vastomlijnd. Dat vraagt dus om plannen die flexibiliteit in zich hebben om verschillende functies te kunnen faciliteren omdat je simpelweg niet weet wat we in de toekomst nodig hebben. Functies werken als stigma s Die vorm van flexibiliteit vraagt nogal wat van alle partijen die zich bezig houden met ontwikkelen. Je ziet wat er gebeurt als je het functionele denken zo dominant laat zijn. Neem bijvoor beeld de herinrichting van oude bedrijventerreinen die aan het einde van hun levenscyclus zijn. De inrichting is zo strak op die functie gericht dat je er eigenlijk beter gewoon met een bulldozer overheen kunt om helemaal opnieuw te beginnen. De functie is een brandmerk geworden waardoor er geen enkele ruimte meer is voor een andersoortige ontwikkeling en dat terwijl de vraag voortdurend verandert. Bovendien leggen we al die beslissingen over functies ook nog eens vast in bestemmingsplannen waarmee de manoeuvreerruimte de komende dertig jaar al helemaal beperkt is. Ook op het kleinste schaalniveau van een gebouw is dat aan de hand. Architecten zijn doorgaans gericht op het auteursschap van een gebouw, het design is belangrijk. Minstens zo belangrijk is de flexibiliteit. Kan een gebouw meeveren met de tijd? Het Fortis-gebouw aan het Damrak moet misschien gesloopt worden. Stel nu dat het zo was ontworpen en gebouwd dat het in de toekomst ook geschikt was geweest om te wonen? Of om kleinschalige zorg in te verlenen? Vraag is dus hoe je iets ontwikkelt dat in den beginne al kwaliteit in zich heeft en tegelijkertijd voldoende ruimte laat. Grondexploitatie op de schop Dat dat geen gemakkelijke opdracht is, daar is De Willigen zich zeer van bewust. Opdrachtgevers gaan iets anders vragen: het faciliteren van flexibiliteit met een goede benutting

19 Andere tijden 19 Jeroen de Willigen De Zwarte Hond Jeroen de Willigen (1968) is stedenbouwkundige. In 2004 werd hij partner en directielid van De Zwarte Hond. De Willigen is gastdocent aan de Academie van Bouwkunst Groningen en studeerde Bouwkunde aan de TU Delft. Bij De Zwarte Hond werken ongeveer 80 mensen verspreid over de vestigingen in Groningen en Rotterdam. De Zwarte Hond is een multidisciplinair ontwerpbureau met ervaring in een breed werkveld. Architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten en interieurarchitecten werken in teams aan de opgaven. Wij worden ontwerpers van mogelijkheden

20 20 DEERNS id De Blauwestad (provincie Groningen): een ruimtelijke ingreep die kwaliteit heeft toegevoegd aan het gebied waardoor de leefbaarheid is toegenomen. van de ruimtelijke kwaliteiten. In de toekomst zullen bij die vraag van meet af aan meer partijen betrokken zijn. Want het vraagt om een aanpak waarbij alle partijen in een vroeg stadium rond de tafel zitten. Flexibiliteit kan niet zonder de actieve inzet van alle betrokken disciplines. Tegelijkertijd moeten we het klassieke ontwikkelparadigma loslaten waarbij de grondexploitatie een belangrijke rol speelt. Ontwikkelaars nemen grondposities in vanuit de verwachting dat zij waarde aan die grond kunnen toevoegen en daaraan vervolgens verdienen. Dat is hun verdienmodel. Een verdienmodel dat dus gekoppeld is aan het hebben van grondposities met een bepaalde functie. Eigenlijk zouden ze hun geld moeten verdienen met het bieden van service. Het inzetten van hun kennis en kunde op het gebied van ontwikkeling. In Almere gebeurt dat bijvoorbeeld in het klein bij het particulier opdrachtgeverschap. Particulieren ontwikkelen zelf. Ze weten zeker dat hun woning wordt verkocht, want ze zijn zelf de koper. Ze huren zelf de kwaliteiten in die nodig zijn om hun woning te realiseren. Ontwerpers van mogelijkheden Veel van de opvattingen van De Willigen zijn het gevolg van reflectie op zijn eigen werk. Zo is voor hem de Blauwestad nog steeds een mooi voorbeeld van hoe een ruimtelijke ingreep meer kwaliteit aan een gebied heeft toegevoegd waardoor de leefbaarheid is toegenomen. Idee was om een deel van Oost-Groningen onder water te zetten waardoor een groot meer zou ontstaan. Het karakteristieke Groninger platteland kreeg daardoor een ander aanzien. Recent zijn we nog eens langs het meer gereden om te zien wat die ingreep spontaan, dus niet gepland, maar wel verwacht, heeft opgeleverd. Er is een manage gekomen, een loonwerkerbedrijf is omgetoverd tot een onderhoudsbedrijf, er is horeca, een fietsenmaker is weer levensvatbaar door fietsenverhuur, op een mooie zomerdag is het er gewoon druk Die nieuwe kwaliteit werkt als een magneet. Mensen verbinden zich met die nieuwe omgeving waardoor er weer iets moois voor die mensen ontstaat. Ons vak is geen design meer. Wij worden ontwerpers van mogelijkheden.

KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT

KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT Architectenbureau diederendirrix veranderde een voormalig ketelhuis in kantoren met royaal binnenstromend daglicht. De grootse en inspirerende herbestemming

Nadere informatie

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig Privaat vastgoed Optimaal renderend en toekomstbestendig Duurzaam huisvesten Royal HaskoningDHV is sinds jaar en dag een betrouwbare partner in commercieel vastgoed. Als adviseurs hebben wij mede het aanzicht

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies Vaillant & rendement Technisch Project Advies meer rendement van uw project? Begin bij Vaillant Technisch Project Advies tijdige inschakeling TPA Uw winst Hoe blijven we samen aan de voortdurend aangescherpte

Nadere informatie

M3H Werkwijzer Het bouwen

M3H Werkwijzer Het bouwen M3H Werkwijzer Het bouwen 1/7 Het bouwen M3H ontwerpt en bouwt al zeventien jaar in opdracht van woningcorporaties, ontwikkelende partijen en particulieren. M3H ontwerpt en begeleidt het gehele ontwerp-

Nadere informatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie werken De ClimaRad Comfort Solution meet en regelt het binnenklimaat per ruimte, zonder dat uw medewerkers hier iets

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

STUDIO HELDERGROEN HAARLEM

STUDIO HELDERGROEN HAARLEM STUDIO HELDERGROEN HAARLEM titel opdrachtgever ontwerpteam programma oplevering Studio Heldergroen Droste silo Haarlem Heldergroen Eerlijke Communicatie Zecc Architecten, Heldergroen, Vrolijk Multifunctionele

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Projectplan Frisse scholen

Projectplan Frisse scholen Schoonderbeek Klimaat Techniek Projectplan Frisse scholen Schoonderbeek Klimaat Techniek Installatietechniek met een groen randje Het groene randje is de franje voorbij Steeds meer opdrachtgevers willen

Nadere informatie

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids The green team Imtech ICT CS Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids Agenda presentatie 1. Corporate Social Responsibility drijfveer voor Smart X: Wat betekent CSR voor organisaties?

Nadere informatie

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman Duurzaam Vastgoed Roy Bruggeman Ingenieursbureau Archicom Multidisciplinair ingenieursbureau gericht op: Consultancy: logistiek & supply chain advies, Architectuur en detail engineering, Bouwmanagement

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

martiniziekenhuis schweitzerlaan paterswoldseweg het kantoor bedrijvenpark wonen

martiniziekenhuis schweitzerlaan paterswoldseweg het kantoor bedrijvenpark wonen Herbes temmin g van kan too r tot zo rghot n deuren s MA MA r i j k e v a douwe bo a studio m e Afstude r p r oj e c t el ukli e s ma k a r k o p g a v e Door de recessie is de leegstand van Nederlandse

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Van Swaay Aangenaam. Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay. Projectontwikkeling. Groot- & Utiliteitsbouw.

Van Swaay Aangenaam. Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay. Projectontwikkeling. Groot- & Utiliteitsbouw. Van Swaay Aangenaam Van ons mag u meer verwachten. De kracht van Van Swaay Van Swaay is een aannemingsbedrijf en projectontwikkelaar met stevige roots in Wageningen. Onze activiteiten richten zich voornamelijk

Nadere informatie

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers Omschrijving van het project Rabobank Dommelstreek heeft in Geldrop het bestaand kantoor herontwikkeld. Er is een kantoor ontstaan met alle faciliteiten onder één dak. Een vernieuwde omgeving die beter

Nadere informatie

HOUSING ENERGY ENERGIE GENERERENDE WONINGBOUW. P5 Eindpresentatie ARCHITECTUAL ENGINEERING. Rein Roosma 24 juni 2011

