Amsterdam. Groei en krimp Demografie als motor. Van leegloop naar magneet Dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Amsterdam. Groei en krimp Demografie als motor. Van leegloop naar magneet Dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam"

Transcriptie

1 PLAN Amsterdam Van leegloop naar magneet Dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam De roltrap Voordelen van wonen in een metropool Internationaal perspectief De kracht van stad en land Growth and decline Demography as a driving force with English captions and summary Groei en krimp Demografie als motor

2 infographics De stad groeit mee met de bevolking. Kaarten: DRO The city grows in line with the population. De Amsterdamse bevolking groeide flink in drie perioden, waarvan de laatste de huidige is. Grafiek: O+S Amsterdam s population has grown vigorously in three periods, the most recent of which is ongoing kaart Wonen en infrastructuur tot Grote projecten ca , kleine projecten niet op kaart ca Kaart: DRO Housing and infrastructure through to Large-scale projects c. 72,000, small projects not included on map c. 50,000. woningbouw in uitleggebied residential development in expansion area woningbouw in bestaand stedelijk gebied residential development in existing urban area weg financiering rond road, financing arranged ov financiering rond public transport, financing arranged weg financiering niet rond road, financing to be arranged ov financiering niet rond public transport, financing to be arranged 1 Foto: Edwin van Eis De bevolking van Amsterdam

3 Auteurs van dit nummer: Kees Dignum Julian Jansen Jeroen Slot Zoeken naar samenhang Colofon PLAN Amsterdam is een uitgave van de Dienst Ruimtelijke Ordening (DRO) en geeft in acht themanummers per jaar informatie over ruimtelijke ontwikkelingen in de stad en de regio. DRO is een van de centrale diensten van de gemeente Amsterdam en zorgt voor een samenhangende ruimtelijke ontwikkeling van stad en regio. De Dienst Ruimtelijke Ordening is onderdeel van de OntwikkelingsAlliantie van de Gemeente Amsterdam en werkt daarin intensief samen met de diensten Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Economische Zaken, het Ontwikkelingsbedrijf, ProjectManagement Bureau en het Ingenieursbureau. (Eind)redactie en coördinatie Karin Borst, Sandra Langendijk Redactie Julian Jansen Vormgeving Beukers Scholma, Haarlem Hoofdbeeld cover Edwin van Eis Kaarten en fotografie binnenwerk zie bijschrift Lithografie en druk Zwaan Printmedia, Wormerveer Vertaling Andrew May Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Er kunnen echter geen rechten aan worden ontleend. Mocht ons iets zijn ontgaan bij de vermelding van afbeeldingen of heeft u andere vragen, neem dan contact op met de redactie via dro.amsterdam.nl of Een gratis abonnement is aan te vragen via Jaargang 17, nr 5, september 2011 Ook te downloaden vanaf Dit nummer is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van Dienst Onderzoek en Statistiek en Dienst Wonen Zorg en Samenleven. 1 De bevolking van Amsterdam groeit sneller dan verwacht: de afgelopen twee jaar is deze met mensen toegenomen, terwijl er maar woningen bijgekomen zijn. Alles wijst erop dat deze groei voorlopig blijft, met grote gevolgen voor de stad: voor de bouw, de infrastructuur, het groen, de culturele voorzieningen. De snelle stijging van het aantal Amsterdammers maakt de urgentie om snel werk te maken van nieuwbouw alleen maar groter. Maar dat is lastig. Vanwege de crisis staan alle ruimtelijk-economische investeringen op een laag pitje. De productie van nieuwbouwwoningen zit zelfs op een historisch dieptepunt. En dat terwijl de wens om te verhuizen naar of binnen Amsterdam niet minder groot is geworden. De doorstroming stagneert dus. De impact van deze stagnatie is veel groter dan het op het eerste oog lijkt blijkt uit het artikel De roltrap. Voordelen van wonen in een metropool. Heel Nederland krijgt hier mee te maken, ook onder invloed van Europa, zo is te lezen in het artikel Internationaal perspectief. De kracht van stad en land. Wie wonen er in Amsterdam en in de regio over vijftig jaar? Wat hebben deze mensen nodig om in een economisch sterke, internationaal georiënteerde metropoolregio te wonen? Keuzes moeten in samenhang met de ontwikkelingen in Nederland en Europa worden gemaakt. De bevolking van een stad is het resultaat van een voortdurend selectieproces. De woningvoorraad is hierin een belangrijk hulpmiddel, ondersteunend aan het demografische proces. Om inzicht te krijgen in welke ruimtelijke investeringen nodig zijn voor de toekomst, is het belangrijk de demografische ontwikkelingen te volgen. In het artikel Van leegloop naar magneet. De dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam is de naoorlogse bevolkings - af- en toename beschreven, gekoppeld aan grote stadsontwikkelingen, zoals de ontwikkeling van de lobbenstad. De stadsvernieuwing die hiermee gepaard ging riep hevige, maatschappelijke protesten op. Wie herinnert zich nog de verkrotting, de dichtgetimmerde straten, de krakersrellen? Toch kan niemand ontkennen dat de kwaliteit van de openbare ruimte er sindsdien enorm op vooruit is gegaan. En dan in onze tijd het werken aan een metropoolregio Amsterdam. Uit de actuele ontwikkelingen op regionaal, nationaal en internationaal niveau komt een heel duidelijk beeld naar voren: ruimtelijke investeringen passend bij de toekomstige bewoners van de metropoolregio kunnen niet worden uitgesteld. De redactie

4 Van leegloop naar magneet door Julian Jansen en Jeroen Slot met medewerking van Marcel Janssen Dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam Amsterdam kent de laatste jaren de snelste bevolkingsgroei sinds de Tweede Wereldoorlog. De aantrekkingskracht van Amsterdam is enorm en alles wijst erop dat de Amsterdamse bevolking voorlopig sterk blijft groeien. De groei van Amsterdam gaat grote gevolgen hebben voor de stad: voor de bouw, de infrastructuur, het groen, de culturele voorzieningen. Belangrijk is dan de vraag: voor wie bouwen we het Amsterdam van de toekomst? Wie wonen hier en in de regio over vijftig jaar? Wat hebben deze mensen nodig om in een economisch sterke, internationaal georiënteerde metropoolregio te wonen? Medio 2011 telt Amsterdam inwoners, ruim meer dan begin Dit betekent dat er de afgelopen tweeënhalf jaar gemiddeld duizend Amsterdammers per maand zijn bijgekomen. De term bevolkingsexplosie lijkt hier op zijn plaats. Een schril contrast met de jaren zeventig van de vorige eeuw, toen de stad een groot deel van haar inwoners zag vertrekken. Om voor de toekomst verstandige beslissingen te kunnen nemen, is het belangrijk te weten wat er in de loop van de tijd is gebeurd. Waaruit bestaat de huidige bevolkingsexplosie? Hoe weten we dat deze ontwikkelingen structureel zijn? En wat zijn de kansen en bedreigingen hiervan voor de stad Amsterdam en de metropoolregio? Allereerst een kijkje in de naoorlogse geschiedenis : groei en woningtekort De Amsterdamse bevolkingssamenstelling is door de jaren heen behoorlijk veranderd. Gedurende het drama van de Tweede Wereldoorlog verloor Amsterdam bijna haar gehele Joodse bevolking. Het inwonertal van de stad daalde van in 1940 naar eind Tijdens de wederopbouw groeide Amsterdam snel. De uitgestelde gezinsvorming door de oorlogsjaren werd ingehaald en na de babyboom ontstond er een groot woningtekort. Veel grote gezinnen woonden in te kleine, verouderde woningen. De woningbouw werd niet aan de markt overgelaten; er werd op grote schaal sociale woningbouw gerealiseerd in naoorlogse uitleggebieden. In 1959 telde de stad een tot op heden naoorlogs record van inwoners. Direct daarna begon de ommekeer. > 04 PLANAmsterdam

5 1 Het aantal Amsterdammers neemt de laatste jaren snel toe. Ook worden er steeds meer kinderen geboren in de stad Grafiek: O+S In recent years the population of Amsterdam has increased rapidly. There are also more and more children being born in the city. natuurlijke aanwas natural growth binnenlands migratiesaldo domestic net migration buitenlands migratiesaldo foreign net migration deportatie deportation toe /afname growth/ decline 2 De Dappermarkt in Amsterdam Oost, september Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig waren vanwege de stadsvernieuwing overal in de stad straten met dichtgetimmerde huizen te zien, wat een grimmige indruk maakte Foto: Maurice Boyer The Dapper Market in Amsterdam-East in September In the late 1970s and early 1980s, urban renewal meant that there were streets throughout the city with boarded-up houses, which made a forbidding impression

6 3 De bekende uitspraak van Jan Schaefer In geouwehoer kun je niet wonen verscheen in gecensureerde vorm op de PvdA verkiezingsaffiche van Waarschijnlijk staat op dit straatnaambord in Zuidoost de werkelijke uitspraak Foto: Sandra Langendijk The renowned statement by Jan Schaefer Idle chatter won t provide a roof over your head appeared in a censored form on the PvdA (Labour Party) election poster in This street nameplate in Amsterdam-Southeast probably reflects the genuine, cruder phrasing: gelul means a load of piffle : suburbanisatie en krimp De verouderde woningvoorraad van Amsterdam, de mogelijkheid om te bouwen in omliggende plaatsen in de regio en de opkomst van de auto, zorgden ervoor dat een groot deel van de Amsterdammers de stad begon te verlaten en een eengezinswoning in de provincie betrok. Deze trend werd van Rijkswege uit begeleid via de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening: groeisteden en -kernen werden aangewezen om de suburbaniserende gezinnen van de grote naoorlogse generatie op te vangen, de gebundelde deconcentratie. Amsterdam bouwde weliswaar door en de woningen werden ook groter, maar de gemiddelde woningbezetting in de verouderde binnenstad en negentiende-eeuwse gordel daalde. In de jaren zeventig bereikte de suburbanisatie haar hoogtepunt, waarbij jaarlijks per saldo Amsterdammers uit de stad vertrokken. Bewoners van verouderde etagewoningen zonder douche kregen de kans om een nieuwbouw eengezinswoning te betrekken in plaatsen als Purmerend, Hoorn, Alkmaar, Lelystad en later Almere. De keuze was snel gemaakt. De achtergebleven woningen bleven dichtgetimmerd leeg staan. Ondertussen kwamen gastarbeiders uit mediterrane landen in de stad wonen. Eerst alleen de mannen, geworven in Turkse en Marokkaanse dorpen, om in Nederlandse fabrieken te werken. In eerste instantie tijdelijk, erbarmelijk gehuisvest in pensions, vervolgens herenigd met het gezin in een Amsterdamse woning. De Bijlmer, bedoeld voor gezinnen die door stadsvernieuwing werden verdreven, werd door deze groep gemeden toen de bouw van Almere van start ging. Vervolgens werd de Bijlmer voor een groot deel betrokken door Surinamers, die in 1975 rond de onafhankelijkheid van hun land naar Nederland kwamen. In de geest van die tijd werden ook andere plannen voor grootschalige sloop, functiescheiding en cityvorming ontwikkeld: vierbaanswegen door de stad, De Pijp tegen de vlakte, een metro door de Nieuwmarktbuurt. Alleen het laatste werd gerealiseerd, zij het onder hevig verzet. Veel achtergebleven Amsterdammers ijverden voor kleinschaliger stadsvernieuwing: bouwen voor de buurt. Ondanks de uitstroom was er een woningtekort, panden bleven dichtgetimmerd leegstaan door speculatie of wachtend op stadsvernieuwing, wijken verloederden. De kraakbeweging nam het heft in eigen hand, gesteund door een groot deel van de bevolking. De ijveraars voor het bouwen voor de buurt en de krakers legden met hun verzet tegen de functiescheiding en cityvorming een grondsteen voor het latere proces van gentrification, waarbij mensen met relatief hoge inkomens gaan wonen in buurten die eerder niet gewild waren. Dit was vooral het geval in buurten die relatief gunstig waren gelegen en waar de stadsvernieuwing niet teveel uit sloop en nieuwbouw bestond. Uiteindelijk zou de stad weer geliefd worden : herstel en revitalisering In 1985 had Amsterdam nog maar inwoners, bijna tweehonderdduizend minder dan in De stadsvernieuwing was ondertussen in gang gezet. Wethouder Jan Schaefer pakte het woningtekort aan onder het motto In geouwehoer kun je niet wonen, zoals vermeld op een PvdA-affiche voor de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen van De productie werd opgevoerd, het Rijk hielp financieel mee met het verbeteren van de leefbaarheid. Meer binnenstedelijke locaties werden ontwikkeld. De bevolkingssamenstelling was ondertussen in twintig jaar tijd ingrijpend veranderd. De niet-westerse allochtonen maakten in 1985 vijftien procent van de Amsterdamse bevolking uit. Dit aandeel steeg snel doordat de instroom op gang bleef en door het relatief hoge gemiddelde aantal kinderen per vrouw, van met name Turkse en Marokkaanse immigranten van de eerste generatie. Deze gezinnen vestigden zich 3 06 PLANAmsterdam

