ECONOMIC CAPITAL: THE MISSING LINK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ECONOMIC CAPITAL: THE MISSING LINK"

Transcriptie

1 21_25_artikel_ :18 Pagina 21 Management accounting ECONOMIC CAPITAL: THE MISSING LINK Banken houden economic capital aan om met een bepaalde mate van zekerheid grotere dan verwachte verliezen op te vangen. Maar economic capital is niet alleen een uitstekend middel om risicomanagement binnen banken concreet vorm te geven. Het is eveneens geschikt om te sturen op die activiteiten die het hoogste rendement opleveren. Na de bancaire sector zullen ook andere sectoren zoals de verzekeringswereld en de automobielsector profijt kunnen hebben van het gebruik van economic capital. DOOR MARCO FOLPMERS Kijken wij naar de jaarverslagen van ABN AMRO en de Rabobank dan valt op dat deze grootbanken in hun jaarverslag 2005 al cijfermatig rapporteren over het economic capital. ABN AMRO rapporteert een economic capital van 16 miljard euro s op een balanstotaal van 881 miljard euro s. Dit economic capital wordt berekend met een betrouwbaarheidsniveau van 99,95 procent, corresponderend met een single A rating van de achtergestelde leningen. De Rabobank rapporteert een economic capital van 14,9 miljard euro s op een balanstotaal van 506 miljard euro s. Het economic capital wordt door deze triple-a bank berekend met een betrouwbaarheidsniveau van 99,99 procent. Banken houden dit economic capital aan om protectie te bieden aan de houders van achtergestelde leningen en uiteindelijk als zekerheid voor de depositohouders. Met economic capital kan echter veel meer worden gedaan dan uitsluitend het financieren van restrisico. Economic capital is niet alleen voor risk management het instrument om risico s concreet te maken, ook voor de commerciële aansturing van de bank kan economic capital worden opgevat als de missing link. Dit artikel gaat nader in op deze functie als missing link, waarbij eerst wordt ingegaan op de problematiek om risico- en rendementsturing concreet te maken. Vervolgens komt de rol van economic capital aan bod. COSO-raamwerk Een dikwijls gehanteerd raamwerk voor risicomanagement is het COSO-raamwerk (Committee Of Sponsoring Organizations). Dit raamwerk is weergegeven in figuur 1 Het rechtervlak van de kubus geeft aan dat beheersing door alle organisatorische lagen heen gaat. Het bovenste vlak geeft de doelstellingen van de onderneming aan: ~ strategische doelstellingen; ~ operationele doelstellingen; ~ rapportagedoelstellingen; ~ compliancedoelstellingen. Figuur 1 Het beheersingsmodel van COSO (COSO, Enterprise Risk Management Framework) STRATEGIC Internal Environment Objective Setting Event Identification Risk Assessment Risk Response Control Activities Information Communiction Monitoring OPERATIONS REPORTING COMPLIANCE ENTITY-LEVEL DIVISION BUSINESS UNIT SUBSIDIARY AUGUSTUS