HOUSING ENERGY ENERGIE GENERERENDE WONINGBOUW. P5 Eindpresentatie ARCHITECTUAL ENGINEERING. Rein Roosma 24 juni 2011 HOUSING ENERGY ENERGIE GENERERENDE WONINGBOUW P5 Eindpresentatie ARCHITECTUAL ENGINEERING Rein Roosma 24 juni 2011 INHOUD HOUSING ENERGY Haarlem & Masterplan Doel van het project Methode: Masterplan Concept

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie Titel: CO2-Prestatieladder Participatieplan Rapport: CO2-2014/R-05; rev. 0; d.d. 07-04-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Vervolgblad : 1 van 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Omdat bouwen teamwork is

Omdat bouwen teamwork is Omdat bouwen teamwork is Nijhuis Bouw Innovatie en duurzaamheid komen bij Nijhuis samen. Wij bouwen niet alleen huizen, ook leefbare wijken en gebieden waar het prettig wonen, werken en recreëren is. Ontwikkelen

Nadere informatie

REGIOKANTOOR ENEXIS ZWOLLE

REGIOKANTOOR ENEXIS ZWOLLE REGIOKANTOOR ENEXIS ZWOLLE Periode 2010-2013 Architect atelier PRO Projectarchitect Alex Letteboer en Bas Woldman Projectleiding Jaco de Koning Opdrachtgever Enexis Contactpersoon Dhr W. Stege Tel: 06-5515

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

UPC duurzaam kantoor en callcenter

UPC duurzaam kantoor en callcenter UPC duurzaam kantoor en callcenter Het UPC kantoor en callcenter in Leeuwarden heeft als eerste opgeleverde gebouw het BREEAM-NL Excellent certificaat ontvangen. Met een GPR score van 8.3 gemiddeld, is

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Workplace Transformation

Workplace Transformation Workplace Transformation Workplace Transformation Ruimte om productief, creatief en inzichtelijk te werken Met een waardering van 10 miljard dollar is huisverhuurdienst Airbnb meer waard dan een aantal

Nadere informatie

DE CONSUMENT AAN HET STUUR. Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl. www.sir-55.nl. www.sir-55.nl

DE CONSUMENT AAN HET STUUR. Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl. www.sir-55.nl. www.sir-55.nl DE CONSUMENT AAN HET STUUR Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl www.sir-55.nl www.sir-55.nl SIR-55 CREËERT BETROKKEN BEWONERS Wie zijn medioren? Medioren zijn actieve, vitale en maatschappelijk

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Hoe maak je de keten LEAN?

Hoe maak je de keten LEAN? Hoe maak je de keten LEAN? Oktober 2012 Meindert Koopman Directeur Bouwbedrijf Rijssen B.V Hoe maak je de keten LEAN?? Inleiding. Traditionele proces. Ketenintegratie.. Van Losser Installatiegroep. Ketenintegratie:

Nadere informatie

Waterschap Leusden. Voorbeeldproject Duurzaam Bouwen

Waterschap Leusden. Voorbeeldproject Duurzaam Bouwen Waterschap Leusden Voorbeeldproject Duurzaam Bouwen Waterschap Vallei & Eem Leusden Situatie Milieuvriendelijk karakter Het Waterschap Vallei & Eem is een fusie tussen waterschappen. De opdrachtgever

Nadere informatie

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS We zijn 21 jaar onderweg! Nog steeds kan het beter, slimmer, anders. Vandaar ook geen retrospectief maar een korte update van het nu en wat ons morgen gaat brengen.

Nadere informatie

PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG

PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG Utrecht, 2 februari 2011 Betreft: vier Green Deals Onze referentie:

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend!

Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend! Architect nieuw te bouwen MFC Klarendal bekend! Architectenbureau De Zwarte Hond gaat MFC Klarendal ontwerpen. Wat er aan vooraf ging Zoals al in een vorige wijkkrant heeft gestaan wordt het MFC Klarendal

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Discussiebijeenkomst Breeam In-Use Wat levert het op voor de gebruiker?

Discussiebijeenkomst Breeam In-Use Wat levert het op voor de gebruiker? Dutch Green Building Week, 16 september 2013 ANWB & Techniplan Adviseurs 1. Introductie (15.15 15.25 uur) 2. Vraagstelling DGBC Stefan van Uffelen (15.25 15.30 uur) 3.1. Discussie in workshopvorm deel

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Lanenbuurt Elst Nieuwbouw 110 woningen. Giesbers-Arnhem Bouw

Lanenbuurt Elst Nieuwbouw 110 woningen. Giesbers-Arnhem Bouw PROFIEL Giesbers Groep Sporthal de Streepen Sint-Oedenrode Nieuwbouw sporthal met cultureel en maatschappelijk cluster BeLeef Buitendijks Uithoorn, Legmeer-West Woongebied 34 woningen Lanenbuurt Elst Nieuwbouw