7 4 Actie voor kleinschaliger stadsvernieuwing: Bouwen voor de buurt, op Bickerseiland in Foto: Nationaal Archief/National Archives The campaign for smaller-scale urban renewal: Building for the neighbourhood on Bicker s Island in In de jaren zeventig bereikte de suburbanisatie haar hoogtepunt, waarbij jaarlijks per saldo Amsterdammers uit de stad vertrokken. 4 in Amsterdam steeds meer in de grotere woningen in de naoorlogse buitenwijken. De eerdere investeringen in volkshuisvesting en leefbaarheid maakten de tweede basis voor de revitalisatie van de stad mogelijk: differentiatie van de woningvoorraad. Vanaf de jaren negentig werd er meer woningbouw in de marktsector gerealiseerd, enerzijds onder druk van de steeds kleinere budgetten voor volkshuisvesting, anderzijds door de toenemende vraag van hogere inkomens, die het langzaam weer zagen zitten in de stad, de zogenaamde young urban professionals ofwel yuppen. Deze groep vestigde zich vooral in het binnenstedelijk milieu. De nieuwbouw op het voormalige Oostelijk Havengebied was voor een groot deel toegesneden op deze groep. Afgesproken werd om in alle nieuwbouw 30 procent sociale woningbouw te realiseren, om een gemengde bevolkingssamenstelling te houden. Vanaf 1985 nam de natuurlijke aanwas geboorte minus sterfte ook weer toe in Amsterdam. De voornaamste bevolkingsgroei ontstond door buitenlandse migratie. In de jaren negentig kwam dit voor een groot deel door huwelijksmigratie vanuit Turkije en Marokko en de toestroom van asielzoekers. Het binnenlands migratiesaldo bleef negatief tot 2005; er vertrokken meer mensen naar andere delen van Nederland, vooral binnen de regio, dan er vanuit > >

8 5 Van de niet westerse allochtonen, de westerse allochtonen en de autochtonen is opvallend dat van de laatste groep het gemiddeld aantal kinderen per vrouw de laatste jaren toeneemt Grafiek: O+S Of the non-western foreigners, the Western foreigners and the native Dutch, it is remarkable that there has been an increase in the number of children born among the latter group in recent years. niet westerse allochtonen non-western foreigners westerse allochtonen Western foreigners autochtonen native Dutch 6 Westerpark, Amsterdam. Vooral de jonge, autochtone, hoogopgeleide vrouwen krijgen gemiddeld meer kinderen Foto: Edwin van Eis Westerpark, Amsterdam. It is primarily young, highly educated, native Dutch women who, on average, are having more children. 7 In de jaren negentig waren vooral de Turkse en Marokkaanse gezinnen verantwoordelijk voor de natuurlijke aanwas in Amsterdam. Foto: Edwin van Eis In the 1990s it was primarily families of Turkish and Moroccan origin who were responsible for natural population growth in Amsterdam. 2,5 2 1,5 1 0, Nederland naar Amsterdam kwamen. Vanaf 2005 is er echter sprake van een kentering. Voor het eerst sinds 1950 is in Amsterdam weer sprake van een binnenlands vestigingsoverschot. In 2005 telde Amsterdam inwoners. Medio 2011 zijn daar ruim inwoners bijgekomen, met als voorlopig hoogtepunt een toename van bijna inwoners in 2010 na een toename van ruim inwoners in Deze trend zet door in Grofweg een kwart hiervan wordt verklaard door het positieve binnenlands migratiesaldo, een kwart door het positieve buitenlandse migratiesaldo en de helft door natuurlijke aanwas. Gezinnen Het geboortecijfer in Amsterdam stijgt de afgelopen jaren. Tegelijk is er sprake van een relatief laag sterftecijfer. Dit komt doordat Amsterdam een betrekkelijk jonge bevolking heeft in vergelijking met de rest van Nederland. Er is ook een opvallend verschil te zien tussen herkomstgroepen. Waar in de jaren negentig nog vooral Turkse en Marokkaanse gezinnen verantwoordelijk waren voor de natuurlijke aanwas in Amsterdam, krijgen deze vrouwen gemiddeld steeds minder kinderen. Autochtone Nederlandse vrouwen krijgen er steeds meer. Het vruchtbaarheidscijfer is onder niet-westerse allochtonen in de periode van 1992 tot 2010 gedaald van 2,2 naar 1,9 kind per vrouw. Onder autochtonen is dit in dezelfde periode gestegen van 1,0 naar 1,5 kind per vrouw. Voor Nederland als geheel ligt het vruchtbaarheidscijfer op gemiddeld 1,8 kind per vrouw. Hiermee behoort Nederland tot de koplopers in Europa. In veel landen, zoals Duitsland, Italië en Polen ligt dit veel lager. Als vrouwen werk en zorg goed kunnen combineren dankzij maatschappelijke en ruimtelijke condities die dit ondersteunen, dan krijgen Europese vrouwen meer kinderen, in tegenstelling tot traditioneel-conservatieve opvattingen. Omdat vrouwen gemiddeld 2,1 kind moeten krijgen om de bevolking te vervangen, krijgt Europa als geheel te maken met bevolkingskrimp bij een vergrijzende bevolking. Deze krimp is selectief, want het gaat opmerkelijk genoeg gepaard met groei in metropolitane regio s. Jongeren, waaronder veel hoogopgeleide vrouwen, trekken naar stedelijke regio s, waardoor de verschillen tussen stad en platteland groter worden, onderzocht Jan Latten, hoogleraar demografie aan de UVA en demografisch onderzoeker bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dit is een zichzelf versterkend proces, omdat door de toenemende regionale verschillen tussen vergrijzing en verjonging ook de verschillen tussen de toekomstige natuurlijke aanwas groter zullen worden. Vooral autochtone Nederlandse vrouwen in Amsterdam die voor studie of werk vanuit andere delen van Nederland in Amsterdam zijn komen wonen, krijgen gemiddeld meer kinderen. Het zijn de nieuwe stedelingen omdat zij veelal stedelijk georiënteerd zijn, wat betreft hun studie, werk, cultureel en 8 PLANAmsterdam

9 Het vruchtbaarheidscijfer is onder niet westerse allochtonen in de periode van 1992 tot 2010 gedaald van 2,2 naar 1,9 kind per vrouw. Onder autochtonen is dit in dezelfde periode gestegen van 1,0 naar 1,5 kind per vrouw. sociaal leefpatroon. Dit hangt ook samen met het stijgende opleidingsniveau van vrouwen. Vaak zijn het gezinnen van hoogopgeleide tweeverdieners, die voor de combinatie van werk, kinderen en sociale contacten op de nabijheid van stedelijke voorzieningen zijn aangewezen. Jan Latten wijst er echter ook op dat de economische verschillen met gezinnen van lager opgeleide eenverdieners hierdoor versterkt worden. Een te hoge druk op de stedelijke woningmarkt vanuit de hoogopgeleide gezinnen, kan daardoor in een marktgestuurde woningmarkt leiden tot sociaal-ruimtelijke uitsortering: mensen met talent trekken naar steden die het goed doen waardoor er in deze steden steeds minder plaats is voor minder getalenteerde mensen, als er te weinig gebouwd wordt en er te weinig betaalbare huisvesting beschikbaar is. Waar jongeren vroeger na hun studie Amsterdam veelal verlieten voor een eengezinswoning in de regio, blijven nu meer jonge gezinnen voorlopig dus in Amsterdam. De toename van het aantal gezinnen in de stad is het sterkst in stadsdeel Oost door de bouw van grote woningen in de laatste stadsuitleg IJburg. Dit heeft vooral gezorgd voor een doorstroom van gezinnen uit onder meer het Oostelijk Havengebied. Nog steeds vertrekken veel gezinnen de stad uit, maar jonge stellen die in Amsterdam hun eerste kind krijgen, zorgen voor de toename van het aantal geboorten in de stad. Dit betekent dat als gezinnen in Amsterdam niet kunnen doorstromen naar grotere huizen en er daardoor minder jongeren in de stad kunnen wonen, het aantal gezinnen in de stad uiteindelijk zal afnemen. Er moeten dus voldoende grote woningen in de juiste woon milieu s beschikbaar zijn voor de doorstroom, om de instroom op gang te houden. Dubbele aantrekkingskracht Door de jaren heen is gebleken dat Amsterdam altijd een aantrekkelijk stad is geweest voor studenten. Deze aantrekkingskracht is verbreed naar meer groepen in de leeftijd tussen 18 en 35 jaar. In eerste instantie buitenlandse migranten uit zwakkere > >

10 8 Foto: Doriann Kransberg 10 PLANAmsterdam

11 Jonge stellen die in Amsterdam hun eerste kind krijgen, zorgen voor de toename van het aantal geboorten in de stad

12 9 De laatste jaren is het aandeel westerse allochtonen in de buitenlandse migratie gestegen. Grafiek: O+S In recent years the proportion of Westerners among foreign migrants to Amsterdam has increased. niet westerse allochtonen non-western foreigners westerse allochtonen Western foreigners autochtonen native Dutch 10 De Nesciobrug: de fietsen wandelbrug die IJburg met Amsterdam Oost verbindt Foto: Edwin van Eis The Nescio Bridge for cyclists and pedestrians that connects IJburg with Amsterdam-East. 11 In Amsterdam vestigen zich meer mensen vanuit andere delen van Nederland dan er vertrekken. De meesten van hen zijn jong. Grafiek: O+S There is net inward migration to Amsterdam from other parts of the Netherlands. Most of these immigrants are young Foto: Edwin van Eis economieën, maar de laatste jaren vooral hoger opgeleiden uit sterkere of opkomende economieën en afgestudeerden uit Nederlandse universiteitsteden. Vanaf 2008 komen er zowel uit het buitenland, als uit het binnenland, meer mensen naar Amsterdam dan er weggaan, de zogenaamde demografische dubbele aantrekkingskracht. De groei van Amsterdam werd in de periode van 2005 tot 2007 afgevlakt, doordat er meer mensen naar het buitenland vertrokken dan er naar Amsterdam kwamen. In 2009 en 2010 piekt de buitenlandse migratie echter. Anders dan in de periode voor 2005, is het aandeel immigranten uit de traditionele herkomstlanden Turkije, Marokko, Suriname en Nederlandse Antillen gedaald. Het aandeel immigranten uit overige niet-westerse landen is gestegen, maar opvallend is vooral de stijging van immigranten uit opkomende economieën, zoals Brazilië, Rusland, India en China: de BRIC- landen. Het grootste deel van de immigratie en emigratie betreft echter die van en naar EU-landen, voor het grootste deel West-Europa. Daarnaast is een aanzienlijk deel afkomstig van overige westerse landen, zoals de Verenigde Staten. De diversiteit wordt dus groter. Tegelijk neemt de dynamiek toe. Zowel de immigratie 12 PLANAmsterdam

