Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ""

Transcriptie

1 Corporate governance: DE WEG NAAR EEN GEDRAGEN IN CONTROL VERKLARING Beursfondsen hebben tijdgedreven een intern risicobeheersings- en controlesysteem moeten implementeren om te voldoen aan de eisen van corporate governance codes die op hen van toepassing zijn. Dat is geen eenvoudige zaak gebleken. Voor niet-beursgenoteerde organisaties ontbreekt de tijdsdruk, hetgeen hen de mogelijkheid geeft de implementatie van een irc-systeem kwaliteitgedreven uit te voeren. Jeppe Machielsen, Gerard Vesseur en Francis Bouman: Een intern risicobeheersingsen controlesysteem (irc-systeem) implementeren om te voldoen aan de eisen van de Code Tabaksblat of de Sarbanes-Oxley (SOx) Act is geen sinecure. Dit temeer omdat, vanwege de voor beursfondsen vaststaande invoerdatum, de implementaties tijdgedreven zijn geweest. Een voorbeeld daarvan is de implementatie bij Endemol, waarover een artikel is gepubliceerd in MCA in juni 2005 (Van Horn en Oostvogel). In navolging van de beursfondsen werken ook niet-beursgenoteerde organisaties aan de implementatie of verbetering van irc-systemen. Door het ontbreken van een beursnotering zijn zij daarbij niet gebonden aan een invoerdatum, waardoor zij de keuze kunnen maken om dit kwaliteitgedreven in plaats van tijdgedreven uit te voeren. In dit artikel beschrijven wij de ervaringen met een kwaliteitgedreven implementatie bij ENECO Energie. Vanwege haar bijzondere maatschappelijke rol heeft ENECO zich op vrijwillige basis geconfirmeerd aan de Code Tabaksblat en daarmee de verplichting op zich genomen een adequaat en effectief irc-systeem te hebben. Content en context De verschillen tussen een tijdgedreven en een kwaliteitgedreven aanpak zijn met name te vinden in de zachte factoren, ofwel de context, die bij een implementatie spelen. Voor wat betreft de harde factoren, ofwel de content, zijn bij een kwaliteitgedreven aanpak dan ook weinig verschillen te constateren. In het kader van de content heeft ENECO immers ook een irc-systeem moeten ontwikkelen en implementeren om vervolgens de werking ervan vast te stellen. De relevante aspecten bij een implementatie op het gebied van de content zijn uitgebreid beschreven in het artikel over de implementatie bij Endemol. Dit artikel richt zich daarom op de context, die per projectfase wordt uitgewerkt. Om de verschillen met een tijdgedreven aanpak inzichtelijk te maken zal daarbij regelmatig de vergelijking met de casus Endemol worden gemaakt. Fase 1: voorbereiding think before you act Een belangrijk verschil met een tijdgedreven aanpak betreft de tijd die kan worden genomen om de implementatie voor te bereiden. Daar waar Endemol vanwege de Amerikaanse beursnotering van haar moedermaatschappij Telefonica ultimo 2004 moest voldoen aan de vereisten van de Sarbanes-Oxley Act, kon ENECO de datum waarop de implementatie gereed moest zijn zelf bepalen. De additioneel beschikbare tijd heeft ENECO voor een belangrijk deel aan de voorbereiding besteed. Een drietal aspecten is daarbij vooraf goed geregeld: de projectstructuur en commitment, een herkenbaar control framework en aandacht voor verandermanagement. Projectstructuur en commitment Als projectstructuur is het Prince2-model aangehouden met een stuurgroep, een centraal corporate projectteam en decentrale teams in de bedrijfsonderde- MCA: maart 2008, nummer 1 33

2 len. Weinig nieuws zult u denken. Dat is ook zo, met dien verstande dat voor de bemensing de toon in de organisatie direct gezet is door geen blik consultants open te trekken maar eigen medewerkers vrij te maken om de teams te bemensen. Alleen waar dat absoluut noodzakelijk was, zijn kennis en ervaring extern ingehuurd. De inzet van eigen mensen en het nauw betrekken van de bedrijfsonderdelen in het bepalen van de aanpak is een belangrijk verschil met de aanpak bij Endemol. Daar is namelijk de externe accountant gevraagd welke acties noodzakelijk waren en is voor de uitvoering een extern adviesbureau ingeschakeld. Naast de inzet van eigen mensen heeft de Raad van Bestuur (RvB) van ENECO zijn commitment duidelijk laten blijken door een RvB-lid voorzitter van de stuurgroep te maken, de voortgang van het project maandelijks in het Audit & Risk Committee te behandelen en de voortgang te bespreken in de periodieke reviewgesprekken die de RvB heeft met de directies van de bedrijfsonderdelen. De lijnorganisatie, en daarmee een deel van de borging, is door ENECO daardoor vanaf het begin in de structuur verweven. Herkenbaar control framework Evenals Endemol heeft ENECO voor wat betreft de content het COSO-ERM-model (zie figuur 2) gebruikt als basis voor haar control framework. Een verschil is echter de mate waarin dit framework organisatiespecifiek is gemaakt. Om optimaal draagvlak voor het framework te bewerkstelligen heeft ENECO niet simpelweg de best practices uit COSO- ERM over de organisatie uitgerold maar is een diepgaande vertaalslag gemaakt naar een op de organisatie toegesneden irc-systeem; het ENECO Control & Risk Systeem (ECRS, zie figuur 3). Omdat gebleken is dat het voor medewerkers lastig is het driedimensionale COSO-model te begrijpen en toe te passen is het ECRS tweedimensionaal opgebouwd. Daarbinnen zijn alle bestaande beheersinstrumenten, die de organisatie al had, samengebracht binnen een structuur van dertien bouwstenen. Nieuwe elementen zijn slechts op beperkte schaal ingebracht en alleen daar waar dit absoluut noodzakelijk was. Door zichtbaar te maken dat het model een kapstok is waarin bestaande beheersinstrumenten zijn samengebracht, kon het model eenvoudig worden verkocht in de organisatie, hetgeen het draagvlak voor het systeem sterk ten goede is gekomen. WAT IS ENECO ENERGIE? ENECO Energie (www.eneco.nl) is een van de drie toonaangevende energiebedrijven in Nederland. ENECO voert een geïntegreerde distributiestrategie en richt zich op productie, transport, handel, levering en meting van energie (elektriciteit, gas en warmte) en daaraan gerelateerde producten en diensten. In totaal bedient zij circa twee miljoen zakelijke en huishoudelijke klanten. In 2006 behaalde ENECO een omzet van 4,3 miljard en een nettowinst van 311 miljoen. ENECO heeft circa 5000 medewerkers die vooral hun standplaats hebben in de provincies Zuid- Holland en Utrecht. Het hoofdkantoor is gevestigd in Rotterdam. WAT IS PRINCE2? Prince2 staat voor Projects IN Controlled Environments en is een in Engeland ontwikkelde public domain standaard voor het managen van projecten. De methode is gebaseerd op best practices, waarbij de belangrijkste kenmerken van de aanpak zijn: - toepassing van een business case voor de bedrijfseconomische rechtvaardiging van een project; - een voorgeschreven en vastomlijnde projectstructuur; - een gestructureerde indeling van een project in fasen (zie figuur 1); - toepassing van management by exception en risicomanagement gedurende het project. Prince2 is de meest door organisaties toegepaste standaard (VU, 2007) voor projectmanagement in Nederland. WAT IS COSO-ERM? COSO staat voor het Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission en is terug te voeren tot de Watergate-onderzoeken uit Om illegale transacties, zoals steekpenningen, te voorkomen heeft COSO in 1992 een control framework gepubliceerd onder de titel Internal Control Integrated Framework. In 2004 heeft COSO een verdieping op het gebied van risicomanagement aan dit model gegeven door publicatie van het Enterprise Risk Management model (zie figuur 2). 34 MCA: maart 2008, nummer 1

3 Programma en algemeen management Projectmandaat Dirigeren project (stuurgroep) Project- PID Rapportages Fase eindrapport Eindrapportages voorstel Opstarten project Initiëren project Beheersen van Managen van Afsluiten fasen fase overgang project Werkpakket Afgerond werkpakket Initiatieplan Projectplan Leveren Fase- en Eind- producten wijzigings- documentatie plannen Teamplannen Plannen en monitoren (projectmanager) Aanloop Initiatie Fasen (uitvoering en beheersing) Afsluiting Figuur 1. Prince2-projectfasen Doelstellingen Strategisch Operationeel Verslaggeving Compliance Interne omgeving Componenten Formuleren van doelstellingen Identificeren van gebeurtenissen Risicobeoordeling Risicocreatie Organisatiebreed Divisie niveau Business unit niveau Afdelingsniveau Beheersactiviteiten Informatie en communicatie Monitoring Organisatieniveau Figuur 2. COSO-ERM frame work MCA: maart 2008, nummer 1 35

4 Managers en medewerkers moeten hun eigen specifieke invulling aan de normen geven De opbouw van het ECRS is gegroepeerd in vier clusters: ~ doelstellingen: dit omvat de doorvertaling van de missie, visie en strategie van ENECO naar concretere operationele en financiële doelstellingen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de risicobereidheid en de interne-controleomgeving. Onder laatstgenoemde vallen bij ENECO de van toepassing zijnde policies en procedures; ~ uitvoering: dit omvat alle processen en projecten die ENECO moet uitvoeren om de gestelde doelstellingen te kunnen bereiken, inclusief de toepassing van risicomanagement daarbij. Als randvoorwaarden hierbij zijn bouwstenen op het gebied van de bevoegd- en verantwoordelijkheden, organisatiestructuur en -cultuur alsmede human resource management en management development gedefinieerd; ~ rapportage: dit omvat het informeren, communiceren en monitoren van de uitvoering, bezien vanuit de drie doelstellingen die ENECO met het ECRS heeft: het bewaken van de realisatie van de strategische, operationele en financiële doelstellingen, het waarborgen van de betrouwbaarheid van de (financiële) verslaggeving, het waarborgen van de naleving van wet- en regelgeving (compliance); ~ toetsing: dit laatste cluster omvat de activiteiten die worden ondernomen om vast te stellen dat het gehele stelsel adequaat is opgezet en effectief werkt, hetgeen onder meer wordt vormgegeven door zelfcontroles, interne audits en externe audits. De vier clusters en de dertien bouwstenen waaruit deze zijn opgebouwd zijn nader uitgewerkt in een kleine honderd normen. Een voorbeeld van een norm uit de bouwsteen procesmanagement is dat bedrijfsonderdelen per proces inzichtelijk moeten hebben welke wet- en regelgeving van toepassing is en welke beheersmaatregelen getroffen zijn om te waarborgen dat de wetten en regels in dit proces worden nageleefd. Indien we dit voorbeeld relateren aan de COSO-ERM-kubus, geeft dit raakvlakken met de dimensie doelstellingen inzake compliance en de component met betrekking tot de beheersactiviteiten. Op soortgelijke wijze zijn alle raakvlakken tussen de drie dimensies van COSO-ERM en het ECRS van ENECO door middel van een matrix aan elkaar te koppelen door middel van een (zie tabel 1 op pag 39). In de tabel is voor wat betreft het organisatorische niveau geen nadere verdieping aangebracht omdat het ECRS voor alle organisatorische lagen van ENECO van toepassing is. Een ander aspect dat aan de acceptatie heeft bijgedragen is dat de in het ECRS opgenomen normen principle based en niet rule based zijn opgezet. Managers en medewerkers dienen hierdoor hun eigen specifieke invulling aan de normen te geven, waardoor zij tot nadenken worden gedwongen. Zo is bij het voorbeeld van de compliance met wet- en regelgeving binnen processen niet (rule based) voorgeschreven welke beheersmaatregelen moeten worden getroffen. Dit wordt (principle based) overgelaten aan de managers en medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het desbetreffende proces. De gedachte hierbij is dat zij het beste kunnen beoordelen welke beheersmaatregel het meest adequaat en effectief is. Het bijkomende voordeel van deze aanpak is dat het risico op een afvinkmentaliteit hierdoor is verminderd en het risicobewustzijn wordt vergroot. Tot slot is het belangrijk dat het ECRS niet als de waarheid is verkocht, maar dat het openstaat voor verbetering. Door een kwetsbare opstelling van het corporate projectteam ten aanzien van het ECRS zijn vanuit de organisatie de afgelopen twee jaar vele waardevolle verbetersuggesties ontvangen. Deze hebben bijgedragen aan een steeds hogere kwaliteit en bruikbaarheid van het ECRS. Het ter harte nemen van opmerkingen vanuit het veld heeft bovendien het draagvlak en enthousiasme ervoor nog verder vergroot, waardoor het ECRS op een natuurlijke manier een levend begrip is geworden bij alle lagen van het management van ENECO. Indien we deze aanpak vergelijken met die van Endemol valt op dat de ontwikkeling van het control framework bij Endemol in belangrijke mate het werk is geweest van afdelingen van de holding, terwijl ENECO de bedrijfsonderdelen een prominente rol heeft gegeven om het draagvlak te vergroten en de praktische toepasbaarheid vooraf te toetsen. Integraal verandermanagement Al in de voorbereiding is, als integraal onderdeel van het projectplan, voorzien in voldoende aandacht voor de veranderaspecten. Het in control brengen van een organisatie is namelijk sterk afhankelijk van het risicobewustzijn van management en medewerkers. Dit bewustzijn wordt als randvoorwaarde gezien om de interne beheersing te 36 MCA: maart 2008, nummer 1

5 Missie, visie en strategie Strategische doelstellingen en risicobeleid Interne-controleomgeving Operationele en financiële doelstellingen (succes- en prestatie-indicatoren) Doelstelling Economisch Juridisch Fiscaal Organisatiestructuur Bevoegdheden en verantwoordelijkheden Proces-, project- en risicomanagement Act Identificeren risico s Monitoren en Processen evalueren Projecten Check Implementeren Uitvoeren Rapportage & monitoring Plan Acties bepalen Crisismanagement Do HR & MD management Organisatiecultuur Uitvoering Rapportage Operationeel Financieel Compliance Risico s Toetsen opzet en werking Toetsing Zelfcontrole Internal audit Externe controle Figuur 3. ENECO Control & Risk Systeem (ECRS) INTERNE IN CONTROL VERKLARING ENECO Wij bevestigen verantwoordelijk te zijn voor de opzet en werking van het ECRS in ons bedrijfsonderdeel. Het ECRS is ENECO s invulling van de bepalingen II.1.3 en II.1.4 van de Code Tabaksblat. Wij hebben over het eerste halfjaar van 2007 een zelfcontrole uitgevoerd op het in ons bedrijfsonderdeel geïmplementeerde ECRS. Doel van onze beoordeling was vast te stellen of we voldoen aan de normen die zijn vastgelegd in het ECRS normenkader. Gebaseerd op onze zelfcontrole bevestigen wij dat we voldoen aan de normen die zijn vastgelegd in het ECRS normenkader en dat wij mede op basis daarvan in control zijn. Dit met uitzondering van eventuele in de bijlage opgenomen tekortkomingen. WAT IS ISO? ISO staat voor International Organization for Standardization en is een wereldwijde federatie van nationale normalisatie-instituten, waarvan het Nederlands Normalisatie Instituut één van de leden is. Door ISO worden zogenaamde ISO-normen uitgegeven, waarvan ISO 9001 in het kader van procesmanagement de meest gebruikte standaard is. De doelstellingen van ISO 9001 zijn het verhogen van de klanttevredenheid, voldoen aan eisen uit wet- en regelgeving alsmede voldoen aan eisen van de organisatie zelf. Eén van de instrumenten om deze doelstellingen te bereiken is het uitvoeren van directiebeoordeling. MCA: maart 2008, nummer 1 37

6 kunnen verbeteren. Om die reden is in de planning voorzien in een intensief trainingsprogramma voor management en medewerkers en zijn communicatie-experts ingezet om een effectief communicatieplan uit te werken ter ondersteuning van het project. Uit de casusbeschrijving van Endemol valt af te leiden dat zij voornamelijk op managementniveau bewustwording hebben nagestreefd, hetgeen vorm heeft gekregen door de implicaties van de SOx-wetgeving te bespreken op basis van een door de afdeling Group Control van de holding opgesteld Management Control Report. Fase 2: de uitvoering Centraal stellen bedrijfsoperaties Doordat ENECO heeft vastgehouden aan de initiële reikwijdte van de Code Tabaksblat, ofwel een adequate en efficiënte werking van het irc-systeem voor zowel de operaties als de financiën, is het mogelijk gebleken de operationele afdelingen betrokken te krijgen en te voorkomen dat het een financefeestje is geworden. ENECO is oprecht van mening dat beheersing van de operaties een randvoorwaarde is om tot betrouwbare financiële verslaggeving te kunnen komen. Daarom is bewust afgezien van de mogelijkheid tot beperking van de reikwijdte van de Code zoals die door de monitoring commissie (Commissie Frijns) is gecreëerd. Interne beheersing is hierdoor een organisatiebreed gedragen onderwerp geworden. De directeuren van de bedrijfsonderdelen zijn dan ook samen met hun finance manager, in de rol van business controller, verantwoordelijk voor het in control brengen en houden van hun business. Ieder halfjaar dienen zij gezamenlijk een interne in control verklaring te ondertekenen en aan de RvB af te geven. Belangrijk is dat dit geen formaliteit is, maar daadwerkelijk wordt gebruikt als instrument om elkaar aan te spreken op de mate van interne beheersing. Dat de operaties centraal staan wordt tevens ondersteund door het risicomanagementbeleid van ENECO, dat niet alleen op financiën is gericht maar evenzeer op de aspecten veiligheid en reputatie. In dit beleid is daarom expliciet vastgelegd wat de risicobereidheid van de RvB is op de genoemde aspecten. Om te waarborgen dat geen risico s worden gelopen die deze risicobereidheid overschrijden, is in het beleid een risicomanagementproces opgenomen. Dit proces voorziet onder meer in periodieke risicoanalyses en vereist, voor risico s die de bereidheid overschrijden, dat afdoende risicoreacties zijn geïmplementeerd. Afdoende wil hierbij zeggen dat het risico is teruggebracht tot een niveau dat binnen de risicobereidheid ligt. Ook voor haar klanten legt ENECO de nadruk op de operaties. Zij zijn gebaat bij een zo betrouwbaar en continu mogelijke levering van energie in combinatie met een foutloze factuur en goed lopende klantprocessen. Uit dien hoofde zou het maatschappelijk ook niet verantwoord zijn het ECRS te beperken tot alleen financiële aspecten. Als we de focus bij ENECO vergelijken met die van Endemol, valt op dat financiële processen bij Endemol een prominentere rol hebben. Dit lijkt logischerwijs te verklaren door het verschil tussen de Code Tabaksblat en SOx, waarbij laatstgenoemde zich primair richt op de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving en Tabaksblat een bredere scope heeft. Het zou echter een deel van de verklaring kunnen zijn. ENECO heeft, ook extern, duidelijk gecommuniceerd de Code Tabaksblat te gebruiken om een verdere invulling te geven aan haar maatschappelijke verantwoordelijkheid. Daarbij past een kwaliteitgedreven aanpak. Het artikel over Endemol spreekt daarentegen over Endemol moest daarom aan de slag met deze wet, waaruit kan worden afgeleid dat naleving van de SOx Act een doel op zich was. Zelfcontrole Betrokkenheid van managers en medewerkers is verder versterkt door de mate van compliance met de in het ECRS opgenomen uitgangspunten door middel van zelfcontroles te laten vaststellen volgens een structuur van zwemdiploma s. Hierdoor spreekt men elkaar nu aan op het hebben van een A- (adequaat), B- (effectief) of C-diploma (excellent), wat het niveau van interne beheersing uit de abstracte sfeer heeft gehaald. De zelfcontroles dienen halfjaarlijks door de bedrijfsonderdelen te worden uitgevoerd. Het instrument zelfcontrole heeft sterke overeenkomsten met de directiebeoordeling die in het kader van een ISOkwaliteitssysteem moet worden uitgevoerd. Feitelijk betreft het een management review op basis waarvan het management wil vaststellen dat het kwaliteitssysteem nog geschikt en doeltreffend is. Aardig is te constateren dat veel bedrijfsonderdelen 38 MCA: maart 2008, nummer 1