Nadere informatie

Besparen op maatschappelijk vastgoed

Besparen op maatschappelijk vastgoed Besparen op maatschappelijk vastgoed Het gemeentehuis, de school, de brandweerkazerne, het zwembad, het buurthuis, begraafplaatsen, gemeentewerven, het gemaal en zelfs de kerktoren: het is allemaal eigendom

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

N 1. solution. climate BUILDINGS. for sustainable - 1 NL1

N 1. solution. climate BUILDINGS. for sustainable - 1 NL1 N 1 climate solution for sustainable BUILDINGS NL1-1 Een SAPP ceiling is zowel ecologisch als architecturaal het aangewezen klimaatsysteem voor zeer uiteenlopende projecen. Smart Acoustic Passive Power

Nadere informatie

Wat bespreken we vandaag?

Wat bespreken we vandaag? Wat bespreken we vandaag? Kennismaking met de BNA Waarom is er een beroepservaringsperiode? Hoe is de beroepservaringsperiode geregeld? De nieuwe realiteit in de architectenbranche Hoe slaan we ons er

Nadere informatie

9 M 5 ore than to 275

9 M 5 ore than to 275 5 More than to 275 275 95 to schiphol rijk am en de boeing avenue Inspirerend zaken doen Boeing Avenue 275 In de uitdagende werkomgeving van het parkachtige Schiphol-Rijk ligt het moderne en multifunctionele

Nadere informatie

Duurzaam bouwen doe je met Klima Wonen

Duurzaam bouwen doe je met Klima Wonen Duurzaam bouwen doe je met Klima Wonen Over ons Klima Wonen is een nieuwe innovatieve en energiezuinige bouwer. Wij hebben decennia lang ervaring opgedaan in de projectontwikkeling van kwalitatief hoogwaardige

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Eindelijk! Veranderbaarheid is een absolute voorwaarde voor duurzaam bouwen. Niet het huis, maar het huishouden. Tweerichtingsverkeer

Eindelijk! Veranderbaarheid is een absolute voorwaarde voor duurzaam bouwen. Niet het huis, maar het huishouden. Tweerichtingsverkeer Een huishouden verbruikt zo n 26 MWh op jaarbasis. Met duurzaam bouwen kunnen we het verbruik van het huis halveren. Electrisch rijden kost slechts een kwart van de energie van een conventionele auto.

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN We willen u als gast graag een WOW-ervaring of beleving bezorgen. We doen dit door kennis te delen, kennis toe te voegen en aan te bieden. Maar ook door aan onze gasten

Nadere informatie

SOM= Effectief en plezierig werken

SOM= Effectief en plezierig werken SOM= Effectief en plezierig werken 1 VRAGEN AAN U: Wordt in uw organisatie de werkplek effectief gebruikt? Zitten de collega s met een glimlach achter hun bureau? Vindt er bij u veel samenwerking tussen

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis

visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis Kraaijvanger Urbis visiepresentatie 16 februari 2011 ONTWERP GEMEENTELIJKE HUISVESTING BLOEMENDAAL Dirk Jan Postel Kraaijvanger Urbis opgave als geheel betekenis visie op de uitbreiding expressie

Nadere informatie

Energiestrijd Zorghuizen

Energiestrijd Zorghuizen Energiestrijd Zorghuizen Doelstelling Samen aan de slag met energiebesparing! Zorghuizen strijden drie wintermaanden lang tegen elkaar met als doel zoveel mogelijk te besparen op het gebruik van gas en

Nadere informatie

Hesselink Koffie: een bedrijf met allure

Hesselink Koffie: een bedrijf met allure Hesselink Koffie: een bedrijf met allure Het interieur: eigentijds en fris. Strakke lijnen, een diversiteit aan materialen maar ook warm. Alles is van tevoren bedacht. En dat is ook echt te zien. Het bedrijfspand

Nadere informatie

Groene energie maakt het mooie weer!