13 13 De belangrijkste migratiestromen binnen, van en naar Metropoolregio Amsterdam. Bron: Provincie Noord-Holland, 2009 / Province of North Holland, 2009 The most important migratory flows within, from and to the Amsterdam Metropolitan Area. NH-Noord METROPOOL- IJmond Waterl/Zaanst Almere REGIO Amsterdam Gooi&Vecht AMSTERDAM Amstel-Meerl Z-Kennmer Buitenland Overig NL als de emigratie stijgt en de verblijfsduur wordt korter. Dit is ook een landelijk beeld, wat er op duidt dat de Europese arbeidsmarkt begint te werken. Amsterdam heeft hierin een gunstige positie. De stad is onder meer aantrekkelijk door het historische karakter, het nog tolerante imago, de relatief lage werkloosheid en doordat men zich in eerste instantie met Engels kan redden. Ook de economische diversiteit, de ligging bij Schiphol, hogesnelheidsverbindingen en goede ict-netwerken spelen hierbij een rol. Maar misschien wel het belangrijkste aspect is de waardering voor de enorme diversiteit van de bevolking op het kleine schaalniveau. Betaalbare huisvesting in de binnenstad, stadsparken, maatschappelijke en culturele voorzieningen zijn daarmee belangrijke economische voorwaarden. De buitenlandse migranten, die hierdoor aangetrokken worden, zijn immers over het algemeen jong en vormen, mits zij zich in de stad kunnen ontwikkelen, een belangrijke aanvulling op de toekomstige dalende beroepsbevolking en zijn daarmee nodig voor Amsterdams internationale economische concurrentiepositie. Tegelijkertijd vestigen zich meer mensen vanuit andere delen van Nederland in Amsterdam dan er vertrekken. De meesten van hen zijn jong tussen de 18 en 24 jaar en komen naar Amsterdam voor studie. Een kleiner deel is iets ouder tussen de 25 en 35 jaar en komt voor werk naar Amsterdam. Vaak gaat het hier om afgestudeerden uit andere universiteitssteden in Nederland. De laatste jaren stijgt ook het migratiesaldo uit overige delen van Nederland. Hoewel de toekomstige regionale verschillen in bevolkingsgroei en -krimp hiermee groter worden, is dit eveneens een gunstige ontwikkeling voor de internationale economische concurrentiepositie van de regio Amsterdam en daarmee ook weer van heel Nederland. De grootste groep binnenlandse verhuizers naar Amsterdam zijn afkomstig uit Utrecht en Groningen. Als men vertrekt uit Amsterdam stroomt men vooral door naar de regio rond Amsterdam. Zowel de buitenlandse als >

14 14 Aandeel en ontwikkeling van niet westerse allochtonen in Amsterdam. Bron: O+S, 2010 The proportion of and trends in non-western foreigners among Amsterdam s population 35% en meer 35% and above minder dan 35% less than 35% afname decrease toename increase Ontwikkelingsbeeld 2040 voor de metropoolregio Amsterdam. De lijnen geven de richtingen aan waar in de metropoolregio de verbindingen en de samenhang versterkt kunnen worden. Bron: DRO Development Scenario for the Amsterdam Metropolitan Area in The arrows indicate the thrusts of development within the metropolitan region, places where infrastructural links and cohesion could be strengthened de binnenlandse, jonge toestroom naar de metropoolregio Amsterdam vestigt zich bij voorkeur in het gebied van de kernstad Amsterdam binnen de ring A10 en het IJ, dat daardoor de demografische motor van de metropoolregio is. Doorstroom bepaalt dynamiek De huidige aantrekkingskracht van Amsterdam op veelal jong hoogopgeleid talent uit binnen- en buitenland is gunstig voor de economie. Maar tegelijkertijd neemt de druk op de woningmarkt toe. Door de huidige crisis op de woningmarkt sluiten vraag en aanbod niet op elkaar aan en is er vanuit demografisch oogpunt sprake van oververhitting. Woningen worden niet verkocht, terwijl de bevolkingstoename zich uit in een hogere gemiddelde woningbezetting, meer overige vormen van huishoudens en daling van bestaande leegstand. Vestigers in Amsterdam staan meestal aan het begin van hun carrière en kunnen nog niet kopen. Tegelijkertijd stromen gevestigde groepen minder door. De woningmarkt in de metropoolregio moet daarom vooral flexibeler worden en diverse carrières mogelijk maken. De druk op het gebied binnen de ring A10 en het IJ neemt toe. Andere gebieden blijven achter, zoals Amsterdam Zuidoost en delen van Almere. Als de mismatch tussen demografische vraag en effectieve marktvraag blijft bestaan, loopt de metropoolregio het risico zijn samenhang en diversiteit te verliezen en daarmee uiteindelijk zijn aantrekkingskracht op getalenteerde nieuwkomers. Verschillen in bevolkingssamenstelling tussen gebieden nemen dan toe. De laatste jaren is er in Amsterdam sprake van een afname van nietwesterse allochtonen in het gebied binnen de ring A10 en het IJ en een toename buiten dit gebied. In de regio worden de verschillen tussen Zaanstad en Almere enerzijds en Haarlem en Amstelveen anderzijds groter. Het is daarom van groot belang dat de 14 PLANAmsterdam

15 16 Verklaring van de toename van het aantal inwoners in Grafiek: O+S Breakdown of the increase in Amsterdam s population in extra woonruimte additional living space 2 extra huishoudens additional households 3 extra personen additional people toename woningvoorraad increase in housing stock toename bewoonde nietwoningen increase in inhabited nonresidential properties afname leegstand decrease in vacancy toename zelfstandig huishoudens (excl. overige huishoudens ) increase in solo households (excluding other householdsr ) toename overige huishoudens (groepen e.d.) increase in other households (communes, etc.) toename inwonende huishoudens increase in live-in households groei huishoudengrootte increase in household size beweging Uitrol Binnenstad uit de Amsterdamse structuurvisie en de ruimtelijk-economische in - vesteringen uit het Ontwikkelingsbeeld 2040 van Metropoolregio Amsterdam worden gerealiseerd. Metropoolvorming De demografische ontwikkeling van het gebied binnen de ring A10 en het IJ werd de afgelopen vijftien jaar gekenmerkt door een proces van milde gentrification, waarbij een zekere mate van diversiteit in buurten werd behouden. Nu de demografische en marktdruk op dit gebied steeds groter wordt, kan die druk verlicht worden door te stimuleren dat het proces zich voortzet over de ring A10 en het IJ. Gentrification heeft in het verleden echter alleen plaatsgevonden in buurten die hiervoor het juiste stedelijke weefsel hebben en niet monofunctioneel zijn opgebouwd. Bovendien heeft voorafgaand aan gentrification altijd een pioniersfase plaatsgevonden, waarbij groepen als studenten, krakers en creatieven de vloer plaveiden voor de uiteindelijke uitrol van hogere inkomensgroepen vaak zijzelf in een latere levensfase. Het aanbieden van goedkope en vrij toegankelijke huisvesting in deze gebieden kan dit proces bespoedigen, bijvoorbeeld in de vorm van tijdelijke woonruimten en hergebruik van bestaande gebouwen, zoals leegstaande kantoren. Te vroege ingrepen, zoals sloop en nieuwbouw, kunnen het proces van gentrification verstoren. Pas na de pioniersfase is de marktdruk in deze gebieden hoog genoeg geworden om grotere aantallen woningen in de koopsector te realiseren. Gebieden die in Amsterdam op dit moment als eerste ontwikkeld kunnen worden om het binnenstedelijk milieu uit te rollen en de doorstroom te bevorderen zijn Houthavens, Amstelkwartier en IJburg 2. Deze gebieden liggen het beste in de markt en geven ook de richtingen aan waar in de metropoolregio de verbindingen en de samenhang sterker kunnen worden. Het Amstelkwartier gaat richting Zuidoost, de Houthavens richting Zaanstad en IJburg 2 richting Almere. Vooral IJburg 2 kan worden ontwikkeld voor het toenemende aantal gezinnen dat in Amsterdam wacht op een grotere woning in het juiste woonmilieu. De demografische druk op de regio blijft groot, blijkt uit de laatste prognoses. Uit- of afstel van de noodzakelijke ruimtelijk-economische investeringen onder invloed van kortetermijndenken mag niet als rem gaan werken op de groei en de dynamische bevolkingsontwikkeling van Metropoolregio Amsterdam

16 1 Roltrappen in metrostation Bijlmer, stadsdeel Zuidoost Foto: Edwin van Eis Escalators at the Bijlmer metro station in the borough of Amsterdam-Southeast. De roltrap 1 door Kees Dignum Voordelen van wonen in een metropool Voormalig burgemeester Cohen noemde Amsterdam een opwerkfabriek, wethouder Maarten van Poelgeest sprak van een emancipatiemachine. Wie naar Amsterdam komt om te wonen, studeren en werken, krijgt door het grote en gevarieerde aanbod aan scholingsmogelijkheden en banen in deze stad extra mogelijkheden om vooruit te komen in werkniveau en inkomen. Centraal Planbureau: Wanneer een willekeurige werknemer zou worden verplaatst van Friesland naar Amsterdam dan zou deze ruim 10 procent meer gaan verdienen. De roltrap is een mooie metafoor voor de stad waar mensen kans zien om te stijgen. Iedereen die over dit onderwerp schrijft, verwijst naar de Britse wetenschapper Fielding met zijn escalator region. Fielding legt goed uit hoe dit werkt en ondersteunt zijn theorie met overtuigend bewijsmateriaal. Hij bewees in 1992 in drie stappen dat de regio Groot-Londen een bijzondere positie inneemt. Stap 1: Er is in vergelijking met de andere regio s een opvallend hoge toestroom van jonge mensen met een goede uitgangspositie op de arbeidsmarkt. Stap 2: Mensen kunnen hier in relatief snel tempo doorstromen naar hogere posities op de arbeidsmarkt. Stap 3: Er is een relatief hoge migratie van middelbare, welvarende mensen naar andere regio s met een relatief ontspannen woningmarkt. Het vergaarde kapitaal wordt ingezet om een hogere woonkwaliteit te bemachtigen richting de fase van pensionering. Extra dimensie Fielding stelt dat in elke stad wel enige stijging plaatsvindt, maar dat bij migratie naar Londen en omgeving wordt overgestapt op een roltrap met een extra dimensie. Daarom mag juist het zuidoosten van Engeland bij uitstek een roltrapregio genoemd worden: het in volgorde opstappen, stijgen en na enige tijd weer afstappen van de roltrap levert mensen juist in dit gebied sociale en economische meerwaarde. Fieldings regionale vergelijking en zijn lange termijn analyse van de stijging van dezelfde mensen wordt in een bepaalde onderzoeksperiode gemeten wat ze bereikt hebben zijn moeilijk te evenaren. Wie verschillende onderzoeksresultaten combineert komt echter tot de conclusie dat in de Nederlandse situatie vrijwel alleen Metropoolregio Amsterdam gelijkwaardige omstandigheden kent. > 16 PLANAmsterdam

17

18 Inmiddels is de koopsector 30 procent van de voorraad, in 1995 was dat nog 11 procent. Die transformatie heeft lokaal aanzienlijke veranderingen teweeg gebracht. Woningmarkt Een roltrapregio is vanwege zijn mogelijkheden voor sociaal-economische stijging per definitie in trek en dat veroorzaakt, bij een achterblijvend woningaanbod, krapte op de woningmarkt. De prijzen hebben de neiging te stijgen. Mede door de historisch stedenbouwkundige kenmerken van de stad kleine huizen in een krappe setting is de prijs-kwaliteitverhouding niet gunstig. Dat leidt ertoe dat de gearriveerden, de mensen die niet meer afhankelijk zijn van de specifieke stijgingsmogelijkheden in de roltrapregio, het zich kunnen permitteren om te verhuizen naar locaties op aanzienlijke afstand, waar de prijs-kwaliteitverhouding van het wonen veel gunstiger is. Woningmarktkenners denken dat een verminderde doorstroming op de woningmarkt de werking van de roltrap kan belemmeren. Essentieel voor de werking van de roltrap is namelijk dat er voortdurend woongelegenheid beschikbaar komt voor twee categorieën: opstappers, mensen die naar Amsterdam komen om scholings- en arbeidscarrière te maken en doorstromers, mensen die hun scholings- en arbeidscarrière binnen de stad of de regio Amsterdam willen voortzetten en wooncarrière willen maken door te verhuizen naar een woning die past bij het gestegen ambitieniveau. Door kenners worden verschillende problemen gezien die deze doorstroming belemmeren. Voldoende aanbod door verhuizingen of door nieuwbouw van woningen die geschikt zijn voor middeninkomens is een eerste aandachtspunt. Voldoende aanbod van goedkope en betaalbare huisvesting voor de opstappers wordt door anderen het punt van zorg genoemd. Huurverhogingen en omzetting van huur naar koop hebben het goedkope huursegment verkleind en de mutatiegraad in het corporatiebezit is aanzienlijk afgenomen. Doorstroming In 2010 is de mutatiegraad nog hoog omdat het aantal opgeleverde nieuwbouwwoningen nog op peil is. Door verhuisketens levert die nieuwbouw nog altijd vrij hoge dynamiekcijfers op. Inmiddels is de verkoop van nieuwe woningen sterk ingezakt en ook de verkoop van bestaande woningen vertoont crisisverschijnselen. De wachtstemming in de koopmarkt werkt dan door in de hele woningmarkt. Dat zal in de mutatiecijfers van 2011 en 2012 zichtbaar zijn. De toegankelijkheid van verschillende buurten kan in het licht van doorstroming gezien worden. Gentrification de komst en het blijven wonen van rijke huishoudens in centrumbuurten die lange tijd minder in trek waren is een teken dat er minder gearriveerde huishoudens van de roltrap afstappen en ook dat bepaalde delen van de stad op slot gaan voor huishoudens met een minder hoog inkomen. Armoedeconcentraties kunnen het tegenovergestelde effect hebben. Het gevaar is dat in buurten met een slechte woonkwaliteit alleen nog huishoudens gaan wonen die zich niets anders kunnen permitteren. Leefbare buurten zijn belangrijk voor bewoners om sociaal te kunnen stijgen. Grotere contrasten Aan de afstemming van de woningvoorraad op de verschuivende vraag en aan de kwaliteitsverbetering van woningen en buurten wordt al jaren gewerkt door de gemeente en de andere betrokken partijen. Dat beleid is succesvol, maar het leidt tevens tot verschillen die er daarvoor niet in die mate waren. Sinds de jaren negentig leeft in het Amsterdamse beleid het besef dat de verdeling van de woningvoorraad naar goedkope, gemiddelde en dure segmenten niet goed meer aansluit bij de veranderende inkomensstructuur. Er is sinds die tijd ingezet op vergroting van de koopsector. Het sloop- en nieuwbouwprogramma heeft sterk bijgedragen aan deze transformatie, maar ook de verkoop van huurwoningen. Inmiddels is de koopsector 30 procent van de voorraad, in 1995 was dat nog 11 procent. Die transformatie heeft lokaal aanzienlijke veranderingen teweeg gebracht. Zo is er in de Bijlmermeer en in stadsdeel Nieuw-West meer differentiatie naar woonmilieus en in de samenstelling van buurten ontstaan. Ook is de kwaliteit van woningen en woonomgeving aanzienlijk verbeterd in de buurten waar de stedelijke vernieuwing is uitgevoerd. Tegelijkertijd is het contrast tussen het gebied binnen de ring A10 en het IJ en het gebied daarbuiten groter geworden. Op het moment dat Amsterdam in staat blijkt om meer hoge inkomens voor de stad te > 18 PLANAmsterdam

19 door Laura Uittenbogaard en Koos van Zanen a Werken aan de fundering in Amsterdam Oost. Foto: Kees Hoogeveen Working on foundations in Amsterdam-East. Grote behoefte aan woningen, maar weinig productie b De grafiek laat de afzet en productie van woningen in Amsterdam zien. Deze afzet zat in 2009 in een dal, maar heeft zich daarna licht hersteld. De productie blijft echter dalen. Ontwikkelingsbedrijf, Gemeente Amsterdam / Development Corporation, City of Amsterdam The chart shows the sales of dwellings in Amsterdam. In 2009 there was a dip, but since then the market has recovered slightly. However, residential construction continues to decline. start bouw alle woningen start of construction (all dwelling types) afzet nieuwe marktwoningen sales of new owneroccupied dwellings Het zijn moeilijke tijden voor de Amsterdamse woningmarkt. Mensen willen een andere woning, maar de productie van nieuwbouwwoningen zit op een historisch dieptepunt, terwijl de Amsterdamse bevolking blijft groeien. Deze paradoxale situatie heeft grote gevolgen. Voor veel aspirant-amsterdammers is het moeilijk om in de stad huisvesting te vinden en zittende bewoners zien weinig mogelijkheden om door te stromen naar een andere woning. Wachttijden voor sociale huurwoningen lopen nog verder op en de vernieuwing van bestaande stadswijken komt in de knel. Deze stagnatie op de woningmarkt is niet slechts een probleem voor de woonconsument zelf, het vormt ook een fors economisch risico voor Amsterdam: in de steeds belangrijker wordende kenniseconomie is de stad erbij gebaat om voortdurend talentvolle mensen aan te trekken en aan de stad te binden. Groot gat De wens om te verhuizen naar Amsterdam of binnen de stad, is gelijk gebleven, maar de afzet van koopwoningen en van huurwoningen in de marktsector is sterk afgenomen. De belangrijkste oorzaken zijn bekend: strengere eisen van hypotheekvertrekkers, onzekerheid over de economie, de woningmarkt en de hypotheekrenteaftrek, het wegvallen van overwaarde als motor van de wooncarrière en het niet kunnen verkopen van de huidige woning. Juist in Amsterdam is zichtbaar dat er een groot gat zit tussen woonwens en het daadwerkelijk kopen of huren van een woning. Afzet en productie De woningvoorraad in Amsterdam is de afgelopen decennia sterk verbeterd zowel kwantitatief als kwalitatief net als de woonomgeving. De verwachting is dat de afzet van nieuwbouwwoningen voorlopig stabiel blijft en in ieder geval niet aan zal trekken. De economische indicatoren zijn niet positief en het consumentenvertrouwen in de woningmarkt is laag. Daarbij komt dat nieuwbouwwoningen nog meer concurrentie hebben van bestaande koopwoningen door de verlaging van de overdrachtsbelasting. Ook de productie van nieuwbouwwoningen had een dip in 2009 en heeft zich in 2010 enigszins hersteld. Een voorlopige schatting is dat in 2011 gestart gaat worden met de bouw van circa nieuwbouwwoningen. Daarmee is de stijging van 2010 weer omgezet in een daling. Het lijkt alsof het lage aantal verkochte woningen in 2009 nog zijn weerslag moet vinden in de productiecijfers. Dat is logisch omdat over het algemeen 70 procent van de woningen verkocht moet zijn voordat wordt gestart met bouwen. Er zit dus tijd tussen de verkoop van een woning en de start van de bouw. Ook zijn de aantallen gestarte bouwprojecten in 2010 relatief hoog omdat deze omhoog zijn getrokken door de rijkssubsidies om de woningbouw uit het slop te halen. Uit de houdgreep De meeste koopwoningen in de nieuwbouw zijn duurder dan mensen op dit moment willen of kunnen betalen. Bijna de helft van de aangeboden nieuwbouwwoningen in 2010 kostte meer dan euro, en juist die woningen verkopen moeizaam. Daarnaast is er veel vraag van hoog opgeleide starters naar huurwoningen in het middensegment. Goedkope woningen in de nieuwbouw is dus een wens van woningzoekenden. Maar ook die markt is niet oneindig en bovendien heeft Amsterdam al veel kleine woningen. Het is verstandig om meer dan nu een slimme mix van woningen in verschillende prijssegmenten en woningtypen te realiseren en daarnaast ook het zelf bouwen door particulieren te stimuleren. Meer aandacht besteden aan het creëren van de juiste woonmilieus op de juiste plekken is ook belangrijk. Bovendien hebben de verschillende hoofdrolspelers op de Amsterdamse woningmarkt woonconsument, hypotheekverstrekkers, ontwikkelaars en corporaties, de gemeente elkaar nu in een uiterst complexe houdgreep. Keer op keer blijkt de onderlinge afhankelijkheid als één van de hoofdrolspelers geen sjoege geeft. Het ontwarren van het kluwen kan alleen in gezamenlijkheid, en in kleine stapjes: iets meer geld durven uitlenen, iets meer ontwikkelingsrisico nemen, iets meer maatwerk bij de grondprijzen om zo vraag en aanbod beter op elkaar te laten aansluiten. Dit alles draagt bij aan een grotere afzet op korte termijn en kwalitatief hoogwaardige woonmilieus in de toekomst. Een vitale woningmarkt en een gestage woningproductie zijn van levensbelang voor Amsterdam, dat meer en meer afhankelijk wordt van haar grote demografische dynamiek verwachting a b

20 2 De gemiddelde vraagprijs van woningen per vierkante meter in Metropoolregio Amsterdam in Bron: RIGO The average asking price (in euros) per square metre for housing in the Amsterdam Metropolitan Area in Gemiddeld inkomen van Amsterdamse huishoudens ten opzichte van Nederland, Bron: Voor de periode het gemiddeld inkomen per inkomenstrekker (CBS regionale inkomensstatistiek); voor de periode het koopkrachtinkomen, een inkomensmaat waarbij verschillen naar huishoudensomvang en samenstelling verrekend zijn (Staat van de Stad VI op basis van CBS-data) / CBS regional income statistics); for the period the purchasing power income, a measure of income that is adjusted for household size and composition ( The State of the City VI, based on CBS data) Average income of Amsterdam households ten opzichte van the Netherlands, Source: for the period the benchmark is the average income per income recipient boven landelijk gemiddelde above national average onder landelijk gemiddelde below national average Amsterdam Amsterdam Amsterdam Amsterdam 4 Lage, midden en hoge inkomens in Amsterdam, Bron: Dienst Wonen Zorg en Samenleven / Housing and Social Support Department (WZS) 110% 105% 100% 95% 90% 85% behouden, komt dit contrast tevoorschijn. De inkomensontwikkeling in grote delen van de stadsdelen Centrum en Zuid is door de rest van de stad niet bij te houden. Vooral de koopsector bindt hier de hogere inkomens aan de stad. Buurten die nog overwegend uit corporatiewoningen bestaan de naoorlogse woonwijken lopen grotere achterstand op. Ook de nieuw gebouwde koopsector in de stedelijke vernieuwingsbuurten trekt door het concurrerende prijsniveau vooral middeninkomens aan en bijna geen hogere. Daarmee vervult dit deel van de koopsector, zoals bedoeld, een rol in de wooncarrière van middeninkomens buiten de ring. Maar het effect op de gemiddelde inkomensontwikkeling buiten de ring is niet groot genoeg om de tendens binnen de ring bij te houden. Iets soortgelijks geldt voor de omgevingskwaliteit. De rapportcijfers voor de woonomgeving liggen aanzienlijk hoger in de buurten waar de stedelijke vernieuwing is uitgevoerd dan in de buurten daar omheen. Tegelijkertijd kan de kwaliteit die de bewoners ervaren zich niet meten met die op van de grachtengordel of het Oostelijk Havengebied. Ook is voor buurten buiten de ring een veel grondigere en geplande transformatie nodig, willen de bewoners kwaliteitsverbetering ervaren, dan in wijken binnen de ring A10 waar de verbetering een natuurlijk proces lijkt te zijn, mede gedragen door veel nieuwe koopwoningenbezitters, maar vooral gelegen in de kwaliteit van het 20 PLANAmsterdam

21 Low, median and high incomes in Amsterdam, lage inkomens low incomes lage middeninkomens lower middle incomes middeninkomens middle incomes hoge (midden) inkomens higher (middle) incomes De inkomensontwikkeling in grote delen van de stadsdelen Centrum en Zuid is door de rest van de stad niet bij te houden. stedelijk weefsel en de flexibele transformatiemogelijkheden. De ontwikkeling van toenemende contrasten zet zich voort in de regio rondom Amsterdam. Vooral de oudere delen van Purmerend, Lelystad, Almere en de Haarlemmermeer, staan aan de vooravond van vergrijzing van de bevolking en kwaliteitsverval van de woningvoorraad. Terwijl een kwart eeuw geleden deze suburbane locaties Amsterdam in zijn geheel voorbij gestreefd hadden in woonkwaliteit en sociaaleconomische status, is er momenteel grofweg een driedeling te zien. De driedeling bestaat uit een opgebloeid Amsterdam binnen de ring A10 en het IJ, een gemixt gebied van stedelijke armoede en stedelijke vernieuwing buiten deze ring en een suburbane ring waarin voornamelijk Haarlem en Amstelveen en de allernieuwste nieuwbouw van onder meer Almere zich onttrekt aan een tendens van een dalende status op de woningmarkt. De onderste treden De beeldspraak van de roltrap is mooi, maar eigenlijk zou je de serie van roltrappen in een groot warenhuis met meer etages voor ogen moeten nemen. Er zijn voor verschillende mensen andere op- en afstapverdiepingen en een groot deel van de bevolking bereikt weliswaar stijging na enkele jaren werken en wonen in de stad, maar de topetage zal buiten hun bereik vallen. Vanuit dat perspectief is de woningbehoefte van de lage inkomensgroep een voortdurend aandachtspunt. Ondanks dat de Amsterdamse inkomensstructuur aanzienlijk verschoven is, ligt het gemiddelde huishoudinkomen nog onder het Nederlands gemiddelde, al is het verschil inmiddels verwaarloosbaar. De lage inkomensgroep is in de loop van de periode maar liefst geslonken van 48 procent naar 32 procent, maar de snelheid van deze ontwikkeling is na 2003 behoorlijk afgenomen. Waarschijnlijk geldt die afgevlakte trend ook voor de toekomst. De groep voor wie een laag inkomen een structurele situatie is, zal om een aantal redenen namelijk niet gemakkelijk meer kleiner worden. Een belangrijk deel van de lage inkomensgroep is de eerste generatie niet-westerse allochtonen. Deze groep is nog niet echt op leeftijd, maar maakt al grotendeels geen deel meer uit van de beroepsbevolking, en zal geringe ambitie en mogelijkheden hebben om te gaan verhuizen naar een ruimere en iets duurdere woning. Zij zullen nog voor langere tijd de bevolkingssamenstelling van de stadsdelen Zuidoost, Nieuw-West en Noord bepalen. De tweede reden is dat de structureel lage inkomensgroep aanvulling krijgt van onderaf. De tweede generatie betreedt inmiddels de woningmarkt met een opleidingsniveau dat gemiddeld hoger is dan de eerste generatie, maar ook onder hen is het aandeel laag opgeleiden hoog. Stedelijke vernieuwing Voor deze lage inkomensgroep blijft een aanzienlijke voorraad aan betaalbare woningen van goede kwaliteit nodig. De corporatiesector blijkt in toenemende mate bewoond te worden door huishoudens die geringe mogelijkheden hebben om door te stromen naar bijvoorbeeld de koopsector, terwijl die corporatiesector zelf kleiner wordt. Op het moment dat lage inkomens vooral zijn aangewezen op doorstroming binnen de corporatiesector is het van groot belang dat de kwaliteitsverbetering in die sector wordt voortgezet. Het is jammer dat de huidige woningmarktcrisis inmiddels ook de stedelijke vernieuwing, de belangrijkste impuls voor deze kwaliteitsverbetering, vertraagd heeft. Juist omdat de lage inkomensgroep in de stadsdelen Zuidoost, Noord en Nieuw-West een aanzienlijke omvang heeft, is een nauwkeurige en creatieve afstemming vereist in de aantallen en de ruimtelijke compositie van de woningmarktsegmenten die bedoeld zijn voor lage inkomens en voor middengroepen. Omdat er tijdens de woningmarktcrisis minder woningen gebouwd worden, moet de kwaliteitsverbetering van de woonomgeving de belangrijkste aandacht krijgen in de betreffende stadsdelen. Voorkomen moet worden dat er nieuwe gebieden ontstaan die huishoudens met woonambities links laten liggen vanwege een negatief imago. De roltrap werkt het best als de vele buurten waaruit de woningmarktregio bestaat, hun eigen rol vervullen op het snijvlak van doorstroming en verwezenlijking van woonambities

22 Internationaal perspectief 1 De groei van de wereldbevolking van 1950 tot Bron: BiosolarCells Growth of the world s population (in billions) from 1950 to overig other Afrika Africa China China Zuid Azië South Asia Oost en Zuidoost Azië East and Southeast Asia door Julian Jansen met medewerking van Rick Vermeulen, Koen Elzerman en Juliane Kürschner De kracht van stad en land Dit najaar 2011 wordt naar verwachting de zeven miljardste mens geboren. De kans dat de geboorteplaats van deze persoon een stad zal zijn, is meer dan vijftig procent. De mensheid concentreert zich meer en meer in grotere steden, metropolen. Steden groeien, ook in Europa. De bevolkingsgroei van Amsterdam lijkt daarmee niet op zichzelf te staan. Door demografische en economische ontwikkelingen veranderen ook de verhoudingen tussen stad en platteland en steden onderling. Hoe lang zal de wereldbevolking nog groeien? Naar verwachting zullen er tegen het einde van 21e eeuw tussen de negen en elf miljard mensen op aarde wonen. Het subcontinent India zal dan de meeste inwoners tellen. India en China herbergen ongeveer een derde van de wereldbevolking. Hoewel India op dit moment nog hard groeit, blijkt uit de laatste volkstelling dit jaar dat deze groei enigszins begint af te vlakken. China zal tegen het einde van deze eeuw al beginnen met krimpen. Afrika heeft een relatief jonge bevolking en zal nog een tijd doorgroeien. Europa krimpt dan al lang. Met dit proces van afvlakkende groei, stabilisatie en krimp gaat een veroudering en vergrijzing van de bevolking gepaard. De geboortecijfers dalen, terwijl de sterftecijfers hoger worden. Als dit proces geheel is doorlopen, zal er in de 22e eeuw sprake kunnen zijn van een stabiele, licht krimpende wereldbevolking. Na Japan, loopt Europa op dit moment voorop in dit demografische proces. Wereldwijd netwerk De mensheid zal moeten omgaan met een aantal omstandigheden dat met dit proces samenhangt. De voorlopige groei van de wereldbevolking leidt tot een toenemend beroep op natuurlijke hulpbronnen, terwijl de veroudering van de bevolking in bepaalde gebieden, zoals Europa, leidt tot een relatieve daling van de beroepsbevolking. Een efficiënte en duurzame organisatie van productie, consumptie en kapitaalgoederen, inclusief menselijk kapitaal, is noodzakelijk. Metropolen lijken hiervoor het meest geschikt en vormen daarmee de centra waar economische groei zich concentreert. Deze groei is afhankelijk van de mate waarin een metropool is verbonden met andere metropolen, die knopen of hubs vormen in een wereldwijd netwerk. Delen van Europa hebben op dit moment al te maken met bevolkingskrimp en Europa als geheel zal onder invloed van de vergrijzing te maken krijgen met een daling van de potentiële beroepsbevolking. Uit de recente Europese studie DEMIFER blijkt dat vooral in Oost-Europa en Duitsland de gevolgen hiervan nu al zichtbaar zijn. In deze gebieden zien we dat steden als Warschau, München, Hamburg en in mindere mate Berlijn juist sterk groeien. Deze steden trekken vooral de hoogopgeleide jongeren. Steden als Bremen, Leipzig, Dresden en Wrocław groeien en hebben in het geval van de Oost-Duitse steden zelfs krimp weten te keren, vooral door de aanwezigheid van universiteiten en het creëren van een aantrekkelijk cultureel klimaat. De regio waarin zij liggen, loopt ondertussen leeg en 22 PLANAmsterdam

23 Midden Oosten Middle East Zuid Amerika South America Centraal Amerika en Caraïbisch gebied Central America and the Caribbean USSR (voormalig) (Former) USSR Oost Europa (voormalig) (Former) Eastern Europe West Europa Western Europe VS en Canada USA and Canada 2 Ontwikkeling van de natuurlijke aanwas in Europa, Nergens in Europa overtrof het aantal geboorten de sterfte zoveel als in Flevoland, vanwege de suburbanisatie van gezinnen binnen Metropoolregio Amsterdam naar Almere. Bron: ESPON, 2013 Natural population development in Europe, Nowhere in Europe did births exceed deaths as much as in Flevoland, because of families moving to Almere from the Amsterdam Metropolitan Area. min 1% 1,0 0,5% 0,5 0,0% 0,0 0,5% 0,5 1,0% 1,0% max 3 Leegstaande huizen in krimpdorp Ganzedijk in Noordoost Groningen staan in schril contrast met de nieuwbouw op het westerdok aan het IJ. Met 175 tot 300 woningen per hectare is het waarschijnlijk het dichtst bebouwde stukje Nederland. Foto: Edwin van Eis / NoodweeR Empty houses in the shrinking village of Ganzedijk in Northeast Groningen contrast sharply with the new development at the Westerdok on the banks of the IJ waterway. With 175 to 300 dwellings per hectare, it is probably the most densely developed tract of land in the Netherlands. 9 miljard 8 miljard 7 miljard 6 miljard 5 miljard 4 miljard 3 miljard 2 miljard 1 miljard op hun beurt verliezen deze regionale centra inwoners aan de grotere aantrekkende metropolen. In Nederland beschrijft demograaf Jan Latten een soortgelijk patroon voor de stad Groningen dat groeit, maar veel inwoners vervolgens ziet vertrekken naar Amsterdam. 4 De jongere beroepsbevolking en de economische groei zal zich dus vooral concentreren in steden, die daarmee voor een groei- en duurzaamheidopgave staan, zowel sociaal als fysiek. Om de daling van de beroepsbevolking te ondervangen, is het namelijk ook noodzakelijk een zekere mate van buitenlandse migratie te faciliteren en tegelijkertijd het onbenutte talent van de potentiële beroepsbevolking te stimuleren, dat wil zeggen emancipatie en participatie. Te grote sociale en economische verschillen leiden anders tot wrijving en spanning en zijn op termijn niet efficiënt >

24 5 Het hogesnelheidsnetwerk in Europa in Bron: Bernese Media The high-speed rail network in Europe in km/h 300 km/h 250 km/h km/h <200 km/h in uitvoering under construction 6 Bevolkingsconcentraties in Europa. Bron: Imago Mundi, 2005 Population concentrations in Europe. 7 Burgemeester Van der Laan introduceerde het begrip Amsterdam Verantwoordelijke Hoofdstad. Foto: Edwin van Eis The Mayor of Amsterdam, Eberhard van der Laan, introduced the Amsterdam: Accountable Capital concept. 8 Bevolkingskrimp en groei in Nederland in procenten. Duidelijk is te zien dat in Metropoolregio Amsterdam momenteel de hoogste groei is. Bron: Atelier Rijksbouwmeester / Chief Government Architect s Studio Population decline and growth in the Netherlands in percentages. It is clear that the Amsterdam Metropolitan Area is currently the fastest growing region en duurzaam. Dit raakt aan de sociale cohesieagenda van de Europese Unie. Een ruimtelijke opgave hiervoor is het creëren van een samenhangend grootstedelijk gebied: de metropool. Samenhangende metropolen kunnen immers functioneren als emancipatiemachines, door de bereikbaarheid van een groot en divers aanbod aan scholing en werk. Wisselwerking Niet alleen de sociale en fysieke verbindingen binnen de metropool moeten goed zijn, maar ook de verbindingen tussen de metropolen. Duurzame economische groei is gebaat bij wisselwerking. Wat zou helpen is om de stedelijke groeipolen met bijvoorbeeld een hogesnelheidsnetwerk te verbinden. De Europese arbeid- en studiemigratie nemen toe. Zo ook het vliegverkeer binnen Europa, dat op de kortere afstanden veel minder efficiënt en duurzaam is dan de hogesnelheidstrein. De metropoolregio Amsterdam is in dit netwerk samen met Utrecht goed verbonden met Frankfurt en München. Via Rotterdam ligt er een goede verbinding met Brussel en Parijs en van daaruit verder naar het zuiden. Wat ontbreekt, is een snellere verbinding naar Berlijn en Warschau, en uiteindelijk Moskou. Een andere belangrijke ontbrekende schakel in het hogesnelheidsnetwerk is een verbinding naar Hamburg en verder naar Kopenhagen, via Groningen en Bremen. Door de grote en middelgrote stedelijke groeipolen en kenniscentra beter met elkaar te verbinden, kan het Europese ruimtelijk economische en sociale netwerk sterker gemaakt worden. Middelgrote groeipolen, zoals Groningen en Bremen, kunnen in een dergelijk netwerk vitaler blijven en zo ook de omliggende krimpregio s. Het voorkomen van te grote sociale en economische verschillen en daarmee van wrijving en spanning tussen groei- en krimpregio s, is de territoriale cohesieagenda van de Europese Unie. Door de vergrijzing en krimp op het platteland en verjonging en groei van de aantrekkende steden, ontstaan er andere verhoudingen tussen stad en platteland. Uitersten worden versterkt. Stedelijke groei is noodzakelijk voor een efficiënte en duurzame economie bij een dalende beroepsbevolking. Dit vergt investeringen in woningbouw en infrastructuur. Regionale bevolkingskrimp kan niet worden tegengegaan; het gaat vooral om het behoud van leefbaarheid en kwaliteit. Dit vergt tegelijkertijd investeringen. Samenhang kan behouden blijven als er niet vanuit een zuiver kwantitatieve invalshoek gekeken wordt, maar vanuit een kwalitatieve. Hoe zorgen we onder de veranderende, demografische omstandigheden voor kwaliteit van leven, zowel in groei- als krimpgebieden en voorkomen we onbegrip en tegenstellingen? Wederzijdse waardering, kennis delen en begrip zijn hiervoor als eerste noodzakelijk. Een voorbeeld is de insteek van de Amsterdamse 24 PLANAmsterdam

25 9 Aantrekkingskracht van Nederlandse regio s, Bron: CBS / Statistics Netherlands The attractiveness of Dutch regions, dubbel negatief double negative positief buitenlands migratiesaldo, negatief binnelands migratiesaldo positive foreign net migration, negative domestic net migration negatief buitenlands migratiesaldo, positief binnenlands migratiesaldo negative foreign net migration, positive domestic net migration dubbel positief double positive 8 9 structuurvisie om stedelijke groei vooral in kwalitatief hoogwaardige verdichting te zoeken en de kwaliteit van landelijke gebieden tegelijkertijd te versterken en groen te houden. Een ander voorbeeld vanuit Dienst Ruimtelijke Ordening (DRO) is Proeftuin Amsterdam, waarbij regionale ambachtelijke producten in Amsterdam gepromoot worden. Begrip In zijn inaugurele rede heeft de Amsterdamse burgemeester Van der Laan begrip gevraagd voor de problematiek van de krimpregio s, memorerend aan de periode van krimp van het Amsterdam van de jaren zeventig. Op zijn uitnodiging is een samenwerkingsverband tussen de gemeenten Amsterdam en krimpgemeenten Heerlen, Sluis en Delfzijl opgestart onder de noemer Amsterdam Verantwoordelijke Hoofdstad. De gemeente Amsterdam levert hierbij ambtelijke expertise in de vorm van zogenaamde masterclasses aan de krimpgemeenten. Met betrekkelijk weinig inzet worden hierdoor zowel in Amsterdam, als in de krimpgemeenten, nieuwe inzichten opgedaan. DRO organiseerde in het voorjaar een masterclasses herstructurering. Dit werd gekoppeld aan een bijeenkomst van een expertgroep over de samenwerking tussen stad en land binnen het Europese metro politane samenwerkingsverband METREX. Zo kon ook internationaal kennis worden uitgewisseld. Onder invloed van de demografische en economische ontwikkelingen ontstaan binnen Europa meer en nieuwe vormen van samenwerking tussen steden en platteland. Directe nabijheid hoeft daarbij geen rol te spelen, zoals Amsterdam Verantwoordelijke Hoofdstad laat zien. Hamburg heeft een nieuw model voor ruimtelijke ordening ontwikkeld, genaamd MORO (Modellvorhaben der Raumordnung). MORO-Nord omvat een Hamburgse metropoolregio met samenwerkingsverbanden tot over de grenzen van Denemarken en Polen. Een krimpende stad als Rostock wordt zo met het Hamburgse netwerk verbonden en de metropool Hamburg heeft hierdoor meer spanwijdte. Stockholm betrekt in haar ruimtelijke ordening gemeenten die meer dan honderd kilometer ver liggen. In Denemarken en Zweden zijn onder invloed van de demografische veranderingen alle gemeenten samengevoegd tot een grootte van minimaal inwoners. Warschau heeft weer met hele andere problematiek te maken, waarbij de bevolkingstoename van de economisch snelst groeiende hoofdstad van Europa gepaard gaat met een ongecontroleerde uitdijing in het landelijk gebied, de zogenaamde urban sprawl. Hamburg, Amsterdam, Stockholm, Londen en Parijs hebben hun metropolitane samenwerkingsverbanden gepresenteerd in Warschau als voorbeelden om samen te werken tussen stedelijke en landelijke gemeenten. Deze best practices: daar gaat het om bij de veranderende Europese demografische en economische verhoudingen. Grotere verschillen tussen groeiende en krimpende regio s, stad en land, zijn onontkoombaar. In verschillende situaties zijn er meerdere manieren om hiermee om te gaan. Benaderingswijzen die kunnen leiden tot vruchtbare samenwerkingsmodellen worden binnen de METREX-expertgroep verzameld in een publicatie die in oktober in Hamburg wordt aangeboden aan andere Europese metropolen. Vervolgens zal de publicatie ook naar de Europese Commissie gaan, als bijdrage aan de Europese agenda voor sociale en territoriale cohesie. Texts and maps stemming from research projects under the ESPON programme presented in this report do not necessarily reflect the opinion of the ESPON Monitoring Committee

26 Summary Growth and decline Demography as a driving force The population of Amsterdam is growing faster than anticipated: over the last two years it has increased by 25,000 people, while just 6,500 new dwellings have been built there. Everything indicates that this growth is set to continue for the time being, with major consequences for the city: for construction, infrastructure, green spaces and cultural amenities, but also on a larger scale, for the Netherlands and for Europe. Amsterdam s dual magnetism In mid-2011, Amsterdam counted 785,000 inhabitants, some 30,000 more than in early Roughly a quarter of this growth is accounted for by the positive balance for internal migration, a quarter by the positive international migration balance, and half by organic growth. For many years, families with young children tended to leave the city, but families are now likely to remain in the city. This is a positive development for Amsterdam: it is families established by highly qualified, double-income households people strongly oriented towards the city s delights and amenities who are choosing to raise their children in the city. Talent thus remains within the city, but this also makes demands on the housing stock. Sufficient large dwellings in the appropriate residential environment must be available for the upward flow-through, the climbers, in order to allow the influx to continue. Since 2008, more people mostly young, highly educated talents have been moving to Amsterdam from abroad than there are people leaving, the demographic dual magnetism. This is advantageous for the economy, but the pressure on the housing market increases concurrently. At the moment demand and supply are poorly matched due to the prevailing crisis in the housing market, and from a demographic viewpoint there is evidence of overheating. Postponement or cancellation of the requisite spatio-economic investments under the influence of crisis-driven short-term thinking is not in keeping with the reality of prevailing population trends in the Amsterdam Metropolitan Area. Living in a metropolitan area offers considerable advantages Because of the large and varied selection of educational opportunities and jobs, people who come to Amsterdam to live, study and work are presented with a surplus of opportunities to progress professionally as well as in terms of income. The escalator is a useful metaphor for cities where people see opportunities to advance themselves, as posited by the British academic A.J. Fielding. Stepping onto the escalator, moving up it and then, after a while, stepping off it again provides added social and economic value for people living within such a metropolitan region. In the Netherlands it is only the Amsterdam Metropolitan Area which can boast such conditions. Housing market experts think that a reduced through-flow on the housing market can impede the escalator s effectiveness, because constant availability of housing for two categories is essential to it functioning properly: bottom-rung stepper-uppers, those who come to Amsterdam to pursue education and/or professional careers, and climbers, people who wish to continue their education and/or advance their professional careers within Amsterdam or the metropolitan region, and wish to climb the housing ladder by moving to a dwelling that matches their higher aspirations. Sales of new homes have slumped in the meantime, and even sales of existing homes are displaying symptoms of crisis. A considerable supply of high-quality, affordable homes is still required for low-income groups. With fewer dwellings being realized because of the crisis in the housing market, the qualitative improvement of housing conditions must receive most attention in the city quarters concerned. The escalator works best if the many neighbourhoods which make up the regional housing market performing their respective roles at the cutting face of climbing the housing ladder and realizing housing ambitions. Growth and decline in an international perspective Humankind is becoming increasingly concentrated in larger cities, the metropolises, so Amsterdam s population growth is hardly an isolated phenomenon. Demographic and economic developments also bring about shifts in the relationships between city and countryside, as well as among cities themselves. This seems to call for an efficient and sustainable organization of production, consumption and capital goods human capital included. Metropolises are best suited to achieving this and are therefore the centres where economic growth is concentrated. Such growth is dependent on the degree to which a metropolis is connected with other metropolises, which form hubs in a worldwide network. Ageing and shrinking populations in rural areas combined with the rejuvenation and growth of the attractive cities bring about a shift in relations between city and countryside, as is also the case in the Netherlands. By way of the project entitled Amsterdam Verantwoordelijke Hoofdstad (Amsterdam: The Accountable Capital), the City of Amsterdam is providing professional expertise in the form of masterclasses for shrinking municipalities. European metropolises also share knowledge via METREX, an expert group for cooperation between city and countryside. Hamburg has developed the Modellvorhaben der Raumordnung (MORO), a new model for large-scale regional planning. MORO-Nord encompasses the Hamburg metropolitan region with collaborative ties extending across national frontiers into Denmark and Poland. Stockholm is devising spatial plans in conjunction with municipalities that lie more than a hundred kilometres away. Greater differences between growing and shrinking regions, between city and countryside, are 26 PLANAmsterdam

27 1 Foto: Doriann Kransberg In mid 2011, Amsterdam counted 2 Foto: Edwin van Eis 785,000 inhabitants, some 30,000 more than in early inevitable. The METREX expert group is gathering together fruitful models of cooperation for a publication, which is to be presented to European metropolises and the European Commission in Hamburg in October, as a source of inspiration and as a contribution to the European agenda for social and territorial cohesion. Auteurs van dit nummer Kees Dignum (1957) Studeerde sociale geografie aan de Universiteit van Amsterdam Werkt sinds 1998 bij de gemeente Amsterdam en sinds 2003 bij Dienst Wonen Zorg en Samenleven als programmamanager Woningmarktbeleid en onderzoek Is sinds 2006 docent Stadsgeografie aan de Universiteit Utrecht Julian Jansen (1970) Studeerde sociale geografie en Duitse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam Werkte tot 2009 onder meer als onderzoeker bij de gemeenten Alkmaar en Heerhugowaard en als veiligheidscoördinator van de gemeente Heerhugowaard Werkt sinds 2009 bij de Dienst Ruimtelijke Ordening als planoloog met als specialisatie demografische ontwikkelingen en woningmarkt Houdt zich bezig met nationale en internationale demografische ontwikkelingen die relevant zijn voor ruimtelijk beleid, zoals migratie, huishoudensvorming en regionale bevolkingsgroei en -krimp Jeroen Slot (1958) Studeerde sociale geografie aan de Universiteit van Amsterdam Is nu hoofd onderzoek en beleidsinformatie bij Dienst Onderzoek + Statistiek Werkt onder meer aan de projecten de Staat van de Stad, Etnische diversiteit en vertrouwen, Selectieve migratie en de betekenis voor buurten en Een nieuwe typologie van hoogopgeleiden 1 Aan het artikel Van leegloop naar magneet. De dubbele aantrekkingskracht van Amsterdam werkte Marcel Janssen (senior onderzoeker O+S) mee. Het kader Grote behoefte aan woningen, maar weinig productie is geschreven door Laura Uittenbogaard (Ontwikkelingsbedrijf Amsterdam) en Koos van Zanen (planoloog bij DRO). Aan het artikel Internationaal perspectief. De kracht van stad en land werkten mee: Juliane Kürschner (planoloog DRO), Rick Vermeulen (planoloog DRO), Koen Elzerman (stagiair DRO) 2 PLANAmsterdam is een uitgave van de Dienst Ruimtelijke Ordening gemeente Amsterdam en is te downloaden vanaf

28 Stadsbeeld 05/11 Tijdelijk gebruik van braakliggende terreinen Kaart: DRO Van hotel in treinwagons tot buurtmoestuin Door de economische crisis worden veel terreinen in de regio de komende jaren niet bebouwd. Amsterdam wil tijdelijk gebruik van braakliggende terreinen faciliteren. Zo helpt zij initiatiefnemers op weg met de digitale kaart met informatie over braakliggende terreinen. Sinds de lancering eind juni 2011 zijn al heel wat initiatieven bij de stadsloods en bij planeigenaren binnengekomen, variërend van camperterrein en hotel in treinwagons tot buurtmoestuin en schapen drijven. Hoeveel van deze initiatieven van de grond komen, kunt u volgen via de website. Barbara Ponteyn, planoloog bij Dienst Ruimtelijke Ordening Voor meer informatie:

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2006 Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Na een aantal jaren van groei is door een toenemend vertrek

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Fact sheet. Demografische ontwikkelingen: aantal jonge ouderen gaat sterk toenemen in Amsterdam. nummer 6 november 2004

Fact sheet. Demografische ontwikkelingen: aantal jonge ouderen gaat sterk toenemen in Amsterdam. nummer 6 november 2004 Fact sheet nummer 6 november 24 Demografische ontwikkelingen: aantal jonge ouderen gaat sterk toenemen in Deze Fact sheet is tot stand gekomen in samenwerking met de Dienst Ruimtelijke Ordening. Het inwonertal

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

11 juni 2014 PN 328071

11 juni 2014 PN 328071 Notitie Referentienummer Datum Kenmerk 11 juni 2014 PN 328071 Betreft Woningbehoefte De Nieuwe Tuinderij 1 Aanleiding In artikel 3.1.6, lid 2 van het Besluit ruimtelijke ordening is beschreven dat een

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 34 Afspraken over verkoop van sociale huurwoningen Sinds 1998 worden in Amsterdam sociale huurwoningen verkocht. Aanleiding was de sterk veranderde samenstelling en woningbehoefte van de Amsterdamse bevolking.

Nadere informatie

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam?

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? De stad als bevolkingsmagneet dinsdag 29 januari 2013 Leo van Wissen Directeur, Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut

Nadere informatie

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010 Wonen in Dordrecht De crisis voorbij?; trends en verwachtingen 30 november 2010 Inhoudsopgave 1. Wat willen we? Beleid en welke afspraken zijn er voor Dordrecht? 2. Hoe staan we er voor? Stand van zaken

Nadere informatie

Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland

Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland Wonen in Hilversum Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland De Nederlandse woningmarkt staat momenteel in het middelpunt van de belangstelling. Deze aandacht heeft vooral betrekking op de ordening

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. MIGRATIE EN DE MULTICULTURELE SAMENLEVING kaarten 1 en 2 Spreiding allochtonen in Den Haag kaart 1 kaart 2 uit Indonesië totaal

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte

Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte Stap 1 van de Ladder voor Duurzame Verstedelijking schrijft voor dat een stedelijke ontwikkeling past binnen de regionale behoefte. Provincie

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013 Bevolkingsprognose van Amersfoort 213-23 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 213 In april verwacht Amersfoort haar 15.ste inwoner te mogen begroeten. Ondanks de recessie in de

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 2005 2025 voor provincies

PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 2005 2025 voor provincies PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 225 voor provincies Andries de Jong 1) In 26 hebben het Ruimtelijk Planbureau en het Centraal Bureau voor de Statistiek voor het eerst

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

2010-2012 SAMENVATTING

2010-2012 SAMENVATTING 2010-2012 SAMENVATTING Samenvatting De Regionale woningmarktmonitor 2010-2012 beschrijft de ontwikkelingen op de woningmarkt in het gebied binnen de driehoek Waalwijk, Oss en Boxtel. De kredietcrisis

Nadere informatie

Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland

Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland drs. J.E. den Ouden 1-11-2013 Bevolking De gemeente Steenwijkerland telt momenteel circa 43.400 inwoners. Het inwonertal

Nadere informatie

Beschrijving bevolkingsprognose 2015 OIS

Beschrijving bevolkingsprognose 2015 OIS Beschrijving bevolkingsprognose 2015 OIS In deze rapportage wordt beschreven hoe de bevolkingsprognose van OIS tot stand komt. De achterliggende veronderstellingen voor de prognose worden toegelicht, en

Nadere informatie

Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2006. Grote steden in demografisch perspectief

Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2006. Grote steden in demografisch perspectief Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2006 Grote steden in demografisch perspectief WPRB Werkverband Periodieke Rapportage Bevolkingsvraagstukken WPRB Ingesteld door de minister van OCW Vinger aan de

Nadere informatie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie INHOUD 1 Samenvatting... 3 2 De Statistische gegevens... 5 2.1. De Bevolkingsontwikkeling en -opbouw... 5 2.1.1. De bevolkingsontwikkeling... 5 2.1.2. De migratie... 5 2.1.3.

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2014

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2014 DATUM 7 december 2014 PROJECTNUMMER 3400.106 OPDRACHTGEVER Woningmarktmonitor provincie : de staat van de woningmarkt medio 2014 Inleiding Afgelopen maand is er een nieuwe update uitgevoerd van de Woningmarktmonitor

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse

Nadere informatie

Woonwensen en Woningbehoefte. Kenneth Gopal Kathrin Becker

Woonwensen en Woningbehoefte. Kenneth Gopal Kathrin Becker 16086-ABF Woonwensen en Woningbehoefte Kenneth Gopal Kathrin Becker 16086-ABF Opbouw presentatie I. Waar komen we vandaan? Relevante ontwikkelingen in het recente verleden II. Waar gaan we naar toe? Blik

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist De Ladder voor duurzame verstedelijking is in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) geïntroduceerd en

Nadere informatie

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040:

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten De komende dertig jaar treedt in delen van Nederland, vooral in

Nadere informatie

Primos-model. Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum

Primos-model. Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum Primos-model Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum 2 Het Primos-model Werking Primos-model Het Primos-model voorspelt de bevolkingsontwikkeling als gevolg van geboorte, sterfte, buitenlandse en binnenlandse

Nadere informatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De problemen op de wereldwijde financiële markten hebben de economie inmiddels meer dan twee jaar in haar greep. Vanaf oktober 28 zijn de gevolgen

Nadere informatie

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014 ONTWIKKELINGEN BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED - Dit document is een vertaling van: Population and population developments The Dutch Wadden Area - VERSIE 20150414

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Toelichting lokale en regionale woningbehoefte Waterland

Toelichting lokale en regionale woningbehoefte Waterland Toelichting lokale en regionale woningbehoefte Waterland Woningbehoefte in de gemeente Waterland In 2013 heeft de gemeente Waterland het Volkshuisvestingsplan Gemeente Waterland 2013-2022 op laten stellen

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer Woningmarktrapport - 3e kwartaal 213 Gemeente Haarlemmermeer Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Bevolkingsprognose 2010 2025 gemeente Groningen

Bevolkingsprognose 2010 2025 gemeente Groningen Deze publicatie is uitgegeven door Onderzoek en Statistiek Groningen September Bevolkingsprognose gemeente Groningen Inleiding Dit vlugschrift behandelt de bevolkingsprognose van de gemeente Groningen.

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht Stec Groep aan Gemeente Maastricht Desiree Uitzetter 18 november 2014 U vroeg ons: Actuele inzichten voor herijking stedelijke programmering Nieuwe regionale

Nadere informatie

Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht

Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht Stand van zaken zomer 2014 Inleiding Op dit moment volstrekt zich een grote verandering binnen de sociale huursector. Dit is het gevolg van het huidige

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Ruimtelijke

Nadere informatie

Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen

Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen Mensen verhuizen om allerlei redenen. Om samen te wonen, voor werk of studie of vanwege de woning zelf. Deze verhuizingen spelen een

Nadere informatie

van Almere 2008 trends en ontwikkelingen De belangrijkste Wonen, werken en vrije tijd

van Almere 2008 trends en ontwikkelingen De belangrijkste Wonen, werken en vrije tijd trends en ontwikkelingen De belangrijkste Wonen, werken en vrije tijd 08 Hoe jong is Almere? Sociale Atlas Wat zijn de sterke economische sectoren van Almere? van Almere 08 Welke wijken scoren positief

Nadere informatie

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk De Geo 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 2 www.degeo-online.nl 1ste druk 2 De toekomst van Nederland Start 1 a Onbereikbaarheid Randstad; vergrijzing; waterberging op de

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek. Auteur Remco Kaashoek

7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek. Auteur Remco Kaashoek 7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek Auteur Remco Kaashoek De dynamiek op de koopwoningmarkt is tussen 2007 en 2011 afgenomen, terwijl die op de markt voor huurwoningen licht is gestegen. Het aantal

Nadere informatie

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014 Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio Maart 2014 2 Preambule Gemeenten in de Stadsregio Amsterdam en de woningcorporaties, verenigd

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www.nieuwegein.nl Communicatie, Juridische & Personeelszaken Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Raadsnummer Datum 7 mei 2012 Auteur Tineke Brouwers Versie

Nadere informatie

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum 1. Ontwikkeling bevolking naar leeftijd De Primos huishoudensprognose (2011) voor de periode 2010-2040 schetst het volgend beeld:

Nadere informatie

Wonen in Amsterdam 2013 Eerste resultaten

Wonen in Amsterdam 2013 Eerste resultaten Gemeente Amsterdam Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties Wonen in Amsterdam 2013 Eerste resultaten December 2013 Centraal in het onderzoek Wonen in Amsterdam staat de verhouding tussen de woningmarktsegmenten

Nadere informatie

Dorien Manting en Corina Huisman

Dorien Manting en Corina Huisman P. 420 P. 421 Nadat steden zich jarenlang zorgen maakten over bevolkingsdaling als gevolg van de massale uitstroom uit de stad, zijn de vier grote gemeenten van Nederland (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

Wonen in Amsterdam 2011 Eerste resultaten

Wonen in Amsterdam 2011 Eerste resultaten Gemeente Amsterdam Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties Wonen in Amsterdam 2011 Eerste resultaten November 2012 Continuïteit in ontwikkeling woningmarkt, stabilisatie inkomens Centraal in het onderzoek

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II LEEFBAARHEID EN ZORG IN STEDELIJKE EN LANDELIJKE GEBIEDEN figuur 2 Woningen in de vier grote steden naar eigendom per 1 januari 2000 in procenten Amsterdam Den Haag Rotterdam Utrecht X Y Z Nederland Het

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren Woningmarktrapport - 1e kwartaal 212 Gemeente Wijdemeren Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 25 aantal verkocht 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 2e kwartaal

Nadere informatie

Het onderdeel van aardrijkskunde dat zich bezighoudt met de bevolkingsomvang en de bevolkingssamenstelling wordt demografie genoemd.

Het onderdeel van aardrijkskunde dat zich bezighoudt met de bevolkingsomvang en de bevolkingssamenstelling wordt demografie genoemd. Rekenen aan bevolkingscijfers Introductie Het aantal mensen in een gebied is niet steeds gelijk. De bevolkingsomvang verandert voortdurend. Er worden kinderen geboren en er gaan mensen dood. Ook kunnen

Nadere informatie

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015 Migratie en pendel Twente Special bij de Twente Index 2015 Inhoudsopgave Theorieën over wonen, verhuizen 3 Kenmerken Twente: Urbanisatiegraad en aantal inwoners 4 Bevolkingsgroei grensregio s, een vergelijking

Nadere informatie

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij Bevolkingsprognose 22 25: anderhalf miljoen inwoners erbij Andries de Jong Volgens de nieuwe bevolkingsprognose van het CBS zal het inwonertal van Nederland toenemen van de huidige 16,2 miljoen naar 17,7

Nadere informatie

-2200-1200 -200 800 1800 2800 3800 4800 140000

-2200-1200 -200 800 1800 2800 3800 4800 140000 Het inwoneraantal van Nijmegen stijgt al jarenlang. De groep twintigers/studenten is binnen de Nijmeegse bevolking het sterkst aanwezig. De groep vijftigers is de afgelopen 10, 20 jaar het sterkst gegroeid.

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

Monitor Woningbouwproductie Noordvleugel. Woningvraag, Plancapaciteit en Productie

Monitor Woningbouwproductie Noordvleugel. Woningvraag, Plancapaciteit en Productie Monitor Woningbouwproductie Noordvleugel Woningvraag, Plancapaciteit en Productie Datum: 4 juni 2014 Inleiding monitor woningbouwproductie Noordvleugel Deze monitor vindt zijn oorsprong in de bestuurlijke

Nadere informatie

Gedeputeerde Staten. 2012 HK Haarlem. Betreft: beantwoording motie positie starters op de woningmarkt (M2-3/5-3-2-12) Geachte leden,

Gedeputeerde Staten. 2012 HK Haarlem. Betreft: beantwoording motie positie starters op de woningmarkt (M2-3/5-3-2-12) Geachte leden, Provinciale Staten van Noord-Holland door tussenkomst van de Statengriffier, mr. J.J.M. Vrijburg Florapark 6, kamer L-104 2012 HK Haarlem Gedeputeerde Staten Uw contactpersoon J.J. Kluit BEL Doorkiesnummer

Nadere informatie

Provincie Noord-Holland

Provincie Noord-Holland Provincie Noord-Holland POSTBUS 3007 2001 DA HAARLEM Provinciale Staten van Noord-Holland Door tussenkomst van de Statengriffier, mr. J.J.M. Vrijburg Florapark 6, kamer L-l 04 2012 HK Haarlem 2 2OKT. 2013

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Woonmonitor Dordrecht 2005

Woonmonitor Dordrecht 2005 Woonmonitor Dordrecht 2005 Deze Woonmonitor vergelijkt de ontwikkelingen op gebied van bevolking, woningvoorraad en woningmarkt in 2004 met die in 2003. In 2004 kwam de Woonvisie: Spetterend wonen in de

Nadere informatie

Bevolkingsprognose s-hertogenbosch 2013-2030

Bevolkingsprognose s-hertogenbosch 2013-2030 Bevolkingsprognose s-hertogenbosch 2013-2030 O&S s-hertogenbosch Februari 2014 2 Samenvatting Eens in de vier jaar maakt de gemeente s-hertogenbosch een bevolkingsprognose. De resultaten van de meest recente

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Nieuwe woonpatronen van middenklassegezinnen in Amsterdam. Willem R. Boterman Universiteit van Amsterdam Urban Geographies

Nieuwe woonpatronen van middenklassegezinnen in Amsterdam. Willem R. Boterman Universiteit van Amsterdam Urban Geographies Nieuwe woonpatronen van middenklassegezinnen in Amsterdam Willem R. Boterman Universiteit van Amsterdam Urban Geographies Inwoners Amsterdam 1900-2020 900000 850000 800000 1958: 872.000 2013: 800.000 750000

Nadere informatie

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2015

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2015 DATUM 30 oktober 2015 PROJECTNUMMER 3400.106/G OPDRACHTGEVER Woningmarktmonitor provincie : de staat van de woningmarkt medio 2015 Inleiding De woningmarkt is, na jaren van crisis, weer flink in beweging.

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Uitgevoerd door: Jan van Poorten Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement Gemeente Purmerend mei 2011 Informatie: Gemeente Purmerend Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement

Nadere informatie

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten)

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten) Fact sheet nummer 2 februari 2006 Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Tussen 1992 en 2005 is de groep overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam met maar liefst 86% toegenomen. Tot deze

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp JUNI 2015

Neimed Krimpbericht. Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp JUNI 2015 JUNI 2015 Neimed Krimpbericht Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp Het aantal inwoners daalt in de meeste Limburgse gemeenten, omdat er weinig kinderen geboren worden. De daling wordt versterkt

Nadere informatie

Allochtonenprognose 2002 2050: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 2010

Allochtonenprognose 2002 2050: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 2010 Allochtonenprognose 22 25: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 21 Maarten Alders Volgens de nieuwe allochtonenprognose van het CBS neemt het aantal niet-westerse allochtonen toe van 1,6 miljoen

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

amsterdam 2014 woon Woon Amsterdam 2014 Herstel?

amsterdam 2014 woon Woon Amsterdam 2014 Herstel? Woon Amsterdam Herstel? Woon Amsterdam is een uitgave van: Makelaarsvereniging Amsterdam Frans van Mierisstraat 9, 1071 RL Amsterdam Telefoon 0-67 22 info@mva-makelaars.nl www.mva.nl Amsterdamse Federatie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Bevolking, woningmarkt en woonmilieus

Bevolking, woningmarkt en woonmilieus 2 Bevolking, woningmarkt en woonmilieus De samenstelling van de bevolking verandert door migratie, geboorte en sterfte. Deze demografische ontwikkelingen zijn verbonden met de situatie op de woningmarkt.

Nadere informatie

Bijlage bij brief Modernisering Huurbeleid

Bijlage bij brief Modernisering Huurbeleid Bijlage bij brief Modernisering Huurbeleid Inleiding Om inzicht te krijgen in de effecten van het beleid op segregatie, is het noodzakelijk de lokale situatie en de samenstelling van de voorraad in ogenschouw

Nadere informatie

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling Provincie Noord-Brabant De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009 1. Inleiding Voor de voortgang en continuïteit in de woningbouwproductie is het van belang dat

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Noordoostpolder

Bevolkingsprognose Noordoostpolder Bevolkingsprognose Noordoostpolder - 241 Gemeente Noordoostpolder 25-4- 25-4- Inhoudsopgave Inhoud Blz. 1 Inleiding... 3 2 Prognose inwoners... 4 2.1 Emigratie en natuurlijke groei... 5 2.2 Beroepsbevolking

Nadere informatie

Bijlagen bij: Woonagenda Aalsmeer 2016 2020

Bijlagen bij: Woonagenda Aalsmeer 2016 2020 Bijlagen bij: Woonagenda Aalsmeer 2016 2020 Bijlage 1: Vraag en Aanbod woningmarkt Aalsmeer Bijlage 2: Kaart Woningbouwprojecten Bijlage 3: Woonfonds Aalsmeer Bijlage 1: Vraag & aanbod woningmarkt Aalsmeer

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Binnensteden en hun bewoners

Binnensteden en hun bewoners Binnensteden en hun bewoners 11 Bert Raets Publicatiedatum CBS-website: 23 september 211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig cijfer x

Nadere informatie