7 Bouwstenen ECRS COSO-ERM dimensies model van ENECO Doelstellingen Componenten Organisatorische Strategisch Operationeel Verslaggeving Compliance Interne omgeving Formuleren doelstellingen Indentificeren gebeurtenissen Risicoreactie Beheersactiviteiten Risicobeoordeling communicatie Informatie en Monitoring niveaus Missie, visie en strategie Strategische doelstellingen en risicobeleid Interne- controleomgeving Operationele en financiële doelstellingen Organisatie- structuur Bevoegd- en verantwoordelijkheden Proces- management Project- management Risicomanagement Organisatiecultuur HR & MD management Rapportage & monitoring Toetsen opzet en werking Tabel 1. Raakvlakken ECRS en COSO-ERM MCA: maart 2008, nummer 1 39

8 Het niveau van interne beheersing is uit de abstracte sfeer gehaald van ENECO op een natuurlijke wijze aansluiting hebben gezocht tussen procesmanagement in het kader van het ECRS en de ISO-kwaliteitssystemen. De directiebeoordeling en zelfcontrole voeren zij dan ook in combinatie uit, hetgeen vanzelfsprekend efficiënt is. Het grote voordeel van zelfcontroles is dat bedrijfsonderdelen zelf eventuele tekortkomingen constateren, waardoor verbeteracties van nature worden geïnitieerd omdat men zichzelf direct als eigenaar van de tekortkoming ziet. Dat zou een heel ander verhaal zijn indien auditors tekortkomingen aanreiken. Dit wil overigens niet zeggen dat ENECO geen interne audits laat uitvoeren op de gerapporteerde diplomascores. De zelfcontroles staan echter centraal en de audits zijn slechts een instrument om additionele assurance te verkrijgen. Van een externe audit op de in control verklaring door de accountant maakt ENECO geen gebruik omdat de Code Tabaksblat dat niet vereist. In vergelijking met Endemol legt ENECO de nadruk met name op zelfcontroles die de organisatie zelf uitvoert, terwijl bij Endemol de audits een prominente rol spelen. Een voordeel van de zwemdiploma -methodiek dat nog niet ter sprake is gebracht is de mogelijkheid die het biedt om de interne beheersing meet- en herkenbaar te maken. Hierdoor kon een in control KPI worden gedefinieerd. Deze KPI komt neer op het percentage van de normen waarop een B-diploma of hogere score is behaald. De achterliggende gedachte is dat een 100%-score wil zeggen dat alle aspecten van het in control zijn binnen een bedrijfsonderdeel adequaat zijn opgezet en effectief werken. De KPI is opgenomen in de prestatiecontracten van de managers en sommige medewerkers van de bedrijfsonderdelen, hetgeen wil zeggen dat een deel van hun variabele beloning afhankelijk is gesteld van de mate van interne beheersing. De KPI is eveneens in de balanced scorecard (BSC) opgenomen. Omdat de beheersing van de operaties bij ENECO centraal staat is de KPI opgenomen in het proceskwadrant van de BSC en niet in het financiële kwadrant. Het gevolg van het opnemen van de KPI in de BSC is dat extra managementaandacht voor interne beheersing ontstaat en dit een integraal onderdeel van de reguliere bedrijfsvoering is geworden. Als we dit vergelijken met de situatie bij Endemol, valt op dat in het kader van de SOx-compliance bij Endemol niet over integratie met de reguliere bedrijfsvoering wordt gesproken en dit een systeem op zichzelf lijkt te zijn. Een kwaliteitgedreven implementatie lijkt, bijna automatisch, te leiden tot een integratie tussen het control framework en andersoortige kwaliteitssystemen. Communicatie Tijdens het gehele project wordt veelvuldig gecommuniceerd, zowel formeel als informeel. De formele communicatie wordt ondersteund door het communicatieplan dat is opgebouwd rondom diverse media. Schriftelijke communicatie vindt plaats via een intranetsite, een nieuwsbrief, artikelen in het personeelsmagazine en posters van het ECRS die overal in de organisatie hangen. In het kader van de mondelinge communicatie zijn aftrapbijeenkomsten gehouden voor de managementteams van de bedrijfsonderdelen, worden presentaties gegeven op managementbijeenkomsten en wordt jaarlijks in de nieuwjaarsspeech van de CEO aandacht aan interne beheersing besteed. Tot slot wordt, niet in de minste plaats door de leden van de projectteams, veelvuldig informeel gecommuniceerd: tijdens trainingen, in de koffiehoek of in het bedrijfsrestaurant. Trainingsprogramma Door de focus op de operaties is interne beheersing bij ENECO geen ver-van-mijn-bed-show geworden. Management en medewerkers dienen open te staan voor het denken in kansen en risico s, alsmede het willen beheersen van risico s die buiten de risicobereidheid vallen. Om dit te kunnen is een hoog risicobewustzijn vereist. Een organisatiebreed opgezet opleidingsprogramma levert daar een belangrijke bijdrage aan. Dit programma bestaat uit een inleidingscursus, een verdiepingscursus en een peer review cursus. Ten behoeve van de interactie wordt uit didactisch oogpunt in groepen van maximaal 15 personen per cursus gewerkt. In huis is de tweedaagse inleidingscursus ontwikkeld. Deze wordt gegeven door medewerkers van de corporate risicomanagementafdeling en is gericht op de lagere managementniveaus. In de cursus wordt, naast een globale behandeling van de theorie achter het ECRS, vooral met behulp van een ENECOspecifieke praktijkcase geoefend met interne beheersing. Deelnemers kunnen zich vrijwillig via open inschrijving aanmelden, waardoor cursusgroepen ontstaan die een mengeling zijn van medewerkers uit de diverse bedrijfsonderdelen. Het bijkomende 40 MCA: maart 2008, nummer 1

9 voordeel daarvan is dat interactie en begrip ontstaan voor elkaars werkzaamheden. De verdiepingscursus is ontwikkeld in samenwerking met Nivra-Nyenrode en richt zich op de hogere managementniveaus. Deze 8-daagse cursus biedt diepgaande kennis en vaardigheden inzake het vakgebied interne beheersing. Er zijn veel doorstromers uit de inleidingscursus, die nauw op de verdiepingscursus aansluit. Dat de cursus een hoog niveau heeft wordt bevestigd door de certificering die verkregen is ten behoeve van de permanente educatieplicht die geldt voor de bij ENECO werkzame RA s en RC s. Tot slot heeft ENECO nog een tweedaagse peer review cursus die in samenwerking met Lloyd s Register is ontwikkeld. Deze training ondersteunt het peer review programma. Van elkaar leren Als onderdeel van het in control project is ENECO gestart met collegiale toetsing, ofwel peer reviews. Nadat de peer review cursus is gevolgd gaan medewerkers van een bedrijfsonderdeel onder begeleiding van een lead auditor op bezoek bij een ander bedrijfsonderdeel om te zien hoe daar de zelfcontroles zijn opgepakt en uitgevoerd. Het gaat daarbij primair om van elkaar te leren, om ideeën en ervaringen uit te wisselen. Na afloop geeft de lead auditor persoonlijke terugkoppeling aan de reviewers, zodat zij het een volgende keer nog beter kunnen doen. Door assurance een secundaire doelstelling te laten zijn, vinden de peer reviews in een open sfeer plaats waardoor volop ruimte is gecreëerd om van elkaar te leren. In vergelijking met de aanpak van Endemol valt op dat ENECO veel aandacht heeft besteed aan verandermanagement om draagvlak te creëren en het toegenomen belang van interne beheersing aan de organisatie duidelijk te maken. Het verhogen van het risicobewustzijn kost tijd en de kwaliteitgedreven aanpak biedt dit. Het artikel over Endemol gaat niet in op de veranderaspecten, waarschijnlijk omdat men simpelweg de tijd daar niet voor had en zich volop moest richten op de content. IM-mens is een zelfstandig en onafhankelijk bureau voor interim-management en is actief in heel Nederland. Maak jij als mens het verschil? Want juist de mens in de manager is de kritische succesfactor voor een geslaagde opdracht en een tevreden cliënt. IM-mens is voortdurend op zoek naar interim-financials met relevante ervaring in de volgende branches: financiële instellingen, industrie, zorginstellingen, agro&food, lokale overheden, woningcorporaties en uitgeverijen. Heb jij als financial kennis en ervaring als corporate controller, business controller, jaarrekeningspecialist, auditor of consolidatiespecialist? Dan zijn we op zoek naar jou! L eonard S p ringerlaan P ostbus A C G roningen T [0 5 0 ] F [0 5 0 ] E im-mens.nl I w w w.im-mens.nl IM-mens b.v. Interim Management & Finance Ben je een zelfstandig gevestigde interim-manager (of overweeg je dat te worden)? Neem dan contact op met Hans Peter Hoorn RC of Ginette Veldman. IM-mens werkt met ménsen MCA: maart 2008, nummer 1 41

10 Er is geen blik consultants opengetrokken om de teams te bemensen Fase 3: afronding Het streven van ENECO was om het project eind 2007 af te ronden en een ongeclausuleerde in control verklaring in het jaarverslag over 2007 te kunnen opnemen. Bij het ter perse gaan van dit artikel worden de laatste rapportages van de bedrijfsonderdelen, peer reviews en interne audits door ENECO geanalyseerd. De op basis daarvan in het jaarverslag te publiceren risicoparagraaf en in control verklaring zijn eind maart te downloaden van de website van ENECO. De afronding van het project en de in het jaarverslag te publiceren tekst zijn een groot compliment voor de organisatie en een bewijs dat een irc-systeem door een kwaliteitgedreven aanpak, met eigen werknemers, zonder veel weerstand of problemen, kan worden geïmplementeerd. Door deze aanpak is borging in de lijnorganisatie bijna als vanzelf gerealiseerd. De eigen medewerkers hebben het immers gedaan, het is hun irc-systeem en zij hebben geleerd van de door henzelf geconstateerde tekortkomingen. De kwaliteitgedreven aanpak heeft dan in totaal een doorlooptijd van drie jaar gehad, terwijl de tijdgedreven implementaties bij beursfondsen zoals Endemol anderhalf tot twee jaar hebben bestreken. Samenvatting Dit artikel heeft op basis van de kwaliteitgedreven implementatie bij ENECO, die is afgezet tegen de tijdgedreven implementatie bij Endemol, aangetoond dat het verschil tussen tijd- en kwaliteitgedreven niet in de content maar in de context van zo n implementatie ligt. De kwaliteit wordt met name gerealiseerd door eigen medewerkers de implementatie te laten uitvoeren, het irc-systeem organisatiespecifiek te maken, de bedrijfsoperaties centraal te stellen, uitgebreid te communiceren, zelfcontroles en peer reviews toe te passen in plaats van audits en het risicobewustzijn van medewerkers te vergroten door in maatwerk trainingsprogramma s te investeren. Het resultaat van deze kwaliteitgedreven aanpak is dat een irc-systeem zonder veel weerstand of problemen kan worden geïmplementeerd, waarbij de borging in de lijnorganisatie bijna als vanzelf is gerealiseerd. Dit zorgt voor een doorlooptijd die anderhalf tot tweemaal zo lang is maar geeft daarentegen minder druk op de organisatie en staat garant voor een kwalitatief en gedragen irc-systeem. Volgens ons is daarmee de dieperliggende doelstelling van een irc-systeem bereikt, namelijk risicobewuste medewerkers die handelen conform de risicobereidheid van de organisatie en elkaar aanspreken op de mate van interne beheersing. Literatuur ~ Centrum van normalisatie, Nederlandse norm NEN-EN- ISO 9001, december ~ Commissie Corporate Governance, De Nederlandse corporate governance code: beginselen van deugdelijk ondernemingsbestuur en best practice bepalingen, 2003, ~ Emanuels, J.A en W. de Munnik, Enterprise Risk Management, een risicobeheersingssysteem voor organisaties, MAB, juni ~ ENECO Energie, Jaarverslag 2006, ~ Horn, H.A.L.M. van en A.T.W.M. Oostvogel, Endemols weg naar SO en COSO II, MCA, juni ~ Monitoring Commissie Corporate Governance, Rapport over de naleving van de Nederlandse Corporate Governance Code, december 2005, ~ Monitoring Commissie Corporate Governance, Tweede rapport over de naleving van de Nederlandse Corporate Governance Code, december 2006, ~ Onna, M. van en A.Koning, De kleine Prince 2, ~ PriceWaterhouseCoopers en Rijksuniversiteit Groningen, Risicomanagement de praktijk in Nederland, onderzoeksrapport, januari ~ The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission, Enterprise Risk Management Integrated Framework, AICPA, 2004, ~ The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission, Internal Control Integrated Framework, AICPA, 1992, ~ Sarbanes, P. en M.G. Oxley, Sarbanes Oxley Act of 2002, januari ~ Vrije Universiteit Amsterdam i.s.m. BisNez Management, Projectmanagementenquête 2006/2007 handvatten voor succesvolle projecten, onderzoeksrapport, Drs. H.J. (Jeppe) Machielsen is CFO van ENECO Energie en voorzitter van de stuurgroep voor het in control project en tezamen met zijn collega RvB-leden eigenaar van ENE- CO s Control & Risk Systeem. G. (Gerard) Vesseur RA is stafdirecteur Control & Risk van ENECO Energie en gedelegeerd opdrachtgever voor het in control project van ENECO Energie. Drs. F. (Francis) H.C. Bouman RA RM is consultant bij 4Partners en belast met de aanpak van het in control project bij ENECO Energie. 42 MCA: maart 2008, nummer 1

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Corporaties In Control

Corporaties In Control Corporaties In Control D A T U M : 3 0 M E I 2 0 1 3 Leonie van Meel & Frank Bieleman Agenda 1. Speelveld 2. Risicomanagement / Governancecode 3. Projectfasering ICS 4. Onafhankelijke rol / verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Introductie OHSAS 18001

Introductie OHSAS 18001 Introductie OHSAS 18001 OHSAS 18001 -in het kort OHSAS 18001 is een norm voor een managementsysteem die de veiligheid en gezondheid in en rondom de organisatie waarborgt. OHSAS staat voor Occupational

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen!

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen! De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM- alleen! Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Wat kunt u verwachten? Ontwikkelingen systeemnormen Plug-in

Nadere informatie

Dr. Projects Management B.V.

Dr. Projects Management B.V. --009 Dr. Projects Management B.V. Printversie van gepresenteerde beelden van de website www.drprojects.nl Dr. Projects Management Dit is de bundeling van de website presentaties per onderdeel. De diensten

Nadere informatie

Hoezo dé nieuwe ISO-normen?

Hoezo dé nieuwe ISO-normen? De nieuwe ISO-normen Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Hoezo dé nieuwe ISO-normen? 2 1 De cijfers voor Nederland (eind 2013) Norm Aantal

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

1. FORMAT PLAN VAN AANPAK

1. FORMAT PLAN VAN AANPAK INHOUDSOPGAVE 1. FORMAT PLAN VAN AANPAK 1.1. Op weg naar een kwaliteitsmanagementsysteem 1.2. Besluit tot realisatie van een kwaliteitsmanagementsysteem (KMS) 1.3. Vaststellen van meerjarenbeleid en SMART

Nadere informatie

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN.

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. COMPLIANCE RADAR De Compliance Radar helpt gemeenten een brug te slaan tussen beleidsdoelstellingen en uitvoering. Door

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Sense Template BluefieldFinance Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie Opgericht 2007 Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met

Nadere informatie

Werkwijze Verbetering & Vernieuwing (V&V)

Werkwijze Verbetering & Vernieuwing (V&V) Werkwijze Verbetering & Vernieuwing (V&V) Inhoudsopgave Nut en Noodzaak Eerste resultaten Afgestemde werkwijze Wijze van terugkoppeling aan directie 2 Vernieuwing & Verbetering: noodzaak en onderscheid

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Lloyd s Register, LRQA België & Nederland Gent, 23 april 2014

Lloyd s Register, LRQA België & Nederland Gent, 23 april 2014 Lloyd s Register, LRQA België & Nederland Gent, 23 april 2014 Kris Winters Marcel de Bruijn Jürgen van Dueren den Hollander Maurits Dekker Improving performance, reducing risk Wie is Lloyd s Register,

Nadere informatie

ENERGIEMANAGEMENT ACTIEPLAN. 3 oktober 2013

ENERGIEMANAGEMENT ACTIEPLAN. 3 oktober 2013 ENERGIEMANAGEMENT ACTIEPLAN code: B1308 3 oktober 2013 datum: 3 oktober 2013 referentie: lak code: B1308 blad: 3/8 Inhoudsopgave 1. Inleiding 4 2. Onderdelen van het energiemanagement actieplan 5 2.1

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Controlling & Accounting De cursus Controlling & Accounting duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

ISO9001:2015, in vogelvlucht. Door Tjarko Vrugt

ISO9001:2015, in vogelvlucht. Door Tjarko Vrugt ISO9001:2015, in vogelvlucht Door Tjarko Vrugt 18-11-2015 - Qemc - Tjarko Vrugt Bron: NEN - Delft 2 DE NIEUWE NEN EN ISO 9001 : 2015 Deze presentatie beperkt zich tot de essentie Sktb besteed in 2016

Nadere informatie

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG Risicomanagement: NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG De Nederlandse gezondheidszorg kenmerkt zich door ruime aandacht voor risicomanagement. De toepassing van integraal risicomanagement

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie 1 De Organisatie Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met een uitgebreide expertise in business-

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Van Schoonhoven Infra BV

Energiemanagement actieplan. Van Schoonhoven Infra BV BV Leusden, oktober 2013 Auteurs: G.J. van Schoonhoven D.J. van Boven Geaccordeerd door: D.J. van Boven Directeur eigenaar INLEIDING Ons bedrijf heeft een energiemanagement actieplan conform NEN-ISO 50001.