Groene energie maakt het mooie weer! zonne-energie systemen Groene energie maakt het mooie weer! 2 Monier en jij: een duurzame relatie De zon is overal. Ze geeft ons licht en warmte. Gratis propere energie! In tegenstelling tot de klassieke

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Koploper & doorpakker UVIT HNW in Arnhem 2 Wat is Het

Nadere informatie

zorg voor wonen wonen met zorg

zorg voor wonen wonen met zorg zorg voor wonen wonen met zorg Architectenselectie I renovatie Ruimzicht I 14 oktober 2010 inhoud Over Inbo Ervaring met ouderenzorg Ervaring met renovatie Visie op de opdracht Samenwerking Over Inbo winnaar

Nadere informatie

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Begin bij het begin STAP 1 STAP 2 STAP 3 STAP 4 vermijd gebruik van energie spring zuinig

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS +31(0)20 8456190 OFFICE@MIRCK.EU

KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS +31(0)20 8456190 OFFICE@MIRCK.EU MIRCK ARCHITECTURE KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS +31(0)20 8456190 OFFICE@MIRCK.EU Titel: Opdrachtgever: Programma: Oppervlakte: Locatie: Architect: Team: Uitbreiding faculteit, Leiden

Nadere informatie

EEN NIEUW STADHUIS VOOR ALLE WEERTENAREN

EEN NIEUW STADHUIS VOOR ALLE WEERTENAREN EEN NIEUW STADHUIS VOOR ALLE WEERTENAREN BURGEMEESTER JOS HEIJMANS Trots op ons nieuwe stadhuis Onze mooie stad Weert heeft een prachtig nieuw stadhuis. Daar zijn we trots op. De gemeente raad koos na

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

INZICHT. Energieneutraal Flevogebouw. Nieuwe site Metaglas. Glazen winkelunits Utrecht Centraal. Uitgave 2 2013

INZICHT. Energieneutraal Flevogebouw. Nieuwe site Metaglas. Glazen winkelunits Utrecht Centraal. Uitgave 2 2013 Uitgave 2 2013 INZICHT Energieneutraal Flevogebouw Nieuwe site Metaglas Glazen winkelunits Utrecht Centraal Energieneutraal kantoor in monumentaal Flevogebouw Mede door de isolerende achterzetramen is

Nadere informatie

Stageverslag Danique Beeks

Stageverslag Danique Beeks Stageverslag Danique Beeks Waarom deze stage en hoe zag de stage eruit? Ik heb via Mirthe informatie gekregen over deze stage. Haar achterneef is een van de eigenaren van dat bedrijf. Ze heeft mij deze

Nadere informatie

WELKOM. Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde. B L O S S O M c o n s u l t a n c y D e s i g n & B u i l d

WELKOM. Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde. B L O S S O M c o n s u l t a n c y D e s i g n & B u i l d Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde WELKOM Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde Maartje van den Berg Royal Haskoning Blossom consultancy Design & Build Haalbaarheid,

Nadere informatie

flexotherm/flexocompact warmtepompen Zuinig met energie, maximaal in comfort

flexotherm/flexocompact warmtepompen Zuinig met energie, maximaal in comfort flexotherm/flexocompact warmtepompen Zuinig met energie, maximaal in comfort 01 10 2015 Fluisterstil én extreem energiezuinig Comfort in optima forma Geniet het hele jaar zorgeloos van comfort in optima

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming. die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende

BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming. die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende aard en omvang realiseert. Wij staan borg voor kwaliteit

Nadere informatie

De stad, het geld en de architect

De stad, het geld en de architect De stad, het geld en de architect Werken aan een aantrekkelijke grootstedelijke omgeving. Herbestemmingsproject de Witte Dame Eindhoven, wonen, werken en recreëren. Foto: Norbert van Onna 10 BLAD #04/13

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

UNILEVER BRAND HUB EUROPE Rotterdam. werk in uitvoering MAKE IT COME TO LIFE

UNILEVER BRAND HUB EUROPE Rotterdam. werk in uitvoering MAKE IT COME TO LIFE UNILEVER BRAND HUB EUROPE Rotterdam werk in uitvoering MAKE IT COME TO LIFE Unilever Brand Hub Europe, Rotterdam Opgave / opdracht Eind 2012 heeft Unilever besloten om alle Europese Category Marketing

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

Wanneer wordt veranderen een succes?

Wanneer wordt veranderen een succes? Wanneer wordt veranderen een succes? Inhoud 1. Iedereen 100% tevreden?...2 2. Hoe als manager een veranderingsproces optimaal ondersteunen?... 2 Inzicht in het veranderingsproces... 3 Een externe partner

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Hoofdkantoor GasTerra, Groningen

Hoofdkantoor GasTerra, Groningen Hoofdkantoor GasTerra, Groningen Programma Herontwikkeling bestaand bankgebouw tot duurzaam kantoor Opdrachtgever Triodos Vastgoed Fonds GasTerra Locatie Groningen Setting Centrum Omvang 7.1 BVO Jaar 212-21

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie