Nota Weerstandsvermogen 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nota Weerstandsvermogen 2012"

Transcriptie

1 Behoort bij raadsbesluit d.d. 27 september 2012 inzake Beleid weerstandsvermogen en risicomanagement. Nota Weerstandsvermogen 2012 Van inventariseren naar beheersen en monitoren GEMEENTE DE BILT, BILTHOVEN, AUGUSTUS, 2012

2

3 Voorwoord In 2008 is de Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement door de raad vastgesteld. Deze nota heeft als basis gediend om risicomanagement in de gemeente te verankeren. Onderdeel van de versterking van het risicobeheer is het voordurend aandacht hebben voor de werkprocessen. Hierbij worden rollen, verantwoordelijkheden en bevoegdheden verduidelijkt en uitgewerkt. Deze werkprocessen zijn centraal vastgelegd in een decentraal te raadplegen systeem. Ook de Interne Controle (IC) is verder geprofessionaliseerd waardoor de controles vanuit een risicoanalyse zijn uitgewerkt. Hiermee is de IC integraal onderdeel geworden van het risicomanagement binnen de gemeente. Meerdere factoren, zoals de gevolgen van de economische crisis, maar ook mutaties in wet- en regelgeving en andere veranderingen, maken het noodzakelijk dat we voortdurende aandacht hebben voor risicomanagement. Indien nodig worden versterkingen hierin aangebracht. Dit vereist dat wij niet alleen zicht hebben op en alert zijn op risico s, maar dat risicobeheersing onderdeel is van de bedrijfscultuur. De beheersmaatregelen moeten bij het aangaan van het risico zijn uitgewerkt, zodat bij de uitvoering van het beleid, realisatie van de voorziening of grondexploitatie deze maatregelen onderdeel zijn van uitvoering en rapportage.

4

5 Inhoud Managementsamenvatting 6 1 Inleiding Algemeen Kernbegrippen en onderlinge samenhang Risico Risicomanagement Rapporteren Weerstandscapaciteit Weerstandsvermogen 8 2 Wettelijke kader Besluit Begroting en Verantwoording Financiële verordening Samenhang met de Nota Grondbeleid 10 3 Doelstellingen 11 4 Risicomanagement Integrale aanpak Vormgeving en uitwerking van risicomanagement Rapporteren en analyseren 13 5 Risicoprofiel Het risicoprofiel nader toegelicht Indeling van geïnventariseerde risico s Het kwantificeren van de risico s 15 6 Weerstandscapaciteit Relatie risicomanagement en weerstandscapaciteit Structurele en incidentele weerstandscapaciteit 17 7 Weerstandsvermogen Norm Weerstandsvermogen De risicoreserve 18 Bijlage 1 Toelichting COSO-model en Turnbull-model 19 Bijlage 2 Overzicht werksoorten 21

6 Managementsamenvatting Voor u ligt de Nota Weerstandsvermogen Met deze nota stelt de raad het beleidskader voor het weerstandsvermogen vast. Het weerstandsvermogen heeft betrekking op de relatie tussen de risico s die de gemeente loopt en de financiële middelen die de gemeente vrij kan maken om de nadelige gevolgen van deze risico s op te vangen. Met voldoende weerstandsvermogen zullen financiële tegenvallers De Bilt niet direct dwingen tot bezuinigingen of drastische beleidsbijstellingen. In de nota zijn de volgende beleidskaders voor het risicomanagement opgenomen: 1. Algemeen kader voor het risicomanagement is de integrale aanpak, waarin aandacht is voor alle relevante aspecten: voldoende controlebewustheid binnen de organisatie, een deugdelijke inventarisatie van risico s en een optimale beheersing daarvan. Aangevuld met goede informatie en communicatie over risico s en een voldoende monitoring van de beheersing. 2. Bij raadsvoorstellen worden de risico s beschreven waarbij wordt ingegaan op de identificatie, analyse, beoordeling en de beheersing van de risico s. 3. Risicoprofiel: a. Het totaal van het risicoprofiel dient als basis voor de beoordeling van het weerstandsvermogen. b. Het risicoprofiel wordt met een zekerheidspercentages van 95% bepaald aan de hand van een Monte Carlo simulatie. c. De raad krijgt twee keer per jaar een actuele overzicht van het gemeentelijk risicoprofiel voorgelegd (bij de jaarrekening en de begroting), waarin de risicoposten zijn gespecificeerd en berekend conform de in deze nota opgenomen uitgangspunten. d. In het Projectenboek wordt specifiek ingegaan op de voortgang, financiële en risicobeheersing per project. 4. Weerstandscapaciteit: a. De aanwezige weerstandscapaciteit dient als laatste achtervang voor niet op andere wijze gedekte financiële risico s. b. Incidentele weerstandscapaciteit is aanwezig in de vorm van de vrij besteedbare reserves. c. De incidentele weerstand wordt dynamisch bepaald op het jaar t plus 4 inclusief de begrote resultaten, begrote reservemutaties en de geprognosticeerde resultaten op lopende exploitaties d. Structurele financiële weerstandscapaciteit is aanwezig in de vorm van herschikkingmogelijkheden binnen bestaande budgetten en onbenutte belasting- en heffingscapaciteit. e. Jaarlijks wordt in de begroting en in de jaarrekening gerapporteerd over de geraamde respectievelijk de feitelijke omvang van de weerstandscapaciteit. 5. Weerstandsvermogen: a. het weerstandsvermogen wordt uitgedrukt in een verhoudingsgetal tussen de weerstandscapaciteit en het risicoprofiel; b. het weerstandsvermogen moet minimaal 1 zijn. c. de risicoreserve bedraagt minimaal 50% van het risicoprofiel; 6. Op basis van de balans van de laatst vastgestelde jaarrekening worden de effecten verwerkt van de vastgestelde / dan wel de begroting van het lopende jaar. 6 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

7 1 Inleiding 1.1 Algemeen De kaders voor de nota weerstandsvermogen zijn deels gesteld in de Financiële Verordening gemeente De Bilt Deze verordening draagt het college op eenmaal in de vier jaar een nota weerstandsvermogen aan de raad aan te bieden. In de financiële verordening zijn geen richtlijnen opgenomen over hoe het weerstandsvermogen moet worden bepaald of het risicomanagement moet worden ingevuld. De wetgever heeft noch in de Gemeentewet noch in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) hiervoor richtlijnen gegeven. Vooraan deze nota is een managementsamenvatting opgenomen. Vervolgens worden de kernbegrippen in onderlinge samenhang toegelicht. Vervolgens wordt de nota uit 2008 kort geëvalueerd. Hierna is het wettelijk kader (hoofdstuk 2) en zijn de doelstellingen van de nota (hoofdstuk 3) geschetst. Daarna volgt een beschrijving van het beleidskader voor: - risicomanagement (hoofdstuk 4); - het kwantificeren van de risico s (hoofdstuk 5); - de aan te houden financiële weerstandscapaciteit (hoofdstuk 6); - de normering van het weerstandsvermogen (hoofdstuk 7); 1.2 Kernbegrippen en onderlinge samenhang De vijf kernbegrippen: risico, risicomanagement, risicobeheersing en rapporteren, weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen, worden hieronder in onderlinge samenhang toegelicht Risico Bij beleidsvorming en uitvoering van taken worden veel keuzes gemaakt. Elke beslissing die in de organisatie genomen wordt, heeft een zeker risico in zich. Een risico is een kans op het optreden van een gebeurtenis met een bepaald (negatief) gevolg Risicomanagement Risicomanagement behelst de wijze waarop de gemeente met risico s omgaat. Risico s kunnen worden geaccepteerd, overgedragen of beheerst. Wanneer risico s worden geaccepteerd worden geen (extra) inspanningen of kosten gemaakt om te voorkomen dat het risico werkelijkheid wordt. De gemeente accepteert de (financiële) gevolgen. Wanneer risico s worden overgedragen zijn de (financiële) gevolgen wanneer het risico werkelijkheid wordt, niet voor de gemeente. Overdragen van risico s is meestal niet kosteloos. Overdracht van risico s leidt veelal tot (structurele) kosten of tot lagere opbrengsten. Voorbeelden van risico-overdracht zijn het afsluiten van verzekeringen of door het aangaan van posities op de vermogens- of geldmarkt om rente- of valutarisico s af te dekken (derivaten). Beheersen van risico s vindt plaats door maatregelen te treffen in de proces- en bedrijfsvoering. Beheersing van risico s gaat dus niet over schadebeperking na het optreden van een onverwachte of ongewenste gebeurtenis, maar over het voorkomen dat vooraf geïdentificeerde risico s werkelijkheid worden of over het afdekken van een mogelijk financieel verlies als gevolg daarvan. 7 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

8 1.2.3 Rapporteren Rapporteren is onderdeel van risicomanagement. Via de rapportage afleggen van verantwoording wordt de raad op de hoogte gebracht van de stand van zaken met betrekking tot risicobeheersing. De rapportage moet antwoord geven op de vraag in hoeverre de organisatie in control is Weerstandscapaciteit Weerstandscapaciteit is de financiële capaciteit die de gemeente kan aanwenden om financiële verliezen die kunnen optreden als risico s zich werkelijk manifesteren, op te vangen. Deze capaciteit bestaat uit incidentele middelen (reserves) en structurele middelen (ruimte binnen de begroting). De ruimte binnen de begroting kan bestaan uit bezuinigingsmaatregelen (zonder dat het gevoerde beleid noemenswaardig moet worden aangepast) en inkomensverhogende maatregelen Weerstandsvermogen Door de geïdentificeerde risico s in geld te kwantificeren ontstaat zicht op het risicoprofiel van de gemeente. Tegenover dit risicoprofiel staat de weerstandscapaciteit in de vorm van reserves, bezuinigingsmaatregelen en inkomensverhogende maatregelen. Het weerstandsvermogen definiëren wij als de verhouding tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en het risicoprofiel. Deze nota stelt kaders en eisen aan de uitkomst van die verhouding. 8 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

9 2 Wettelijke kader In dit hoofdstuk beschrijven wij het wettelijk kader, dat ten grondslag ligt aan deze nota. Dit wettelijk kader bestaat uit het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). In de Financiële Verordening, Gemeente Wet artikel 212, zijn de kaders voor de Nota Weerstandsvermogen uitgewerkt. 2.1 Besluit Begroting en Verantwoording Per 1 januari 2004 is het BBV in werking getreden. Het bevat voorschriften voor de inrichting van de begroting, het jaarverslag en de jaarrekening. Zo moet zowel in de begroting als in de jaarrekening een zevental paragrafen worden opgenomen. Deze paragrafen geven een dwarsdoorsnede van het gemeentelijk beleid. De paragraaf weerstandsvermogen is één van deze paragrafen en bevat volgens artikel 11 BBV ten minste: 1. een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; 2. een inventarisatie van de risico s; 3. het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico s. Het Ministerie van BZK geeft in haar handreiking twee manieren hoe met de paragrafen kan worden omgegaan: 1. De gemeente stelt in de paragrafen bij de begroting de beleidskaders vast. Het gevaar hiervan is dat de paragrafen al snel het karakter krijgen van jaarlijkse beleidsnota s die uitdijen en herhalingen bevatten waardoor deze minder effectief zijn. 2. De gemeente baseert zich op beleidsnota s voor elk van de paragrafen. In onze gemeente is voor optie 2 gekozen. Wij stellen het beleid voor deze paragrafen in vierjaarlijkse nota s vast. 2.2 Financiële verordening Artikel 212 van de Gemeentewet geeft aan de raad de opdracht om bij verordening de uitgangspunten voor het financiële beleid, alsmede de regels voor het financiële beheer en de inrichting van de financiële organisatie vast te stellen. Artikel 16 van de financiële verordening 2013 welke in werking bepaalt het volgende: 1. Het college biedt tenminste eenmaal in de vier jaar een nota weerstandsvermogen aan. In deze nota wordt ingegaan op het risicomanagement, het opvangen van risico s door verzekeringen, voorzieningen, het weerstandsvermogen of anderszins. In de nota wordt tevens de weerstandscapaciteit bepaald. De raad stelt de nota vast. 2. Bij de begroting en de jaarstukken doet het college in de paragraaf weerstandsvermogen verslag van de risico s voor de gemeente en de aanwezige weerstandscapaciteit en wordt een inschatting gegeven in hoeverre schade en verliezen als gevolg van de risico s met de aanwezige weerstandscapaciteit kunnen worden opgevangen. 3. In de paragraaf weerstandsvermogen bij de begroting en de jaarstukken neemt het college naast de verplichte onderdelen op grond van het BBV in ieder geval op: a. de solvabiliteit; b. de netto schuld per inwoner; c. de rentequote. 4. De ontwikkeling van de solvabiliteit wordt verklaard door een liquiditeitsplanning bij de begroting en een onderbouwing van de liquiditeitsbehoefte bij de jaarrekening. De liquiditeitsplanning en - behoefte is uitgewerkt in de paragraaf financiering. 9 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

10 2.3 Samenhang met de Nota Grondbeleid Met de vaststelling van de Nota Grondbeleid door de Raad in 2006 is het kader gecreëerd voor beheer en ontwikkeling van onroerend goed, gericht op het uiteindelijk realiseren van beleidsdoelstellingen op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling, volkshuisvesting, economie, etc. In die nota zijn geen kaders opgenomen ten aanzien van risicomanagement. Met deze nota wordt hieraan invulling gegeven. Het risicoprofiel van een grondexploitatie wordt bepaald aan de hand van de gehanteerde uitgangspunten, parameters en de daarop gebaseerde winst of verliesverwachting. De geprognosticeerde winsten en verliezen worden fictief verrekend met de reserve Grondexploitatie. Het restant van deze reserve wordt toegevoegd aan de vrije beschikbare middelen die de weerstandscapaciteit bepalen. Vervolgens worden de onzekerheden van de (toekomstige) grondexploitaties rondom het geprognosticeerde resultaat meegenomen in het risicoprofiel. 10 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

11 3 Doelstellingen Deze Nota Weerstandsvermogen heeft de volgende drie doelstellingen: 1. Vaststelling van kaders en beleidsuitgangspunten ten aanzien van het risicomanagement De raad stelt het kader vast waarbinnen het college de risico s beheerst. Het college draagt zorg voor de identificatie van de risico s en beoordeelt of deze acceptabel, overdraagbaar of beheersbaar zijn. Als een risico als beheersbaar wordt aangemerkt zullen beheersmaatregelen worden opgesteld. 2. Vaststelling van kaders en beleidsuitgangspunten ten aanzien van het weerstandsvermogen De raad is verantwoordelijk voor de gemeentelijke doelstellingen binnen een sluitende begroting. Een sluitende begroting zonder weerstandsvermogen betekent dat iedere tegenvaller een probleem kan opleveren voor de realisatie van de begrote doelstellingen. In dat geval staan de programma s en daarmee het beleid van de gemeente direct onder druk. Daarom moet de gemeente beschikken over financiële weerstand. 3. Vaststelling rapportage- en escalatiekader De raad is verantwoordelijk voor de kaders ten aanzien van het risicomanagement en het weerstandsvermogen. De beheersing van de risico s en bepaling van het weerstandsvermogen is een taak van het college. Het college rapporteert bij de begroting en de jaarrekening aan de raad over de stand van zaken met betrekking tot het risicobeheer. Wanneer in de loop van het jaar zich ontwikkelingen voordoen die de gemeentelijke financiële weerstand aantasten, rapporteert het college dit met een plan van aanpak terstond aan de raad. 11 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

12 4 Risicomanagement 4.1 Integrale aanpak Met de Nota Weerstandsvermogen en Risicobeheer is in 2008 gekozen voor een integrale aanpak. Dit betekent dat risicomanagement integraal onderdeel dient te zijn van het dagelijks management. Om het gemeentelijk kader uit te werken is gebruik gemaakt van de volgende twee publicaties: - Internal Control Integrated Framework by The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (USA) 1994; - Internal Control: Revised Guidance for Directors on the Combined Code by Financial Reporting Council (UK) In de eerste publicatie is het COSO-model uitgewerkt. In de tweede publicatie is het Turnbull-model uitgewerkt. Beide modellen worden veel gebruikt ter ondersteuning van het management bij het beheersen van de bedrijfsactiviteiten (zie bijlage 1). Het gedachtegoed van beide modellen is gebruikt om te komen tot een hanteerbaar model dat een integrale aanpak borgt waarin aandacht is voor alle relevante aspecten, zoals: 1. voldoende beheersing van de activiteiten binnen de organisatie; 2. bepaling van doelstellingen; 3. een deugdelijke inventarisatie van risico s; 4. risico-identificatie (kans- en impactbepaling); 5. een optimale beheersing van de risico s; Wanneer de bovenstaande integrale aanpak binnen de organisatie volledig is uitgewerkt, dan is risicomanagement een continu onderdeel van de bedrijfsvoering. Dit betekent dat wij ons bij alle activiteiten die de gemeente onderneemt steeds de volgende vragen worden gesteld: 1. Worden de doelstellingen gehaald? 2. Tegen welke prijs worden deze doelstellingen gehaald? 3. Wat kan er gebeuren? 4. Wat zijn daarvan de gevolgen? 5. Hebben wij daar rekening meegehouden? 6. Wat kunnen we doen? 7. Wat hebben we gedaan? 8. Wat kan beter? 9. Zijn management, directie en college op de hoogte? 10. Is er aanleiding om het risicoprofiel aan te passen? 4.2 Vormgeving en uitwerking van risicomanagement Het risicomanagement dient zodanig te zijn ingebed in de organisatie dat: 1. Een cultuur ontstaat waarin risico s een expliciet onderdeel zijn van de afwegingen bij beslissingen. 2. Het beheersen van risico s integraal onderdeel is van ieders werkzaamheden. 3. Bij de invulling van risicomanagement zoveel mogelijk wordt aangesloten bij de bestaande beheerstechnieken en instrumenten. Als concrete uitwerking van het bovenstaande wordt bepaald voor welke activiteiten (zie bijlage 2) welke beheersinstrumenten worden gebruikt. Alle afspraken die van belang zijn voor risicobeheersing, Bestuurlijke Informatie Voorziening (AO/IC), rechtmatigheid, etc. worden per activiteit bij elkaar gezet. Deze vormen bij elkaar voor de betreffende activiteit het beheersinstrumentarium. Op deze wijze komen de risico s bij processen en projecten in beeld en kunnen worden gewaardeerd. De interne controle is verder geprofessionaliseerd en een digitaal managementinformatiesysteem is in ontwikkeling. 12 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

13 De accountant constateert naar aanleiding van de tussentijdse controle 2011 dat de gemeente hiermee op de goede weg is. Hij merkt hierbij nog eens op dat risicomanagement (het continue inventariseren, vastleggen en monitoren van risico s) verankerd moet zijn in de genen van uw organisatie. 4.3 Rapporteren en analyseren Het college is verantwoordelijk voor de beheersing van de risico s. Bij de aanbieding van de begroting en van de jaarrekening verantwoordt het college zich in de paragraaf Weerstandsvermogen over de beheersing van de risico s. In het projectenboek doet het college verslag van beheer en uitvoering van de projecten. Hierbij wordt ingegaan op de voortgang van de realisatie en de kostenontwikkeling op hoofdlijnen. In het projectenboek worden tevens alle projecten geactualiseerd. Per project worden de risico s ingeschat waarbij een indicatie wordt gegeven van de mogelijke impact en kans dat deze risico s zich voordoen. Hierbij worden tevens mogelijkheden tot optimalisatie verkend. Bij de bestuurlijke besluitvorming worden de relevante risico s meegenomen in de afwegingen. In de raadvoorstellen zullen deze risico s en de gevolgen ervan op de liquiditeit van de gemeente worden meegenomen. 13 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

14 14 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

15 5 Risicoprofiel 5.1 Het risicoprofiel nader toegelicht Het risicoprofiel bevat de actuele inschattingen van mogelijke financiële verliezen in verband met aanwezige incidentele risico s alsmede van aanwezige structurele risico s voor een duur van 4 jaar. Voor de posten die in het risicoprofiel worden opgenomen geldt verder dat het moet gaan om risico s met relevante betekenis, in geld te kwantificeren en niet reeds anderszins financieel afgedekt. De raad krijgt 2 keer per jaar het actuele risicoprofiel voorgelegd, als onderdeel van de paragraaf weerstandsvermogen. Onderstaand volgt een concrete uitwerking van de te hanteren uitgangspunten bij het opstellen van het risicoprofiel gedurende de looptijd van deze nota. 5.2 Indeling van geïnventariseerde risico s In de paragraaf Weerstandsvermogen worden alle geïdentificeerde risico s met een materiële (zie 5.3 uitgangspunt 6) omvang gepresenteerd in een tabel Risicoprofiel. De indeling van de tabel is uitgesplitst naar bedrijfsvoeringrisico s, strategische (beleids)risico s, uitvoeringsrisico s, eigendomsrisico s en aansprakelijkheidrisico s. Per risico wordt aangegeven of het een structureel dan wel incidenteel risico betreft. 5.3 Het kwantificeren van de risico s Bij het kwantificeren gelden de volgende algemene uitgangspunten: 1. per proces, prestatie of realisatie worden alle mogelijke risico s ongeacht de kans of de impact op een risicokaart inzichtelijk gemaakt; 2. per geïnventariseerd risico wordt een inschatting gemaakt van de minimum en maximum impact bij het optreden van het betreffende risico; 3. per geïnventariseerd risico wordt de kans ingeschat dat het risico zich in de komende periode van 10 jaar daadwerkelijk zal voordoen; 4. op basis van bovenstaande inschattingen wordt de risicoresponse bepaald; 5. afhankelijk van de response wordt de minimum- en maximumimpact in de beoordeling meegenomen (verzekeringen en / of gevormde voorzieningen worden in mindering gebracht op de minimum- en maximumimpact); 6. afhankelijk van de hoogte van het (resterende) risico wordt deze meegenomen in het risicoprofiel, hiervoor geldt als richtlijn: a. de gemiddelde resterende impact moet groter zijn dan ; b. de resterende kans moet groter of gelijk zijn aan 5%; c. kans maal gemiddelde impact is groter dan ; 7. voor structurele risico s wordt bij de kwantificering uitgegaan van 2 maal het berekende jaarbedrag. Hiervoor is gekozen om de gemeente voldoende ruimte te geven om een dergelijk risico, wanneer dit feitelijk optreedt, geleidelijk binnen de lopende meerjarenbegroting (4 jaar) op te vangen. In de Nota Weerstandsvermogen is sprake van 4 maal het berekende jaarbedrag. Dit is in de praktijk niet noodzakelijk gebleken. Daarnaast is bij enkele risicosoorten sprake van het hanteren van specifieke uitgangspunten. Het betreft de volgende: 15 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

16 - voor het algemeen economische risico van het zich voordoen van niet geraamde rentestijging bij herfinanciering wordt uitgegaan van een risicopercentage van de huidige 10 jaarsrente met opslag van minimaal 0,5% en maximaal 1% met structurele doorwerking; - voor het risico dat ingeboekte opbrengsten m.b.t. de algemene uitkering uit het gemeentefonds niet worden gerealiseerd wordt uitgegaan van minimaal 1% en maximaal 2% van het geraamde opbrengstbedrag (1% risicopost gekoppeld aan accresramingen en 1% gekoppeld aan het risico van verdeeluitkomsten); - voor volumerisico s van geraamde opbrengsten voor bouwleges, marktgelden en publieksbalie producten wordt minimaal 5% en maximaal 10% van de geraamde opbrengst als risico aangemerkt; - voor het risico van tegenvallers t.a.v. het feitelijk gebruik van openeindregelingen wordt voor de volgende regelingen uitgegaan van een risicobedrag van minimaal 5% en maximaal 10% van de geraamde jaarlast: WMO, kwijtscheldingsregeling en regeling leerlingenvervoer; - voor het risico van tegenvallers op het WWB inkomensdeel wordt minimaal 1% en maximaal 2% opgenomen; - voor de bepaling van het risico bij een grondexploitatie worden de risico s per project meegenomen, ten opzichte van het geprognosticeerde resultaat. Bovenstaande is opgenomen in de paragraaf Weerstandsvermogen bij de begroting en de jaarrekening. De herleiding naar netto risicobedrag vindt op de volgende wijze plaats: 1. Per geïdentificeerd risico wordt een kans ingeschat dat het betreffende risico zich in de komende 10 jaar zal manifesteren. 2. Per risico wordt de minimum- en maximumimpact bepaald en vermenigvuldigd met de kans op het zich voordoen van dat risico. 3. Structurele risico s worden vermenigvuldigd met een factor 2; 4. Per risico wordt aan de hand van een Monte Carlo-simulatie de mogelijke impact bepaald. 5. Het gemeentelijk risicoprofiel wordt bepaald met een betrouwbaarheidspercentage van 95%. Er wordt voor een hoog zekerheidspercentage gekozen, zodat het gemeentelijk risicoprofiel met een grote mate van zekerheid wordt bepaald. Dit betekent dat majeure risico s een significante invloed hebben op het gemeentelijk risicoprofiel. 16 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

17 6 Weerstandscapaciteit 6.1 Relatie risicomanagement en weerstandscapaciteit De eerste linie tegen risico s is een goed werkend risicomanagement. Daarmee bereiken wij dat keuzes risicobewust worden gemaakt, zodat de kans op het zich voordoen van onvoorziene tegenvallers afneemt en de impact daarvan op de begroting en planning binnen beheersbare marges blijft. Indien het nemen van risico s onvermijdelijk is of de beste keus dan moeten ze ook gedekt kunnen worden indien ze zich voordoen. Bij elk van de in bijlage 2 genoemde werksoorten moet worden aangegeven hoe risico s gedekt kunnen worden. Acceptatie van risico s kan in bepaalde gevallen betekenen dat afzonderlijke voorzieningen moeten worden gevormd voor het afdekken van toekomstige verliezen uit gemaakte onomkeerbare keuzes. In andere gevallen moet worden bekeken of tegenvallers gedekt kunnen worden binnen bestaande budgetten of kredieten. Is dit niet mogelijk dan volgt dekking via de risicoreserveringen. Voor de financiële risico s die daarna nog resteren geldt dat de aanwezige weerstandscapaciteit binnen de algemene middelen op de begroting en balans als laatste achtervang dient. Het aanhouden van voldoende weerstandscapaciteit maakt het mogelijk om zonder beleidsaanpassing financiële nadelen op te vangen die zich ondanks de werking van risicomanagement manifesteren door het feitelijk optreden van tegenvallers en waarvoor geen andere dekking aanwezig is. 6.2 Structurele en incidentele weerstandscapaciteit De financiële weerstandscapaciteit kan worden onderscheiden in een structurele en incidentele component. Onder structurele weerstandscapaciteit verstaan we middelen die permanent inzetbaar zijn om tegenvallers op te vangen zonder beleidsaanpassing. Het gaat dan concreet om: 1. herschikkingsmogelijkheden binnen bestaande budgetten; 2. onbenutte belasting- en heffingscapaciteit. Over de post onvoorzien valt op te merken dat deze post niet de strekking heeft om als weerstand te dienen voor al bekende risico s maar als dekkingsmogelijkheid voor onvoorziene uitgaven gedurende het begrotingsjaar. Onder incidentele weerstandscapaciteit verstaan we de financiële capaciteit die de gemeente heeft om eenmalige tegenvallers zonder beleidsaanpassing op te vangen. Incidentele financiële weerstandscapaciteit is aanwezig in de vorm van vrije reserves: algemene reserve, risicoreserve, stille reserve en het vrij beschikbare deel van de Reserve Grondexploitatie. 17 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

18 7 Weerstandsvermogen Voor zover risico s geïdentificeerd, van relevante betekenis, in geld te kwantificeren en niet reeds anderszins financieel afgedekt zijn worden zij tot uitdrukking gebracht in het gemeentelijk risicoprofiel. Dit profiel wordt afgezet tegen de weerstandscapaciteit. Dit resulteert in het weerstandsvermogen, de verhouding tussen de weerstandscapaciteit en het risicoprofiel (zie paragraaf 1.2.5). 7.1 Norm Weerstandsvermogen Bij het bepalen van een norm voor dit verhoudingsgetal is van belang te zoeken naar een evenwicht tussen financiële soliditeit enerzijds en het streven om de financiële middelen optimaal in te zetten anderzijds. Naarmate de organisatie haar activiteiten beter beheerst zal het gemeentelijk risicoprofiel scherper kunnen worden bijgesteld. Belangrijke criteria hierbij zijn in hoofdstuk vier besproken. Om zeker te zijn dat de gemeente voldoende middelen ter beschikking heeft om onvoorziene gebeurtenissen op te vangen zal het weerstandsvermogen de verhouding tussen de weerstandscapaciteit en het risicoprofiel - minimaal 1 dienen te zijn. 7.2 De risicoreserve Bij de start van de raadsperiode was de risicoreserve conform de jaarrekening ,5 mln. Om zeker te zijn dat de risicoreserve op peil blijft wordt een relatie gelegd met het statistisch berekende risicoprofiel. Om te voorkomen dat (on)voorziene ontwikkelingen de uitvoering van de begroting direct in gevaar brengen wordt minimaal 50% van het risicoprofiel aangehouden als risicoreserve. 18 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

19 Bijlage 1 Toelichting COSO-model en Turnbull-model COSO is een management model dat is ontwikkeld door The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO). Dit comité, bestaande uit een aantal private organisaties, heeft in 1992 naar aanleiding van een aantal boekhoudschandalen en fraudegevallen aanbevelingen gedaan en richtlijnen gegeven ten aanzien van interne controle en interne beheersing. In 1994 is daar nog een aanvulling opgekomen en werd dit samengevoegd in het COSO-rapport. Dit rapport is bedoeld om aan organisaties een uniform en gemeenschappelijk referentiekader voor interne controle aan te bieden en om het management te ondersteunen bij de verbetering van het interne controlesysteem. In 2004 werd het model geactualiseerd, werden elementen toegevoegd en aangepast. Dit geactualiseerde model richt zich niet meer alleen op interne controle maar op het gehele interne beheersingssysteem en staat bekend als COSO II of Enterprise Risk Management Framework (ERM). COSO wordt alom gezien als sterk denk concept. Wat houdt COSO in? Bij het realiseren van doelstellingen moeten activiteiten worden uitgevoerd en keuzes gemaakt. Bij het maken van keuzes en uitvoeren van werkzaamheden worden risico s gelopen. Om de organisatiedoelstellingen te realiseren moeten deze risico's worden beheerst. COSO beschrijft en definieert hiervoor de verschillende elementen van een intern beheersingssysteem. Het model geeft de relatie weer tussen: - de doelstellingen van een organisatie; - de controlecomponenten; - de activiteiten/eenheden waarvoor de interne controle benodigd is. Organisatiedoelstellingen COSO identificeert de relaties tussen de ondernemingsrisico s en het interne beheersingsysteem. COSO hanteert hierbij de gedachten dat interne beheersing een proces is dat gericht is op het verkrijgen van een redelijke mate van zekerheid omtrent het bereiken van doelstellingen in de categorieën: - bereiken van de strategische doelstellingen (Strategic); - effectiviteit en efficiëntie van bedrijfprocessen (Operations); - betrouwbaarheid van de financiële informatieverzorging (Reporting); - naleving van relevante wet- en regelgeving (Compliance). Controlecomponenten Vervolgens definieert het model de controlecomponenten van een organisatie als: - Interne omgeving (de mate waarin risico s worden genomen) - Bepaling van doelstellingen (objective setting) - Identificatie van de gebeurtenissen (kansen/risico's die een positieve of negatieve invloed kunnen hebben op het behalen van de doelstellingen) - De risico-inschatting of de beoordeling van de geïdentificeerde risico s (waarschijnlijkheid dat risico zich zal voordoen en de gevolgen indien het zich voordoet) - De risicobeheersingmaatregelen (risk response) - (risico s vermijden, aanvaarden, delen of verminderen) - Controleactiviteiten (bv. functiescheiding) - Informatie en communicatie - Monitoring Activiteiten Tenslotte moet per geïdentificeerde activiteit de type interne beheersing worden weergegeven. Afhankelijk van de organisatiestructuur wordt de beheerscomponenten per activiteit per organisatieniveau uitgewerkt. Hiermee ontstaat een geïntegreerd systeem dat bij veranderende omstandigheden moet worden aangepast. Voorbeelden van beheersactiviteiten: - procedures; - preventieve beheersmaatregelen; - detective beheersmaatregelen; - handmatige controles; - automatische controles; - controle op informatiesystemen; - algehele controles; 19 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

20 - applicatie controles; - bedrijfsspecifieke controles. Toelichting Turnbull-model Dit model is ontwikkeld door de Financial Reporting Council (FRC) van het Verenigd Koninkrijk. Het doel van het model gaat net als het COSO model in op het belang van risicomanagement om de doelstelling van de organisatie te bereiken. In 2005 is door de FRC de eerste richtlijnen die in 1999 waren opgesteld, aangepast. Het voornaamste verschil tussen het COSO-model en het model van de FRC is dat het Amerikaanse model rule-based is, terwijl de Europese benadering meer principle-based is. Met andere woorden het COSO-model is voorschrijvend, terwijl het Turnbull-model het belang van interne controle en risicomanagement onderstreept en vervolgens omschrijft aan welke voorwaarden een gezond systeem van interne controle moet voldoen. Hiermee ontstaat een lijst van checkpunten waaraan het eigen interne controlesysteem en risicomanagement kan worden onderworpen. 20 NOTA WEERSTANDSVERMOGEN 2012, GEMEENTE DE BILT

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van Ons kenmerk CC De gemeenteraad - 23 maart 2012 Interim-controle 2011 Deloitte Het college 112623 Paraaf Datum Controller RP 22-3-2012 Directie Geachte

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014 Behoort bij raadsbesluit d.d. 29 januari 2015 tot vaststelling van het 'Controleprotocol 2014'. Controleprotocol Jaarrekening 2014 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 3 2.1 Doelstelling...

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen

Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen Verordening financieel beleid en beheer 2015 gemeente Heemstede De raad van de gemeente Heemstede; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 28 juli 2015; gezien het advies van de commissie

Nadere informatie

Richtlijnen van de commissie BBV

Richtlijnen van de commissie BBV Richtlijnen van de commissie BBV Stellige uitspraken gelden met ingang van begrotingsjaar T+1, het jaar nadat de uitspraak is gepubliceerd. 1. Notitie Software, mei 2007 1.1 Software (als afzonderlijk

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie

PLANNING & CONTROL CYCLUS

PLANNING & CONTROL CYCLUS PLANNING & CONTROL CYCLUS 1 GRONDSLAG In de gemeentewet is een aantal zaken bepaald over de wijze waarop in een gemeente budget wordt toegewezen aan activiteiten. Wettelijk is vastgelegd dat de gemeente

Nadere informatie

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Provincie Zuid Holland Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Versie GS 26 mei 1 1. Inleiding en achtergrond Deze nota gaat in op het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen van de provincie

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Hengelo. Nr. 70808 2 december 2014 Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo De raad van de gemeente Hengelo; gelezen het voorstel

Nadere informatie

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005 Kadernota weerstandsvermogen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 1 2 DEFINITIES VOOR WEERESTANDSCAPACITEIT EN RISICO S... 2 2.1 Weerstandscapaciteit...

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Financiële begroting 2015 samengevat

Financiële begroting 2015 samengevat Financiële begroting 2015 samengevat Begrotingscyclus Het beleid en de financiën van de provincie komen op een aantal momenten in het jaar provinciebreed aan de orde. Dit wordt ook wel de begrotings- of

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen Inhoudsopgave Samenvatting blz.: 3 1. Inleiding blz.: 4 2. Wettelijk kader blz.: 5 3. Risicomangementcyclus blz.: 7 4. Weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen

Nadere informatie

Onderzoekscommissie Steenwijkerland

Onderzoekscommissie Steenwijkerland Onderzoekscommissie Steenwijkerland Adviesrapportage onderzoek verbouwing De Meenthe (2) 1 oktober 2012 Colofon Een onderzoek door de raad is een op waarheidsvinding gericht onderzoek naar een specifiek

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL 1. INLEIDING Voor u ligt de nota weerstandsvermogen en risicomanagement gemeente Eersel. Deze nota vloeit voort uit de Financiële verordening

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Hoofdstuk I Artikel 1 Hoofdstuk II Artikel 2 Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Hoofdstuk III Artikel 8 Artikel

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN Nota reserves en voorzieningen 2014 GR - pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000

Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000 Controleprotocol subsidies gemeente Alkmaar voor verantwoording subsidies > 250.000 1 Algemeen Op grond van de Kaderverordening Subsidieverstrekking van de gemeente Alkmaar kunnen subsidies worden verstrekt.

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld;

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders, nr. 07-104; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet; overwegende dat de verordening op de uitgangspunten

Nadere informatie

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD Algemeen: Uit bijgevoegde checklist blijkt dat de jaarrekening 2010 GGD, op een detail na, voldoet aan het BBV. Het saldo van baten en

Nadere informatie

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010 ICAAP Alex Poel 18 mei 2010 Inhoud 1. ICAAP algemeen 2. De uitgangspunten (vertaald) 3. Het ICAAP uitvoeren 4. De risico s 5. Enkele voorbeelden 6. Wat kan ICAAP voor u betekenen 1. ICAAP algemeen (1)

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Zaaknummer: 00378506 Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Collegevoorstel Inleiding Bij de begrotingsbehandeling 2014 is unaniem een motie van het CDA aangenomen waarin u wordt verzocht de toepasbaarheid

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

Voorstel van het college aan de raad. Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015.

Voorstel van het college aan de raad. Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015. GEMEENTE OLDEBROEK Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015. Voorstel van het college aan de raad Agendapunt Portefeuillehouder: mw. A.A.C. Groot Kenmerk: 247735 /

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2014 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Provincie Utrecht 22 mei 2012 Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. Inleiding... 3 3. Doel nota... 5 4. Wettelijk kader... 5 5. Begrippenkader risicomanagement

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland Nota Reserves en voorzieningen Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland 2015 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen... 3 1.2 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Begripsbepalingen... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Gemeente Neder-Betuwe Dodewaard Echteld Kesteren Ochten Opheusden IJzendoorn Opheusden 3 december 2013 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2014

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Treasurystatuut voor de Veiligheidsregio Utrecht

Treasurystatuut voor de Veiligheidsregio Utrecht Treasurystatuut voor de Veiligheidsregio Utrecht Versie: AB VRU 21 juni 2010 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2 Algemeen 2 Wettelijke voorschriften 2 Opbouw statuut 2 2. Uitgangspunten en doelstellingen 3 Uitgangspunten

Nadere informatie

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Inhoud Inleiding... 2 1. Vorming van reserves en voorzieningen... 3 1.1. Vorming van reserves... 3 1.2. Vorming

Nadere informatie

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. / " Openbaar

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. /  Openbaar B en W - advies Portefeuillehouder Afdeling Advies van Datum advies Bestandsnaam Advies O.R. In overleg met afdeling(en) Actief informeren raad Actief informeren wijkcontactambtenaar Advies: Aangehouden

Nadere informatie

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter.

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Overzicht alle risico s Zoals ook in de paragraaf weerstandsvermogen

Nadere informatie

Intern controleplan gemeente Venray. Boekjaar 2011

Intern controleplan gemeente Venray. Boekjaar 2011 Intern controleplan gemeente Venray Boekjaar 2011 Een onderzoeksplan om verder in control te komen Nicole Peeters Trifunovski en Henk Mijnster, adviseurs AO/IC gemeente Venray ICP 2011DEF Pagina 1 van

Nadere informatie

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening In Algemeen Bestuur van 21 december 2011 is de Financiële Verordening (FV) vastgesteld. In de FV is in artikel 13 de bepaling opgenomen dat een inventarisatie

Nadere informatie

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Gemeente Bussum Vaststellen Perspectiefnota 2015 Brinklaan 35 Postbus 6000 1400 HA Bussum Aan de gemeenteraad.

