Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde"

Transcriptie

1 Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Cis Verbeeck Koninklijke Sterrenwacht van België Open Deur Dagen Koninklijke Sterrenwacht van België, oktober 2014 Feb 08, 2008 Space Weather: international Solar-Terrestrial Centre of Excellence affairs and beyond

2 Atmosfeer van de zon Fotosfeer Zonneoppervlak 500 km diep Geen vast oppervlak, maar ondoorzichtig Temperatuur: 6000 C Verschijnselen: Zonnevlekken Fakkelvelden Carrington (1853): Rotatie rond eigen as: 27.3 dagen CaK CaH Fe Hβ Mg Fe Na Hα

3 Zonnevlekken

4 Zonnevlekken

5 Zonnevlekken 14 FEB 2011

6 De 11-jarige zonnecyclus Zonnevlekkengetal, KSB Ukkel (RWC, WDC)! R. Wolf (19de E) introduceerde het Wolfgetal of zonnevlekken-index.! uitzonderlijk lang en diep minimum! vorige cyclus: langst durende cyclus van laatste 180 jaar!

7 Zonnecyclus! LANGE TERMIJN" P. BRUEGEL DE OUDE, SPÖRER MINIMUM kleine ijstijd 6ºC kouder ~2ºC kouder zomerloos 1816

8 Atmosfeer van de zon Corona Zeer heet Tussen 1 en 3 miljoen C Straalt vooral in EUV en röntgen Zeer ijl 1.000* beter dan vacuüm met een ionenpomp miljard maal ijler dan fotosfeer Vorm verandert doorheen zonnecyclus Actieve gebieden: coronale lussen, sterk magneetveld Foto Koen Van Gorp, 29/3/2006 Zonnewind Hoge temperatuur drijft deeltjes van zon weg km/s, maar tot km/s bij zonneuitbarstingen Ter hoogte van de aarde: C - 1 miljoen C

9 Om goed te zien, moet je alles zien Wit licht X-stralen

10 Om goed te zien, moet je alles zien Wit licht Extreem ultraviolet

11

12 alle omstandigheden op de zon en in de zonnewind, magnetosfeer, ionosfeer en thermosfeer die de prestaties en de betrouwbaarheid van technologische systemen in de ruimte en op grond kunnen beïnvloeden en die een gevaar kunnen betekenen voor het menselijk leven of de gezondheid. NSWP Het ruimteweer

13 Ultraviolet licht MINUTEN Zonnewind 1-4 DAGEN Energetische deeltjes 30 MINUTEN

14 UITBARSTINGEN Ultraviolet licht ZONNEVLAM Zonnewind + MAGNETISCHE WOLK CORONAAL GAT Energetische deeltjes ENERGETISCHE DEELTJES

15 UITBARSTINGEN STORMEN Ultraviolet licht Radiostorm ZONNEVLAM Zonnewind + Geomagnetische storm MAGNETISCHE WOLK CORONAAL GAT Energetische deeltjes Deeltjesstorm ENERGETISCHE DEELTJES

16 UITBARSTINGEN STORMEN BESCHERMING Radiostorm ZONNEVLAM IONOSFEER + Geomagnetische storm MAGNETISCHE WOLK CORONAAL GAT Deeltjesstorm AARDS MAGNEETVELD ENERGETISCHE DEELTJES

17 Radiostormen

18 Oorzaak radiostorm: zonnevlammen 500x meer X-stralen van de zon! Reistijd: 8 minuten Doet ionosfeer aan dagzijde uitzetten Storingen in radiocommunicatie

19

20

21 Effecten radiostorm Verstoorde radiocommunicatie GPS onnauwkeurig Satellieten worden afgeremd Statische elektriciteit op satellieten

22 Geomagnetische stormen

23 Oorzaken geomagnetische storm: 1. Magnetische Wolk of Coronale Massa-Ejectie (CME)

24 Filament-uitbarsting

25 Oorzaken geomagnetische storm: 2.Snelle zonnewind van coronaal gat

26 Effecten geomagnetische storm I Problemen met GPS-gestuurde boringen Poollicht Schade aan hoogspanningslijnen en pijpleidingen Onnauwkeurige GPS Waremme, JM Maillard

27 Effecten geomagnetische storm II Schade aan en verlies van satellieten Satellieten worden afgeremd Oriëntatieproblemen satellieten

28 Effecten geomagnetische storm III: poollicht Als energetische deeltjes langs de veldlijnen van het geomagnetische veld bewegen en botsen met deeltjes uit de atmosfeer Zowel aan noord- als zuidpool Noordelijke richting, lokale middernacht Kleuren In België: tiental keer / 11 jaar >200 km: zuurstof: rood <200 km: stikstof: blauw <200 km: zuurstof: groen (<100 km: stikstof: krimson) G. Gonzales, Iowa State University, Okt 2003

29 Protonenstormen

30 Oorzaken protonenstorm Protonen tussen zon en aarde worden enorm versneld door zonnevlam of magnetische wolk Energetische deeltjes (vooral protonen) komen op aarde aan met bijna de lichtsnelheid

31 Effecten protonenstorm I (Polaire) vluchten: Verhoogde straling Verstoorde radio-communicatie over de polen

32 Effecten protonenstorm II Gevaar voor astronauten Schade aan en verlies van satellieten

33 Omwille van protonen: lancering Antares-raket en Cygnus cargo uitgesteld! (NASA, 8/1/2014) Protonen 1/1: ongestoorde ionosfeer 8/1: verstoorde ionosfeer Uitbarsting 7 januari 2014

34 Meer weten? Vragen?

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Cis Verbeeck, Eva Robbrecht, Jan Janssens Koninklijke Sterrenwacht van België Open Deur Dagen Koninklijke Sterrenwacht van België, 25-26 mei 2013 Feb 08,

Nadere informatie

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens VSW MIRA Cursus Theorie 7. De Zon 13 april 2016 Jan Janssens Inhoud Structuur en evolutie Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer Corona Heliosfeer

Nadere informatie

Het Ruimteweer Stormachtige verhalen over onze ster

Het Ruimteweer Stormachtige verhalen over onze ster Het Ruimteweer Stormachtige verhalen over onze ster Galileo Heerlen, NL 7 December 2013 Jan Janssens Het ruimteweer alle omstandigheden op de zon en in de zonnewind, magnetosfeer, ionosfeer en thermosfeer

Nadere informatie

Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24

Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24 Zonnestormen tijdens Zonnecylus 24 Cozmix Beisbroek 3 December 2014 Jan Janssens Het ruimteweer alle omstandigheden op de zon en in de zonnewind, magnetosfeer, ionosfeer en thermosfeer die de prestaties

Nadere informatie

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Cis Verbeeck Koninklijke Sterrenwacht van België Bezoek mil.be, 2 september 2014 Feb 08, 2008 Solar-Terrestrial Space Weather: Centre international of Excellence

Nadere informatie

2. Zon en Zonnestelsel

2. Zon en Zonnestelsel VSW MIRA Cursus Theorie 2. Zon en Zonnestelsel 23 Januari 2008 Jan Janssens Inhoud Enkele basisnoties Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer

Nadere informatie

De verschillende vormen van zonneactiviteit en hun invloed op de mens en zijn technologie

De verschillende vormen van zonneactiviteit en hun invloed op de mens en zijn technologie Page 1 Revue E Tempêtes solaires et leur impact sur les réseaux électriques De verschillende vormen van zonneactiviteit en hun invloed op de mens en zijn technologie SAMENVATTING De Zon, Helios, Sol, er

Nadere informatie

IenM en zonneactiviteit

IenM en zonneactiviteit IenM en zonneactiviteit Wat als de Zon het licht uit doet? Bert van den Oord - KNMI Weerbaarheid vitale processen 2011 Nationale Risicoanalyse 2015 Herijking vitale sectoren Categorie A Categorie B Niet

Nadere informatie

PROBA2. Ruimteweer waarnemen met een Belgische satelliet

PROBA2. Ruimteweer waarnemen met een Belgische satelliet K.U.Leuven- Academisch Vormingsinstituut voor Leraren Vliebergh- Senciecentrum i.s.m. De Koninklijke Sterrenwacht van België en Solar- Terrestrial Centre of Excellence PROBA2 Ruimteweer waarnemen met een

Nadere informatie

ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT

ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT 1 DE ZON ALGEMEENHEDEN STRUCTUUR VAN DE ZON WAARNEMEN IN WIT LICHT EIGEN WAARNEMINGEN HUIDIGE ZONNEACTIVITEIT 2 3 ALGEMEENHEDEN DE ZON Zon is een ster Bol met diameter van 1,4 miljoen km Ouderdom 4,5 miljard

Nadere informatie

Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen.

Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen. Het aanleggen van een catalogus van zonnevlammen op basis van GOES-metingen. Inhoudsopgave Dankwoord Voorwoord v vi 1 Inleiding 1 1.1 De zon............................... 1 1.2 De corona van de zon.......................

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans

Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Onderzoek naar de zonnecorona Jan Janssens, Petra Vanlommel, Cis Verbeeck, David Berghmans Wanneer de maan precies tussen de zon en de aarde passeert, ontstaat meestal 1 een totale zonsverduistering. Dit

Nadere informatie

Gevaar uit de ruimte

Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Hoe veilig is het leven op Aarde Wat bedreigt ons Moeten wij ons zorgen maken Wat doen we er tegen Gevaar uit de ruimte Gevaren zijn tijdgebonden en zitten meestal

Nadere informatie

Het Solar Indices Data analysis Center - Voorspelling van het Ruimteweer

Het Solar Indices Data analysis Center - Voorspelling van het Ruimteweer Het Solar Indices Data analysis Center - Voorspelling van het Ruimteweer Jan Janssens en het SIDC forecasters team Koninklijke Sterrenwacht van België VVS/WG Zon - Grimbergen - 4 Juni 2016 Inhoud Ruimteweer

Nadere informatie

Voorspellen van ruimteweer door zonneuitbarstingen

Voorspellen van ruimteweer door zonneuitbarstingen Voorspellen van ruimteweer door zonneuitbarstingen Waarschuwingssysteem ontwerpen tijdens de Alpbach zomerschool Arjan J.H. Meskers, TU Delft, Faculteit Werktuigbouwkunde, Maritieme Techniek & Technische

Nadere informatie

connection Heliofysisch onderzoek in België De zon en haar invloed op de aarde

connection Heliofysisch onderzoek in België De zon en haar invloed op de aarde 61Space connection Heliofysisch onderzoek in België De zon en haar invloed op de aarde Het Internationaal Heliofysisch Jaar 2007 In 1957 werd, geïnspireerd door de Internationale Pooljaren van 1882 en

Nadere informatie

Weerbaar tegen extreme zonneactiviteit. Gevolgen op aarde van extreme explosies op de zon

Weerbaar tegen extreme zonneactiviteit. Gevolgen op aarde van extreme explosies op de zon Weerbaar tegen extreme zonneactiviteit Gevolgen op aarde van extreme explosies op de zon Weerbaar tegen extreme zonneactiviteit Gevolgen op aarde van extreme explosies op de zon 1 1 Extreme zonneactiviteit

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN Door: Günther Brants 15/12/12-09u00 ap. Komt er op 21 december een apocalyptisch einde aan de ons nu bekende wereld - zoals blijkbaar één à twee procent van

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 6

Inleiding Astrofysica college 6 Inleiding Astrofysica college 6 Onze zon en de sterren De opbouw van de zon Binnen in de ster: opaciteit - Hoe lichtdoorlatend is het gas? Veel tegenwerking zorgt voor een heter gas. In de zon botst een

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5 Noorderlicht AT3B Inhoudsopgave: 1. Hoe ontstaat de zonnewind? 2. Waaruit bestaat de zonnewind 3. Waar komt het aardmagnetisch veld vandaan 4. Hoe is een atoom opgebouwd 5. Schilelectronica in het atoom,