Nadere informatie

1 Inleiding risicomanagement (1)

1 Inleiding risicomanagement (1) Inleiding risicomanagement () De afgelopen 25 jaar gaan de geschiedenis in als de periode waarin Westerse overheden, banken, bedrijven en particulieren grotere risico s zijn gaan nemen. In 2008 zijn, door

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Baggerbedrijf West Friesland

Energiemanagement actieplan. Baggerbedrijf West Friesland Baggerbedrijf West Friesland Gebruikte handelsnamen: Baggerbedrijf West Friesland Grond & Cultuurtechniek West Friesland Andijk, februari-mei 2014 Auteurs: M. Komen C. Kiewiet Geaccordeerd door: K. Kiewiet

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Interne audits, het rendement

Interne audits, het rendement Interne audits, het rendement HKZ Kwaliteitsdag Olav Kloek 8 april 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Strategie van de organisatie Herontwerp van organisaties, door: Nieuw financieringsstelsel Zelfsturende/zelfregulerende

Nadere informatie

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement Programma 14 november middag Risicomanagement Modellen Strategisch risicomanagement Kaplan 1www.risicomanagementacademie.nl 2www.risicomanagementacademie.nl Risicomanagement modellen Verscheidenheid normen

Nadere informatie

Bisnez Management. Een kennismaking

Bisnez Management. Een kennismaking Bisnez Management Een kennismaking Bisnez staat voor 2 Wie zijn wij Een projectmanagement en adviesbureau met 35 medewerkers Ervaren, vindingrijk en geselecteerd op het vermogen om het verschil te kunnen

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Rijssen, Juli 2013 Auteur: L.J. Hoff Geaccodeerd door: M. Nijkamp Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding Pagina 3 2. Beleid CO₂ reductie Pagina 4 3. Borging CO₂ prestatieladder

Nadere informatie

HR Performance Management

HR Performance Management HR Performance Management Door: Bernadette van de Laak Inleiding Bij Performance Management (PM) gaat het erom dat menselijk kapitaal binnen een organisatie dusdanig wordt georganiseerd, dat stijging van

Nadere informatie

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?!

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! Stichting QualityMasters Nieuwland Parc 157 3351 LJ Papendrecht 078-3030060 info@qualitymasters.com www.qualitymasters.com 02-2015 Inhoud Inleiding pagina 3 Van Oud naar

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Interim Business Controller RC

Curriculum Vitae. Interim Business Controller RC Curriculum Vitae Interim Business Controller RC Delfin Finance Contactpersoon: Mark Simons Telefoonnummer: +31 (0)6 523 76 775 E-mail: m.simons@delfin.eu Algemeen Kandidaat Ervaring Samenvatting CVK83

Nadere informatie

Compliance Charter. a.s.r

Compliance Charter. a.s.r Compliance Charter a.s.r Status: definitief Versie: 4.0 Datum opgesteld: 19 september 2013 Goedgekeurd door: Raad van Bestuur op 29 november 2013 Goedgekeurd door: Audit & Risicocommissie op 9 december

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS biedt in 2015 weer enkele actuele, interessante opleidingen aan op het eigen kantoor in de rustieke omgeving van Driebergen. Kernwoorden zijn kleinschaligheid,

Nadere informatie

Energiemanagementplan Carbon Footprint

Energiemanagementplan Carbon Footprint Energiemanagementplan Carbon Footprint Rapportnummer : Energiemanagementplan (2011.001) Versie : 1.0 Datum vrijgave : 14 juli 2011 Klaver Infratechniek B.V. Pagina 1 van 10 Energiemanagementplan (2011.001)

Nadere informatie

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS biedt in 2014 weer enkele actuele, interessante opleidingen aan op het eigen kantoor in de rustieke omgeving van Driebergen. Kernwoorden zijn kleinschaligheid,

Nadere informatie

Informatiebeveiliging, noodzakelijk kwaad of nuttig? www.dnvba.nl/informatiebeveiliging. DNV Business Assurance. All rights reserved.

Informatiebeveiliging, noodzakelijk kwaad of nuttig? www.dnvba.nl/informatiebeveiliging. DNV Business Assurance. All rights reserved. 1 Informatiebeveiliging, noodzakelijk kwaad of nuttig? Mike W. Wetters, Lead Auditor DNV Albertho Bolenius, Security Officer GGzE Informatiebeveiliging. Noodzakelijk kwaad of nuttig? 3 Wat is informatiebeveiliging?

Nadere informatie

Risicomanagement in de zorg

Risicomanagement in de zorg Risicomanagement in de zorg Een praktische invulling voor een integrale aanpak Diana Dingemans en Eveline Rutgers In de zorg neemt de belangstelling voor risicomanagement toe. Naast financiële risico s

Nadere informatie

Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003

Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003 Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003 1 2 Inleiding Wat is PRINCE2? Organisation Discussie Wat is een project? Improvisatie Uniek Flexibel Vernieuwend Enerverend Chaotisch

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance FINANCE consulting interim management professionals over sis... duurzame relaties met onze opdrachtgevers gebaseerd op kennis van zaken, commitment en oplossingsgerichtheid. Finance is een middelgroot

Nadere informatie

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V.

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V. PRINCE2 Symposium: PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen Jan Jaap Cannegieter SYSQA B.V. SYSQA B.V. Operationeel Tactisch Strategisch Testen Requirements Quality assurance Auditing

Nadere informatie

Generieke systeemeisen

Generieke systeemeisen Bijlage Generieke Systeem in kader van LAT-RB, versie 27 maart 2012 Generieke systeem NTA 8620 BRZO (VBS elementen) Arbowet Bevb / NTA 8000 OHSAS 18001 ISO 14001 Compliance competence checklist 1. Algemene

Nadere informatie

1Modelexamen 1. Modelexamen 1

1Modelexamen 1. Modelexamen 1 1Modelexamen 1 Het examen PRINCE2 Foundation wordt in Nederland afgenomen door Stichting EXIN. Om u voor te bereiden op het examen is er een representatief modelexamen bijgevoegd. Het examen bestaat uit

Nadere informatie

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013 Risicomanagement We onderkennen een aantal algemene risico s. De aard van onze werkzaamheden brengt daarnaast nog specifieke risico s met zich mee. Om deze zo goed mogelijk te beheersen en waar mogelijk

Nadere informatie

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg.

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg. ISO 9001 voor de zorg: een bewuste keuze ir.drs. A. van der Star MSHE Normcommissie ISO 9001 Zorg NEN 1 februari 2011 Bijdragen: H. Dekker: Certificatie in de Zorg Onderwerpen Perspectief van kwaliteit

Nadere informatie

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij De essentie van de nieuwe ISO s Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij 1 Waar ik het over ga hebben De uitdaging en de oplossing De HLS voor iedereen De HLS voor wie het wil Waar we staan en wat er

Nadere informatie

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Agenda 1) Algemeen Internal Audit 2) Waarom frequenteren van onderzoeken 3) Totstandkoming en inhoud Missie Internal

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten We know it takes a teamplayer to win Tijdelijke professionals duurzame resultaten RSM WMV Interim services 2/3 RSM WMV / Interim Services In de professionele interim-markt is er nadrukkelijk behoefte aan

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

4.3 Het toepassingsgebied van het kwaliteitsmanagement systeem vaststellen. 4.4 Kwaliteitsmanagementsysteem en de processen ervan.

4.3 Het toepassingsgebied van het kwaliteitsmanagement systeem vaststellen. 4.4 Kwaliteitsmanagementsysteem en de processen ervan. ISO 9001:2015 ISO 9001:2008 Toelichting van de verschillen. 1 Scope 1 Scope 1.1 Algemeen 4 Context van de organisatie 4 Kwaliteitsmanagementsysteem 4.1 Inzicht in de organisatie en haar context. 4 Kwaliteitsmanagementsysteem

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

PRINCE2 2009 is overzichtelijker

PRINCE2 2009 is overzichtelijker PRINCE2 2009 is overzichtelijker 29 mei 2009 door: Lia de Zoete en Reinier de Koning Half juni presenteert het Office of Government Commerce in Londen PRINCE2 2009. Het grote voordeel van de nieuwe versie

Nadere informatie

Klachten en Meldingen. Managementdashboard

Klachten en Meldingen. Managementdashboard Welkom bij de demonstratie van het Welkom bij de systeem demonstratie van Welkom bij de systeem demonstratie van het Management Klachten en Meldingen System Managementdashboard Systemen van Inception Borgen

Nadere informatie

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016 Financial Control Framework Van data naar rapportage Inhoudsopgave Even voorstellen Doel van de workshop Positie van Finance & Control Inrichting van management

Nadere informatie

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO)

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO) Procedure 07 CO 2 -prestatieladder 24 februari 2013 (FKO) Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Stuurcyclus Energiemanagement 4 2. Methodiek voor de emissie inventaris 6 Procedure 07 CO 2-prestatieladder 2 Inleiding

Nadere informatie

RISICOGERICHT- EN STRATEGISCH STUREN

RISICOGERICHT- EN STRATEGISCH STUREN RISICOGERICHT- EN STRATEGISCH STUREN Twee zijdes van dezelfde medaille ~ Door: mr. Frédérique Bakker & Jan Gerben Verzijl RC De functie van bestuurder of toezichthouder is in deze tijden niet eenvoudig.

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Energie actie- en meetplan 2015

Energie actie- en meetplan 2015 Energie actie- en meetplan 2015 3.B.2 Opgesteld door: Energie actie- en meetplan 2014-2020 Cheryl de Vette Van Beek Infra Groep B.V. CO2 Prestatieladder, versie 2.2 Geaccordeerd door: Peter van Beek Directeur

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HEALTH CHECKS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office

Nadere informatie

Een positieve blik op modellen voor risicomanagement

Een positieve blik op modellen voor risicomanagement TPC Een positieve blik op modellen voor risicomanagement 26 Er zijn de afgelopen jaren nieuwe normen op het gebied van risicomanagement ontstaan. Welke handvatten geven deze normen COSO, ISO 31000 en M_o_R

Nadere informatie

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 ISO Revisions Nieuw en herzien Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 Inleiding Dit document maakt een vergelijking tussen ISO 9001:2008 en de Final Draft International

Nadere informatie

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde.

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde. Governance handboek Besturingsmodel Havensteder Inleiding Het besturingsmodel van woningcorporatie Havensteder maakt de verbanden zichtbaar tussen missie, visie en strategie. En de daarvan afgeleide doelstellingen,

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens Maarssen, 16 februari 2015 Auteur(s): Niels Helmond Geaccordeerd door: Simon Kragtwijk Directievertegenwoordiger Milieu / Manager Productontwikkeling C O L O F O N Het format voor dit document is opgesteld

Nadere informatie

is maatwerk Afstemming op specifieke organisatie laat vaak te wensen over

is maatwerk Afstemming op specifieke organisatie laat vaak te wensen over Afstemming op specifieke organisatie laat vaak te wensen over Implementatie PRINCE2 is maatwerk Veel organisaties worstelen met de invoering van PRINCE2 en komen vaak niet verder dan PINO (PRINCE2 In Name

Nadere informatie

Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken?

Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken? Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken? Monique te Velthuis Agis Zorgverzekeringen Ontstaan in 1999 na fusie tussen zorgverzekeraars Anova, Anoz en ZAO 1,8 miljoen ziekenfonds en

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING

LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING 2 Iedere organisatie streeft voortdurend naar duurzame verbetering van het rendement. Bij commerciële ondernemingen

Nadere informatie

Energie Kwailteitsmanagement systeem

Energie Kwailteitsmanagement systeem Energie Kwailteitsmanagement systeem (4.A.2) Colofon: Opgesteld : drs. M.J.C.H. de Ruijter paraaf: Gecontroleerd : W. van Houten paraaf: Vrijgegeven : W. van Houten paraaf: Datum : 1 april 2012 Energie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Duurzaamheid beleid... 4 3 PLAN: Energieverbruik en reductiekansen... 6 3.1 Energieverbruik door GMB (scope 1 en 2)... 6 3.2 Energieverbruik in de keten (scope 3)... 7

Nadere informatie

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Inhoudsopgave - Actieplan GVB Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. n.a.v. BDO-rapportage 13

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015 NTA 8620 versus ISO-systemen Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M: 06 50 21 34 27 mareille.konijn@rhdhv.com

Nadere informatie

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie.

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie. en werkwijze BPM awareness Inzicht in de toepassing van BPM op strategisch niveau in het algemeen en binnen de eigen organisatie. Kennismaken met BPM vanuit een strategisch perspectief Nut en toegevoegde

Nadere informatie

Conclusie: voor elke organisatie die dit nastreeft is het goed besturen en beheersen van de bedrijfsprocessen

Conclusie: voor elke organisatie die dit nastreeft is het goed besturen en beheersen van de bedrijfsprocessen 1 Waarom? : Succesvol zijn is een keuze! Organisaties worden door haar omgeving meer en meer gedwongen om beter te presteren. Voornamelijk wordt dit ingegeven door de klant die haar eisen en wensen m.b.t.

Nadere informatie

Implementatie Code Banken

Implementatie Code Banken Implementatie Code Banken Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl BNG Bank is een handelsnaam van N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair gevestigd te Den Haag, KvK-nummer

Nadere informatie

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015 De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620 Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep NTA8620 Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M:

Nadere informatie

Governance, Risk and Compliance (GRC) tools

Governance, Risk and Compliance (GRC) tools Governance, Risk and Compliance (GRC) tools Auteurs: Peter Paul Brouwers en Maurice op het Veld Samenvatting Het voldoen aan de wet- en regelgeving met betrekking tot bijvoorbeeld de Sarbanes Oxley Act

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

CIAD in de praktijk. Factsheets

CIAD in de praktijk. Factsheets CIAD in de praktijk Factsheets Inhoud 1. Introductie 2. Dienstverlening 3. Casussen 1.1 Introductie CIAD is expert op het gebied van in control vraagstukken: van interim controlling tot adviestrajecten.

Nadere informatie