Roofvogels in de Nederlandse.wetlands 8: Variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Roofvogels in de Nederlandse.wetlands 8: Variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels"

Transcriptie

1 Minirterie van Verkeer en Waterrtaat Directoraat-Ceneraal Rijkswaterstaat Directie llrrelmeergebied Roofvogels in de Nederlandse.wetlands 8: Variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels door N. Beemster en S. van Rijn

2 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Diredoraat-Generaal Rijkswaterstaat Directie llsselmeergebied Intern rapport Roofvogels in de Nederlandse wetlands 8: Variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels door N. Beemster en S. van Rijn Interne rapporten zijn in principe interne communicatiemiddelen; hun inhoud varieert sterk en kan zowel betrekking hebben op een weergave van cijferreeksen, als op een discussie van onderzoeksresultaten. Smedinghuis Zuidelwagenplein 2 Tel. (03200) Telex p Telefax (03200) 34300

3 Dit rapport is het achtste voortgangsverslag van het onderzoeksproject "De betekenis van grootschalige wetlands in Nederland voor roofvogels", een samenwerkingsproject van Rijkswaterstaat directie IJsselmeergebied en de Rijksuniversiteit Groniningen. Een belangrijke doelstelling van het project is het opstellen van aanbevelingen voor een mede op roofvogels gericht beheer. Deze doelstelling laat zich vertalen in de vraag:. onder weke omstandigheden ontstaan hoge dichtheden van roofvogels? Theoretisch mag worden verwacht dat roofvogels hun jaagactiviteiten zullen concentreren in gebieden waar het jaagsucces het hoogst is. Daarom werd onderzoek gedaan naar variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels. Het jaagsucces van biddend jagende roofvogels was nauw gerelateerd met de Veldmuis-index. Voor vliegend jagend soorten kon deze relatie niet worden aangetoond. Net effect van de vegetatiestructuur werd experimenteel onderzocht, door de vegetatie te maaien. Hieruit bleek dat vliegend jagende soorten, zoals kiekendieven, een zekere dekking van de vegetatie nodig te hebben, om hun prooi ongemerkt te benaderen en vervolgens te verrassen. Ontbreekt deze dekking, dan wordt de jagende roofvogel waarschijnlijk eerder opgemerkt en zijn muizen minder makkelijk vangbaar. Biddend jagende soorten hebben geen dekking nodig; blijkbaar worden ze niet of nauwelijks door veldmuizen opgemerkt.

4 In het kader van het onderzoeksproject "De betekenis van grootschalige wetlands in Nederland voor roofvogels" zijn eerder de volgende interne rapporten verschenen: Beemster, N.' & C. Dijkstra (1991). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 1. Variaties in voedselaanbod: woelmuizen. Intern rapport lio. Vogt, D. (1994). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 2. De Bmine kiekendief; demografie en terreingebmik. Intern rapport lio. Beemster, N. (1994). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 3. Aantalsveranderingen van roofvogels en uilen in de Lauwersmeer in de periode Intern rapport lio. van Rijn, S. & J. Winter (1994). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 4. De Bmine kiekendief; terreingebmik en jaagsucces in de Oostvaardersplassen in Intern rapport lio. Dijkstra, C. & M. Zijlstra (1994). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 5. De Bruine Kiekendief: mortaliteit en migratie. Intern rapport lio. Krijgsveld, K. (1994). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 6. Energiebehoefte van 6d en 9 9 nestjongen van de Bmine kiekendief. Intern rapport lio. van Rijn, S., N. Beemster & M. Zijlstra (1995). Roofvogels in de Nederlandse wetlands: 7. Variaties in roofvogeldichtheden in de Oostvaardersplassen; effecten van beheer. Intern rapport lio.

5 INHOUD DANKWOORD SAMENVATTING 1. INLEIDING 2. MATERIAAL EN METHODEN 2.1. Waarnemingen aan het jaaggedrag van roofvogels 2.2. Bepaling van de relatieve veldmuis-dichtheid 2.3. Metingen Ban de vegetatiestructuur 3. RESULTATEN 3.1. Het jaagsucces afhankelijk van veldmuis-index en vegetatiebedekking Torenvalk Ruigpootbuizerd Grauwe kiekendief Overige soorten 3.2. Het effect van maaien Torenvalk Grauwe kiekendief 4. DISCUSSIE 6. BIJLAGEN

6 DANKWOORD Het kwantificeren van het jaaggedrag van op veldmuken jagende roofvogels, in combinatie met metingen aan de relatieve veldmuis-dichtheid en de structuur van de vegetatie is een moeizame bezigheid. Het vraagt veel inzet en geduld. Dit rapport was niet mogelijk geweest zonder de hulp van vele studenten en vrijwilligers. In alphabetische volgorde waren zij: Edwin Aman, A.P. Beemster, Jeanette Beemster, 30s Beemster, Siebolt van Breukelen, Jan Brinkman, Dick Boshoff, Jeroen van de Brugge, Ingmar van de Brugge, Cor Dijkstra, Charlotte Deerenburg, Mieleke van Deursen, Anita Dulos, Albert Ferwerda, Marc van Geene, Aqen Hendriks, Rein van Hoeken, Roelof Hut, =on Jobse, Kees Koffijberg, Reinko van de Laan, Raphael van Limburg, Stefan Maas, Klaas van Manen, Tietsia Meineme, Jeroen Postema, Hans Werner Preen, Jan Prinsen, Silvan Puijman, Pim van Putten, Bemd Riedstra, Egbert Roemers, Jan Scholtmeyer, Dick Schut, Kees Vos, Rene van Veelen, Paul Verhagen, Henk Veringa, Jan de Vries, Dirk Vogt, Hans Westendorp en Jan Winter. Mensen van beheer in de Lauwersmeer en de Oostvaardersplassen waren behulpzaam bij het tijdelijk afrasteren van mukenvelden, wanneer deze in beweid gebied lagen. S. Daan (RUG) en L. Zwarts (DU) namen een eerdere versie van dit rapport kritisch door, waardoor het aanzienlijk verbeterde. Zij worden hiemoor bedankt.

7 SAMENVATTING Een belangrijke doelstelling van het onderzoeksproject "De betekenis van grootschalige wetlands in Nederland voor roofvogels" is het opstellen van aanbevelingen voor een mede op roofvogels gericht beheer. Deze doelstelling laat zich vertalen in de vraag: onder welke omstandigheden ontstaan hoge dichtheden van roofvogels, karakteristiek voor Nederlandse wetlands. Omdat (ve1d)muizen in de ondeaoeksgebieden de belangrijkste voedselbron zijn voor roofvogels, heeft het onderzoek zich geconcentreerd op muizenetende roofvogels. Theoretisch mag verwacht worden dat roofvogels vooral daar jagen, waar hun jaagsucces hoogst is. Daarom werd ondeaoek gedaan naar variatie in jaagsucces van op veldmuizen jagende roofvogels. Theoretisch mag worden verwacht dat het jaagsucces wordt bepaald door de dichtheid 1 samenstelling van de veldmuispopulatie en I of de structuur van de vegetatie. Bij het onderzoek werden biddend en vliegend jagende roofvogels met elkaar vergeleken. Voor biddend jagende roofvogels werd een vergeiijking gemaakt tussen twee soorten die verschillen gewicht en structurele maten (Ruigpootbuizerd en Torenvalk). In ongemanipuleerde habitats was het jaagsucces van biddend jagende roofvogels nauw gerelateerd aan de veldmuis-index. In habitats met meer veldmuizen stoten beide soorten vaker, maar niet met meer succes per stoot. Er kon geen effect van de vegetatiestnrctuur op het jaagsucces worden aangetoond. Overigens was het jaagsucces van de Ruigpootbuizerd gemiddeld bijna drie maal zo hoog als dat van de Torenvalk; Ruigpootbuizerds stoten vaker en met meer succes. De verklaring voor dit verschil is waarschijnlijk dat de Torenvalk, kleiner en lichter dan de Ruigpootbuizerd, meer moeite heeft met het maken van een stoot door een iets hogere vegetatie. In tegenstelling tot bij de biddend jagende soorten kon bij de (vliegend jagende) Grauwe kiekendief variatie in jaagsucces niet verklaard worden door de veldmuis-index. Dit is een aanwijzing dat het jaaggedrag van vliegend jagende soorten sterker wordt beinvloed door de structuur van de vegetatie. Om het effect van vegetatiestructuur op het jaaggedrag van biddend en vliegend jagende roofvogels nader te bestuderen, werd de structuur van de vegetatie experimenteel veranderd door de vegetatie te maaien. Torenvalk en Grauwe kiekendief reageerden zeer verschillend op het maaien; terwijl de Torenvalk bij voorkeur jaagde boven het pas gemaaide deel, had de Grauwe kiekendief een voorkeur voor het ongemaaide deel. Onder invloed van maaien nam het jaagrendement van de Torenvalk sterk toe (van 5 mar 23 muizen per uur jagen). Deze toename was het gevolg van een toename van de stootfrequentie; het stootsucces bleef onveranderd. Het jaagrendement was veel hoger dan ooit in ongemanipuleerde situaties was gevonden. In tegenstelling tot de Torenvalk jaagde de Grauwe kiekendief nauwelijks boven het pas gemaaide deel. Daarom was het voor deze soort niet mogelijk om hier een betrouwbaar jaagrendement te bepalen. Het beperkte materiaal wijst op een afname van de stootfrequentie. Onze resultaten wijzen er op dat vliegend jagende soorten andere eisen stellen aan de vegetatiestructuur dan biddend jagende soorten. Vliegend jagende soorten, zoals kiekendieven, hebben blijkbaar een zekere dekking van de vegetatie nodig, om hun prooi ongemerkt te benaderen en vervolgens te verrassen. Ontbreekt deze dekking, zoals op pas gemaaid land, dan wordt de jagende roofvogel waarschijnlijk eerder opgemerkt en zijn muizen minder makkelijk vangbaar. Biddend jagende soorten hebben geen dekking nodig; blijkbaar worden ze niet of nauwelijks door veldmuizen opgemerkt.