Nadere informatie

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking)

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking) Punt 11. : Controleprotocol jaarrekeningen G 6 m 6 6 R T 6 2011 tot en met 2014 _- sa. Hellendoom Aan de raad Samenvatting: De accountant geeft bij de jaarrekening een controleverklaring af waarin zowel

Nadere informatie

Raamwerk Risicomanagement

Raamwerk Risicomanagement Raamwerk Risicomanagement Op basis van het Enterprise Risk Management van COSO heeft Olde Bijvank advies in samenwerking met Quintis een raamwerk voor risicomanagement ontwikkeld. Specifiek voor Nederlandse

Nadere informatie

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen auteur Bas Bours/Suzan v Wezel datum december 2014 afdeling Fpl & C versie 0.4 status definitief bestandsnaam Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Risicomanagement

Nadere informatie

Uitgangspunten stresstest

Uitgangspunten stresstest Uitgangspunten stresstest Hoofdzakelijk op basis van openbare bronnen: Begroting Jaarrekening CBS-statistieken Atlas van de lokale lasten Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

Financiële Verordening 2015 gemeente Papendrecht

Financiële Verordening 2015 gemeente Papendrecht Financiële Verordening 2015 gemeente Papendrecht Verordening op de uitgangspunten voor het financieel beleid, alsmede voor het financieel beheer en voor de inrichting van de financiële organisatie van

Nadere informatie

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen Financiële verordening gemeente Achtkarspelen De raad van de gemeente Achtkarspelen; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van @; gelet op artikel 212 van de gemeentewet en

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9. Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008

Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9. Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008 RAADSVOORSTEL Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9 Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008 Portefeuillehouder: College datum: 6 mei 2009 Samengevat voorstel 1. Het jaarverslag 2008

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

8 2009-078 Programmaverantwoording 2008, herzien programmabegroting 2009, begroting 2010 en meerjarenraming 2009-2013 van de GGD Hollands Noorden.

8 2009-078 Programmaverantwoording 2008, herzien programmabegroting 2009, begroting 2010 en meerjarenraming 2009-2013 van de GGD Hollands Noorden. r^aacte Cfy Agendanr. Voorstelnr Onderwerp *w* 'WvA^ My? 8 2009-078 Programmaverantwoording 2008, herzien programmabegroting 2009, begroting 2010 en meerjarenraming 2009-2013 van de GGD Hollands Noorden.

Nadere informatie

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening Hoofdstuk 1 inleidende bepalingen Artikel 1. Definities art. 1 Niet meer opgenomen: - afdeling - Administratieve organisatie - Financieel beheer Deze definities hebben betrekking op de GR-BAR en zijn daarom

Nadere informatie

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering Kanttekeningen bij de Begroting 2015 Paragraaf 4 Financiering Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Financieringsbehoefte = Schuldgroei... 4 3 Oorzaak van Schuldgroei : Investeringen en Exploitatietekort... 5 4 Hoe

Nadere informatie

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Vastgesteld bij besluit van het Algemeen Bestuur van 18 december 2012. Datum inwerktreding: 18 december 2012 Pagina 2 (10) Financiële Verordening

Nadere informatie

CONTROLPLAN 2013 Gemeente Doetinchem

CONTROLPLAN 2013 Gemeente Doetinchem CONTROLPLAN 2013 Gemeente Doetinchem Vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders op 12 maart 2013 1 Inleiding De omgeving van gemeenten is snel aan het veranderen. In het kader van de decentralisatie

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo 0 Inleiding De Gemeentewet(GW), art. 213, schrijft voor dat de gemeenteraad één of meer accountants aanwijst

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage 2013

Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage 2013 Algemeen Bestuur DD MM- Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage Pagina 1 van 10 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Wat heeft het gekost? 4 3 Risico s 7 4 Vaststellingsbesluit 10 Besluit: 10 Pagina 2 van 10

Nadere informatie

VOORDRACHT ALGEMEEN BESTUUR RECREATIESCHAP ROTTEMEREN

VOORDRACHT ALGEMEEN BESTUUR RECREATIESCHAP ROTTEMEREN DB 3 DECEMBER 2015 RM 2015-535832881 VOORDRACHT ALGEMEEN BESTUUR RECREATIESCHAP ROTTEMEREN Onderwerp : Normenkader Rechtmatigheid 2015 Kenmerk : RM 2015-535832881 Bijlagen : -1- Besluitdatum : 24 september

Nadere informatie

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Inhoudsopgave 1. INLEIDING 4 2. BEGRIPPENKADER 4 3. RESERVES 5 3.1 ALGEMENE RESERVES 5 3.2 BESTEMMINGSRESERVES

Nadere informatie

Controleprotocol en Normenkader Accountantscontrole Jaarrekening 2015

Controleprotocol en Normenkader Accountantscontrole Jaarrekening 2015 tadsregio Amsterdam Controleprotocol en ormenkader Accountantscontrole Jaarrekening 2015 Vastgesteld door het Dagelijks Bestuur op 21 mei 2015 ormenkader accountantscontrole jaarrekening 2015 1. Inleiding

Nadere informatie

Simpelveld. Advies aan burgemeester en wethouders. Onderwerp: jaarstukken 2014. gemeente. Behandelend ambtenaar:

Simpelveld. Advies aan burgemeester en wethouders. Onderwerp: jaarstukken 2014. gemeente. Behandelend ambtenaar: Advies aan burgemeester en wethouders gemeente Simpelveld Datum advies: 6 mei 2015 Financiële consequenties: Afdeling: Bedrijfsvoering Zaakkenmerk: 47584 Openbare besluitenlijst: ja Behandelend ambtenaar:

Nadere informatie

a a o~co zo1~ provincie HOLLAND ZUID Gedeputeerde Staten 11 DECEMBER 2014 Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Gemeente Molenwaard

a a o~co zo1~ provincie HOLLAND ZUID Gedeputeerde Staten 11 DECEMBER 2014 Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Gemeente Molenwaard 11 DECEMBER 2014 De raad van de gemeente MOLENWAARD Postbus 5 2970 AA BLESKENSGRAAF Gemeente Molenwaard N OW N Gedeputeerde Staten Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Contact A. van den Berg

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie