PERCEEL 4: DE ROL VAN EINDGEBRUIKERS IN RELATIE TOT SYSTEEMINTEGRATIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PERCEEL 4: DE ROL VAN EINDGEBRUIKERS IN RELATIE TOT SYSTEEMINTEGRATIE"

Transcriptie

1 PERCEEL 4: DE ROL VAN EINDGEBRUIKERS IN RELATIE TOT SYSTEEMINTEGRATIE Mogelijkheden om flexibiliteit van energiegebruikers optimaal te ontwikkelen en te benutten 1

2 Inhoudsopgave Opzet rapportage 1. Visie: het is 2030 en. 2. Verwachte marktdrivers 3. Verwachte technologietoepassingen 4. Gedrag van DMU s 5. Opties en systeemwaarde 6. Knelpunten en oplossingen 2

3 Scoping Tot aan de aansluiting met een net/infrastructuur Vertrekkend vanuit de toekomstige volatiliteit van electriciteit Internationaal Nederland Rijksoverheid / ACM Eindverbruik van energie Regulator Industrie, MKB-utiliteit, huishoudens DE, BE, FR, UK, NO Buitenlandse E-markten Elektriciteitswet Systeem-, meet-, informatiecodes Interconnectiemarkt TenneT Gaswet Warmtewet Decentrale productie Centrale E- productie Transport Distributie Wereldmarkt kolen, olie, CO 2 div. NL elektriciteitsmarkten OTC, DAM, IDM, BM APX, TenneT TenneT Netbeheerders (9) Leverancier Meetverantwoordelijke E; PVpartijen L: ca 60; PV: 30 ca 15 Elektriciteits vraag Warmtevraag Handelaren, Brokers Aggregator Eindgebruiker Koudevraag Leverancier gas Vervoer ca 60 Buitenlandse gasmarkten (LNG/pijpl.) RU, NO, etc. NL gaswinning NAM/gasgebouw NL gasmarkten ICE Endex/ GasTerra Transport Gasunie Transport Services Shipper ca 100 Distributie Netbeheerders Warmtenet Lokale warmte- /koude markt Andere eindebruikers Gebiedsgeorienteerd 3

4 1 Scenario

5 Scenario

6 Trends en ontwikkelingen 2015: op weg naar realistische scenario s Industrie MKB Huishoudens De grotere duizend bedrijven dekken samen 80% van het energiegebruik van alle industriële bedrijven Penetratie eigen opwekking WKK: onzekerheden WKK volumes en flexibilisering Toepassing flexibiliteitsopties bij secundaire systemen Groen gas uit zuiveringsslib, stortplaatsen en uit allerlei groenten-, fruit-, plantsoen- en tuinafval. Een toenemende klantvraag naar all electric -oplossingen binnen de context van een gebouw. Warmte- en koudenetten met buffers op bedrijventerreinen Voor een aantal klassen utiliteitsbouw wordt de koudevraag belangrijker dan warmtevraag. Buffers en hybride energiesystemen ( dual sourcing ) Afname rol van (aard)gas voor door CO 2 -reductiedoelstellingen maar ook met prijsontwikkeling en energiebesparing Hoge penetratie van eigen opwekking via (BI)PV maar blijft wel low interest onderwerp Hoge penetratie van warmtepompen Energiezuinige apparatuur gaat zorgen voor energieconsumptie die stabiliseert Geleidelijk gaat aardgas uitgefaseerd geworden 6

7 2 Verwachte marktdrivers 7

8 Overzicht scenario s 8

9 Gemiddelde (day-ahead) prijzen 2013: Nederland vs. Duitsland Lagere gemiddelde prijzen in Duitsland door hoger aandeel duurzaam en kolen Volatiliteit in Duitsland groter dan in Nederland door hoger aandeel intermitterende bronnen 9

10 Bt 7 kranenmodel > 1 jaar LT capaciteitsplanning Q1/4 Seizoensplanning 5/7 dgn Week/weekend 24 hrs Dag /nacht 1 hrs Balancering 0,25 hrs Fijnbalancering < 1 sec Frequentiebalancering 10

11 In scenario s tot 2030 Lagere prijzen en groeiende volatiliteit De meeste scenario s met meer duurzame opwekking laten lagere gemiddelde prijzen zien en een groter aantal uren met een nulprijs. Ook de volatiliteit groeit in de meeste scenario s t.o.v situatie. 11

12 In scenario s tot 2030 Verschuiving van (piek)plateau op een gemiddelde dag Het dagplateau wat we nu nog kennen en zichtbaar is in 2013 zal in de toekomst waarschijnlijk verdwijnen. De verschillende scenario s laten consequent zien dat de ochtendpiek eerder op de dag voorkomt. 12

13 Bt 7 kranenmodel > 1 jaar LT capaciteitsplanning Q1/4 Seizoensplanning 5/7 dgn Week/weekend 24 hrs Dag /nacht 1 hrs Balancering 0,25 hrs Fijnbalancering < 1 sec Frequentiebalancering 13

14 In scenario s tot 2030 Potentieel voor opvangen van overschotten Power to heat In alle scenario s valt de elektriciteitsprijs voor een groot aantal uren onder de gasprijs. Dit benadrukt het potentieel voor demand side management bij de eindgebruiker. 14

15 3 Verwachte technologiemogelijkheden 15 1

16 Staalkaart DMU procesindustrie kent 34 opties Veel technologie is commercieel beschikbaar (TRL8-9) Niet iedere technologie is geschikt voor elke kraan Sommige technologieën horen als bouwblokken bij elkaar Vooral passend bij hybride concepten Weinig bijval voor all electric concepten 16

17 Staalkaart DMU Industrie wordt verder gedetailleerd uitgewerkt in het P2P project Staalkaart bespreken 17

18 DMU procesindustrie wijst 4 opties aan met technisch en economisch potentieel 1. Power to Products 2. Power to Cold 3. Power to Heat: E-boilers, weerstandsverwarming 4. Power to Heat: Stoomrecompressie, HT-warmtepomp 18

19 Staalkaart DMU MKB/utiliteit kent 22 opties Behoorlijk positieve inschatting technisch en economisch potentieel Buffers, hybride energiesystemen ( dual sourcing ) en all electric - systemen vergroten het flexibiliteitsaanbod, maar het is nu niet duidelijk hoe ver dit zal gaan Er bestaat nu reeds een klantvraag naar all electric -oplossingen Grotendeels marktrijpe techniek (TRL 9), maar innovaties verwacht op deelgebieden zoals thermische opslag (PCM, slurries) 19

20 DMU MKB/utiliteit wijzen 5 opties aan met technisch en economisch potentieel 1. Sturen van apparatuur 2. Warmte gerelateerde opties 3. Decentrale opwekking 4. Gebiedsgerelateerde opties 5. Electrisch vervoer 20