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Ruimteweer: geschiedenis en voorspelling

Ruimteweer: geschiedenis en voorspelling Erwin Verwichte en Claire Foullon Koninklijke Sterrenwacht van België Ruimteweer: geschiedenis en voorspelling E r zijn verschillende versies van wat ruimteweer nu is. Wij hanteren de officiële definitie

Nadere informatie

Profielwerkstuk Poollicht

Profielwerkstuk Poollicht PWS Profielwerkstuk Poollicht Leon Weggelaar Daniëlle Roodenburg Franka Ruitenberg Havo 5 Begeleider: Dhr. Veenstra 1 Voorwoord Om Havo 5 succesvol af te sluiten moet er een profielwerkstuk ingeleverd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 7 Nederlandse samenvatting De zon is een hele gewone ster. Hij heeft een tamelijk kleine massa voor een ster en het heelal hangt vol met vergelijkbare sterren. De zon is ook nog eens in een rustige

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België

Koninklijke Sterrenwacht van België Koninklijke Sterrenwacht van België ESA Hoogtepunten van de wetenschappelijke activiteiten 2014 Microseismiciteit verklaard Aan de Koninklijke Sterrenwacht van België (KSB) zijn wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Inhoudsopgave: Hoofd- en deelvragen: 2 Voorwoord: 3 Hoe is de zon ontstaan en wat is de samenstelling ervan? 4 De aanloop tot het eind van een ster: 5 Kernfusie: 6 Absorptie

Nadere informatie

Onze Zon is een doodgewone gele ster. Inleiding sterren. Energiebron: hydrostatisch evenwicht. De atmosfeer van de Zon

Onze Zon is een doodgewone gele ster. Inleiding sterren. Energiebron: hydrostatisch evenwicht. De atmosfeer van de Zon De Zon Inleiding sterr Onze Zon is e doodgewone gele ster. 109 x diameter aarde (maanbaan past erin!) 333.000 x zwaarder dan aarde dichtheid 1.4 gr/cm 3 (vergelijkbaar met Jupiter) rotatieperiode 25(+)

Nadere informatie

DE ZON (2) De zon in de oudheid.

DE ZON (2) De zon in de oudheid. DE ZON (2) In het vorige VESTA nummer beloofde ik op de zon terug te komen, bij deze dus. Tja, 11 augustus is geweest. Bent U, ook zoals ik en met mij vele (honderd) duizenden Nederlanders, naar Frankrijk,

Nadere informatie

Zon Geschreven door Erwin - 04/12/ :33

Zon Geschreven door Erwin - 04/12/ :33 Zon Geschreven door Erwin - 04/12/2009 18:33 De zon vervult een cruciale rol in het aardse klimaat, zoals de seizoensgang en het transport van warmte van evenaar naar poolgebieden, waarmee het weer wordt

Nadere informatie

Inleiding. Verdeling. Eindredactie: Bas, Roeland, Laurens

Inleiding. Verdeling. Eindredactie: Bas, Roeland, Laurens Het Noorderlicht Inhoudsopgave 1. Inleiding en verdeling Bladzijde 2 2. Hoe ontstaat de zonnewind? Bladzijde 3 3. Waaruit bestaat de zonnewind? Bladzijde 4 4. Waar komt het aardmagnetisch veld vandaan?

Nadere informatie

Zon Geschreven door Erwin - 04/12/ :33

Zon Geschreven door Erwin - 04/12/ :33 Zon Geschreven door Erwin - 04/12/2009 18:33 De zon vervult een cruciale rol in het aardse klimaat, zoals de seizoensgang en het transport van warmte van evenaar naar poolgebieden, waarmee het weer wordt

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België

Koninklijke Sterrenwacht van België Koninklijke Sterrenwacht van België ESA, Herschel,,ROB ESA, Herschel,,ROB Wetenschappelijke hoogtepunten 2013 De kernen van Mercurius en Mars De planetologen van de KSB hebben in 2013 vooruitgang geboekt

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014 Astronomie en Astrofysica De sterrenkundigen geven uitleg over hun onderzoeksprojecten: zowel de massieve sterren en sterrenwinden, variabele en meervoudige sterren als geëvolueerde sterren en planetaire

Nadere informatie

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang 12 Samenvatting De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang voor de evolutie van ons zonnestelsel. Op aarde is het noorderlicht de bekendste manifestatie van de

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

Bliksems. Stefan Kowalczyk

Bliksems. Stefan Kowalczyk Stefan Kowalczyk De aarde als condensator De ionosfeer is één plaat van een erg grote condensator, terwijl de aarde de andere is. Hoe bliksem ontstaat heeft hier alles mee te maken. Recent zijn nieuwe

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b

Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b De Zon (vervolg) De oorsprong van de zonnevlekstraling Soms veroorzaakt een emissie op een niveau dat enkele honderden malen groter is dan die van de stille

Nadere informatie

operationeel Vertaling en bewerking door kap drs. W.P.N. van der Laan, CLSK, Hoofd Bureau Space Weather

operationeel Vertaling en bewerking door kap drs. W.P.N. van der Laan, CLSK, Hoofd Bureau Space Weather Vertaling en bewerking door kap drs. W.P.N. van der Laan, CLSK, Hoofd Bureau Space Weather Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in september 1941, vond er een grote uitbarsting plaats op de zon. Die uitbarsting

Nadere informatie

De zon, onze dagster

De zon, onze dagster AstroLAB s Educatieve Brochure N 1 De zon, onze dagster Versie 1.3 Laatste update: 18 November 2003 Oorspronkelijke tekst door Thierry Lewyllie en Carl Vandaele, ACG vzw Bijgewerkt door: Philippe Vercoutter,

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE

DE ZON (3) HELIOSEISMOLOGIE DE ZON (3) Dit is alweer een derde artikel over de zon terwijl ik dacht met één te kunnen volstaan, maar zo ging het zo vaak. In '86 werd ik (nog amper bekend met 'VESTA') door een oud leerlinge, Wietske

Nadere informatie

Examen Aardrijkskunde

Examen Aardrijkskunde Welk deel van de zon zien wij? De fotosfeer (een gele kleur) Zonnevlekken zijn koelere plaatsen op de zon. Chromosfeer een dunne laag die zich boven de fotosfeer bevindt De Zon Cijfergegevens - diameter

Nadere informatie

Samenvatting aardrijkskunde H9:

Samenvatting aardrijkskunde H9: Samenvatting aardrijkskunde H9: 1.Opbouw van de atmosfeer: opbouw atmosfeer of dampkring gebaseerd op temperatuursschommelingen. Hoogte atmosfeer Naam atmosfeerlaag Temp.-verloop verschijnsel 80-1000Km

Nadere informatie

Profielwerkstuk Poollicht

Profielwerkstuk Poollicht PWS Profielwerkstuk Poollicht Leon Weggelaar Daniëlle Roodenburg Franka Ruitenberg 1 Voorwoord Om Havo 5 succesvol af te sluiten moet er een profielwerkstuk naar behoren afgesloten worden. Onderzoek is

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling SPACE Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd Govert Schilling Copyright 2014 Govert Schilling en Fontaine Uitgevers bv Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

1. Kadervorming Spelletjes op kamp, een verslagje.

1. Kadervorming Spelletjes op kamp, een verslagje. 1. Kadervorming Spelletjes op kamp, een verslagje. Vrijdagavond, Kampidoe in Leopoldsburg Na een slordige 2 uur rijden komen we aan in Leopoldsburg, klaar om er weer eens hevig in te vliegen. Iedereen

Nadere informatie

Op zoek naar het zonnemaximum

Op zoek naar het zonnemaximum 2011 05 2011 06 2011 07 2011 08 2011 09 2011 10 2011 11 2011 12 2012 01 2012 02 2012 03 2012 04 2012 05 2012 06 2012 07 2012 08 2012 09 2012 10 2012 11 2012 12 2013 01 2013 02 2013 03 2013 04 2013 05 2013

Nadere informatie

Detectie van kosmische straling

Detectie van kosmische straling Detectie van kosmische straling muonen? geproduceerd op 15 km hoogte reizen met een snelheid in de buurt van de lichtsnelheid levensduur = 2,2.10-6 s s = 2,2.10-6 s x 3.10 8 m/s = 660 m = 0,6 km Victor

Nadere informatie

Muonen. Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013

Muonen. Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013 2013 Muonen Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013 1 Inhoudsopgave Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Kosmische straling...4 Herkomst...4 Ontstaan...4 Relativiteitstheorie...6 Route...6 Aardmagnetisch

Nadere informatie

ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T

ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T ZON & MA AN R A FA Ë L M O S T E R T HOI 22 jaar Studeer Sterrenkunde Voorzitter JWG Dé sterrenkundevereniging voor jongeren! ZON & MA AN OUDE EGYPTE 25~24 eeuwen voor Christus (~4,500 jaar geleden!)

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons zonnestelsel Planetoiden, kometen en dwergplaneten Pluto en de Kuipergordel NASA s New Horizon Mission naar Pluto Ons zonnestelsel

Nadere informatie

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN CERN = Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire = Europese organisatie voor nucleair onderzoek CERN ligt op de grens tussen Frankrijk en Zwitserland, dicht bij Genève.

Nadere informatie

Uitwerking LES 21 N CURSSUS ) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de :

Uitwerking LES 21 N CURSSUS ) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de : 1) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de : A) VHF- en de HF- band ( HF- band werkt via de ionosfeer ruimte golven-) B) VHF band (troposfeer

Nadere informatie

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen

Verhitting van de corona van de zon. Cindy Bastiaensen Verhitting van de corona van de zon Cindy Bastiaensen 7 november 2003 1 Inleiding We geven eerst een overzicht van de zon. We bespreken kort de verschillende lagen die we in de zon kunnen onderscheiden.

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

Verslag practicum vaste-stoffysica: De karakteristieken van een H-α zonnefilter

Verslag practicum vaste-stoffysica: De karakteristieken van een H-α zonnefilter Verslag practicum vaste-stoffysica: De karakteristieken van een H-α zonnefilter Alexander Steen Terje Hansen Frederik Wauters Hendrik Van de Moortele 1 ste licentie natuurkunde 1 1. Inleiding We willen

Nadere informatie

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig.

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Het heelal Inleiding Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Hoofdstukken Hoofdstuk 1 Het Heelal. blz. 3 Hoofdstuk 2 Het Zonnestelsel. blz. 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Daniël Duwaer Frans Slaats Iris Verboven Sanne Verhagen

Daniël Duwaer Frans Slaats Iris Verboven Sanne Verhagen Daniël Duwaer Frans Slaats Iris Verboven Sanne Verhagen Wat zijn zonnevlekken? Iris Verboven Website Zonnevlekken Zonnevlekken en het klimaat Het Maunder Minimum Zonnvlekken vs. temperatuurverandering

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? Leidse Winterlezing 050217 Dr. Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam Bernd.andeweg@vu.nl IETS SPECIAALS LEVEN Op Mars niet!

Nadere informatie

HC-4 Reuzenplaneten 1

HC-4 Reuzenplaneten 1 HC-4 Reuzenplaneten 1 VIER GAS REUZEN Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Massa (10 24 kg) R equator (km) R pool (km) Dichtheid (g/cm 3 ) a (AU) P (jaar) Albedo Manen Jupiter 1898.6 71492 66854 1.33 5.2 11.9

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

fragment Fantastic 4

fragment Fantastic 4 1 In dit fragment uit de science fiction film Fantastic 4 worden astronauten lam gestraald door zogenaamde kosmische straling. Zij komen er goed van af want door die straling muteert hun DNA zodanig dat

