Programma cursus. Programma cursus. Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen. H. van Genderen 1. Gezonde Volwassene

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Programma cursus. Programma cursus. Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen. H. van Genderen 1. Gezonde Volwassene"

Transcriptie

1 Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen Hannie van Genderen Remco van der Wijngaart H. van Genderen 1 H. van Genderen 2 H. van Genderen 3 H. van Genderen 4 Programma cursus Dag 1 Casusconceptualisatie en diagnostiek bij cluster C Behandeling: Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Willoos Inschikkelijke: Stoelentechniek Straffende ouder: Imaginatie Dag 2 Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Schuldinducerende ouder: Imaginatie Ontwijkende en Onthechte beschermer: Empatische Confrontatie H. van Genderen 5 Schuldinducerende ouder:historisch rollenspel Programma cursus Dag 3 Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis Overcontroleerder: Empathische confrontatie Veeleisende oudermodus: Stoelentechniek Blije Kind: pushen van spontaan gedrag Gezonde Volwassene Dag 4 Praktijktoets Imaginaire rescripting waarbij de cliënt zelf rescript Uiten van kwaadheid en woede H. van Genderen 6 H. van Genderen 1

2 Kennismaken DAG 1 Ervaring met ST Supervisie/ intervisie ST Welke knelpunten bij het maken van de casusconceptualisatie? (formulier en model) H. van Genderen 7 H. van Genderen 8 Opsporen schema s en modi Thema s uit vorige therapieën Levensgeschiedenis en huidige klachten Therapeutische relatie (hoe gaat interactie en wat verwacht de cliënt van de therapeut ) Vragenlijsten Imaginatie Neerwaartse pijltechniek Rollenspel: verzamelen van informatie voor het maken van de casusconceptualisatie H. van Genderen 9 H. van Genderen 10 Schemamodi Schemamodi zijn de wisselende gemoedstoestanden met specifieke copingstijlen, die op dat moment je hele voelen, denken en doen overheersen We hebben allemaal modi, maar die zijn minder extreem Modi worden geactiveerd door situaties in het leven waar je gevoelig voor bent Iemand kan van de ene in de andere modus schieten Schemamodi Kindmodi Copingmodi Geïnternaliseerde oudermodi Gezonde volwassene modus H. van Genderen 11 H. van Genderen 12 H. van Genderen 2

3 Waarom dit onderzoek? Onderzoeken van het verband tussen schema s, copingstijlen en modi Marleen Rijkeboer & Jill Lobbestael Tegenstelling binnen de schematherapie: het schema-model versus het modus-model Jill L. deed onderzoek naar modi; Marleen R. naar schema s Beiden vroegen zich af: In hoeverre zijn deze modellen met elkaar verbonden? Hoe hangen de concepten uit beide modellen samen? Samen onderzoek gaan doen H. van Genderen 14 Verbinding tussen de concepten Aanpassing van het Schema Polarity Model van Elliott & Lassen (1997) Schema Verbinding tussen de concepten Minderwaardigheid/Schaamte Gezonde volwassene Ik ben oké Overgave Overcompensatie Vermijding H. van Genderen 15 Kwetsbare kind: niemand houdt van mij Onthechte Zelfverheerlijker: Ik ben heel bijzonder beschermer: H. van Genderen 16 Situaties vermijden Verbinding tussen de concepten Emotionele deprivatie Gezonde volwassene: Ik wordt gezien en gerespecteerd Het geïntegreerde model Een geïntegreerd model waarin de copingstrategieën de relatie vormen tussen schema s en modi Copingstrategie schema schema modus Kwetsbare kind: mijn behoeftes zullen nooit vervuld worden Onthechte beschermer: Relaties vermijden Boze kind: Ik wil dat mijn behoeftes meteen vervuld worden H. van Genderen 17 H. van Genderen 18 H. van Genderen 3

4 overgave vermijding schema kwetsbare kind beschermer schema s onthechte Schema s: emotionele deprivatie, verlating, wantrouwen/misbruik, sociaal isolement, minderwaardigheid, mislukken, kwetsbaarheid voor ziekte en gevaar, negativiteit/pessimisme, afhankelijkheid en aandacht en erkenning zoeken. Alle indirecte effecten waren significant Schema s: emotionele deprivatie, verlating, wantrouwen/misbruik, sociaal isolement, minderwaardigheid, mislukken, kwetsbaarheid voor ziekte en gevaar, negativiteit/pessimisme, afhankelijkheid en aandacht en erkenning zoeken. Alle indirecte effecten waren significant H. van Genderen 19 H. van Genderen 20 overcompensatie / overgave overgave schema boos kind schema s straffende ouder Schema s: emotionele deprivatie, verlating, wantrouwen/misbruik, sociaal isolement, minderwaardigheid, mislukken, kwetsbaarheid voor ziekte en gevaar, negativisme/pessimisme, afhankelijkheid en aandacht en erkenning zoeken (overcompensatie) Schema s: onvoldoende zelfcontrole & zich-rechten-toe-eigenen (overgave) Alle indirecte effecten H. van Genderen waren significant 21 Schema s: minderwaardigheid, mislukken, meedogenloze normen/overdreven kritisch & bestraffende houding Alle indirecte effecten waren significant H. van Genderen 22 Verschil tussen cluster C and B Cluster C Teveel bescherming Emotioneel misbruik Teveel regels Tekorten bij ouder subtieler Str. Ouders is vooral te streng en schuld inducerend Grotere loyaliteit t.o.v. Ouders P. is rustig en gehoorzaam Parentificatie Vrijwel geen boosheid Cluster B Onvoldoende bescherming Seksueel en fysiek misbruik Te weinig regels Tekorten bij ouders duidelijker Str. Ouder is zeer grof Loyaliteit t.o.v. ouders is minder sterk P. werkt niet goed mee en gedraagt zich niet verantwoordelijk. Teveel boosheid H. van Genderen 23 Verschil cluster B en C in ST termen Basisbehoeften Cluster B: veiligheid en verbondenheid Cluster C: zelfexpressie, waardering en autonomie, spel Copingmodi: Cluster B: falend Cluster C: te succesvol H. van Genderen 24 H. van Genderen 4

5 Algemene voorwaarden ST voor Cluster C PS Differentiaal diagnostiek: onderscheid cluster C en B (let op autistiforme stoornissen) Reden voor therapie kan depressie, angst of burn-out zijn Behandel deze stoornissen eerst, maak gebruik van evidence based behandelingen (vermindering van klachten werkt op zichzelf al motivatie-verhogend) NB: Verslaving heeft duale behandeling nodig H. van Genderen 25 Algemene voorwaarden ST voor Cluster C Check de motivatie voor behandeling van de PS (gebruik zo nodig motivationele gespreksvoering) Geef uitleg dat het niet werken aan de onderliggende problematiek kan leiden tot chronische klachten Maak een expliciete afspraak dat de patiënt de behandeling voor zijn PS afmaakt Geef uitleg over het therapie model - het is noodzakelijk om over het verleden te spreken - veranderen betekent stoppen met vermijden H. van Genderen 26 Onderzoek Schema Therapie vergeleken met TAU (treatment as usual): Minder drop out Meer herstel Beter sociaal functioneren (>GAF) Minder depressie Bamelis, L.L. M., Evers, M.A.A., Spinhoven, P. & Arntz, A. (2014). Results of a multicentered randomized controlled trial on the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, H. van Genderen 27 Overzicht Behandel Protocol cluster C 40 sessies in eerste jaar Sessies 1-6: introductie, casus conceptualisatie Sessie 7-25: focus op jeugd Sessie 26-40: focus op heden & gedragsverandering 10 booster sessies in het tweede jaar (+ maandelijks) H. van Genderen 28 Protocol Sessie1-6 Eerste fase behandeling Als er een indicatie PS is en de patiënt is akkoord met ST : Intake Schematherapie, onderzoek naar Schema s, copingstijlen en modi (Bespreek SMI & YSQ & SCID) Ontstaan jeugd (Levensgeschiedenis & YPI) Niet vervulde basisbehoeften Imaginatie met vader (alleen) Imaginatie met moeder (alleen) Huidige problemen H. van Genderen 29 Protocol Sessie1-6 Eerste fase van de behandeling Verband tussen ontstaan schema s, copingstrategieën, modi en huidige problemen leggen Samen met de patiënt casusconceptualisatie maken Leg uit welke methoden er gebruikt worden in ST (boeken of folders lezen) Maak afspraken en wees duidelijk over regels binnen therapie Werk aan veilige therapeutische relatie H. van Genderen 30 H. van Genderen 5

6 Basisbehoeften Basisveiligheid en stabiliteit Verbondenheid met anderen (acceptatie) Autonomie Zelfwaardering Zelfexpressie: behoeften en emoties mogen uiten Spontaniteit en spel Realistische grenzen en zelfcontrole H. van Genderen 31 Modusmodellen Cluster C Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Obsessief-Compulsieve persoonlijkheidsstoornis H. van Genderen 32 GEZONDE VOLWASSENE BLIJE STRAFFENDE (autoritaire) OUDER (straft autonomie) AFHANKELIJKE P. Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis (APS) FUNCTIONELE AFHANKELIJKHEID (schema functionele afhankelijkheid) WILLOZE INSCHIKKELIJKE AFHANKELIJKE & MISBRUIKTE/VERLATEN EMOTIONELE AFHANKELIJKHEID (schema kluwen) H. van Genderen 33 H. van Genderen 34 Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis FUNCTIONELE AFHANKELIJKHEID P. maakt zich zorgen of hij/zij wel in staat is om een volwassen bestaan te leiden Kan geen grote of kleine beslissingen nemen Denkt dat hij altijd een een ander nodig heeft om te kunnen leven Weinig zelfvertrouwen Gebrek aan autonomie EMOTIONELE AFHANKELIJKHEID Heeft altijd een ander nodig voor emotionele steun Voelt zich eenzaam en leeg als hij/zij alleen is Klampt zich vast aan familie en vrienden Voortdurend bang om H. van in Genderen de steek gelaten te worden 35 Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis TEMPERAMENT? OPVOEDING FA: Autoritaire opvoeding. Emotionele verwaarlozing, Overbeschermd EA: Dreiging verlaten te worden (verlies ouder) ED: Ouders zijn bang voor verlating. Zijn afhankelijk van het kind GEDACHTEN Ik ben incompetent, hulpeloos. Ik weet niet wat ik wil/ nodig heb Anderen zijn sterk en weten altijd hoe alles moet GEVOEL Angst, verdriet, somberheid GEDRAG Vastklampen aan anderen, aandacht en erkenning zoeken, hulp vragen, extreem aanpassen BEHOEFTEN Veilige hechting aan anderen (veiligheid, stabiliteit, koestering en acceptatie) Autonomie, zelfwaardering en eigen identiteit H. van Genderen 36 Zelfexpressie: behoeften en emoties mogen uiten H. van Genderen 6

7 GEZONDE VOLWASSENE STRAFFENDE OUDER (straft autonomie) ONTWIJKENDE PS GEZONDE VOLWASSENE BLIJE ZELF- VERHEERLIJKER VEELEISENDE OUDER OBSESSIEF- COMPULSIEVE P. VERMIJDENDE & ONTHECHTE BESCHERMER (& WILLOZE INSCHIKKELIJKE) EENZAME/ INFERIEURE & VERLATEN / MISBRUIKTE PERFECTIONISTISCHE OVERCONTROLEERDER (Ontkend:) KWETSBARE H. van Genderen 37 H. van Genderen 38 Idiosyncratisch schemamodusmodel Ontwikkel samen met de cliënt idiosyncratisch modus model Pas namen van modi aan B.v. de muur of je straffende kant Teken samen een model Met relaties naar gebeurtenissen verleden Met actuele problemen H. van Genderen 39 Voorbeeld: Afhankelijk & OCPS Gezonde Volwassene Blije kind Perfectionistische Overcontrolleerder Willoze inschikkelijke Straffende en eisende ouder modus Afhankelijke kind H. van Genderen 40 Herkennen van modi Aan de hand van gedrag Toon van de stem Effect op de ander Levensgeschiedenis Wat is de onderliggende behoefte die niet vervuld werd? H. van Genderen 41 H. van Genderen 42 H. van Genderen 7

8 Afhankelijke Persoonlijkheidsstoornis MODI herkennen Maak contact met het afhankelijke- & misbruikte/verlaten kind H. van Genderen 43 Protocol Sessies 7-25 Tweede fase van de behandeling Start met vragen naar de audio-opname van vorige keer Ontdekken van schema s, copingstrategieën en modi in het heden en verbanden leggen met het verleden Verandering van schema s en copingstrategieën en modi via experiëntiële, cognitieve en gedragsmatige technieken H. van Genderen 44 Trauma verwerking later in therapie. Protocol Sessie 7-25 Tweede fase van de behandeling Maak contact met het kwetsbare kind - soms direct - soms moet je eerst de oudermodus of de copingmodus aanpakken Steun, troost en psycho-educatie over behoeften Minstens eens in de twee sessies imaginaire H. van Genderen rescripting 45 Schematherapie in het algemeen Integratieve therapie gebaseerd op een Schema Model Drie manieren om schema s te veranderen Doen - Gedragsmatige technieken Voelen - Experiëntiële technieken Denken- - Cognitieve technieken Vier foci: Therapeutische Relatie Ervaringen buiten de therapie Herinneringen aan H. het van Genderen verleden 46 Toekomst Opbouw van een sessie in de behandelfase Start met informeren naar gevoel of hoe het de afgelopen week was (of opname van vorige sessie) Stel vast welke modus op de voorgrond staat (niet vragen) Kies een techniek die past bij deze modus Maak contact met het kwetsbare kind Steun, troost en psycho-educatie over behoeften Conclusies gericht op schemaverandering Versterken gezonde volwassene H. van Genderen 47 H. van Genderen 48 H. van Genderen 8

9 Opbouw van een sessie in behandelfase Hoe was je week? Hoe voel je je? (ga niet teveel in op de inhoud) Welke modus? Niet vragen maar benoemen C G T I R m e Kwetsbare kind S t o e l e n Nabespreken, samenvatten, betekenis geven, psycho-educatie H. van Genderen ± 15 GEZONDE VOLWASSENE BLIJE WILLOZE INSCHIKKELIJKE STRAFFENDE (autoritaire) OUDER (straft autonomie) AFHANKELIJKE & MISBRUIKTE/VERLATEN AFHANKELIJKE P. H. van Genderen 50 Behandeling Afhankelijke Persoonlijkheidsstoornis Autoritaire opvoeding corrigeren Push uiten eigen mening en gevoelens Push autonomie Laat cliënt zich niet onderschikken aan jou en jou in een autoritaire rol plaatsen Zelfvertrouwen vergroten Leer conflicten aangaan Let op: Iets andere limited reparenting dan gebruikelijk (minder afhankelijk, meer pushen Behandeling Afhankelijke Persoonlijkheidsstoornis Pak Straffende Ouder aan: Benadruk belang van ontwikkelen van autonomie Benadruk recht op fouten mogen maken Empathische confrontatie Willoze Inschikkelijke Empathiseer met overlevingsfunctie Confronteer met nadelen en overbodigheid nu Trauma verwerking verlaten/misbruikte kind Push afhankelijke kind Ontwikkelen van autonomie Uiten van boosheid, opstandigheid Limited Reparenting meer gericht op pushen van autonomie (angst en frustratie leren doorstaan) naar zelfstandigheid) H. van Genderen 51 H. van Genderen 52 Kwetsbare Kind in het algemeen Bescherm en leef mee met het KK Bewerk de eenzaamheid, het misbruik en de verlating Biedt een veilige hechting Leer het KK om liefde en aandacht te ontvangen H. van Genderen 53 Het afhankelijke kind bij de APS Let op: Limited reparenting is anders dan bij veel andere persoonlijkheidsstoornissen Stimuleer de cliënt om eigen meningen en gevoelens te uiten Bevorder autonomie Stimuleer elk nieuw initiatief om iets nieuws te proberen Stel grenzen aan het niet komen naar de therapiesessie of het niet uitproberen van nieuwe dingen H. van Genderen 54 H. van Genderen 9

10 Hoe maak je contact met het KK? Vraag rechtstreeks contact met het Afhankelijke kind Empatische confrontatie Gebruik maken van experiëntiële technieken H. van Genderen 55 Passeren van de Coping Modus Cognitieve techniek: Bekijk de voor- en nadelen in het heden en de toekomst Motiveren & bevorderen gedragsverandering Empathische confrontatie Twee of meer stoelen techniek Historisch rollenspel Imaginaire rescripting H. van Genderen 56 Twee of meer stoelen techniek wanneer? Tweestrijd tussen schema en gezonde kant Loskomen van de modus waarin de cliënt zit Met name toepasbaar op coping of straffende kant Passeren van de Coping Modus met een stoelentechniek Benoem het schema of de modus die actief is Zet schema of modus op een andere stoel en laat hem vertellen waarom hij actief is Toon begrip voor de aanwezigheid van de coping modus Geef aan dat deze overlevingsstrategie in de jeugd ontstaan is en toen heel nuttig was (Let op: Aanpak van beschermer is anders dan van straffende kant) H. van Genderen 57 H. van Genderen 58 Passeren van de Coping Modus met een stoelentechniek Vraag de cliënt om terug te komen naar zijn originele stoel Probeer de de argumenten van schema of modus te weerleggen (voor/nadelen) In begin doet de therapeut dat Later in therapie kan de Gezonde VW dat doen Leg vervolgens verband met de trigger in het heden Maak contact met het KK Twee of meer stoelen techniek Later in therapie Later in therapie gaat de therapeut naast cliënt staan en helpt zijn/haar volwassen kant de argumenten van schema of modus te weerleggen Laat de gezonde volwassene kant het helemaal zelf doen Laatste fase: De therapeut speelt een disfunctionele modus en de cliënt gaat ertegen in H. van Genderen 59 H. van Genderen 60 H. van Genderen 10

11 Meerstoelen techniek Als de beschermer en de straffende ouder snel afwisselen Geef dan elke modus een eigen stoel Ga in tegen elke modus Vraag met name de kindmodus hoe hij/zij zich voelt H. van Genderen 61 Passeren van de Willoos Inschikkelijke met de stoelentechniek Demonstratie en Oefening Toon begrip voor de aanwezigheid van de coping modus Geef aan dat deze overlevingsstrategie in de jeugd ontstaan is en toen heel nuttig was Probeer de de argumenten van de Willoos Inschikkelijke te weerleggen (voor/nadelen nu) Motiveer de cliënt om zijn bescherming te verminderen Korte versus lange termijn effect op relaties, werk, familie, kinderen H. van Genderen 62 Experiëntiële technieken Verschillende ingangen naar de herinneringen uit de jeugd Imaginaire rescripting Rollenspel heden en verleden Meer stoelen techniek Instructie Instructie Instructie Limited reparenting: Empatische confrontatie Veilige Plek Huidig Probleem Herinnering uit jeugd Spontaan Spontaan H. van Genderen 63 H. van Genderen 64 Doel Imaginaire rescripting Opsporen ontstaan schema s en modi in jeugd en die verbinden aan huidige problemen Schema s koppelen aan modi Schema s ervaren op gevoelsniveau Rescripting: de betekenis van vroeger ervaringen veranderen zodat de schema s veranderen Werking imaginaire rescripting: Nieuwe ervaringen in het geheugen opslaan naast de oude H. van Genderen 65 Belangrijk Maak eerst een goede casusconceptualisatie Imaginatie is niet hetzelfde als exposure Stop the imaginatie op het goede moment (vroeg genoeg) Imaginaire rescripting gericht op trauma verwerking: niet in het begin van de therapie Indien nodig eerst veilige relatie opbouwen H. van Genderen 66 H. van Genderen 11

12 Straffende ouder van de APS Ouders zijn heel erg afhankelijk van het kind Separatie is gevaarlijk Ouders bestraffen autonomie Straffende ouder van de APS Demonstratie en Oefening Imaginaire Rescripting FUNCTIONELE AFHANKELIJKHEID EMOTIONELE AFHANKELIJKHEID H. van Genderen 67 H. van Genderen 68 ONTWIJKENDE PS DAG 2 GEZONDE VOLWASSENE VERMIJDENDE & ONTHECHTE BESCHERMER (& WILLOZE INSCHIKKELIJKE) STRAFFENDE OUDER (straft autonomie) EENZAME/ INFERIEURE & VERLATEN / MISBRUIKTE H. van Genderen 69 H. van Genderen 70 Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Cl. denkt dat hij sociaal onhandig en minderwaardig is. Heeft laag gevoel van eigenwaarde. Cl. heeft het gevoel dat hij niet met moeilijke situaties kan omgaan Angst voor nieuwe dingen en emoties Vermijdt: Gevoelens ( negatieve EN positieve, met name woede) Ervaren van lichamelijke sensaties (bv. seksuele opwinding, pittig eten) Meedoen aan mogelijk riskante activiteiten Sociale contacten en activiteiten Intimitiet Keuzes maken H. van Genderen 71 Mening formuleren en uiten Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis TEMPERAMENT Verlegenheid, geremd OPVOEDING Emotioneel misbruikt, verwaarloosd of verlaten in de kindertijd. Overbeschermd GEDACHTE Ik ben kwetsbaar, onhandig en minderwaardig Anderen zijn kritisch en vernederend GEVOEL Angst, schaamte, somberheid, verdriet GEDRAG Alles vermijden BEHOEFTE Koestering en acceptatie Zelfexpressie: behoeften en emoties mogen uiten H. van Genderen 72 H. van Genderen 12

13 Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Bestrijdt de schuldinducerende en overbeschermende straffende ouder Bewerk traumatische ervaringen met ouders en leeftijdsgenoten Push naar minder ontwijken van Voelen Sociale contacten en rollen Keuzes maken Meningen hebben, realiseren, uiten Vergroot zelfvertrouwen en autonomie Leer conflicten aangaan Herkennen modi van de Ontwijkende Persoonlijkheidsstoornis H. van Genderen 73 H. van Genderen 74 Bestrijden van de schuldinducerende ouder Twee stoelen techniek: De therapeut bestrijdt de schuldinducerende ouder of organiseert een dialoog tussen deze modus en de GV Psycho-educatie over universele behoeften en gevoelens Imageraire rescripting CGt om andere ideeën over behoeften en gevoelens te ontwikkelen en hoe je omgaat met normale dingen in het leven zoals fouten maken. Vervang rigide regels door meer genuanceerde opvattingen Instructie Veilige Plek Toegang tot jeugdherinneringen Instructie Actueel Probleem Spontaan Instructiie Herinnering Jeugd Spontaan H. van Genderen 75 H. van Genderen 76 Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Demonstratie en Oefening: Hanteren schema s therapeut (Tegenoverdracht) Imaginaire rescripting schuldinducerende ouder H. van Genderen 77 H. van Genderen 78 H. van Genderen 13

14 Oproepen schema s therapeut wat kan leiden tot empathische confrontatie 1. Vermijdend gedrag (sessies missen/te laat komen/ huiswerk niet maken) 2. Crisis (terugval in depressie/ somatische klachten) 3. Afhankelijk gedrag tegen de therapeut 4. Willoos inschikkelijk gedrag tegen de therapeut H. van Genderen 79 Omgaan met eigen schema s therapeut Let op: Roept de cliënt dit op met zijn gedrag? Reageer je volgens je eigen schema? Problemen met je eigen schema s?: Bespreek het met je collega's (supervisie, intervisie) H. van Genderen 80 Empathische confrontatie Ga na welk gedrag problemen geeft in de communicatie Toon begrip voor dit gedrag omdat het een reactie is op een schema, maar geef tegelijkertijd aan dat het moet veranderen Confronteer de cliënt daarmee op een vriendelijke doch besliste manier Breng de boodschap persoonlijk Sta stil bij de emotie die dit oproept Leg verband tussen gedrag, schema, modi en het verleden H. van Genderen 81 Empathische confrontatie Demonstratie en Oefening Vermijdende & Onthechte beschermer H. van Genderen 82 Experiëntiële Technieken Tweestoelen techniek Historisch rollenspel Imaginaire Rescripting H. van Genderen 83 Historisch rollenspel: Doelen Cliënt krijgt meer zicht op eigen rol in de interactie Cliënt krijgt meer zicht op de motieven bij ouder(s) Bijstellen schema s door andere interpretatie van de situatie Therapeut kan feedback geven vanuit de kindrol Uitproberen nieuw gedrag vanuit nieuw (gezond) schema Rescripten H. van Genderen 84 H. van Genderen 14

15 Doel is niet Dat de cliënt zich achteraf schuldig voelt over wat er mis ging. Cliënt krijgt meer zicht op de motieven bij ouder(s) en zichzelf, maar dat is niet gericht op het verontschuldigen van de ouders Uitproberen nieuw gedrag vanuit nieuw (gezond) schema, is niet bedoeld als vaardigheidstraining. Het is gericht op verandering van gedachten en gevoelens Na uitproberen van nieuw gedrag is het niet te verwachten dat de cliënt zijn gedrag meteen kan veranderen(schemawijziging is het doel) Het doel is schema wijziging H. van Genderen 85 Historisch rollenspel: Voorbereiding Bespreek een gedragspatroon dat vaak voorkomt en vast zit Cliënt bedenkt een situatie uit jeugd waarin dat ook optrad H. van Genderen 86 Historisch rollenspel 1. Cliënt = Kind Therapeut = de ander Aanname over mijzelf: Aanname van de ander over mij: 2. Cliënt = de ander Therapeut= het kind Oorspronkelijke gebeurtenis Oorspronkelijke gebeurtenis: rolomkering Cliënt ervaart het perspectief v.d. ander Alternatieve interpretatie over wat de ander van mij vindt: Alternatieve interpretatie over mijzelf: 3. Cliënt = Kind Therapeut = de ander Cliënt probeert nieuw gedrag uit Alternatieve interpretatie over wat de ander van mij vindt: Alternatieve interpretatie over mijzelf: Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Oefening Historisch rollenspel schuldinducerende ouder Voornemens over nieuw gedrag in de toekomst: H. van Genderen H. van Genderen H. van Genderen 88 Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Oefening DAG 3 Pushen van zelfexpressie en uiten van behoeften H. van Genderen 89 H. van Genderen 90 H. van Genderen 15

16 GEZONDE VOLWASSENE BLIJE ZELF- VERHEERLIJKER PERFECTIONISTISCHE OVERCONTROLEERDER VEELEISENDE OUDER (Ontkend:) KWETSBARE OBSESSIEF- COMPULSIEVE P. Obsessief-Compulsive Persoonlijkheidsstoornis (OCPS) Overdreven en dwangmatige aandacht voor productiviteit ten koste van andere activiteiten Legt de lat heel hoog Emoties worden niet belangrijk gevonden Ziet zichzelf als beter dan anderen op het gebied van precies zijn, verantwoordelijkheid nemen en moraal H. van Genderen 91 H. van Genderen 92 OCP TEMPERAMENT? geremdheid OPVOEDING Emotioneel misbruik in de jeugd Koude strenge opvoeding Hoge eisen en te vroeg teveel verantwoordelijkheid GEDACHTEN Ik ben altijd verantwoordelijk en moet competent zijn Anderen gedragen zich onverantwoordelijk en maken fouten GEVOELENS Angst, irritatie, schuldgevoel, spijt, teleurstelling GEDRAGINGEN Workaholisme, perfectionisme, controlerend, koppig, rigide BEHOEFTEN Veilige hechting aan anderen (zorg en acceptatie) Vrijheid om behoeften en gevoelens te uiten H. van Genderen 93 Spontaniteit enspel Herkennen modi van de Obsessief-Compulsive Persoonlijkheidsstoornis H. van Genderen 94 Behandeling Obsessief Compulsieve persoonlijkheidsstoornis Veeleisende/kritische kant wegsturen Perfectionistische overcontroleerder en Zelfverheerlijker vragen te minderen Leg uit dat emoties, intimiteit en sociale contacten belangrijk zijn en dring aan op veranderingen op dat gebied Oefenen met imperfectie Maak contact met Kwetsbare en Blije Kind H. van Genderen 95 Empathische confrontatie Ga na welk gedrag problemen geeft in de communicatie Toon begrip voor dit gedrag omdat het een reactie is op een schema of modus, maar geef tegelijkertijd aan dat het moet veranderen Confronteer de cliënt daarmee op een vriendelijke doch besliste manier Breng de boodschap persoonlijk Sta stil bij de emotie die dit oproept Leg verband tussen gedrag, schema, modi en het verleden H. van Genderen 96 H. van Genderen 16

17 Obsessief-Compulsive Persoonlijkheidsstoornis Empathische confrontatie Overcontroleerder Demonstratie en Oefening H. van Genderen 97 Stoelentechniek met de veeleisende ouder Benoem dat de veeleisende ouder (VO) modus actief is Zet VO op een andere stoel en laat hem vertellen wat hij van de situatie vindt Vraag de cliënt om terug te komen naar zijn originele stoel Laat de cliënt meer naast je komen zitten Start met het weerleggen van de argumenten van de VO, terwijl je praat tegen de lege stoel H. van Genderen 98 Stoelentechniek met de veeleisende ouder In begin doet de therapeut dat Later in therapie kan de Gezonde VW dat doen De therapeut moet winnen van de VO Maak contact met het KK Lukt dat niet ga dan in de stoel van het KK zitten (Cliënt op stoel T.) Verwoordt gevoelens van KK Laat cliënt terugkomen om eigen stoel en vraag of hij/zij die gevoelens heeft en kan voelen Herhaal zo nodig weerleggen VO Leg vervolgens verband H. van met Genderen de trigger in het heden 99 Obsessief-Compulsive Persoonlijkheidsstoornis Wegsturen veeleisende ouder met behulp van de tweestoelentechniek Demonstratie en Oefening H. van Genderen 100 Verschil in wegsturen straffende, of veeleisende of schuldinducerende ouder Demonstratie en Oefening Protocol sessie Elke sessie starten met vraag naar: Geluidsopname en afgelopen week; focus meer op gedragsverandering Ga na welke modus actief is (was) Focus meer op huidige leven Hoe pak je actuele problemen aan? Dring aan op gedragsverandering Ondersteun dit met experiëntiële en cognitieve technieken en flashcards H. van Genderen 101 H. van Genderen 102 H. van Genderen 17

18 Protocol sessie Maak ook gebruik van de therapeutische relatie Bespreek effect van disfunctionele modus op de relatie Help met het ontwikkelen van een gezonde houding Dring aan op gezond gedrag in de therapeutische relatie H. van Genderen 103 Protocol sessie Tien sessies een sessie per maand Focus op afgelopen maand Let vooral op gedragsveranderingen Ga na welke modi actief waren Geef complimenten over gezonde gedragingen Zie problemen als uitdagingen Wees niet kritisch of negatief over terugval. Herformuleer problemen als keuzes Psycho-Educatie: Oude modi verdwijnen niet helemaal, maar zullen minder invloed krijgen als je veel oefent met gezond gedrag. Motiveer cliënt om gezonde en autonome keuzes te maken H. van Genderen 104 Blije Kind Gelukkig, spontaan, blij, speels Maak plezier tijdens de sessies Stimuleer spel buiten de sessies Blije kind Stimuleren spontaniteit Demonstratie en oefening H. van Genderen 105 H. van Genderen 106 Behandeldoelen Gezonde Volwassene Help de cliënt met het versterken van de Gezonde Volwassen Therapeut / therapeutische relatie staat model voor de GV H. van Genderen 107 Gezonde Keuzes Doel is de geestelijke gezondheid en het gedrag te verbeteren Leg uit dat de keuzes die de cliënt tot nu toe maakte gebaseerd waren op disfunctionele modi en schema s Nieuw gedrag is noodzakelijk om tot een wezenlijke verandering te komen Help de cliënt met nadenken over wat hij/zij werkelijk wil Steun gezonde keuzes en help de angst daarvoor te overwinnen Dring aan op uitproberen nieuwe gedrag Vraag de volgende H. sessie van Genderen hoe het gelukt is. 108 H. van Genderen 18

19 Hoe versterk je de Gezonde Volwassene? Behandelmogelijkheden: Empathische confrontatie bij oud gedrag Verband oud gedrag en verleden leggen (toen functioneel nu niet) Imaginatie blokkades nieuw gedrag Stoelentechniek: Dialoog blokkade versus de gezonde kant Imaginatie uitvoeren nieuw gedrag Flashcard nieuw gedrag Therapeutische relatie verandert: meer loslaten en coachen H. van Genderen 109 Hoe versterk je de Gezonde Volwassene Bespreek gezonde keuzes op het gebied van: Opleiding en werk Hobby s Vrienden Partner keuze H. van Genderen 110 Aandringen op verandering Motiveren en stimuleren om nieuw gedrag uit te proberen Stap 1: Toon begrip voor de functie van het oorspronkelijke disfunctionele gedrag en leg verband met de schema s en modi Stap 2: Desondanks aandringen op verandering Stap 3: Leg uit dat verandering nu wel kan en moet om verbeteringen vast te houden H. van Genderen 111 DAG 4 H. van Genderen 112 Praktijktoets Doel Imaginaire rescripting Opsporen ontstaan schema s en modi in jeugd en die verbinden aan huidige problemen Schema s koppelen aan modi Schema s ervaren op gevoelsniveau Rescripting: de betekenis van vroeger ervaringen veranderen zodat de schema s veranderen Werking imaginaire rescripting: Nieuwe ervaringen in het geheugen opslaan naast de oude H. van Genderen 113 H. van Genderen 114 H. van Genderen 19

20 Imaginaire rescripting: Cliënt rescript 1. Originele situatie (Cl. is Kind) 2. Cl. is Gezonde volwassene die het kind helpt 3. Cl. is weer kind: Nu ervaart zij de steun die haar eigen GV geeft 4. T. parapfraseert wat de GV van de Cl. doet en zegt. Cluster C PS Demonstratie en Oefening Imaginaire rescripting Cliënt rescript H. van Genderen 115 H. van Genderen 116 Kwaadheid leren uiten Angst voor ervaren en uiten van gevoelens, met name irritatie en boosheid is een belangrijk probleem bij Cluster C Cliënten moeten leren dat het normaal en gezond is om kwaadheid te uiten. Leren assertief te zijn. H. van Genderen 117 Oefenen door: Kwaadheid leren uiten Rollenspel Imaginatie oefeningen Schrijfoefeningen (bv. Brief schrijven waarin kwaadheid geuit wordt en die niet versturen) Kwaadheid uiten tegen de Therapeut Drama Therapie Speelse activiteiten zoals touwtrekken H. van Genderen 118 Cluster C PD Demonstratie en Oefening: Kwaadheid uiten H. van Genderen 119 H. van Genderen 20

Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen

Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen Schematherapie voor Cluster-C Persoonlijkeidsstoornissen Hannie van Genderen Remco van der Wijngaart H. van Genderen 1 H. van Genderen 2 H. van Genderen 3 H. van Genderen 4 H. van Genderen 1 Programma

Nadere informatie

Schematherapie bij persoonlijkheidsstoornissen en verslaving. Tineke van der Linden GGz Breburg

Schematherapie bij persoonlijkheidsstoornissen en verslaving. Tineke van der Linden GGz Breburg Schematherapie bij persoonlijkheidsstoornissen en verslaving Tineke van der Linden GGz Breburg Tineke van der Linden Gz-psycholoog in opleiding tot specialist Schematherapeut Cognitief gedragstherapeut

Nadere informatie

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven 1 Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen Hélène Bögels Remco van

Nadere informatie

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven 1 Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen Hélène Bögels Remco van

Nadere informatie

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven 1 Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen Remco van der Wijngaart

Nadere informatie

Meerstoelen techniek. Remco van der Wijngaart

Meerstoelen techniek. Remco van der Wijngaart Meerstoelen techniek Remco van der Wijngaart Agenda - Opfrissen kennis - -Stoelen ter diagnostiek -Fine tuning stoelentechniek; herkennen valkuilen -Copingmodi: sterke Onthechte Beschermer en Overcompenserende

Nadere informatie

Imaginaire rescripting in groepsschematherapie voor BPS. Guido Sijbers en Rosi Reubsaet

Imaginaire rescripting in groepsschematherapie voor BPS. Guido Sijbers en Rosi Reubsaet Imaginaire rescripting in groepsschematherapie voor BPS Guido Sijbers en Rosi Reubsaet Programma Introductie Theorie Rollenspel (presenteren en zelf oefenen) Afronding en evaluatie 2 Korte inleiding (groeps)schematherapie

Nadere informatie

Beoordeel de twee vas-schalen. Indien niet van toepassing omcirkel: A. In hoeverre waren bovenstaande methoden en technieken op z n plaats?

Beoordeel de twee vas-schalen. Indien niet van toepassing omcirkel: A. In hoeverre waren bovenstaande methoden en technieken op z n plaats? Schaal voor therapietrouw en competentie van de therapeut (NL) (Afgeleid van de Therapy Adherence and Competence Scale voor Schema Focused Therapie voor de Borderline Persoonlijkheidsstoornis) Jeffrey

Nadere informatie

Het therapeutisch gebruik van humor in de behandeling van Obsessief Compulsieve Persoonlijkheidsheidsstoornis. Guido Sijbers Remco van der Wijngaart

Het therapeutisch gebruik van humor in de behandeling van Obsessief Compulsieve Persoonlijkheidsheidsstoornis. Guido Sijbers Remco van der Wijngaart Het therapeutisch gebruik van humor in de behandeling van Obsessief Compulsieve Persoonlijkheidsheidsstoornis Guido Sijbers Remco van der Wijngaart Obsessief Compulsieve PS Kenmerken.. de eindeloze worsteling

Nadere informatie

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven 1 Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Remco van der Wijngaart 2 Dag 1 6 Kennismaken

Nadere informatie

Programma. Boze modi: varianten Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Remco van der Wijngaart, Kind modi Boze Kind, Razende Kind

Programma. Boze modi: varianten Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Remco van der Wijngaart, Kind modi Boze Kind, Razende Kind Hanteren van Boze Modi in Schematherapie Remco van der Wijngaart, Supervisor schematherapie, vice president ISST Programma Dag 1 Leren herkennen van de verschillende boze modi Algemene strategieen in hanteren

Nadere informatie

Programma. Boze modi: varianten Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Leren herkennen en onderscheiden boze modi

Programma. Boze modi: varianten Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Leren herkennen en onderscheiden boze modi Hanteren van Boze Modi in Schematherapie Remco van der Wijngaart, Supervisor schematherapie, vice president ISST Dag 1 Leren herkennen van de verschillende boze modi Algemene strategieen in hanteren boosheid

Nadere informatie

Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen.

Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen. Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen. FPC de Oostvaarderskliniek & Victas Philip Jonkers, Psychotherapeut OVK Thecla van Meer - Doll, GZ-psycholoog

Nadere informatie

Schematherapie voor Cluster C. Anoek Weertman a.weertman@gmail.com

Schematherapie voor Cluster C. Anoek Weertman a.weertman@gmail.com Schematherapie voor Cluster C Anoek Weertman a.weertman@gmail.com Kernpunten (SFT) cluster C 1. Contact leren maken met gevoelens en behoeften middels experiëntiële technieken; 2. Gedragsverandering noodzakelijk

Nadere informatie

Schema therapie voor depressie. Remco van der Wijngaart

Schema therapie voor depressie. Remco van der Wijngaart Schema therapie voor depressie Remco van der Wijngaart Waarom ST voor depressie? CGT is effectief maar slechts 40-50% herstelt volledig in een eerste behandeling 5-20% van de patienten ontwikkelt een chronische

Nadere informatie

Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Supervisor schematherapie, vice president ISST. Programma

Hanteren van Boze Modi in Schematherapie. Supervisor schematherapie, vice president ISST. Programma Hanteren van Boze Modi in Schematherapie Remco van der Wijngaart, Supervisor schematherapie, vice president ISST Programma Dag 1 Leren herkennen van de verschillende boze modi Algemene strategieen in hanteren

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Wat kunt u verwachten? Vanaf 1990; ontwikkeling Schema Therapie. Halsteren. Behandelmodel /2012

Wat kunt u verwachten? Vanaf 1990; ontwikkeling Schema Therapie. Halsteren. Behandelmodel /2012 Wat kunt u verwachten? Cluster C podium De Do s en Don ts bij Cluster C Schematherapie door de jaren heen. Trimbos: Utrecht, 21 januari 2016 door Eelco Muste Terugblik ontwikkeling programma s en ontwikkelingen

Nadere informatie

Schema Therapie bij patiënten met een hoge mate van psychopathie. Wiley-Blackwell. Teun Bus GZ-psycholoog/Psychotherapeut

Schema Therapie bij patiënten met een hoge mate van psychopathie. Wiley-Blackwell. Teun Bus GZ-psycholoog/Psychotherapeut ANTISOCIALE PROBLEMATIEK: ER IS MEER MOGELIJK DAN U DENKT s Hertogenbosch -Rosmalen 4 december 2015 Schema Therapie bij patiënten met een hoge mate van psychopathie Wiley-Blackwell Teun Bus GZ-psycholoog/Psychotherapeut

Nadere informatie

Algemene folder - schemagerichte groepstherapie

Algemene folder - schemagerichte groepstherapie In deze folder wordt uitgelegd wat schemagerichte therapie is en hoe er in groepstherapie mee wordt gewerkt. Het kan zijn dat u zich na het lezen van deze informatie afvraagt of deze therapie voor u de

Nadere informatie

EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen

EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen Annemieke Driessen en Hellen Hornsveld EMDR congres 18 april 2015 Model AD 15 minuten Zoekstr HH 10 Schema s KO AD 10 EMDR en IR HH 10 Casus / video AD

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen 1 Dag 1 2 Definitie schema: Kennisstructuur ontstaan in de (vroege) jeugd, die tot uiting komt in zich herhalende patronen van denken,

Nadere informatie

Schemagerichte cognitieve therapie bij borderline-persoonlijkheidsstoornis

Schemagerichte cognitieve therapie bij borderline-persoonlijkheidsstoornis Schemagerichte cognitieve therapie bij borderline-persoonlijkheidsstoornis Hannie van Genderen Arnoud Arntz UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Zetwerk: Holland Graphics,

Nadere informatie

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen

Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen Remco van der Wijngaart Rosi Reubsaet 1 Dag 1 2 Definitie schema: Kennisstructuur ontstaan in de (vroege) jeugd, die tot uiting komt

Nadere informatie

ERVAREN DOE JE MET HET LICHAAM

ERVAREN DOE JE MET HET LICHAAM ERVAREN DOE JE MET HET LICHAAM DAN ONTVOUWT ZICH BETEKENIS Schematherapie Pessotherapie EMDR 3 manieren om het verleden toegankelijk te maken Doel: realistisch perspectief op de werkelijkheid Lichamelijke

Nadere informatie

Theoretische beschouwing

Theoretische beschouwing 5 Theoretische beschouwing.1 Schematherapie voor persoonlijkheidsproblematiek 6. Overeenkomsten en verschillen tussen schematherapie en cognitieve gedragstherapie voor As II 8 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Iedereen heeft zo zijn eigenaardigheden. Echter, soms heeft iemand extreme persoonlijke eigenschappen en vertoont hij hinderlijk gedrag. Dit kan zo ernstig zijn dat

Nadere informatie

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen

Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven. H. van Genderen Een ding heb ik in die acht jaar therapie wel geleerd Je kunt het beste je moeder van alles de schuld geven 1 Schematherapie voor persoonlijkheidsstoornissen Hannie van Genderen Remco van der Wijngaart

Nadere informatie

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER Wat is complex trauma? Theoretisch model trauma/persoonlijkheid Welke rol speelt middelengebruik? Fasering in de behandeling Indicatiestelling

Nadere informatie

Schematherapie in groepen voor borderline persoonlijkheidsstoornissen

Schematherapie in groepen voor borderline persoonlijkheidsstoornissen Artikel Issue Issue / Series / Title PsychoPraktijk Issue / Series / Volume Nr 5 Issue / Date 2010 Issue / Pages / First Page Issue / Pages / Last Page Schematherapie in groepen voor borderline persoonlijkheidsstoornissen

Nadere informatie

Promotieonderzoek PTSS. Algemene karakteristieken

Promotieonderzoek PTSS. Algemene karakteristieken Promotieonderzoek Imaginaire Exposure vs Imaginaire Rescripting bij PTSS drs. Paula de Jong & drs. Mellony van Hemert Psychotherapy & Movement Copyright 2013 P&M Psychotherapie in Amsterdam PTSS Fysiek,

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

SCHerp Deeltijd Voor wie? Hoe? Waar en wanneer?

SCHerp Deeltijd Voor wie? Hoe? Waar en wanneer? SCHerp Deeltijd In SCHerp Deeltijd combineren we schematherapie (SCH) met cognitieve gedragstherapie (Exposure en ResponsPreventie). Zie de bijlage voor meer uitleg over schematherapie, exposure en responspreventie.

Nadere informatie

Schematherapie bij dubbeldiagnose

Schematherapie bij dubbeldiagnose Schematherapie bij dubbeldiagnose (verslaving & persoonlijkheidsproblematiek) Handvaten voor diagnostiek en psychotherapie Lieve De Backer & Liesbet Cornelis Afdeling 3 Broeders Alexianen Boechout Agenda

Nadere informatie

door Michiel van Vreeswijk & Jenny Broersen

door Michiel van Vreeswijk & Jenny Broersen Groepsschematherapie In deze bijdrage gaan we in op groepsschematherapie. We besteden aan aandacht aan de vraag voor wie deze vorm van therapie geschikt is, wat het precies is, welke technieken er gebruikt

Nadere informatie

Het geïntegreerd behandelen van verslavingsproblematiek en PTSS

Het geïntegreerd behandelen van verslavingsproblematiek en PTSS Het geïntegreerd behandelen van verslavingsproblematiek en PTSS Dag van de Inhoud Den Haag 28 september 2017 Ante Lemkes, GZ-psycholoog in opleiding tot Specialist Inleiding Introductie van mezelf, jullie

Nadere informatie

WANNEER VERTEL JE HET AAN JE KINDEREN? Als de beslissing om te gaan scheiden eenmaal genomen is, dan kun je dit het beste zo snel mogelijk aan de

WANNEER VERTEL JE HET AAN JE KINDEREN? Als de beslissing om te gaan scheiden eenmaal genomen is, dan kun je dit het beste zo snel mogelijk aan de OVER EN UIT OVER EN UIT Welkom bij de e-training Over en uit. In deze training leer je beter om te gaan met je scheiding. Je leert hoe je het beste het nieuws van de scheiding aan je kind kan vertellen,

Nadere informatie

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden DIABETES EN DEPRESSIE Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden IEDERS WENS DE IDEALE PATIENT, DE IDEALE DOKTER COMPLEXE PROBLEMEN COMPLEXE AANPAK DETERMINANTEN VAN (ON)GEZONDHEID

Nadere informatie

Hoe haal ik het beste uit mijn medewerkers? 2016 Christine Bender Coaching & Consulting 1

Hoe haal ik het beste uit mijn medewerkers? 2016 Christine Bender Coaching & Consulting 1 Hoe haal ik het beste uit mijn medewerkers? 2016 Christine Bender Coaching & Consulting 1 Even voorstellen 2016 Christine Bender Coaching & Consulting 2 Ik geloof dat iedereen zijn eigen manier heeft om

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Helpers & Helden Groepsmodule Schemagerichte Therapie bij LVB

Helpers & Helden Groepsmodule Schemagerichte Therapie bij LVB Helpers & Helden Groepsmodule Schemagerichte Therapie bij LVB Karin Frijters Klinisch Psycholoog kfrijters@trajectum.info Nicole Strijbos Beeldend Therapeut NStrijbos@derooysewissel.nl Opdrachtgever en

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17 Inhoudsopgave Voorwoord 11 Dankwoord 15 Inleiding 17 1 Kenmerken en risicofactoren van eetstoornissen 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Psychische achtergronden 26 1.3 Gebrek aan eigenwaarde en zelfvertrouwen 27

Nadere informatie

PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE. Zelfbeeldmodule BEHANDELING

PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE. Zelfbeeldmodule BEHANDELING PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE Zelfbeeldmodule BEHANDELING Zelfbeeldmodule introductie We werken in deze zelfbeeldmodule van 20 weken onder andere met dit boek, dat u eventueel zelf kunt aanschaffen, om het

Nadere informatie

Kliniek: SCHerp Voor wie Hoe?

Kliniek: SCHerp Voor wie Hoe? Kliniek: SCHerp In de klinische SCHerp behandeling combineren we schematherapie (SCH) met cognitieve gedragstherapie (Exposure en ResponsPreventie). Zie de bijlage voor meer uitleg over schematherapie,

Nadere informatie

Programma workshop. Van slachtoffer naar dader: Inleiding. Inleiding. Danny (1) Schematherapie in de tbs-kliniek

Programma workshop. Van slachtoffer naar dader: Inleiding. Inleiding. Danny (1) Schematherapie in de tbs-kliniek Programma workshop Van slachtoffer naar dader: Schematherapie in de tbs-kliniek Inleiding Uitleg Schematheorie a.d.h.v. casus Schematherapie in de tbs-praktijk Onderzoeksresultaten RCT Groepsimaginatie

Nadere informatie

Chronisch, herhaald suicidaal gedrag bij borderline-patienten. Bert van Luyn Brugge, Plenaire middagsessie

Chronisch, herhaald suicidaal gedrag bij borderline-patienten. Bert van Luyn Brugge, Plenaire middagsessie Chronisch, herhaald suicidaal gedrag bij borderline-patienten Bert van Luyn Brugge, Plenaire middagsessie 1445-1615 Verschillende vormen van (chronisch) suïcidaal gedrag Suicidale Phenotypen 1. reactief,

Nadere informatie

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Van DSM IV naar DSM 5 DSM IV - somatisatie stoornis, - somatoforme

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

De kracht van Houd me Vast. Pieter Dingemanse en Karin Wagenaar NVRG 20 september, 2013

De kracht van Houd me Vast. Pieter Dingemanse en Karin Wagenaar NVRG 20 september, 2013 De kracht van Houd me Vast Pieter Dingemanse en Karin Wagenaar NVRG 20 september, 2013 Ervaring met Houd me vast : een echtpaar Wat is Houd me vast? Programma van 8 x 2 uur. Heldere structuur EFT proces

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Therapeutische relatie en herstellen breuken. Workshop van de training Geïntegreerde Richtlijnbehandeling Persoonlijkheidsstoornissen

Therapeutische relatie en herstellen breuken. Workshop van de training Geïntegreerde Richtlijnbehandeling Persoonlijkheidsstoornissen Therapeutische relatie en herstellen breuken Workshop van de training Geïntegreerde Richtlijnbehandeling Persoonlijkheidsstoornissen Inhoud Workshop Deze workshop gaat over de verschillende klinische processen

Nadere informatie

1.Een te hoge EE. 2.Te veel regels; machtsstrijd i.p.v. therapie. Studiedag dubbel diagnose. Geboeid door complexiteit.

1.Een te hoge EE. 2.Te veel regels; machtsstrijd i.p.v. therapie. Studiedag dubbel diagnose. Geboeid door complexiteit. Studiedag dubbel diagnose Geboeid door complexiteit 25 OKTOBER 2011 DUBBEL DIAGNOSE PATIËNTEN DE OUTLAWS VAN DE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG STEVE SERCU VALKUILEN VOOR DE HULPVERLENERS Expressed Emotion

Nadere informatie

Janneke Gieles eric van den elsen marta saiz clayton leslie soraya basiran annemarie (touché)

Janneke Gieles eric van den elsen marta saiz clayton leslie soraya basiran annemarie (touché) Gekwetst zijn als een vriend afbelt of in elkaar krimpen van kritiek op het werk. Als je reactie niet in verhouding is tot de ernst van de gebeurtenis, houdt dat vaak verband met gevoeligheden uit je jeugd.

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

We gebruiken in deze vragenlijst de term psychische klachten. Maar neem gerust een andere term in gedachten als je die beter vindt.

We gebruiken in deze vragenlijst de term psychische klachten. Maar neem gerust een andere term in gedachten als je die beter vindt. Een stigma kan gezien worden als een stempel met negatieve lading dat mensen met psychische aandoeningen opgedrukt krijgen door de omgeving of maatschappij. Dit wordt door velen zo ervaren. Wat ook voorkomt

Nadere informatie

Stoppen met zelfbeschadiging?

Stoppen met zelfbeschadiging? Stoppen met zelfbeschadiging? Hoe weet ik of ik eraan toe ben te stoppen? Besluiten om te stoppen met zelfbeschadiging is een persoonlijke beslissing. Niemand kan dit voor je beslissen. Stoppen omdat je

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder

Terrorisme en dan verder Terrorisme en dan verder Hoe kunt u omgaan met de gevolgen van een aanslag? - Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie.

Nadere informatie

Voor welke toekomst leiden we op? Opleidersmiddag NVGP 5 februari 2015

Voor welke toekomst leiden we op? Opleidersmiddag NVGP 5 februari 2015 Voor welke toekomst leiden we op? Opleidersmiddag NVGP 5 februari 2015 Schematherapie in de groep: een uitdaging voor supervisoren! Els Loeb, klinisch psycholoog/psychotherapeut/teamleider schemagerichte

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Helpers en Helden gezocht!

Helpers en Helden gezocht! Helpers en Helden gezocht! Karin Frijters, klinisch psycholoog Tjerk Jan Haga, dramatherapeut 16 juni 2017 Inhoud Oefening Korte uitleg schematherapie Module Helpers en Helden Kantenmodel Uitbeelden kant

Nadere informatie

Helpers en Helden gezocht!

Helpers en Helden gezocht! Helpers en Helden gezocht! Karin Frijters, klinisch psycholoog Tjerk Jan Haga, dramatherapeut 16 juni 2017 Inhoud Oefening Korte uitleg schematherapie Module Helpers en Helden Kantenmodel Uitbeelden kant

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

VGCt workshop 2011. Imaginaire Rescripting bij PTSS Paula de Jong PsyQ Psychotrauma email: p.dejong@psyq.nl

VGCt workshop 2011. Imaginaire Rescripting bij PTSS Paula de Jong PsyQ Psychotrauma email: p.dejong@psyq.nl VGCt workshop 2011 Imaginaire Rescripting bij PTSS Paula de Jong PsyQ Psychotrauma email: p.dejong@psyq.nl Naam Inhoud Frequentie Optionele toevoeging Max duur HH? Doorstroom PT11 Motivatie Individueel

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Werkboek klinische schematherapie

Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Redactie: Eelco Muste Anoek Weertman Anne-Marie Claassen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Schematherapie in groepen (STG) voor borderline persoonlijkheidsstoornis. Guido Sijbers

Schematherapie in groepen (STG) voor borderline persoonlijkheidsstoornis. Guido Sijbers Schematherapie in groepen (STG) voor borderline persoonlijkheidsstoornis Guido Sijbers Dag 1 2 Korte inleiding schematherapie 3 Schema s Definitie schema: Kennisstructuur ontstaan in de (vroege) jeugd,

Nadere informatie

Workshop. PTSS en verslaving. Coos Meester Verpleegkundig specialist MANP

Workshop. PTSS en verslaving. Coos Meester Verpleegkundig specialist MANP Workshop PTSS en verslaving Coos Meester Verpleegkundig specialist MANP Marit Uijl Master of Nursing i.o. Start en einde van de Sessie Start van de sessie Sinds de vorige sessie: 1. Hoe voel je je? 2.

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

Schemagerichte groepstherapie Scelta Nijmegen

Schemagerichte groepstherapie Scelta Nijmegen Schemagerichte groepstherapie Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Schemagerichte therapie is ontworpen voor cliënten met diverse, al lange tijd bestaande emotionele problemen, waarbij ervan

Nadere informatie

Het betrekken van familieleden bij de behandeling van dubbele diagnose

Het betrekken van familieleden bij de behandeling van dubbele diagnose Het betrekken van familieleden bij de behandeling van dubbele diagnose Maarten Smeerdijk Congres LEDD, 21 april 2011 AMC, zorglijn Vroege Psychose Waarom familieleden betrekken bij de behandeling van DD?

Nadere informatie

Copingstrategieën per Schema

Copingstrategieën per Schema Copingstrategieën per Schema Bij elk schema staat eerst de beschrijving van veel voorkomende opvattingen bij overgave aan het schema, daarna de gezonde manier van omgaan met het schema en als laatste de

Nadere informatie

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Rouw en Verdriet bij Ouderen Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Ouder worden: spontane ongewilde onomkeerbare veranderingen Fysieke veranderingen - Gezondheid - Mobiliteit - Fysieke capaciteiten

Nadere informatie

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen?

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motieven en persoonlijkheid Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatie psychologen vragen: Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatiepsychologen zoeken naar de motieven, de drijfveren

Nadere informatie

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM )

WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) WERKWIJZE VOOR HET VERANDEREN VAN (KERN)OPVATTINGEN MET EMDR ( RECHTSOM ) (zie ook het voorbereidingsformulier voor patiënten) 1. Casusconceptualisatie De invloed van negatieve (kern)opvattingen staat

Nadere informatie

VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND

VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND Verlies lijden en verdriet hebben Verlies lijden is iets dat de meeste van ons op een bepaald moment in hun leven meemaken en

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Zorgprogramma Angststoornissen

Zorgprogramma Angststoornissen Zorgprogramma Angststoornissen Doelgroep Het Zorgprogramma Angststoornissen is bedoeld voor volwassenen die een angststoornis hebben. Mensen met een angststoornis hebben last van angsten zonder dat daar

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Een dierbare verliezen. Informatie voor nabestaanden

Een dierbare verliezen. Informatie voor nabestaanden 00 Een dierbare verliezen Informatie voor nabestaanden Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren, en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Geheugenkliniek: Behandeling

Geheugenkliniek: Behandeling Als zorgverlener willen we graag helpen; tegemoet komen en adviezen aanreiken. We wensen de patiënt en zijn omgeving dan ook met dit document te informeren over de mogelijke behandelingen die plaatsvinden

Nadere informatie

SYMPOSIUM NAJAARSCONGRES VGCT 2009

SYMPOSIUM NAJAARSCONGRES VGCT 2009 SYMPOSIUM NAJAARSCONGRES VGCT 2009 Interactiegericht behandelen bij persoonlijkheidsstoornissen in relatie tot comorbide angst-, stemmings- en impulscontrolestoornissen - de protocollen voorbij door Adriaan

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Rollenspel. om zich kind te voelen.

Rollenspel. om zich kind te voelen. Schematherapie bij borderline-persoonlijkheidsstoornis te jong al 'groot' zijn en weten nauwelijks hoe een kind de dingen beleeft. De therapeut moet dan proberen de verantwoordelijkheid voor de ouder(s)

Nadere informatie

Werkboek les helende emoties boosheid, angst, pijn en verdriet Verdriet Schuldgevoel

Werkboek les helende emoties boosheid, angst, pijn en verdriet Verdriet Schuldgevoel Er zijn 4 soorten helende emoties boosheid, angst, pijn en verdriet. Boosheid is de 1 e emotie die vooral mannen vaak eerst voelen. De 3 andere liggen eronder. Vrouwen wordt geleerd om niet boos te mogen

Nadere informatie

Ter Berken. Context: Volgorde: - Eetstoornissen - Vrouwen 15j-40j - Eigen keuze voor opname - Groepstherapie

Ter Berken. Context: Volgorde: - Eetstoornissen - Vrouwen 15j-40j - Eigen keuze voor opname - Groepstherapie Ter Berken Context: - Eetstoornissen - Vrouwen 15j-40j - Eigen keuze voor opname - Groepstherapie Volgorde: - Verpleegkundige - Psychologe - Psychomotorisch therapeute Verpleegkundige verzorging - Neutrale

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

4-7-2015. Wat kunt u verwachten? Vanaf 1990; ontwikkeling Schema Therapie. Halsteren. 2003: De bijbel van Schema Therapie.

4-7-2015. Wat kunt u verwachten? Vanaf 1990; ontwikkeling Schema Therapie. Halsteren. 2003: De bijbel van Schema Therapie. Wat kunt u verwachten? Modi in Groepen Ontwikkeling en toepassing van schema therapie in deeltijd en klinische setting. Breukelen, 10 juni 2015 door Eelco Muste Jeffrey Young en schema s Relatie schema

Nadere informatie

Schematherapie in groepen

Schematherapie in groepen 11 Schematherapie in groepen.1 Inleiding schematherapie in de groep 12.2 Groepsdynamica in schemagroepstherapie 1.2.1 Startfase: sessie 1 1.2.2 Werkfase: sessie 4 15 14.2. Afrondende fase: sessie 16 18

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Experiëntiële technieken: 2 doelen. Starten met Imaginatie. Imaginatie. Imaginatie met Rescripting en Reparenting

Experiëntiële technieken: 2 doelen. Starten met Imaginatie. Imaginatie. Imaginatie met Rescripting en Reparenting Experiëntiële technieken: 2 doelen Imaginatie & Rescripting in Schematherapie Eelco Muste en Sigrid Geertzema VGCt Najaarscongres 11 November 2016 1. Emoties oproepen die verband houden met oude onaangepaste

Nadere informatie

Behandeling van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen

Behandeling van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Behandeling van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Dr. A.C. (Arjan) Videler Psychotherapeut/GZ-psycholoog/Senior Onderzoeker Manager behandeling Expertisecentrum PersonaCura Treatment of personality

Nadere informatie