8 1. INLEIDING In de zomer van 1989 ging het onderzoeksproject "De betekenis van grootschalige wetlands in Nederland voor roofvogels" van start. onderzoek is een samenwerkingsproject Nssen Rijkswaterstaat directie Usselrneergebied (DIJ) en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Een belangrijke doelstelling van het project is het opstellen van aanbevelingen voor een mede op roofvogels gericht beheer. Deze doelstelling laat zich vertalen in de vraag: onder welke omstandigheden ontstaan hoge dichtheden van roofvogels, karakteristiek voor Nederlandse wetlands. Het onderzoek heeft zich geconcentreerd op muizenetende roofvogels, omdat (ve1d)muizen in de onderzoeksgebieden (Lauwersmeer, Oostvaardersplassen en Krarnmer Volkerak) de belangrijkste voedselbron zijn. TorenvaLk, Ruigpootbuizerd en Velduil jagen onder alle omstandigheden voornameliik ". OD veldmuizen: kiekendieven benutten ook andere voedselbronnen en concentreren zich op veldmuizen wanneer deze talrijk zijn (Masman 1986, Beemster & Dijkstra 1991, Beemster 1994, van Rijn & Winter 1994, Dijkstra & Zijlstra 1994, Jobse 1994). De "optimal foraging theory" voorspelt dat predatoren hun netto opnamesnelheid trachten te maximaliseren (Pyke et al. 1977). Daarom mag verwacht worden dat roofvogels hun jaagactiviteiten zullen concentreren in gebieden waar de netto opnamesnelheid het hoogst is. In het vervolg zal i.p.v. netto opnamesnelheid de term jaagrendement worden gebruikt. Het jaagrendement is gedefmiikrd als het aantal muizen dat per uur jagen wordt gevangen. Het jaagrendement is het produkt van stootfrequentie en stootsucces. In dit rapport wordt ingegaan op de vraag waardoor variaties in jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces van op veldmuizen jagende roofvogels kunnen worden verklaard. Roofvogels gebruiken verschilende jaagmethoden om muizen te vangen (tabel 1). Gebruikte jaagmethoden zijn vliegend jagen, biddend jagen en uit zit jagen. Alle soorten hebben CCn jaagmethode die bij voorkeur wordt gebruikt. De meeste soorten benunen regelmatig een tweede jaagwijze. Kiekendieven en Velduil jagen vooral vliegend, Torenvalk en Ruigpootbuizerd met name biddend. De Buizerd jaagt vooral uit zit. Behalve variatie in jaagmethode, bestaat er onder roofvogels ook variatie in gemiddeld gewicht en structurele maten (tabel 2). Gewicht en structurele maten zijn van invloed op het jaaggedrag. Van de biddend jagende soorten is de Ruigpootbuizerd groot en zwaar, de Torenvalk klein en licht. Onder de vliegend jagende kiekendieven is de Bruine kiekendief relatief groot en zwaar; de Blauwe kiekendief is intermediait van gewicht en heeft relatief korte vleugels; de Grauwe kiekendief is licht van gewicht en beeft opmerkelijk lange vleugels. Ook de Velduil is licht van gewicht, maar heeft afgeronde vleugels. De Buizerd, die vooral uit zit jaagt, heeft een met de Ruigpootbuizerd vergelijkbaar gewicht, maar aanzienlijk kortere vleugels. In dit rapport wordt verder niet ingegaan op uit zit jagen. In het open en vlakke wetland-biotoop is het een minder karakteristieke jaagwijze. Beemster en Dijkstra (1991) veronderstelden dat jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces van op veldmuizen jagende roofvogels wordt bepaald door de dichtheid 1 samenstelling van de veldmuispopulatie en I of de structuur van de vegetatie (figuur 1). Bij hogere veldmuisdichtheden mag verwacht worden dat jagende roofvogels vaker een prooi waarnemen, daarom frequenter stoten en een hoger jaagrendement behalen. De samenstelling van de veldmuispopulatie is mogelijk van invloed op het stootsucces van roofvogels. De structuur van de vegetatie is mar vemachting van invloed op de zichtbaarheid van de muizen. Het is echter de mag in welke mate zichtbare muizen vangbaar

9 zijn. Mogelijk bestaat er hierbij een verschil tussen diverse soorten roofvogels. Tabel 1: Schernatisch oveaicht van jaagmethoden van op (ve1d)muizen jagende roofvogels in Nederlandse wetlands (* - algemeen gebmikt; (*) - minder algemeen gebmikt, - (bijna) niet gebmikt).... soort jaagrnethode... vliegend biddend uit zit jagen jagen jagen Bruine kiekendief * - - Blauwe kiekendief * - (*) Grauwe Kiekendief * - - Buizerd - (*) * Ruigpootbuizerd - (*) Torenvalk - * (*I Velduil * (*) -... Tabel 2: Gemiddeld gewicht en vleugellengte van op veldmuizen jagende roofvogels in grootschalige Nederlandse wetlands (88 en 99). Bron: Cramp & Simmons 1979, Cramp soort gewicht vleugellengte (gram) (millimeter)... Bruine kiekendief Blauwe kiekendief Grauwe kiekendief Buizerd Ruigpootbuizerd Torenvalk Velduil

10 MORTALIT. DISPERSIE Figuur 1: Schematische weergave van mogelijke relaties tussen veldmuisdichtheid, jaagrendement en roofvogeldichtheid en een aantal biotische en abiotische factoren (bijgesteld naar Beemster en Dijkstra 1991). Het onderzoek bestond uit twee onderdelen. In het eerste onderdeel werd het jaaggedrag van op veldmuizen jagende roofvogels in verschillende landschappen gekwantificeerd (jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces). Hierbij werden cases geselecteerd waar muizen meer dan 90 % van de gevangen prooien uitrnaakten. Omdat roofvogels werden gevolgd in typische veldmuis-habitats mllen de meeste gevangen muizen veldmuizen zijn geweest. Dit wordt bevestigd door voedselonderzoek tijdens de waarnemingen (Beemster 1994, van Rijn & Winter 1994, Jobse 1994, van de Brugge in prep). Ongeveer op dezelfde tijd werd de relatieve veldmuisdichtheid bepaald en de structuur van de vegetatie gemeten (gem. hoogte en gem. bedekking). Roofvogels werden gevolgd in de periode dat ze jongen verzorgen (juni-juli) en in de periode van overwinteren (oktober-maart). Van de soorten in tabel 1 werd het merendeel van de waamemingen gedaan aan drie soorten: Torenvalk, Ruigpootbuizerd en Grauwe kiekendief. Naast deze soorten werden Bmine kiekendief, Blauwe kiekendief en Buizerd &n of twee maal gevolgd. Torenvalken werden zowel in jongenfase als in de overwinteringsfase gevolgd, andere soorten in CCn van beide fases. Met behulp van multiple en logistische regressie

11 werd getoetst in hoeverre variatie in jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces kon worden verklaard door variatie in relatieve veldmuis-dichtheid, vegetatiestructuur, periode van het jaar en roofvogel-soon. Het betreft hier dus correlatieve verbanden. In het tweede onderdeel werd het effect van vegetatiestructuur op jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces van op veldmuizen jagende roofvogels experimenteel benaderd, door de vegetatie te maaien. Het jaaggedrag van Torenvalk en Grauwe kiekendief werd vergeleken in ongemaaid en recent gemaaid terrein (minder dan 6en week geleden). Het verzamelen van waarnemingen aan het jaagsucces van roofvogels is een moeizame bezigheid; daarom is de steekproef van de waarnemingen meestal relatief klein. Het gebruikte statistisch pakket was Statistix.

12 2. MATERIAAL EN METHODEN 2.1 Waarnemingen aan het jaaggedrag van roofvogels Waarnemingen aan het jaaggedrag van op veldmuizen jagende roofvogels vonden plaats in de periode oktober 1989 tot en met maart Roofvogels werden met name gevolgd van half juni t/m eind juli, wameer ze jongen verzorgen en relatief veel actief zijn, en van eind oktober t/m half november, wameer de veldmuisdichtheid relatief hoog is en vergelijkende waarnemingen in korte tijd venameld kumen worden. In de winter werden ook waamemingen gedaan in de eerste helft van januari en maart (Torenvalk en Ruigpootbuizerd; cf. bijlage 1). Het waarnemen van jagende roofvogels gebeurde meestal door een team van twee waamemers: de ene nam waar, de ander schreef. Een enkele maal was er CCn waarnemer 1 schrijver. Over het algemeen werd geobseweerd vanuit een auto. Dit heeft als voordeel dat de waarnemers mobiel zijn. Met name bij de Grauwe kiekendief, die zeer uitgestrekte gebieden bejaagt, was dit een groot voordeel. Ruigpootbuizerds werden soms vanuit een hoogzit geobseweerd. Roofvogels werden gevolgd in landschapstypen met een relatief homogene vegetatie. In oktober - maart werd de gehele daglichtperiode waargenomen; in juni-juli gewoonlijk van Op deze manier kon dagelijks worden waargenomen. Aangenomen werd dat de waarnemingen van representatief waren voor de dag als geheel. In een eerder samenwerkingsverband tussen DFL en RUG werd gevonden dat het jaaggedrag van muizenetende roofvogels kan varieren over de dag (RUGIRIJP 1982): deze variatie kon verklaard worden door een 2-uursritmiek in activiteit van de & Slopsema 1978). Voor de vergelijkbaarheid van de waamemingen werden alleen gegevens gebruikt bij intermediaire windsnelheden (2-3 t/m 5-6 B). Diverse auteurs hebben gevonden dat het jaaggedrag van roofvogels afhankelijk is van de windsnelheid (Schipper 1975, Jobse 1994, RUG ongepubliceerd); vooral bij hoge windsnelheden kan het jaagrendement aanzienlijk afnemen. Waarnemingen werden gedaan aan individuele vogels, of aan een groep van vogels (bijlage 1). Viel de keuze op een individuele vogel, dan werd deze de gehele waarneemperiode geobserveerd, ook wanneer niet werd gejaagd. Viel de keuze op een groep van vogels, dan werden alleen jagende vogels gevolgd. Om te voorkomen dat stootfrequentie of jaagrendement zouden worden overschat, werden bij voorkeur vogels gevolgd, die na een rustperiode begonnen te jagen. Vogels werden gevolgd tot zij weer een periode van rust m en. In juni - juli werden alleen dd gevolgd. Een uitzondering hierop vormde de Torenvalk, waarvan enkele malen, naast het 8, ook het 9 werd gevolgd. Omdat het jaagrendement van beide sexen nauwelijks van ellcaar verschilde, werden de gegevens samengenomen. Op deze manier werd de steekproef vergroot. In oktober - maart werd geen selektie gemaakt t.a.v. geslacht of leeftijd van de gevolgde roofvogels. Het jaaggedrag van de roofvogels werd vastgelegd met behulp van standaardprocedures (voor biddend jagende muizenetende roofvogels, cf. Rijnsdorp 1982). Op deze manier werden de data strikt vergelijkbaar gehouden. Op het protocol werd iedere verandering van gedrag op de sekonde nauwkeurig vastgelegd. De onderscheiden gedragingen waren:

13 -vliegend jagen (alleen voor vliegend jagend roofvogels) -bidden (alleen voor biddende jagende roofvogels) -vliegen -cirkelen -zitten Vervolgens werd het gedrag op iedere volle minuut genoteerd; dit is de zogenaamde handeliig. Voor vliegend jagende soorten is dit eenvoudig: het gedrag op de volle minuut is gelijk aan de handeling. Voor biddend jagende soorten ligt dit iets minder eenvoudig. Biddend jagen bestaat uit de afwisseling van de gedragingen bidden en vliegen. De handeling is gedefinieerd als biddend jagen wanneer: 1. Het gedrag op de volle minuut bidden is 2. Het gedrag op de volle minuut vliegen is, en de vliegperiode tussen twee bidperiodes korter duurt dan 30 seconden De handelingen werden opgeteld per uur en vervolgens per dag. Hiemit is het aantal minuten vliegend of biddend jagen per dag of per periode af te lezen. Tijdens de handeliigen vliegend en biddend jagen werd op de sekonde nauwkeurig genoteerd wanneer een vogel een stoot (mar een muis) of een uitval (mar een vogel) maakte, en of deze a1 dan niet succesvol was. Uit het bovenstaande is te berekenen: 1. De stootfrequentie: het aantal stoten per uur biddend I vliegend jagen 2. Het stootsucces:het aantal succesvolle stoten I totaai aantal stoten 3. Het jaagrendement: het aantal succesvolle stoten per uur biddend I vliegend jagen Soms kon niet worden vastgesteld of een stoot succesvol was (notatie stoot +I-). Bij de meeste roofvogels ging het om een gering aantal stoten. Voor deze soorten werd aangenomen dat de verdeling tussen succesvolle en niet succesvolle stoten dezelfde was als voor stoten waarvan de afloop we1 duidelijk was. Beide keren dat Buizerds werden gevolgd kon geen stootsucces worden bepaald. Bij deze soort wordt daarom alleen ingegaan op de stootfrequentie. Bij de Ruigpootbuizerd kon in een beperkt aantal gevallen het stootsucces worden bepaald. Voor de berekening van het jaagrendement werd daarom een gemiddeld stootsucces gebmikt. Er waren geen uitvallen waarvan de afloop onduidelijk was (cf. bijlage 1). Elke case in bijlage 1 is gebaseerd op minstens 10 succesvolle stoten, of minstens 2 uur jagen. Vogelprooien werden niet opgenomen in het jaagrendement. Daarom werd de selectie gemaakt dat vogelprooien niet meer dan 10% van het totaal aantal prooien mochten uitrnaken. 0.a. om deze reden werd een aantal cases van de Grauwe kiekendief niet gebmikt (zie ).

14 2.2 Het schanen van de relatieve veldmuisdichtheid In de periode werd in een groot aantal landschapstypen in de Oostvaardersplassen en de Lauwersmeer twee of drie maal per jaar de relatieve muizendichtheid gekwantificeerd. (cf. Beemster & Dijkstra 1991). Muizen werden gevangen in de eerste of tweede week van maart, de derde of vierde week van juli en de eerste of tweede week van oktober. Meestal werden jagende roofvogels gevolgd in een van deze landschapstypen. Was dat niet het geval, dan wed een extra muizencensus georganiseerd. De relatieve veldmuisdichtheid werd gekwantificeerd volgens de methode van Hornfeldt (1978). Bij deze methode worden muizen gevangen in vallinies van 10 stations. De onderlinge afstand tussen de stations is tekens 10 meter. Per station worden binnen een straal van 2 meter 5 klapvallen uitgezet. De vallen worden zoveel mogelijk geplaatst bij holletjes en looppaadjes. Als lokaas wordt peen gebruikt. Na het plaatsen van de vallen worden deze dagelijks gecontroleerd; bij de derde controle worden de vallen weggehaald. Dit resulteert in 10 (stations) * 5 (vallen ) * 3 (valdagen) = 150 valdagen per vallinie. Per landschapstype werden over het algemeen 2 vallinies uitgezet; enkele malen waren dat er meer. Wanneer greppels aanwezig waren, dan werd de ene valliie langs de greppel geplaatst en de andere vallinie tussen de greppels. In gebieden met intensieve beweiding werden muizenvelden tijdelijk uitgerasterd. Voor ieder landschapstype werd het aantal gevangen veldmuizen per 100 valdagen berekend; in het vervolg zal hiervoor de term "veldmuisindex" worden gebruikt. Roofvogels werden met name gevolgd in typische veldmuisbiotopen: uitgestrekte, open, grazige vegetaties. Andere muizensoorten werden daarom nauwelijks gevangen. 2.3 Metingen aan de vegetatiestructuur Na eke muizencensus werden per station van een vallinie metingen aan de structuur van de vegetatie vemcht. In de eerste plaats werd de gemiddelde hoogte van de vegetatie bepaald. Dit gebeurde door een schijf met een doorsnede van 50 cm en een gewicht van 320 gram via een geleidebuis op de vegetatie te laten rusten. Dit gebeurde bij elk station 5 maal, per vallinie dus 50 maal. Uiteindelijk werd een gemiddelde per landschapstype bepaald. In de tweede plaats werd de gemiddelde bedekking van de vegetatie gemeten. Hierbij werd gebruik gemaakt van een metalen pen van 1.5 meter, waarop om de 5 cm (in totaal 15 maal) rood tape was gewikkeld. Van boven oogden deze stukjes tape als vierkantjes van 13 bij 13 mm. De metalen pen, buigzaam en met een scherpe punt, werd vooaichtig over de bodem door de vegetatie gedrukt. Vervolgens werd vanaf 1.80 meter hoogte van elk vierkantje bepaald wek deel zichtbaar was. Hierbij werden 5 klassen onderscheiden: 0%, 25%, 50%, 75% en 100%. De meting werd bij elk station 2 maal uitgevoerd, per vallinie dus 20 maal. Uit deze metingen is een gemiddeld "dooaicht" te berekenen. De gemiddelde bedekking van de vegetatie is dan 100% - "dooaicht. " Gemiddelde hoogte en bedekking van de vegetatie bleken met elkaar gecorreleerd (r2= 0.30, p < 0.05). Daarom werd in de analyse alleen de variabele "gemiddelde bedekking van de vegetatie" gebruikt.

15

16 3. RESULTATEN 3.1. Variatie in jaagrendement, stootfrequentie en stootsucces van op veldmuizen jagende roofvogels, in landschapstypen met een variabele veldmuis-index en vegetatiebedekking Torenvalk Ten opzichte van andere op veldmuizen jagende soorten is het jaaggedrag van Torenvalken relatief eenvoudig te kwantificeren. Daarom werden de meeste waarnemingen aan deze soort verricht. Obsematies werden gedaan in juni - juli (10 maal), en in oktober - maart (6 maal). De veldmuis-index kan in juni-juli zeer snel toenemen (Beemster ongepubliceerd). De waarnemingen werden vergelijkbaar gehouden door ze in een zeer korte periode te verzamelen (derde decade van juni, eerste decade van juli). De stootfrequentie van biddend jagende Torenvalken was significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Variatie in periode van het jaar en gemiddelde vegetatiebedekking hadden geen significant effect op de stootfrequentie. De verklaarde variatie van het eindmodel was 81 % (figuur 2A, tabel 3). Tabel 3. Multiple regressie van de stootfrequentie van biddend jagende Torenvalken als functie van veldmuis-index, periode van het jaar (1 = juni - juli, 2 = oktober - maart) en gemiddelde vegetatiebedekking.... Amankelijke variabele: stootfrequentie Onafhankelijke variabelen coefficient veldmuis-index < periode N.S. vegetatiebedekking N.S. interakties veldm * per N.S. veldm * veg N.S. per. * veg N.S veldm * per. * veg N.S. r2 eindrnodel 0.81 (df 14)...

17 Het stootsucces van de Torenvalk was significant gecorreleerd met de periode van het jaar; in juni - juli was het stootsucces hoger dan in oktober - maart (gemiddeld 0.53, tegen 0.23). Variatie in veldmuis-index en gemiddelde bedekking van de vegetatie hadden geen significant effect op het stootsucces. Van de deviantie in het nulmodel (89.70) resteerde in het eindmodel nog 8.9% (deviantie 8.00). Dit betekent dat mirn 91% van de variatie in stootsucces kon worden verklaard (figuur 2B, tabel 4). Tabel 4. Logistische regressie van het stootsucces van biddend jagende Torenvalken als functie van veldmuis-index, periode van het jaar (1 = juni - juli, 2 = oktober - maart) en gemiddelde vegetatiebedekking. onamankelijke variabele: stootsucces Onamankelijke coefficient deviantie ChiZ signific. variabelen veldmuis-index Chiz( 0.03, 1) N.S. periode ChiZ(81.67, 1) < vegetatiebedekking Chiz( 1.05, 1) N.S. interakties veldm * per Chiz( 0.03, 1) N.S. veldm * veg Chi2( 0.52, 1) N.S. per. * veg Chiz( ) N.S veldm * per. * veg Chiz( 0.01, 1) N.S Deviantie nulmodel: (df 15) 100.0% Deviantie eindmodel: 8.00 (df 14) 8.9%

18 Het jaagrendement bleek significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Daarnaast was er een significant effect van de periode van het jaar: in juni - juli was het jaagrendement bij dezelfde veldmuis-index aanrnerkelijk hoger dan in oktober - maart. Variatie in gemiddelde vegetatiebedekking had geen significant effect op het jaagrendement. De verklaarde variatie in het eindmodel bedroeg 80% (figuur 2C, tabel 5). Tabel 5. Multiple regressie van het jaagrendement van biddend jagende Torenvalken als functie van veldmuis-index, periode van het jaar (1 = juni - juli, 2 = oktober - maart) en gemiddelde vegetatiebedekking. Afhankelijke variabele: jaagrendement Onafhankelijke variabelen coefficient veldmuis-index periode vegetatiebedekking interakties veldm * per veldm * veg per. * veg veldm * per. * veg < < N.S. N.S. N.S. N.S. N.S rz eindmodel 0.80 (df 13)

19 0 oktobermart D N muizen / 100 valnachten Figuur 2: Stootfrequentie (A), stootsucces (B) en jaagrendement (C) van biddend jagende Torenvalken in juni - juli en oktober - maart, als functie van veldmuis-index.

20 Ruigpootbuizerd De set waarnemingen aan biddende Ruigpootbuizerds is beperkt. Vier maal werd het jaaggedrag van Ruigpootbuizerds in een landschapstype gekwantificeerd, tegelijkertijd de veldmuis-index bepaald en de vegetatiestructuur gemeten. In alle gevallen werden mast Ruigpootbuizerds ook Torenvalken gevolgd. De stootfrequentie van biddend jagende Ruigpootbuizerds was significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Variatie in de gemiddelde bedekking van de vegetatie had geen significant effect op de stootfrequetie. De verklaarde variatie in het eindmodel was 98 % (figuur 3, tabel 6). Tabel 6. Multiple regressie van de stootfrequentie van biddend jagende Ruigpootbuizerds als functie van veldmuis-index en gemiddelde vegetatiebedekking. Het aantal cases was niet voldoende groot om ook de interactie in het model op te nemen. Afhankelijke variabele: stootfrequentie Onafhankelijke variabelen coefficient veldmuis-index < 0.05 vegetatiebedekking N.S. r2 eindmodel 0.97 (df 2)... Het bleek uitermate lastig om het stootsucces van biddende Ruigpootbuizerds te kwantificeren. Torenvaken vliegen gewoonlijk na een succesvolle stoot even om de prooi elders op te eten, maar Ruigpootbuizerds blijven na een succesvolle stoot meestal op de grond zitten en eten de prooi ter plekke op. In hogere vegetaties kon daarom moeilijk vastgesteld worden of een stoot a1 dan niet succesvol was. Hierbij speelt ook een rol dat Ruigpootbuizerds een veldmuis in zeer korte tijd (minder dan 10 seconden) op kunnen eten. Het verschil in gedrag na een succesvolle stoot kan waarschijnlijk verklaard worden doordat Ruigpootbuizerds, in tegenstelling tot Torenvalken, nauwelijks gevaar lopen dat een geslagen prooi door een andere roofvogel wordt afgepakt. Twee maal kon het stootsucces van biddende Ruigpootbuizerds in een landschapstype worden bepaald. In januari 1993 werd in een gebied met een relatief korte vegetatie, het stootsucces geschat op 0.54 (minimum maximum 0.63, n=87; van Limburg & Arnan 1993). In dit landschapstype werden geen gegevens verzameld m.b.t. veldmuisindex en vegetatiestructuur. In maart 1994 werden op Ez (Oostvaardersplassen) waarnemingen gedaan vanaf een uitkijktoren (hoogte 6 meter). Hiemandam was het mogelijk om het stootsucces te bepalen van de stoten die gemaakt werden op de naastgelegen kavel. Het stootsucces was 0.50 (n=40). Van twee verderop gelegen kavels werd aangenomen dat het stootsucces gelijk was aan dat op de eerste kavel (Jobse 1994). Beide schattingen van het stootsucces komen sterk overeen en zijn een aanwijzing dat het

21 stootsucces van de Ruigpootbuizerd, net als dat van de Torenvalk, in de winterperiode constant is. Opmerkelijk is dat beide schattingen van het stootsucces van de Ruigpootbuizerd veel hoger zijn dan het stootsucces van de Torenvlak in de winterperiode (cf. figuur 3B). Voor het rnaken van een schatting van het jaagrendement van biddende Ruigpootbuizerds werd aangenomen dat het stootsucces in de winterperiode 0.50 is. Het aldus geschatte jaagrendement was significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Variatie in de gemiddelde vegetatiebedekking had geen significant effect op het jaagrendement. De verklaarde variatie in het eindmodel bedroeg 97% (figuur 3C, tabel 7). Tabel 7: Multiple regressie van het jaagrendement van biddend jagende Ruigpootbuizerds als functie van veldmuis-index en gemiddelde vegetatiebedekking. Aanname: stootsucces = 0.50 (zie tekst). Het aantal cases-was niet voldoende groot om ook de interactie in het model op te nemen.... Afhankelijke variabele: jaagrendement Onafhankelijke variabelen coefficient veldmuis-index < 0.05 vegetatiebedekking N.S. rz eindmodel 0.97 (df 2) Een (eventueel) verschil in stootfrequentie I jaagrendement tussen Ruigpootbuizerd en Torenvalk werd getoetst door in een multiple regressie veldmuis-index en soort als onafhankelijke variabelen op te nemen (tabel 8 en 9). Stootfrequentie was significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Variatie in soort had geen significant effect op de stootfrequentie (tabel 8). Dit betekent dat, hoewel de stootfrequentie van de Ruigpootbuizerd tijdens alle waarneemsessies iets hoger was (figuur 3B), het verschil in stootfrequentie tussen beide soorten niet significant is. Mogelijk is dit een gevolg van de geringe steekproef. Jaagrendement was significant positief gecorreleerd met zowel veldmuis-index als soort; daarnaast droeg ook de interactie veldmuis-index * soort significant bij in het eindmodel (tabel 9). Dit betekent dat het jaagrendement van de Ruigpootbuizerd, als functie van veldmuis-index, significant hoger is dan dat van de Torenvalk. Zowel richtingscoefficient als intercept verschilden significant van elkaar.

22 Torenvalk o Rui-t- A kizerd buizerd rnuizen valnachten Figuur 3: Stootfrequentie (A), stootsucces (B) en jaagrendement (C) van biddend jagende Ruigpootbuizerds en Torenvalken in oktober - maart, als functie van veldmuis-index. M.b.t. het jaagrendement van de Ruigpootbuizerd werd aangenomen dat het stootsucces 0.50 is (zie tekst).

23 Tabel 8. Multiple regressie van de stootfrequentie van biddend jagende roofvogels als functie van veldmuis-index en soon (1 = Torenvalk, 2 = Ruigpootbuizerd). Periode 2 (oktober - maart). Afhankelijke variabele: stootfrequentie Onafhankelijke variabelen ckfficient veldmuis-index < soort N.S. interakties veldm * soon N.S. r2 eindmodel 0.93 (df 6)... Tabel 9. Multiple regressie van het jaagrendement van biddend jagende roofvogels als functie van veldmuis-index en soort (1 = Torenvalk, 2 = Ruigpootbuizerd). Aanname: stootsucces Ruigpootbuizerd = 0.5 (zie tekst). Periode 2 (oktober - maart). Afhankelijke variabele: jaagrendement Onafhankelijke variabelen coefficient veldmuis-index < 0.05 soon < 0.05 interakties veldm * soon < 0.01 r2 eindmodel 0.95 (df 6)...

24 Grauwe kiekendief Het jaaggedrag van Grauwe kiekendieven werd zes maal gekwantificeerd, twee maal in de derde decade van juni en vier maal in de tweede of derde decade van juli (bijlage 1). Bij de analyse mar variatie in stootfrequentie, stootsucces en jaagrendement werden alleen gegevens uit juli gebruikt. Beide keren dat in juni werd waargenomen bestond een niet onbelangrijk deel van de prooien uit vogels: 18% in 1990 (n = 11 prooien), 42 % in 1991 (n = 31 prooien). In juli werden geen vogelprooien vastgesteld (cf. bijlage 1). Daarnaast bleek dat stootfrequentie en jaagrendement van eind juni naar eind juli sterk konden toenemen, waarschijnlijk als gevolg van een toename in veldmuisindex. In 1990 werd het jaaggedrag in hetzelfde landschapstype twee maal gekwantificeerd, de eerste maal in de derde decade van juni, de tweede maal in de derde decade van juli. De stootfrequentie nam toe van 2.1 naar 10.5, het jaagrendement van 2.1 naar 5.7 (cf. bijlage 1). Waarnemingen uit juni en juli waren dus niet vergelijkbaar. De stootfrequentie van de Grauwe kiekendief was niet significant gecorreleerd met de veldmuis-index (figuur 4). Hierin verschilde de Grauwe kiekendief van Torenvalk en Ruigpootbuizerd, waar deze correlatie uiterst significant was. Variatie in de bedekking van de vegetatie had geen significant effect op de stootfrequentie (geen tabel). Het stootsucces was significant positief gecorreleerd met de bedekking van de vegetatie (figuur 5). Ook hierin verschilde de Grauwe kiekendief van de Torenvalk en de Ruigpootbuizerd. Variatie in veldmuis-index had geen significant effect op het stootsucces (tabel 10). Het jaagrendement was niet significant gecorreleerd met de veldmuis-index of bedekking van de vegetatie. Er bestond we1 een trend dat het jaagrendement hoger was bij een toenemende bedekking van de vegetatie (geen tabel; p= 0.22). Tabel 10. Logistische regressie van het stootsucces van vliegend jagende Grauwe kiekendieven als functie van veldmuis-index en gemiddelde vegetatiebedekking. Periode 1 (juni - juli), selectie tweede en derde dekade van juli. Het aantal cases was niet voldoende groot om ook de interactie in het model op te nemen. onafhankelijke variabele: stootsucces Onahnkelijke coefficient deviantie ChiZ variabelen afname veldmuis-index Chiz( 0.77, 1) N.S. vegetatiebedekking Chiz( 5.34, 1) < 0.05 Deviantie nulmodel: 6.18 (df 3) 100.0% Deviantie eindmodel:0.84 (df 2) 13.1 %

25 Torenv. 0 G-auwe A Bruine A Blauwe kiekend kiekend kiekend -.- N i O muizen / 100 valnachten Figuur 4: Stootfrequentie (A), stootsucces (B) en jaagrendement (C) van biddend jagende Torenvalken en vliegend jagende Grauwe, Bruine en Blauwe kiekendieven in juni - juli, als functie van veldmuis-index. De getrokken lijn is die van de Torenvalk.

26 bedekking (%) Figuur 5: Stootsucces van de Grauwe kiekendief in juli - juli, als functie van de vegetatiebedekkiig. Een eerlijke vergelijking van het jaagsucces van de Grauwe kiekendief en Torenvalk is niet mogelijk. Grauwe kiekendieven werden over het algemeen later in het seizoen gevolgd dan Torenvalken (tweede en derde decade van juli tegen derde decade van juni en eerste decade van juli). In deze periode kan de veldmuis- index sterk twnemen. Per habitat werd echter maar CCn maal de veldmuis-index bepaald (zie 2.2.). Bij waarnemingen in hetzelfde habitat in de derde decade van juni (in 1990) was het jaagrendement van de Torenvalk veel hoger dan dat van de Grauwe kiekendief (14.7 tegen 2.1 muizen per uur jagen). Bij de Grauwe kiekendief bestond echter 18 % van de prooien uit vogels (n = 11) Overige soorten Naast Torenvalk, Ruigpootbuizerd en Grauwe kiekendief, werd van drie andere soorten het jaaggedrag gekwantificeerd (Buizerd, Bruine kiekendief en Blauwe kiekendief). Het ging hierbij om ken of twee cases. Voor de volledigheid zijn deze waarnemingen opgenomen (cf. bijlage 1). Het jaaggedrag van biddend jagende Buizerds werd twee maal gekwantificeerd; beide keren in november. Hierbij kon geen stootsucces worden bepaald en daarom geen jaagrendement worden berekend. De stootfrequentie was ongeveer van hetzelfde niveau als die van Torenvalken (figuur 3A). Het jaaggedrag van Bruine kiekendieven werd twee maal gekwantificeerd. Toen Bmine en Grauwe kiekendief in hetzelfde gebied werden gevolgd bleek het jaagrendement

27 van de eerste soort iets hoger te zijn (figuur 4B). Blauwe kiekendieven werden CCn maal gevolgd. Het jaagrendement was vergelijkbaar met dat van de Bruine kiekendief, die in het zelfde gebied werden gevolgd. Het stootsucces van de Bruine en de Blauwe kiekendief was vergelijkbaar met dat van de Grauwe kiekendief (figuur 4). 3.2 Een experimentele verandering van de vegetatiestructuur: Het effect van maaien op stootfrequentie, stootsucces en jaagrendement Torenvalk In het militaire oefenterrein in de Marnewaard (Lauwersmeer) wordt sinds 1985 een oppervlakte van 1000 ha jaarlijks gemaaid. Maaiactiviteiten plaats in de periode eind juni tot medio oktober. In 1992 werd in het jaaggebied van een 6 Torenvalk (60 ha) een 0ppe~lakte ter grootte van 8.1 ha gemaaid (2.8 ha op 24 juni, 5.3 ha op 25 juni). Het betrof een baan door het centrum, en van de ene naar de andere rand, van het jaaggebied. Het gemaaide deel was representatief voor het jaaggebied als geheel. Tot 6 juli bleven verdere maaiactiviteiten uit. In de week voor maaien werd het jaaggedrag van het d op 6 dagen gekwantificeerd. In de twee weken na maaien gebeurde dat ook op 6 dagen. Na de start van het maaien verlegde het d Torenvalk zijn jaagactiviteiten naar het gemaaide deel, zij het voor een kone periode (figuur 6). Op dag 2 en 3 na maaien, toen het hooi van het land was gehaald, jaagde het 8 bij voorkeur op het gemaaide proefvlak (tabel 11; Bin (14, 188, 0.865); p < ). Op dag 7 na maaien was de voorkeur minder uitgesproken, maar nog steeds uiterst signficant (Bin (107, 178, 0.865); p < ). Op dag 11 na maaien was er de voorkeur niet meer significant (Bin (42, 53, 0.865); p > 0.05). Het maaien van de vegetatie had een sterke verhoging van de stootfrequentie tot gevolg (figuur 7A). Ook deze toename was van korte duur. Voor dag 7 en 11 na maaien samen was de stootfrequentie vergelijkbaar met die op het ongemaaide deel. In het deel van het jaaggebied dat niet werd gemaaid bleef de stootfrequentie over de waarneemperiode ongeveer gelijk. Het maaien van de vegetatie leidde niet tot een verhoging van het stootsucces (figuur 7B). Op dag 2 en 3 na maaien, toen het hooi van het land was venvijderd, was het stootsucces op het gemaaide deel 0.60 (n= 110), tegen 0.55 (n= 170) op het ongemaaide deel (gemiddelde voor de gehele periode). Dit verschil is niet significant (Chiz; N.S.). Na het maaien van de vegetatie vond een sterke verhoging van het jaagrendement plaats (figuur 7C), welke verklaard kan worden door een toenarne van de stootfrequentie. Ook de verhoging van het jaagrendement was daarom van korte duur. Op dag 7 en 11 na maaien samen was het jaagrendement ongeveer gelijk aan dat op het ongemaaide deel.

28 -W- m a i d -*- gemaaid hwi verwiiderd dagen voor / na maaien Figuur 6: Het effect van maaien van de vegetatie op de jaagplaatskeuze van een individueel mannetje Torenvalk (ongemaaid versus gemaaid; waarneemperiode 16 juni tlm 5 juli 1992, vergelijk bijlage 2). Tabel 11: Verdeling van minuten jagen van een 6 Torenvalk op het ongemaaide, respectieveljjk pas gemaaide deel (minder dan tkn week geleden) van zijn homerange. Marnewaard (Lauwersmeer), 26 en 27 juni Het venvachte aantal minuten jagen per gebied is gebaseerd op de oppervlakteverdeling ongemaaid en recent gemaaid. gebied oppervlakte minuten jagen (ha I %) (gevonden/venvacht) ongemaaid 51.9 (86.5 %) recent gem. 8.1 (13.5 %) totaal 60.0 (100.0 %)

29 dagen voor / na maaien Figuur 7: Het effect van maaien op stootfrequentie (A), stootsucces (B) en jaagrendement (C) van een individueel mannetje Torenvalk; Lauwersmeer 16 juni t/m 5 juli Bij elk punt is tussen haakjes weergegeven het aantal uren jagen (figuur 7A en 7C) of het totaal aantal stoten (figuur 7B) waarop het betrekking heeft.

30 Grauwe kiekendief Op 22 en 28 juli 1991 werd in een deel van de Marnewaard (191 ha) het jaaggedrag van de Grauwe kiekendief gekwantificeerd; zowel op het ongemaaide deel (bijlage I), als op het pas gemaaide deel (minder clan een week geleden). Grauwe kiekendieven jaagden bij voorkeur boven het ongemaaide deel (tabel 12; Bin (26, 215, ); p < ). De verdeling van stoten over ongemaaid en recent gemaaid verschilde significant van de verdeling zoals die kon worden verwacht op basis van de oppervlakteverdeling (tabel 12; Bin (1, 34, ); p < 0.005). Omdat Grauwe kiekendieven nauwelijks boven het pas gemaaide deel jaagden, kon hier geen betrouwbaar jaagrendement worden gekwantificeerd. Het was echter volstrekt duidelijk dat geen sterke verhoging van de stootfrequentie optrad, waarschijnlijk vond zelfs een afnarne van de stootfrequentie plaats. In totaal 26 minuten jagen werd slechts 1 stoot gemaakt; op het ongemaaide deel werden gemiddeld 10.5 stoten per uur jagen gemaakt (bijlage 1). In tegenstelling tot de Torenvalk vertoonde de Grauwe kiekendief dus geen voorkeur voor pas gemaaid land. De voorkeur voor het ongemaaide deel kan verklaard worden doordat jagende Grauwe kiekendieven hier een hogere stootfrequentie behalen. In bleek dat het stootsucces van de Grauwe kiekendief positief significant gecorreleerd was met de bedekking van de vegetatie. Op grond hiervan zou verwacht mogen worden dat het stootsucces op gemaaid land zeer laag is. Tabel 12: Verdeling van minuten jagen en stoten van 2 88 Grauwe kiekendieven op een ongemaaid en een pas gemaaid deel (minder dan S n week geleden) van het waarneemgebied in de Marnewaard (Lauwersmeer). 22 en 28 juli Het verwachte aantal minuten jagen en het verwachte aantal stoten per gebied is gebaseerd op de oppervlakteverdeling ongemaaid en recent gemaaid (minder dan CCn week geleden). gebied oppervlakte minuten jagen aantal stoten (ha 1 %) (gevondenlverwacht) (gevondenlverwacht) ongemaaid 148 ( 77.5 %) recent gem. 43 ( 22.5 %) totaal 191 (100.0 %) /34...

31

32 25 4. DISCUSSIE In grootschalige Nederlandse wetlands zijn veldmuizen de belangrijkste voedselbron voor roofvogels (Masman 1986, Beemster & Dijkstra 1991, Beemster 1994, Jobse 1994, Dijkstra & Zijlstra 1994, van Rijn & Winter 1994). Wanneer roofvogels op veldmuizen jagen gebruiken zij verschillende jaagmethoden: biddend jagen, vliegend jagen en uit zit jagen (tabel 1). Onder biddend en vliegend jagende roofvogels treffen we soorten aan waarvan het gemiddeld gewicht en de structurele maten sterk kunnen verschillen (tabel 2). Biddend jagen kan worden gezien als een gespecialiseerde jaagmethode op relatief langzame prooien (kleine zoogdieren, insekten, vissen). Torenvalk en Ruigpootbuizerd jagen normaliter het gehele jaar op kleine zoogdieren (Cramp 1979, Masman 1986). Vliegend jagen is minder gespecialiseerd en staat ook het jagen op relatief snelle prooien (vogels) toe; kiekendieven schakelen bij een lage veldmuis-dichtheid over op vogels (Schipper 1973, Vogt 1994). Het jaagrendement van biddende soorten is waarschijnlijk hoger dan dat van vliegend jagende soorten met een vergelijkbaar gewicht. Vergelijkbare waarnemingen aan Torenvalken en Grauwe kiekendieven wijzen in die richting. Hier staat tegenover dat biddend jagen energetisch duurder is (Masman 1986). Torenvalken jagen in de nestjongenfase maximaal 4 uur op een dag (Masman 1986), tegen Grauwe kiekendieven mar schatting 12 uur (eigen waarnemingen). Het jaagrendement van biddend jagende soorten (Ruigpootbuizerd en Torenvalk) was significant positief gecorreleerd met de veldmuis-index. Variatie in de gemiddelde vegetatiebedekking had geen significant effect op het jaagrendement (tabel 4 en 7). De stootfrequentie van beide soorten was significant positief gecorreleerd met de veldmuisindex. Variatie in de gemiddelde vegetatiebedekking had geen signficant effect (tabel 3 en 6). Het stootsucces van de Torenvalk was niet significant gecorreleerd met veldmuisindex, noch met de gemiddelde vegetatiebedekking (tabel 4). In habitats met een hogere dichtheid van veldmuizen stoten biddend jagende soorten dus vaker, maar niet met meer succes per stoot. In habitats waarin beide biddend jagende soorten tegelijkertijd werden geobserveerd, was het jaagrendement van de Ruigpootbuizerd gemiddeld 2.9 maal zo hoog als dat van de Torenvalk (minimum 2.2, maximum 3.8 (n = 4); figuur 3C). Het jaagrendement van de Ruigpootbuizerd, als functie van veldmuis-index, was significant hoger (tabel 9). De stootfrequentie van de Ruigpootbuizerd was gemiddeld 1.6 maal zo hoog als die van de Torenvalk (minimum 1.1, maximum 1.9 (n = 4); figuur 3B). Dit verschil was niet significant, mogelijk a.g.v. de kleine steekproef (tabel 8). Daarnaast was er een verschil in stootsucces. Het stootsucces van de Torenvalk in de winter was gemiddeld 0.23 (n = 6), dat van de Ruigpootbuizerd 0.52 (n = 2). Het stootsucces van de Ruigpootbuizerd was dus gemiddeld ruim twee maal zo hoog. Het is daarom waarschijnlijk dat het hogere jaagrendement van de Ruigpootbuizerd verklaard kan worden door zowel een hogere stootfrequentie als een hoger stootsucces. In een homogeen habitat is er geen reden om aan te nemen dat biddende Ruigpootbuizerds vaker een muis waarnemen dan Torenvalken. Het is daarom waarschijnlijk dat het verschil in stootfrequentie tussen beide soonen verklaard kan worden doordat Torenvalken vaker een stoot uitstellen, of afzien van het maken van een stoot. Gedetaileerde waarnemingen aan biddende Ruigpootbuizerds en Torenvalken in hetzelfde habitat in november 1992 wijzen ook in deze richting (van Li~l~burg en Aman 1993). Biddend jagen bestaat uit de afwisseling van de gedragingen bidden en vliegen; een periode van

33 bidden tussen twee vliegperiodes wordt een bidbout genoemd. Er kunnen vier soorten bidbouts worden onderscheiden: 1.- V: een bidbout zonder daling en niet eindigend met stoot 2.-dV: een bidbout met een daling en niet eindigend met een stoot 3.- S: een bidbout zonder daling en eindigend met een stoot 4.-dS: een bidbout met een daling en eindigend met een stoot Van de bidbouts waarin een daling (neerwaartse beweging tijdens een bidbout) voorkomt en 1 of die eindigen in een stoot, is het waarschijnlijk dat de biddende roofvogel een muis waarneemt. Van bidbouts zonder daling en zonder stoot is dat onzeker. Bij de Torenvalk leidde 45 % van de bidbouts, waarin een aanwijzing werd verkregen dat een muis werd waargenomen, niet tot een stoot (n = 157), bij de Ruigpootbuizerd was dit slechts 23 % (n = 47). Dit verschil is significant (Chiz; p < 0.01). Deze vergelijking zal ook gemaakt moeten worden voor andere waarnemingen van Torenvalk en Ruigpootbuizerd in hetzelfde gebied. Waarom zou een Torenvalk, vaker dm een Ruigpootbuizerd, een stoot uitstellen, of zelfs afzien van het maken van een stoot? De eenvoudigste verklaring is dat Torenvalken, kieiner en lichter dm Ruigpootbuizerds, meer moeite hebben met het maken van een stoot door een hogere vegetatie. Wellicht moeten Torenvalken regelmatig wachten tot een muis in een opener deel van het habitat komt. Van uitstel komt dan mogelijk afstef. Beide soorten verschillen ook in stootsucces. Dit verschil wordt waarschijnlijk ook veroorzaakt doordat het gewicht en de structurele maten van Ruigpootbuizerd en Torenvalk sterk uiteen lopen. De Ruigpootbuizerd, groter en zwaarder dan de Torenvalk, kan waarschijnlijk makkelijker door hogere vegetaties stoten. Wellicht wordt een stotende roofvogel boven een meer gesauctureerde vegetatie gemiddeld later door een muis opgemerkt. Daarmee zou het verrassingseffect groter zijn en het stootsucces hoger. De Ruigpootbuizerd heeft bovendien grotere klauwen, waardoor de kans op succes waarschijnlijk wordt vergroot. Het zou interessant zijn om het jaaggedrag van beide soorten te kwantificeren in een situatie, waarbij de vegetatiestructuur experimenteel wordt veranderd door maaien. Wanneer de Torenvalk inderdaad meer moeite heeft met het stoten door hogere vegetatie, mag verwacht worden dat de stootfrequentie van deze soort relatief sterker toeneemt onder invloed van het maaien van de vegetatie. Het jaagrendement van Torenvalken, als functie van veldmuis-index, was in de juni - juli significant hoger dan in oktober - maart (figuur 2C, tabel 5). Dit verschil in jaagrendement kan verklaard worden door een hoger stootsucces (tabel 4). De stootfrequentie, als functie van veldmuis-index, was niet significant verschillend (tabel 3). Het stootsucces was in de zomer gemiddeld 0.53, tegen 0.23 in de winter (figuur 2B). Ook Masman (1986) vond een verschil in stootsucces tussen zomer en winter. De meest voor de hand liggende verklaring voor dit verschil is, dat de veldmuispopulatie in de zomer een andere samenstelling heeft dan in de winter. In juni - juli bestaat de populatie uit adulte, subadulte en juveniele muizen, in oktober - maart alleen uit subadulte muizen. Wellicht zijn juveniele en adulte (sexueel actieve) muizen beter vangbaar. In tegenstelling tot bij de biddend jagende soorten kon bij de Grauwe kiekendief variatie in het jaagrendement niet verklaard worden door de veldmuis-index. Ook variatie in vegetatiebedekking had geen significant effect op het jaagrendement, hoewel er een trend bestond dat het jaagrendement hoger was bij een hogere gemiddelde vegetatiebedekking. Variatie in stootfrequentie was niet significant gecorreleerd met gemiddelde vegetatiebedekking. Variatie in stootsucces daarentegen was significant positief gecorre-

34 leerd met de vegetatiebedekking (tabel 10, figuur 5). De gegevens wijzen er op dat het jaaggedrag van de Grauwe kiekendief, in vergelijking met dat van biddend jagende soorten, sterker wordt be'invloed wordt door de structuur van de vegetatie., Om het effect van vegetatiestructuur op het jaaggedrag van biddend en vliegend jagende roofvogels nader te bestuderen, werd de structuur van de vegetatie experimenteel veranderd door de vegetatie te maaien. Torenvalk en Grauwe kiekendief reageerden zeer verschillend op het maaien; terwijl de Torenvalk bij voorkeur jaagde boven het pas gemaaide deel, had de Grauwe kiekendief een voorkeur voor het ongemaaide deel. Onder invloed van maaien nam het jaagrendement van de Torenvalk sterk toe (van 5 mar 23 muizen per uur jagen). Deze toename was het gevolg van een toename van de stootfrequentie; het stootsucces bleef onveranderd. Het jaagrendement was veel hoger dan ooit in ongemanipuleerde situaties was gevonden (maxirnaal 15 muizen per uur jagen, figuur 2C). In 1990 werd op een pas gemaaide kavel in de Oostvaardersplassen zelfs een jaagrendement van 31 muizen per uur gevonden. Mogelijk was een deel van de verhoging van het jaagrendement toe te schrijven aan een verhoogde activiteit van de muizen, als gevolg van maaien (een verstoringseffect). In tegenstelling tot de Torenvalk jaagde de Grauwe kiekendief nauwelijks boven het pas gemaaide deel. Daarom was het voor deze soort niet mogelijk om een betrouwbaar jaagrendement te bepalen. Het beperkte material wijst niet op een toename van de stootfrequentie, waarschijnlijk was er zelfs sprake van een afname. Uit onze resultaten blijkt dat vliegend jagende roofvogels andere eisen aan de vegetatiestructuur stellen dan biddend jagende soorten. Vliegend jagende kiekendieven hebben blijkbaar een zekere dekking van de vegetatie nodig, om hun prooi ongemerkt te benaderen en vervolgens te verrassen. Ontbreekt deze dekking, zoals op pas gemaaid land, dan wordt de jagende kiekendief waarschijnlijk vroegtijdig opgemerkt en zijn muizen minder makkelijk vangbaar. Ook Schipper et al. (1975) wijzen op het belang van dekking voor jagende kiekendieven. Bij hun waarnemingen is het echter onduidelijk of de prooikeuze onafhankelijk is van de vegetatiestructuur. Evenals kiekendieven jagen ook Velduilen bij voorkeur boven meer gestructureerde vegetaties (Lien & Boxall 1979). In Nederland is de Velduil de enige uilesoort die regelmatig bij daglicht jaagt. Dit roept de vraag op of ook nachtelijk vliegend jagende muizeneters baat hebben bij een zekere dekking van de vegetatie. Onderzoek aan de Kerkuil wijst niet in deze richting. Dickman et al. (1991) stelden vast dat huismuizen in open vegetaties meer kans hadden om door Kerkuilen te worden gepakt dan huismuizen in meer gestructureerde vegetaties. Mogelijk is nachtelijk jagen een aanpassing aan het jagen in habitats met een weinig gestructureerde vegetatie. In tegenstelling tot kiekendieven jagen Torenvalken (en mar verwachting ook andere biddend jagende soorten) bij voorkeur boven pas gemaaid land; hun jaagrendement is hier extreem hoog. Biddende Torenvalken worden blijkbaar niet of nauwelijks door muizen wordt opgemerkt. Ook uit zit jagende roofvogels hebben een voorkeur voor weinig gestructureerde vegetaties (Janes 1985, eigen waarnemingen). De vergelijking van het jaaggedrag van biddende soorten maakt waarschijnlijk dat de kleine en lichte Torenvalk meer moeite heeft om door meer gestructureerde vegetaties vegetaties te stoten dan de grote en zware Ruigpootbuizerd. Dit zou een algemener principe kunnen zijn, dat ook geldt voor vliegend jagende soorten. Bij het volgen van biddend jagende roofvogels, in habitats met een variabele vegetatiestructuur en veldmuisindex, werd geen effect van vegetatiestructuur op het jaagrendement gevonden (tabel 4 en 7). Misschien was de variatie in vegetatiebedekking in de door ons ondeaochte landschapstypen te gering om een effect vast te stellen. Over het algemeen werden jagende

Monitoring van effecten van bodemdaling op muizen en muizenetende roofvogels in het Lauwersmeer Voortgangsrapportage 2015

Monitoring van effecten van bodemdaling op muizen en muizenetende roofvogels in het Lauwersmeer Voortgangsrapportage 2015 ` Monitoring van effecten van bodemdaling op muizen en muizenetende roofvogels in het Lauwersmeer Voortgangsrapportage 2015 A&W-rapport 2189 in opdracht van Monitoring van effecten van bodemdaling op

Nadere informatie

5 Relatie tussen het voorkomen van de bosmuis en de rosse woelmuis en de structuur en breedte van de verbinding

5 Relatie tussen het voorkomen van de bosmuis en de rosse woelmuis en de structuur en breedte van de verbinding 5 Relatie tussen het voorkomen van de bosmuis en de rosse woelmuis en de structuur en breedte van de verbinding 5.1 Inleiding Vanuit de praktijk komen veel vragen over de optimale breedte en structuur

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Dr.ir. P.W. Heijnen Faculteit Techniek, Bestuur en Management Technische Universiteit Delft 22 april 2010 1 1 Introductie De

Nadere informatie

Slapende Blauwe Kiekendieven tijdens de winter 2003/2004

Slapende Blauwe Kiekendieven tijdens de winter 2003/2004 Slapende Blauwe Kiekendieven tijdens de winter 2003/2004 Pieter Wouters INLEIDING Evenals vorige winter hebben we weer drie slaapplaatsen van Blauwe Kiekendieven gevolgd door middel van simultaantellingen.

Nadere informatie

Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek

Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek Loes van den Bremer, SOVON Vogelonderzoek Nederland m.m.v. Ronald van Harxen & Pascal Stroeken, STONE Steenuiloverleg Nederland Opbouw

Nadere informatie

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014 Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek Februari 2014 Het is begonnen. Misschien iets vroeger dan anders, maar de laatste zonnige dagen levert al baltsgedrag op van buizerds. Het is dan ook deze soort

Nadere informatie

Ransuilen zijn ook vogelliefhebbers

Ransuilen zijn ook vogelliefhebbers Ransuilen zijn ook vogelliefhebbers Edwin Witter De vondst van een vogelringetje in een braakbal van een uil of roofvogel mag normaal gesproken beschouwd worden als een "krent in de pap". Maar wat als

Nadere informatie

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Londenring 35 5152 NN Drunen 0416 37 88 73 Pagina 1 van 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 Onderzoeksgebied 3 Voedselaanbod 4 Resultaten 5 In getallen

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Scholeksterweekend Ameland 2013

Scholeksterweekend Ameland 2013 Scholeksterweekend Ameland 2013 Van vrijdag 8 februari tot en met zondag 10 februari werd onder leiding van Bruno Ens en Kees Oosterbeek een scholeksterweekend georganiseerd op Ameland voor ringers en

Nadere informatie

Rekbaarheid pels lijkt erfelijk De variatie in rekbaarheid van de pels is erg groot en onafhankelijk van de lichaamslengte

Rekbaarheid pels lijkt erfelijk De variatie in rekbaarheid van de pels is erg groot en onafhankelijk van de lichaamslengte Rekbaarheid pels lijkt erfelijk De variatie in rekbaarheid van de pels is erg groot en onafhankelijk van de lichaamslengte Het onderzoek naar de relatie tussen de lichaamslengte en pelslengte geeft nieuwe

Nadere informatie

3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625.

3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625. 3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625. Absolute verandering = Aantal 2004 Aantal 1994 = 1625 3070 = -1445 Relatieve verandering = Nieuw Oud Aantal

Nadere informatie

Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht

Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht i o o o o o ii A&W-rapport 1448 o o o Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht iii Weidevogels

Nadere informatie

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik Onderzoek naar mobiel telefoongebruik en hersenactiviteit Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Arns-M, van Luijtelaar-G, Sumich-A, Hamilton-R, Gordon-E. Electroencephalographic,

Nadere informatie

De Warande als foerageergebied voor in de Oostvaardersplassen broedende kiekendieven in 2009

De Warande als foerageergebied voor in de Oostvaardersplassen broedende kiekendieven in 2009 De Warande als foerageergebied voor in de Oostvaardersplassen broedende kiekendieven in 2009 A&W-rapport 1444 De Warande als foerageergebied voor in de Oostvaardersplassen broedende kiekendieven in 2009

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Sovon-rapport 2013/74 Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting (deze samenvatting is bedoeld voor niet-vakgenoten die zich op de hoogte willen stellen van de globale inhoud van dit proefschrift) Foerageren, het verzamelen van voedsel, is een

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Determinatieperikelen bij rietganzen

Determinatieperikelen bij rietganzen 1 van 5 Determinatieperikelen bij rietganzen De kennis omtrent het voorkomen van Taigarietganzen in Nederland wordt al lang geplaagd door determinatieproblemen. Het onderscheid met de tegenwoordig veel

Nadere informatie

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Dit overzicht bevat bijzondere vogelwaarnemingen die gemaakt zijn op de Strabrechtse Heide. Hieronder vallen fenologische waarnemingen, opmerkelijke trekvogels,

Nadere informatie

Jaarverslag Zoogdierenonderzoek Hobokense Polder

Jaarverslag Zoogdierenonderzoek Hobokense Polder Jaarverslag 2015 - Zoogdierenonderzoek Hobokense Polder Ondertussen ben ik erin geslaagd om alle opnames van 2015 te verwerken. Ja, het was niet altijd even evident dit jaar. We hadden immers het aantal

Nadere informatie

Nationaal Park Hoge Kempen

Nationaal Park Hoge Kempen !! Nationaal Park Hoge Kempen Wat is een vogel? Wat is het verschil tussen roofvogels en uilen? Zijn er grote verschillen tussen roofvogels? Hoe kan ik roofvogels herkennen? Wat is de grootste roofvogel?

Nadere informatie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie Notitie De vraag naar logopedie datum 24 mei 2016 aan van Marliek Schulte (NVLF) Robert Scholte en Lucy Kok (SEO Economisch Onderzoek) Rapport-nummer 2015-15 Kunnen ontwikkelingen in de samenstelling en

Nadere informatie

Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud

Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud Periode 2008-2013 Céline Malengreaux, Jan Vercammen, Alain Licoppe, Frank Huysentruyt, Jim Casaer Dankwoord Het uitvoeren

Nadere informatie

Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels. Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen

Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels. Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen Aantalveranderingen 200 180 160 140 Index 120 100 80 60 40 20 1960 1970 1980 1990 2000 2010

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek 2009 Versie 2

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek 2009 Versie 2 Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie sociale en regionale statistieken (SRS) Sector statistische analyse voorburg (SAV) Postbus 24500 2490 HA Den Haag Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen

Nadere informatie

Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen.

Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen. Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen. Beste mensen, Het MAS+ toegelicht en een oproep tot deelname! De Lente begint - al knipperend - te ontwaken. Het

Nadere informatie

4. Buienradar:

4. Buienradar: Hoe betrouwbaar zijn de windverwachtingen van de verschillende weersites? Robbert van der Eijk, Groningen juli 2011 Inleiding Voor kanoërs en watersporters in het algemeen is het weer een belangrijke factor

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) 163 Samenvatting (Summary in Dutch) Er zijn slechts beperkte financiële middelen beschikbaar voor publieke voorzieningen en publiek gefinancierde diensten. Als gevolg daarvan zijn deze voorzieningen en

Nadere informatie

Grauwe kiekendieven houden stand in het intensieve Oost Groningse akkerland

Grauwe kiekendieven houden stand in het intensieve Oost Groningse akkerland Grauwe kiekendieven houden stand in het intensieve Oost Groningse akkerland Oost-Groningen Populatieontwikkeling Nederland EU-braak Agrarisch Natuurbeheer Vestiging tijdens grootschalige braaklegging EU

Nadere informatie

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek

Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie sociale en regionale statistieken (SRS) Sector statistische analyse voorburg (SAV) Postbus 24500 2490 HA Den Haag Kenmerk ontheffing in de Bijstands Uitkeringen

Nadere informatie

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015 NOORDZEE EN ZEELEVEN 2-meting Noordzee-campagne Februari 2015 1 Inhoudsopgave 1. Samenvatting 2. Onderzoeksverantwoording 3. Onderzoeksresultaten 4. Contact 2 1. Samenvatting 3 Samenvatting Houding t.a.v.

Nadere informatie

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Biologie Rapport 67 Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Een literatuuronderzoek naar de rol van kraaiachtigen als predator en de invloed daarvan

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Dat economie in essentie geen experimentele wetenschap is maakt de econometrie tot een onmisbaar

Nadere informatie

Aardgaskwaliteit en het meten van NOx-emissies

Aardgaskwaliteit en het meten van NOx-emissies Aan PKL-leden Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving NL Milieu en Leefomgeving Prinses Beatrixlaan 2 2595 AL Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.rijkswaterstaat.nl Contactpersoon Wim Burgers

Nadere informatie

De kern ligt bij plasdras

De kern ligt bij plasdras 7-3-2014 Inleiding presentatie Weidevogelbeheer Vereniging Noardlike Fryske Wâlden Weidevogelaantallen 2009-2012 Plasdras voor meer weidevogels Netwerken voor vitale populaties De kern ligt bij plasdras

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A (pilot) tijdvak 2 woensdag 22 juni 13:30-16:30 uur

Examen VWO. wiskunde A (pilot) tijdvak 2 woensdag 22 juni 13:30-16:30 uur Examen VWO 2016 tijdvak 2 woensdag 22 juni 13:30-16:30 uur wiskunde A (pilot) Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Periode mei-november V. Dijkstra Rapportnummer 2013.38 December 2013 Rapport van het bureau van de Zoogdiervereniging In opdracht van Ministerie

Nadere informatie

Inventarisatie grote bosmuis Ruiten Aa, Groningen 2011

Inventarisatie grote bosmuis Ruiten Aa, Groningen 2011 Inventarisatie grote bosmuis Ruiten Aa, Groningen 2011 D.L. Bekker Oktober 2011 Rapport van de Zoogdiervereniging Inventarisatie grote bosmuis Ruiten Aa, Groningen 2011 D.L. Bekker Rapport nr.: 2011.33

Nadere informatie

13 Werkblad bij de PLUS

13 Werkblad bij de PLUS Naam: Klas: Kleur elk vakje groen wanneer je ermee klaar bent! Lezen Doen in Zonneland Vragen bij Zonneland Bijkomende opdracht p. 3 - Waar heb je zelf al roofvogels gezien? - Wat weet je er al over? Kijk

Nadere informatie

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009 Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Op 3 t/m 6 augustus 2009 is een bezoek gebracht aan de mitigatie- en een aantal natuurlijke zeegraslocaties.

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur wiskunde B Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

BETEKENIS VAN VEGETATIE ONTWIKKELING IN DE DROOGGEVALLEN GEBIEDEN VAN HET VOLKERAKMEER-ZOOMMEER VOOR DE FAUNA

BETEKENIS VAN VEGETATIE ONTWIKKELING IN DE DROOGGEVALLEN GEBIEDEN VAN HET VOLKERAKMEER-ZOOMMEER VOOR DE FAUNA BETEKENIS VAN VEGETATIE ONTWIKKELING IN DE DROOGGEVALLEN GEBIEDEN VAN HET VOLKERAKMEER-ZOOMMEER VOOR DE FAUNA Aantalsfluctuaties in muizenpopulaties in relatie tot de ontwikkeling van de vegetatie C. Dijkstra

Nadere informatie

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Gepubliceerd in: Maandblad Reïntegratie nr. 9, 2007, p. 6-10 KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Drs. Maikel Groenewoud 2007 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam

Nadere informatie

Broedvogelinventarisatie Noorlaarderbos 2012 M.Wijnhold

Broedvogelinventarisatie Noorlaarderbos 2012 M.Wijnhold Broedvogelinventarisatie Noorlaarderbos 2012 M.Wijnhold Tellers: D.Schoppers, A. Vanderspoel, J. de Vries, W. Woudman, M. Werkman, J. De Bruin, M.Wijnhold Inhoud: 1. Samenvatting 2. Methode: territoria

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Beestige Buren. Voorbereiding in de klas

Beestige Buren. Voorbereiding in de klas Beestige Buren Voorbereiding in de klas Inhoud 1. Inleiding 2. Klauw, de grauwe klauwier 2.1 Een brief van Klauw 2.2 Paspoort van Klauw 3. De zomer- en winterburen van Klauw 3.1 Voorbereiding 3.2 Uitleg

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het gebruik

Nadere informatie

Wat feitjes rond de duizendste Eempoldertelling

Wat feitjes rond de duizendste Eempoldertelling AANTAL. Wat feitjes rond de duizendste Eempoldertelling Sinds 1973 worden elke veertien dagen de vogels in de westelijke Eempolders geteld. Dat is nu dus al ruim 38 jaar. Wat rekenwerk levert op dat op

Nadere informatie

Toegepaste data-analyse: oefensessie 2

Toegepaste data-analyse: oefensessie 2 Toegepaste data-analyse: oefensessie 2 Depressie 1. Beschrijf de clustering van de dataset en geef aan op welk niveau de verschillende variabelen behoren Je moet weten hoe de data geclusterd zijn om uit

Nadere informatie

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4)

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4) HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4) Bram Rijksen In de voorgaande delen is ingegaan op specifieke leeftijdskenmerken en het verschijnsel rui bij grote meeuwen. In het derde deel is aangegeven hoe

Nadere informatie

Vendorrating: statistische presentatiemiddelen

Vendorrating: statistische presentatiemiddelen pag.: 1 van 6 Vendorrating: statistische presentatiemiddelen Hieronder bespreken we in het kort een aantal verschillende presentatievormen waarmee we vendorratingresultaten op een duidelijke manier kunnen

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Eindexamen havo wiskunde B I

Eindexamen havo wiskunde B I Vliegende parkieten De wetenschapper Vance Tucker heeft onderzocht hoeveel energie een parkiet verbruikt bij het vliegen met verschillende snelheden. Uit zijn onderzoek blijkt dat de hoeveelheid energie

Nadere informatie

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 13.30 16.30 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 85 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s Samenvatting Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s 166 Het doel van dit proefschrift was inzicht te krijgen in de vroege ontwikkeling van het gebruik van visuele informatie voor

Nadere informatie

NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP

NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP FACTSHEET GGD & Iriszorg regio Nijmegen 0 ONDER ZOEK Nuchter kenniscentrum leeftijdsgrenzen Inleiding In opdracht van het regionaal alcoholmatigingsproject

Nadere informatie

Welke uilen en roofvogels zijn dat?

Welke uilen en roofvogels zijn dat? . Welke uilen en roofvogels zijn dat? De vogels zijn volgens de kleurcode onderverdeeld in de volgende groepen: Uilen 10 Valken 30 Overige roofvogels 46 Extra: Vliegsilhouet van de belangrijkste soorten

Nadere informatie

Weilandberichten - Een vijfling!

Weilandberichten - Een vijfling! Weilandberichten - Een vijfling! Hans Simons, vanaf het begin lid van de agrarische natuurvereniging, heeft al sinds jaar en dag een paal in het weiland staan met een uilenkast. Niet dat er wel eens een

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift richt zich op statinetherapie in type 2 diabetespatiënten; hiervan zijn verschillende aspecten onderzocht. In Deel I worden de effecten van statines op LDLcholesterol en cardiovasculaire

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken

Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken Albert-Erik de Winter Oktober 2012 Dankwoord Dank gaat uit naar de Stichting Oude Groninger Kerken voor toestemming

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 1 maandag 23 mei 13:30-16:30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 1 maandag 23 mei 13:30-16:30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Eamen HAV 2016 tijdvak 1 maandag 23 mei 13:30-16:30 uur wiskunde B (pilot) Bij dit eamen hoort een uitwerkbijlage. Dit eamen bestaat uit 18 vragen. Voor dit eamen zijn maimaal 77 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Populatiedynamica. 1. Relatie prooi-predator. Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004

Populatiedynamica. 1. Relatie prooi-predator. Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004 Populatiedynamica Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004 1. Relatie prooi-predator 1. De prooi-predatie-interactie wordt in het boek van Smith&Smith beschreven door een stelsel

Nadere informatie

MIDWINTER ROOFVOGELTELLING 2012

MIDWINTER ROOFVOGELTELLING 2012 MIDWINTER ROOFVOGELTELLING Frank Sidler In de aanloop naar de herstart van deze telling in het jaar 2010 is direct de belofte gedaan dat zowel de waarnemers als de leden van de Vogelwacht Utrecht via de

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

werkdocument -,p.- rljksdienst voor de ijsselmeerpolders rnlntsterle van verkeer en waterstaat ~eideperiode van de graskavels door Ing. P.J.

werkdocument -,p.- rljksdienst voor de ijsselmeerpolders rnlntsterle van verkeer en waterstaat ~eideperiode van de graskavels door Ing. P.J. -,p.- rnlntsterle van verkeer en waterstaat rljksdienst voor de ijsselmeerpolders werkdocument I ~eideperiode van de graskavels EZ 20 en E'Z :2 1 in 1982 door Ing. P.J. Huesmann mei, 1984-94 Abw postbus

Nadere informatie

Overzicht en eerste resultaten van de vangsten van Smienten in de Westwouderpolder, De Woude in 2015/2016

Overzicht en eerste resultaten van de vangsten van Smienten in de Westwouderpolder, De Woude in 2015/2016 Overzicht en eerste resultaten van de vangsten van Smienten in de Westwouderpolder, De Woude in 2015/2016 Overzicht en eerste resultaten van de vangsten van Smienten in de Westwouderpolder, De Woude in

Nadere informatie

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Sociaaleconomische trends 213 Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Harry Bierings en Bart Loog juli 213, 2 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, juli 213, 2 1 De afgelopen

Nadere informatie

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer).

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer). Bijenvraagbaak casus 1: Zoetermeer Westerpark Menno Reemer (EIS Kenniscentrum Insecten) & Robbert Snep (Alterra) 6 oktober 2014 Vraagsteller: Hendrik Baas (Gemeente Zoetermeer) Gebied: Zoetermeer, Westerpark,

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen.

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: 3-3-2003 Tijd: 14.00-17.00, BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Algemene aanwijzingen 1. U mag ten hoogste één A4 met aantekeningen raadplegen.

Nadere informatie

BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN. Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft

BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN. Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft De methode om de productiekosten bij het gasbooglassen te verlagen is automatisering.

Nadere informatie

Bijlagen Werkloos toezien?

Bijlagen Werkloos toezien? Bijlagen Werkloos toezien? Gevolgen van de crisis voor emancipatie en welbevinden Ans Merens Edith Josten Bijlage A Data en methode 2 A.1 Arbeidsduur en arbeidsdeelname van partners van werklozen 2 A.2

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Dikkedarmkanker is een groot gezondheidsprobleem in Nederland. Het is de derde meest voorkomende vorm van kanker bij mannen en de tweede meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. In 2008

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Sita Minke ter Title: Birds and babies : a comparison of the early development

Nadere informatie

TU Delft. lodellering morfodynamisch adrag van de Drempel van answeert. C-13809 712 (bijlage) Aanvuliende berekeningen. M.D. Groenewoud.

TU Delft. lodellering morfodynamisch adrag van de Drempel van answeert. C-13809 712 (bijlage) Aanvuliende berekeningen. M.D. Groenewoud. Bibliotheek C-13809 712 (bijlage) lodellering morfodynamisch adrag van de Drempel van answeert Aanvuliende berekeningen Januari 1998 M.D. Groenewoud 1 Uitgevoerd in opdracht van het Rijksinstituut voor

Nadere informatie

Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland. [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands]

Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland. [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands] Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands] Klaas A. Hartholt; Nathalie van der Velde; Casper W.N. Looman;

Nadere informatie

Feedback proefexamen Statistiek I 2009 2010

Feedback proefexamen Statistiek I 2009 2010 Feedback proefexamen Statistiek I 2009 2010 Het correcte antwoord wordt aangeduid door een sterretje. 1 Een steekproef van 400 personen bestaat uit 270 mannen en 130 vrouwen. Een derde van de mannen is

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Detector Ability Achtergronden bij het instrument

Detector Ability Achtergronden bij het instrument Detector Ability Achtergronden bij het instrument P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Computerweg 1, 3542 DP Utrecht Postbus 1087, 3600 BB Maarssen tel. 0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 www.picompany.nl

Nadere informatie

Gouwebos. midmaandwintertellingen van vogels trends samengesteld door Cok Scheewe. Foto (Huig Bouter)

Gouwebos. midmaandwintertellingen van vogels trends samengesteld door Cok Scheewe. Foto (Huig Bouter) Gouwebos midmaandwintertellingen van vogels trends 1994-2014 samengesteld door Cok Scheewe Foto (Huig Bouter) Inleiding Al meer dan 20 jaar worden in de winterperiode in het Gouwebos door de vogelwerkgroep

Nadere informatie

Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting

Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting Marlijn Abbink-Cornelissen Marcel Haverkamp Janneke Wilschut 5 April 2016 1 Samenvatting Samenvatting Dit is het vijfde rapport van de monitor HH(T). Deze monitor inventariseert

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

(Na)zorg bewust meten

(Na)zorg bewust meten 26 Het volgen van uitbehandelde patiënten levert waardevolle inzichten op (Na)zorg bewust meten Tekst: Simone Fens, Ellis van Duist, Marjon Woudstra Qualizorg en MTCZorg zijn twee jaar geleden een initiatief

Nadere informatie

Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders

Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders Martine Mol De geboorte van een heeft grote invloed op het arbeidspatroon van de vrouw. Veel vrouwen gaan na de geboorte van het minder werken.

Nadere informatie

Meldpunt Vossenschade: een overzicht voor 2012

Meldpunt Vossenschade: een overzicht voor 2012 Pagina 1 van 5 Meldpunt Vossenschade: een overzicht voor 2012 Inleiding Sinds 2007 beschikt de over een meldpunt Vossenschade. Om dit meldpunt meer bekendheid te geven voor heel Vlaanderen werd in januari

Nadere informatie