21 Staalkaart DMU Huishoudens bevat 33 opties In deze tabel is ook de inschatting van technisch en economisch potentieel opgenomen Groepering Optie Technisch potentieel Economisch potentieel Energiebesparing Energiebesparing (generiek) Hoog Gemiddeld Technisch potentieel lager en economisch potentieel onduidelijk Sturen van energie verbruikende apparatuur Energiezuinige apparatuur aanschaffen Verschuiven gebruik apparatuur die niet gebonden is aan specifiek moment Gemiddeld Beperkt Gestuurde regeling (slimme) warmtepompen / airconditioners Gestuurde regeling (slimme) close-in boilers Gestuurde regeling (slimme) was drogers Gestuurde regeling (slimme) vriezers Gestuurde regeling (slimme) koelkasten Gestuurde regeling (slimme) vaatwassers Gestuurde regeling (slimme) wasmachines Meeste economisch potentieel rond stuurbare elektrische warmtepompen, elektrisch vervoer, Warmte-gerelateerde opties Decentrale opwekking Warmtepompen i.c.m. opslag Gemiddeld Gemiddeld Hybride warmtepomp als brug tussen gas en elektriciteitssysteem Houtkachel Warmteopslagcapaciteit woning sterk verhogen met PCM s of opvolgers daarvan Nieuwe innovatieve elektrische verwarmingssystemen: infrarood, glasverwarming Elektrisch koken Micro-WKK inclusief met thermische opslag Gemiddeld Gemiddeld Micro-WKK Afstemming oriëntatie van zon-pv systemen Er is een trend richting elektrificatie. Warmtenetten gevoed vanuit duurzame bronnen blijven kansrijk. Afschakelen van PV systemen Gebiedsgerichte opties Windenergie Slimme gemeenschap (sturing apparaten binnen postcode), lokaal sturen/produceren/opslaan Uitwisselen van energie tussen consumenten in wijk WKO - Warmte Koude Opslag Lokale warmtenetten Hoog Gemiddeld Elektrisch vervoer Slimme sturing elektrische auto's Hoog Gemiddeld Elektrische auto ook als leverende unit (Vehicle2Grid) De rol van aardgas in de woningbouw zal afnemen. Kansen voor hybride warmtepomp Gebruik (vervangbare) accu van de EV als opslagsysteem (stationair) Power2gas opslag: potentie waterstofauto Overig Thuiswerken Gemiddeld Beperkt Verkeersmodaliteiten-overstijgend reisadvies op grote schaal Herkomst relatie van energie (bewustwording) i.c.m. avatar/persuasive technology 21

22 DMU Huishoudens wijst 5 opties aan met technisch en economisch potentieel In deze tabel is ook de inschatting van technisch en economisch potentieel opgenomen Groepering Optie Technisch Economisch potentieel potentieel Energiebesparing Energiebesparing (generiek) Hoog Gemiddeld Sturen van energie verbruikende apparatuur Energiezuinige apparatuur aanschaffen Verschuiven gebruik apparatuur die niet gebonden is aan specifiek moment Gemiddeld Beperkt Gestuurde regeling (slimme) warmtepompen / airconditioners Gestuurde regeling (slimme) close-in boilers Gestuurde regeling (slimme) was drogers Gestuurde regeling (slimme) vriezers 1. Sturen van apparatuur 2. Warmte gerelateerde opties Warmte-gerelateerde opties Decentrale opwekking Gestuurde regeling (slimme) koelkasten Gestuurde regeling (slimme) vaatwassers Gestuurde regeling (slimme) wasmachines Warmtepompen i.c.m. opslag Gemiddeld Gemiddeld Hybride warmtepomp als brug tussen gas en elektriciteitssysteem Houtkachel Warmteopslagcapaciteit woning sterk verhogen met PCM s of opvolgers daarvan Nieuwe innovatieve elektrische verwarmingssystemen: infrarood, glasverwarming Elektrisch koken Micro-WKK inclusief met thermische opslag Gemiddeld Gemiddeld Micro-WKK Afstemming oriëntatie van zon-pv systemen Afschakelen van PV systemen Windenergie 3. Decentrale opwekking 4. Gebiedsgerelateerde opties 5. Electrisch vervoer Gebiedsgerichte opties Slimme gemeenschap (sturing apparaten binnen postcode), lokaal sturen/produceren/opslaan Hoog Gemiddeld Uitwisselen van energie tussen consumenten in wijk WKO - Warmte Koude Opslag Lokale warmtenetten Elektrisch vervoer Slimme sturing elektrische auto's Hoog Gemiddeld Elektrische auto ook als leverende unit (Vehicle2Grid) Gebruik (vervangbare) accu van de EV als opslagsysteem (stationair) Power2gas opslag: potentie waterstofauto Overig Thuiswerken Gemiddeld Beperkt Verkeersmodaliteiten-overstijgend reisadvies op grote schaal Herkomst relatie van energie (bewustwording) i.c.m. avatar/persuasive technology 22

23 Andere technologische innovaties ICT: IT communicatieprotocol om aansturing van assets makkelijk te maken Bv de PowerMatcher TM ondersteund door de Flexible Power Alliance ICT: Automatische systemen voor ontzorgen van switchen op basis van spark spread (algorithmen) Zie glastuinbouw ICT: Serious gaming wordt wel als een potentiële mogelijkheid gezien om belangstelling en participatie te bevorderen: Persuasive Technology 23