Nadere informatie

Staat de nieuwe IJstijd voor de deur? Geschreven door Erwin - 04/12/ :33

Staat de nieuwe IJstijd voor de deur? Geschreven door Erwin - 04/12/ :33 Staat de nieuwe IJstijd voor de deur? Geschreven door Erwin - 04/12/2009 18:33 http://www.weerstationhaaksbergen.nl/weather/images/fbfiles/images/zonvlek.jpg Een grote zonnevlekkengroep De opwarming van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De zon schijnt al 4,6 miljard jaar, en zal dat nog 4,4 miljard jaar blijven doen. Het mag duidelijk zijn dat de zon een van de belangrijkste hemellichamen is voor het bestaan van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 5

Inleiding Astrofysica college 5 Inleiding Astrofysica college 5 Methoden Afstanden tot de dichtstbijzijnde sterren zijn >100,000x groter dan tot planeten in ons zonnestelsel Stralen zelf nauwlijks licht uit à miljoenen/miljarden keren

Nadere informatie

P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove. VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove

P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove. VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove De Sterrenwachter is een tweemaandelijkse uitgave van Volkssterrenwacht Urania vzw Jozef Mattheessensstraat

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons Zonnestelsel De Aarde als een planeet De rotsachtige planeten dubbelplaneet systeem (Aarde-Maan). Vloeibaar water! oceanen

Nadere informatie

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit...

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit... Schooljaar: 2014-2015 Semester: 2 Score 93 Max. Naam: Nr.: Studierichting: ASO zonder wetenschappen Klas:... Graad: 3e Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2015 Leraar: H. Desmet Handtekening Pedagogisch

Nadere informatie

1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1

1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1 1 Inleiding fig.1.1 Onze aarde is ontstaan uit een supernova-explosie Bron:http://images.google.be/imgres?imgurl=http://www.pbs.org/wgbh/nova/gamma/images/cosm_supernova2_large.jpg&imgrefurl= http://www.pbs.org/wgbh/nova/gamma/cosm_supe.html&h=500&w=498&sz=234&hl=nl&start=8&tbnid=vpebv_cam_4srm:&tbnh=

Nadere informatie

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli Nederlandse Samenvatting In deze thesis worden uitbarstingen van röntgenstraling bestudeerd die afkomstig

Nadere informatie

Zonnevlekken en breedtegraadsnelheden

Zonnevlekken en breedtegraadsnelheden Zonnevlekken en breedtegraadsnelheden Samenvatting (abstract) Aan de hand van observaties van zonnevlekken de verschillende rotatiesnelheden berekenen en aantonen dat hoe dichter bij de solaire evenaar,

Nadere informatie

We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt.

We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt. Verslag Vendelinusvergadering 9 april 2016 We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt. Het sterrenbeeld Orion en de Orionnevel. De astronoom

Nadere informatie

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 Voorwaarden en bedreigingen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook:

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 Voorwaarden en bedreigingen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 1 MENS & AARDE LES 1 Voorwaarden en bedreigingen Deze les gaat over: Voorwaarden voor menselijk leven Bedreigingen waar menselijk leven tegen beschermd moet

Nadere informatie

De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde

De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde. De Verborgen Attractie van de Aarde De Verborgen Attractie van de Aarde HOVO cursus 3N5 329 Cor Langereis Paleomagnetisch Laboratorium Fort Hoofddijk Department Aardwetenschappen Universiteit Utrecht De Verborgen Attractie van de Aarde De

Nadere informatie

Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW)

Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW) Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW) Tijd: 27 mei 12.-14. Plaats: WN-C147 A t/m K WN-D17 L t/m W Bij dit tentamen zit aan het eind een formuleblad. Eenvoudige handrekenmachine is toegestaan

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober

Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen Ons Zonnestelsel Mercurius De rotsachtige planeten Iets groter dan onze Maan, hoge dichtheid! grote ijzerkern Elliptische baan!

Nadere informatie

Onze Aarde is in het gelukkige bezit van een dampkring. Die zorgt er niet alleen voor dat wij zuurstof kunnen inademen, maar die beschermt ons ook

Onze Aarde is in het gelukkige bezit van een dampkring. Die zorgt er niet alleen voor dat wij zuurstof kunnen inademen, maar die beschermt ons ook Onze Aarde is in het gelukkige bezit van een dampkring. Die zorgt er niet alleen voor dat wij zuurstof kunnen inademen, maar die beschermt ons ook tegen deeltjes (straling) met extreem hoge energieën die

Nadere informatie

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR Naam: Klas : Nr: Datum: IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR A. Roegis & L. Van Eycken 2014-2015 BACHELORPROEF HOGENT Aardrijkskunde IJsland: een land van water en vuur Pagina 2 Deze werkbundel mag gebruikt

Nadere informatie

SCIENCE 50 JAAR BIRA NIEUW OPTISCH NETWERK VOOR BELNET SHOCK! 1914... november - december 2014. Het magazine van het FEDERAAL WETENSCHAPSBELEID

SCIENCE 50 JAAR BIRA NIEUW OPTISCH NETWERK VOOR BELNET SHOCK! 1914... november - december 2014. Het magazine van het FEDERAAL WETENSCHAPSBELEID SCIENCE 45 november - december 2014 50 JAAR BIRA NIEUW OPTISCH NETWERK VOOR BELNET SHOCK! 1914... www.scienceconnection.be verschijnt vijfmaal per jaar afgiftekantoor: Brussel X /P409661 ISSN 1780-8448

Nadere informatie

Werkblad Opdrachten Sterrenkunde project. Deel 1. Atbin Kolahchi B1Z. 1 B lz. Atbin Kolahchi Eckartcollege B1z 2017

Werkblad Opdrachten Sterrenkunde project. Deel 1. Atbin Kolahchi B1Z. 1 B lz. Atbin Kolahchi Eckartcollege B1z 2017 Werkblad Opdrachten Sterrenkunde project Deel 1 Atbin Kolahchi B1Z 1 B lz Opdracht 1 Op welke manier heeft de zon invloed op de temperatuur op aarde? : De zon is een gloeiende bol van plasma zoals iedereen

Nadere informatie

Over het voorspellen van het maximum van zonnecycli op basis van cyclusminimum parameters: Voorzichtigheid geboden!

Over het voorspellen van het maximum van zonnecycli op basis van cyclusminimum parameters: Voorzichtigheid geboden! Over het voorspellen van het maximum van zonnecycli op basis van cyclusminimum parameters: Voorzichtigheid geboden! Jan Janssens 15 Juni 28 Abstract In veel discussies op internet forums en blogs wordt

Nadere informatie

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006.

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS is de afkorting voor Global Positioning System. In dit werkstuk zal ik uitleggen hoe het systeem werkt en wat je ermee

Nadere informatie

Verslag Vendelinusvergadering van 11 juni 2016

Verslag Vendelinusvergadering van 11 juni 2016 Verslag Vendelinusvergadering van 11 juni 2016 De Descarteszaal wordt stilletjes te klein! We werden getracteerd door Roland, Usche en Jozef. Proficiat! Het ontbreken van de mogelijkheid om de Descarteszaal

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

nationale veiligheid en crisisbeheersing

nationale veiligheid en crisisbeheersing jaargang 10 nummer 3 juni 2012 Magazine nationale veiligheid en crisisbeheersing Thema: Ruimte en nationale veiligheid Continuïteit van telecommunicatiediensten Nieuwe prioriteiten Nationale Veiligheid

Nadere informatie

Zon, mens én paard in ontwikkeling! Invloed van de zon, kosmos en natuurkrachten

Zon, mens én paard in ontwikkeling! Invloed van de zon, kosmos en natuurkrachten Pagina 1 Zon, mens én paard in ontwikkeling! Invloed van de zon, kosmos en natuurkrachten Hoe meer je weet, hoe groter je vertrouwen en hoe kleiner je vrees zal zijn. Medewiwin gebed, Ojibway (Indianen)

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

2 3 4 5 6 7 8 9 10 12,999,976 km 9,136,765 km 1,276,765 km 499,892 km 245,066 km 112,907 km 36,765 km 24,159 km 7899 km 2408 km 76 km 12 14 16 3 6 11 1 12 7 1 2 5 4 3 9 10 8 18 20 21 22 23 24 25 26 28

Nadere informatie