24 4 Gedrag van DMU s

25 Zakelijk of particulier? Zakelijk particulier Decision Making Units en investeringsgedrag Productie of alleen woon/kantoor? Productie Woon/kantoor Collectief Energiegebruik >25% totale kostprijs? Eigenaar = gebruiker? Eigen opwekking? Ja Nee Ja Nee Ja Nee Eigen opwekking? Energiegebruik > 10% totale kostprijs? Eigen opwekking? Eigen opwekking? Bewonersgroep met opwekking Bewonersgroep zonder opwekking Ja Nee Ja Nee Ja Nee Ja Nee Heavy user (>25%) met opwekking Heavy user (>25%) zonder opwekking Eigen opwekking? Eigen opwekking? Woon/kantoor met opwekking - eigenaar Woon/kantoor zonder opwekking - eigenaar Woon/kantoor met opwekking - huurder Woon/kantoor zonder opwekking - huurder Ja Nee Ja Nee Huishoudens Medium user (10-25%) met opwekking Medium user (10-25%) zonder opwekking Light user (<10%) met opwekking Light user (<10%) zonder opwekking Industrie MKB Verschillende DMU s hechten op andere manier waarde aan beslissingsfactoren. Deze waarden bepalen het investeringsgedrag van partijen in de industrie, MKB en huishoudens. Factoren als eigenaarschap en eigen opwekking spelen hierbij een rol. Collectief of individueel? Individueel Eigen opwekking? Ja Nee Huishouden met opwekking Huishouden zonder opwekking 25

26 DMU s MKB/utiliteit Wasserijen Grote groep: bouwbedrijven, machinefabrieken garagebedrijven etc Ziekenhuizen Kantoren (deel) Scholen Groothandels e.d. Kantoren (bulk) Retailsegment Supermarkten, Winkels

27 Verschillende beslissingsfactoren Op technisch, economisch en sociaal gebied Categorie Sub aspect Factor Technisch/fysiek Inpasbaarheid Compatibiliteit technologie met bestaande energiehuishouding/systemen Economisch Ruimte/esthetisch TRL Bedrijfseconomisch aanschaf Ruimte voor plaatsing/footprint Mooi design/vorm/kleur/textuur Robuustheid technologie Bruto investeringsbedrag Netto investeringsbedrag (incl subsidie) ROI (op basis van factoren gebruik en onderhoud); verwachting van uptime Risicoanalyse Duurzaamheidsdoelen: MJA-MEE targets of andere doelen Bedrijfseconomisch gebruik Werkelijke kosten/ baten MTBF/MTTR Aan/afschakelbaar Sociaal Individueel Kennisniveau technieken Perceptie op kosten en baten Vuistregels op investeringsbeslissingen Risico perceptie Institutioneel Reductie onafhankelijkheid suppliers Lange termijn onafhankelijkheid Bijdrage maatschappij Collectief Peer pressure mate waarin anderen het ook doen 27

28 DMU s in de industrie Onderscheid tussen heavy en medium users Bedrijfseconomisch gebruik - werkelijke kosten/baten Technology Readiness Level - robuustheid techniek Bedrijfseconomisch aanschaf - bruto/netto Inpasbaarheid - compatibiliteit met huidige Individuele gedragsaspecten - kennisniveau, Institutionele gedragsaspecten - onafhankelijkheid, Sociale gedragsaspecten - 'peer pressure' Ruimte/esthetiek - ruimte voor plaatsing, Heavy users (>25%) Medium users (<25%) Zowel bedrijfseconomisch gebruik als de robuustheid van de technologie zijn belangrijk, voornamelijk voor de zogenaamde heavy users. Bij de medium users wordt de compatibiliteit van de technologie met bestaande energiesystemen hoger gewaardeerd 28

29 DMU s in het MKB Onderscheid tussen light en medium users en alleen woon/kantoor Medium users Light users Alleen woon/kantoor Bedrijfseconomisch gebruik - werkelijke kosten/baten Bedrijfseconomisch aanschaf - bruto/netto Technology Readiness Level - robuustheid techniek Individuele gedragsaspecten - kennisniveau, Inpasbaarheid - compatibiliteit met huidige Sociale gedragsaspecten - 'peer pressure' Institutionele gedragsaspecten - onafhankelijkheid, Ruimte/esthetiek - ruimte voor plaatsing, Hoe hoger het aandeel van energiekosten op het totaal, hoe belangrijker de bedrijfseconomische factoren worden. Wanneer het gaat om kleinere energiegebruikers, worden sociale gedragsaspecten, zoals peer pressure, steeds belangrijker. 29

30 DMU s in huishoudens Onderscheid tussen collectief en individueel Collectief huishouden (bewonersgroep) Individueel huishouden Individuele gedragsaspecten - kennisniveau, Ruimte/esthetiek - ruimte voor plaatsing, Inpasbaarheid - compatibiliteit met huidige Sociale gedragsaspecten - 'peer pressure' Technology Readiness Level - robuustheid techniek Bedrijfseconomisch aanschaf - bruto/netto Bedrijfseconomisch gebruik - werkelijke Institutionele gedragsaspecten - onafhankelijkheid, In dit segment valt op dat factoren zoals kennisniveau en perceptie op kosten en baten, voornamelijk voor het individuele huishouden van belang zijn. Gedrag van een huishouden wordt niet zozeer gedreven door daadwerkelijke kosten en baten, maar op de perceptie van de gebruiker hiervan. 30

31 Zelfopwekken (prosumer) Huishoudens betrokkenheid bij een duurzame energievoorziening groter factoren zoals compatibiliteit en werkelijke kosten/baten belangrijker perceptie kosten/baten realistischer: actiever bezig houden met monitoring en besparing Zakelijke DMU s; nauwelijks verandering weging factoren 31

32 Meest complexe DMU s zijn utiliteits/cooperatie gerelateerde DMU s 0,00 2,00 4,00 6,00 8,00 10,00 Eigenaar Woningcorporatie Vereniging van Eigenaren Multi-stakeholder DMU Scheiding eigenaargebruiker zit vernieuwing in de weg Projectontwikkelaar Eindgebruiker Investeerder/ hypotheekverstrekker Aannemer (onderdeel ontwerpteam) Architect (onderdeel ontwerpteam Overheid Investeringsbedrag ROI Leverbaarheid Duurzaamheidsdoel Esthetiek Gebruikskosten Uptime systeem Leverbetrwb, energie Degeneratie systeem Servicebaarheid MTTR MTBF Onafh, service Verdere sociale innovaties nodig hoe hierin slim te acteren zowel voor BIPV als flexopties 32

33 5 Kansrijke opties en systeemwaarde 33

34 13 kansrijke opties Industrie MKB Huishoudens 1. Power to Products 2. Power to Cold 3. Power to Heat: E- boilers, weerstandsverwarm-ing 4. Power to Heat: Stoomrecompressie, HTwarmtepomp 1. Warmte-/koudegerelateerde opties 2. Sturen van energie verbruikende apparatuur: 3. Decentrale opwek opties: gestuurde opwek uit microwkk, fuel cell, zon- PV, optimaliseren converter 4. Gebiedsgerichte opties 5. Elektrische opslag opties, zelfstandig of in auto s 1. Sturen van apparatuur 2. Warmte gerelateerde opties 3. Decentrale opwekking 4. Gebiedsgerelateerde opties 34

35 Hybride warmte-opties (elektrische boilers naas conv.; gas-warmtepomp; hybride warmtepomp;) Elke optie is omschreven in 8 kenmerken Potentieel Tijdschaal Beschikbaarheid Potentieel van elektrische warmwater boilers: op basis van glastuinbouw, de warmtevraag van de glastuinbouw is ca 100 PJ met een temperatuur tot 100ºC. De bulk van deze warmtevraag zit echter in herfst, winter, lente, en in de zomer is het potentieel voor elektrische boilers gering. Variërend van enkele uren tot enkele dagen Warmte opties in de regel niet van toepassing in de zomer. De hybride configuratie betekent dat de richting waarin flexibiliteit geboden wordt, afhangt van het momentale prijsregime (DAM/IBM/BM). Bij lage prijzen is er mogelijkheid tot afregelen E-vaag. Bij hoge prijzen is er mogelijkheid tot opregelen E-vraag. Gegeven traagheid van thermische systeem is de beschikbaarheid daarnaast groot. Waarde eindgebruiker De financiële waarde wordt volledig bepaald door tariefstructuur. Bij een beperkt deel van de MKB/utiliteit bedrijven zal het vanuit MVO-oogpunt waarde hebben dat bijvoorbeeld lokaal of regionaal opgewekte energie gebruikt wordt. Voor alle groepen eindgebruikers die niet actief met het energieonderwerp bezig zijn, is het van belang dat de gebruiker er niets van merkt (maar wel een voordeel mee behaalt). Waarde systeem Kansen Belemmeringen Biedt door het volledige switchover een zeer hoge mate van flexibiliteit, alhoewel een hybride warmtepomp-oplossing elektrisch kleiner gedimensioneerd is dan full electric. Draagt bij aan opheffen congestie op het lokale netvlak, en is ook op landelijk niveau significant. (vraagrespons bij dure elektriciteit) Potentieel is relatief voordelig te ontsluiten, de warmte/koude opties hebben een centraal besturingssysteem dat moet worden aangepast. Nieuwbouw en grootschalige renovatie biedt de meeste kansen. Penetratie van hybride technieken nu nog laag, implementatie in bestaande utiliteitsbouw niet altijd mogelijk. Financiele incentive zal significant moeten zijn. TRL meestal 9 Opmerkingen Beperkingen van potentieel voor accommodatie zomerse pieken (zon-pv) 35

36 Diensten innovaties: Hoe dieper in de core hoe lastiger te organiseren Kantoor/ woonfunctie Secundaire Core processen Harvard Methode van Onderhandelen Getting to Yes / Win-Win-model 1 Inhoud Nieuwe diensteninnovaties ontstaan om vanuit energiebeheer voor derden omhoog te klimmen naar de secundaire en zelfs primaire bedrijfsprocessen Bij de DMU heavy users is het zeer lastig om in de core tot vernieuwingen te komen Akzo Nobel: Energie is niet onze core maar close tot the core Vanaf light users is dat eerder opportuun No agreement 5 BATNA Best Alternative Towards No Agreement Relatie Belangen 2 Standpunten Elkaars (DMU) belangen kennen is cruciaal, wegkomen van standpunten Objectieve criteria Making the cake bigger Exploren Creëeren van alternatieven Groeiend wederzijds wantrouwen 3 Gezamelijke en tegenstrijdige belangen 36

37 Diensteninnovatie: Geslaagd core voorbeeld utiliteitsbouw Voorbeeld Kunsthal Rotterdam - Eneco Vanuit energiebeheer via comfortbeheer naar beheer condities collectie Nauwere toleranties, betere mogelijkheden tot huren van topschilderijen, betere exposities meer inkomsten Isoleren van restaurant waardoor avondopenstelling mogelijk was, meer inkomsten 37

38 6 Knelpunten en oplossingen

39 Ruimte voor doenk - projecten Doenken is het combineren van denken en doen: experimenteren, het wordt toch anders dan dat je van te voren kunt bedenken Studies vallen in de categorie denken, juist slim gaan bewegen mbv co-creation Redundantie, snelle iteratieslagen en scrummanagement organiseren Extra aandacht voor de peer gedragscomponent. Het gaat niet om no1 maar om no2 en no3! 39

40 40

41 41

42 Appendix 42

43 Detaillering 13 kansrijke opties Energiebesparing is altijd verstandig Industrie MKB Huishoudens 1. Power to Products 2. Power to Heat: E- boilers, weerstandsverwarm-ing 3. Power to Heat: Stoomrecompressie, HTwarmtepomp 4. Power to Cold 1. Warmte-/koudegerelateerde opties 2. Decentrale opwek opties: gestuurde opwek uit microwkk, fuel cell, zon- PV, optimaliseren converter 3. Sturen van energie verbruikende apparatuur 4. Gebiedsgerichte opties 5. Elektrische opslag opties, zelfstandig of in auto s 1. Sturen van apparatuur 2. Warmte gerelateerde opties 3. Decentrale opwekking 4. Gebiedsgerelateerde opties 43

44 1: Industrie: power tot products 44

45 2: Industrie: power tot heat 45

46 3: Industrie: power tot heat 46

47 4: Industrie: power to cold 47

48 5a: MKB: warmte koude gerelateerde opties 48

49 5b: MKB: hybride warmteopties 49

50 6: MKB: decentrale opwekopties 50

51 7: MKB: sturen apparatuur 51

52 8: MKB: sturen apparatuur 52

53 9: MKB: electrische opslag 53

54 10: HH: Sturen apparatuur 54

55 11a: HH: elec warmtepomp 55

56 11b: HH: hybride warmtepomp 56

57 12 HH: decentrale opwekking 57

58 13: HH :Wijkniveau 58

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Match van vraag en aanbod

Match van vraag en aanbod Match van vraag en aanbod Globale verkenning van oplossingen, kosten en markt (bijgewerkte versie) Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, maart 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman Groei fluctuerend

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Markt voor Flexibiliteit

Markt voor Flexibiliteit Markt voor Flexibiliteit Globale verkenning van kansen en uitdagingen Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 9 April 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman, Sebastiaan Hers Agenda Terugblik en

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Overzicht van de presentatie Overzicht aanbod van restwarmte. Aanpak restwarmte in de papierindustrie.

Nadere informatie

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Early morning toast kiemt Hoenderloo 8-10-2014 www.ecn.nl R&D programma s ECN Policy Studies Energy Engineering Environment Energy Efficiency & CCS

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

ADVIES AAN DE TOPSECTOR ENERGIE. systeemintegratie

ADVIES AAN DE TOPSECTOR ENERGIE. systeemintegratie ADVIES AAN DE TOPSECTOR ENERGIE De rol van de eindgebruiker in relatie tot systeemintegratie 2 3 De rol van eindgebruikers in relatie tot systeemintegratie Advies aan de topsector Energie Berenschot Joost

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid Team s John v.d. Ven, DLV GE Marco Polet Priva Sjoerd Leij Yacht Maarten Pennings NXP Marc Vlemmings NXP In balans met s Willem Kooiman 29 november 2010 Johan Hugh Egbert Irin Hans Euson Maaskant Bouwhuis

Nadere informatie

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 www.energymatters.nl Aanleiding Grote interesse in WP-en: Gasprijs is duur; dus ketels duur WKK is momenteel marginaal (met netlevering)

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 SOLIDpower Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 Decentraal stroom opwekken Huidige Situatie: Centrale opwekking Toekomstige situatie: Decentrale flexibele opwekking 2 3 Huidige

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Duurzame Warmte voor Iedereen

Duurzame Warmte voor Iedereen Duurzame Warmte voor Iedereen Welke Warmtepomp Waar? Charles Geelen partner technisch secretaris Dutch Heat Pump Association Welke Warmtepomp Waar Toepassen 2 Geen tijd te verliezen! Welke Warmtepomp Waar

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

SMART GRID ALBERT MOLDERINK

SMART GRID ALBERT MOLDERINK SMART GRID ALBERT MOLDERINK WIE BEN IK Albert Molderink (http://www.utwente.nl/ctit/energy/people/molderink_a.php) www.utwente.nl www.ipsumenergy.com Computer Architectures for Embedded Systems Discrete

Nadere informatie

Positioning paper Warmtepompen in smart grids

Positioning paper Warmtepompen in smart grids Positioning paper Warmtepompen in smart grids Maart 2013 2 Positioning paper Dit document is bedoeld om beslissers en beleidsmakers binnen netwerkbeheerders, centrale en decentrale overheden, grotere installatiebedrijven,

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Gebruikers en smart grids

Gebruikers en smart grids Gebruikers en smart grids KIvI NIRIA 23 Juni Gorinchem Geert Verbong Inhoud Belofte van Smart Grids: de actieve gebruiker Verschillende rollen Homo economicus De groene consument Nieuwe diensten De lastige

Nadere informatie

Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1)

Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1) Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1) Jos Sijm (ECN) Congres Systeemintegratie Apeldoorn, 21 april

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Suzanne van Kooten 26 november 2012 9 februari 2012 De Energietransitie Vraag naar energie blijft stijgen Aandeel duurzaam moet omhoog De Energietransitie

Nadere informatie

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen De Nederlandse situatie Martin Horstink www.energymatters.nl Over Energy Matters 1988 Projektbureau Warmte/Kracht Promotiebureau voor WKK in NL 1998

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

De toekomst van zonnewarmte

De toekomst van zonnewarmte De toekomst van zonnewarmte Bouwen met Duurzame Energie Huib Visser Zonnewarmte (ook thermische zonne-energie genoemd) Inhoud presentatie - Groeimarkt - Wat is het? - Toepassingen - Toekomst 2 Veranderende

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

USP Energie Monitor. November 2014

USP Energie Monitor. November 2014 USP Energie Monitor November 2014 Rapportage Thema: Groene stroom drs. Henri Busker Jeroen de Gruijl MA November 2014 - i14uemmvk11 Inhoudsopgave 1 Achtergrond onderzoek 2 2 Monitor: November 2014 4 3

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Toepassingen in de woningbouw Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 Overzicht Inleiding Micro-WKK

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Alliander Rol E- opslag

Alliander Rol E- opslag Alliander Rol E- opslag Vakbeurs energie 7 oktober 2015 Den Bosch Drs. J.H. Blom MBE Tuesday, 13 October 2015 1 Jos Blom Info Energy Life 5 juni 2012 Alliander Visie: Wij staan voor een energievoorziening

Nadere informatie

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Inhoud 1. Doelen energie- en klimaatbeleid 2. Drie knoppen om aan te draaien

Nadere informatie

Betrokken partijen. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp in de bestaande bouw. Robert Harmsen. NPW Congres, 12 februari 2009.

Betrokken partijen. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp in de bestaande bouw. Robert Harmsen. NPW Congres, 12 februari 2009. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp p in de bestaande bouw Robert Harmsen NPW Congres, 12 februari 2009 Betrokken partijen Opdrachtgevers: SenterNovem Alklima Daalderop Daikin Inventum Stiebel-Eltron

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Inrichting marktplaats voor Flexines

Inrichting marktplaats voor Flexines Inrichting marktplaats voor Flexines Binnen een huishouden is voortdurend behoefte aan energie, die wellicht deels zelf kan worden opgewekt, en deels moet worden ingekocht. Of, zoals steeds meer gebeurt,

Nadere informatie

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den Wijngaart Rob Folkert 1 Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA Energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Amsterdam: energie neutrale stad!

Amsterdam: energie neutrale stad! Amsterdam: energie neutrale stad! 20 april 2009 Inhoud: - Aanleiding - Ambities - Aanpak -Case Kolen voor elektriciteit Klimaatverandering Grondstoffen: olie 2a Ons gas raakt op: Zes probleem kenmerken

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Symposium duurzaamheid Portaal Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Waarom energietransi7e? Milieu Leveringszekerheid of /PJ Verantwoordelijkheid Gebouwde Omgeving energiegebruik EU

Nadere informatie

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek Een gezamenlijk project definiëren, dat samen met ons netwerk succesvol kan worden gerealiseerd. Het definiëren van uw Roadmap naar 26 mei 2025

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO Urban Energy Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau Aart de Geus TNO Opzet Presentatie Waarom en voor Wie Ontwikkelingen GIS en wijk modellen Urban Strategy als voorbeeld Energie

Nadere informatie