2 21_25_artikel_ :18 Pagina 22 Beheersing kan pas starten als deze doelstellingen helder geformuleerd zijn. De voorkant van de kubus wordt aangeduid met de elementen van Enterprise Risk Management.Deze elementen kunnen worden onderverdeeld in kaderstellende elementen en het risicomanagementproces. Kaderstellende elementen ~ Internal environment. De risk appetite maakt deel uit van de cultuur van de organisatie. Aan de hand van risicomanagement wordt gekozen voor strategische opties die passen binnen de risk appetite van de organisatie. ~ Objective setting. Pas wanneer de strategische doelstellingen zijn geformuleerd, kan het risicomanagementproces starten. Het risicomanagementproces ~ Event identification. Risico s die de geformuleerde doelstellingen bedreigen dienen geïdentificeerd te worden. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van diverse typologieën. Een bekende classificatie op het gebied van het operationeel risicomanagement zijn de zeven event types.(1) ~ Risk assessment. Deze inschatting houdt in het wegen van de geïdentificeerde risico s in termen van frequency en impact. ~ Risk response. De organisatie definieert responseacties voor de geïdentificeerde risico s. Generiek zijn er vier mogelijkheden: het vermijden van risico, het accepteren van risico, het delen c.q. overdragen van risico en het beheersen van risico. ~ Control activities. Deze implementeren de beheersmaatregelen aan de hand van policies, procedures en standaarden. ~ Informatie en communicatie. Het is van belang dat risicoinformatie wordt gecommuniceerd binnen de organisatie. Betrouwbare informatiesystemen en -kanalen zijn hiervoor een voorwaarde. ~ Monitoring. Een monitoringsysteem is nodig voor het gehele risicomanagementproces. COSO maakt onderscheid tussen twee soorten monitoring: op ongoing basis en als aparte activiteit. Onder de laatste categorie vallen bijvoorbeeld de operational risk assessments. Alle bevindingen ( deficiencies ) dienen te worden gerapporteerd en afgehandeld. In de praktijk blijkt het lastig te zijn om de doelstellingen uit de (strategische) kaderstellende activiteiten te koppelen aan de praktijk van het risicomanagementproces. Business Unit die 15 procent return on equity behaalt met een middelmatig risicoprofiel, een hogere beloning krijgt dan een BU die hetzelfde rendement haalt met een hoog risicoprofiel? In feite zijn wij op zoek naar een (bank) uniforme kwantificering van risico. Deze risicomaatstaf kan dan zowel dienen als uitdrukking van het risicoprofiel (te toetsen aan de risk appetite) alsook voor de sturing op de mix van risico en rendement. Voor het solvabiliteitsmanagament berekenen banken hun regulatory capital (RC) conform Pillar 1 van het New Basel Capital Accord (update November 2005).(2) Het zou voor de hand liggen om dit RC als risicomaatstaf te gebruiken. Echter, aan het gebruik van RC als managementinformatie voor risicobeheersing en waardesturing zijn veel nadelen verbonden. De Pillar 1-kwantificering is grof; het betreft een voorgeschreven, algemene formule die geen recht doet aan specifieke omstandigheden binnen de bank. De formule is bedoeld als methode om het absolute minimumkapitaal te berekenen uit oogpunt van prudentieel toezicht. Meer in het bijzonder houdt het RC geen rekening met diversificatievoordelen en concentratierisico s. Een kredietportefeuille waarin grote geografische en/of sectorale concentraties aanwezig zijn, wordt niet zwaarder beoordeeld dan een portefeuille die netjes over regio s en sectoren is verdeeld. Ook houdt het RC geen rekening met de gewenste kredietwaardigheid (rating van de leningen aan de creditzijde van de balans). Er is dus behoefte aan kwantificering van het risico dat inherent is aan de bancaire activiteiten op bankbreed niveau (groepsniveau maar exclusief een eventuele verzekeringspoot) en op BU-niveau, dat inpasbaar is in een sturingsmodel gericht op risico- en waardemanagement. Het (Pillar 1) RC voorziet hier niet in. Figuur 2 Economic Capital probability of loss% confidence level (e.g %) Commerciële sturing op risico en rendement Ook bij de commerciële sturing speelt dit probleem. Hoe wordt de doelstelling te sturen op aandeelhouderswaarde concreet vertaald in de praktijk zodanig dat bijvoorbeeld een expected loss economic capital losses 22 AUGUSTUS 2006

3 21_25_artikel_ :18 Pagina 23 Economic capital In Pillar 2 van het New Basel Capital Accord wordt rekening gehouden met een bankspecifieke maatstaf voor risico: het economic capital. In deze sectie van het akkoord wordt het ICAAP-proces beschreven (Internal Capital Adequacy Assessment Process). Dit economic capital wordt per risicotype berekend. Het concept van economic capital is geïllustreerd in figuur 2. Voor de bepaling van economic capital (EC) dient eerst een statistische lossfunctie geschat te worden. Voor EC credit risk gebeurt dit op basis van de standaard risicoparameters van de leningen binnen de kredietportefeuille. Deze standaard risicoparameters betreffen de exposure at default (de hoofdsom, vermeerderd met achterstallige rentetermijnen en het gebruik van een eventuele kredietlimiet, verrekend voor eventuele creditsaldi), de probability of default (kans dat de leninghouder in gebreke blijft) en de loss given default (percentage van de exposure waarvoor de bank een daadwerkelijk verlies heeft; hier vindt verrekening plaats voor de eventuele zekerheid/het onderpand). De curve die aan de hand van de risicoparameters wordt berekend, geeft weer welke verliezen zich kunnen voordoen en met welke kans. Een speciaal punt is het expected loss. Dit is de verwachtingswaarde van de curve. Voor deze verliezen wordt een voorziening getroffen. Omdat de curve scheef naar rechts loopt, ligt dit punt rechts van de modus (de piek van de curve). In het kader van de solvabiliteit is het van belang dat de bank kapitaal aanhoudt voor die gevallen waarin het daadwerkelijke verlies omvangrijker is dan het expected loss. Houdt men bijvoorbeeld kapitaal aan gelijk aan het 99ste percentiel van de curve, dan weet men dat er een kans bestaat van 1 procent dat het daadwerkelijke verlies groter is dan deze buffer en men dus in gebreke zal treden op de leningen. De leningen die dan het eerst worden getroffen, zijn de achtergestelde leningen (leningen met de hoogste vergoeding/het hoogste risico). Het is daarom de externe rating van deze achtergestelde leningen die bepaalt tot op welk percentiel men kapitaal beslist aan te houden. Zoals boven uiteengezet zal bijvoorbeeld een externe single A rating met een defaultkans van 0,05 procent leiden tot een betrouwbaarheidsniveau van 99,95 procent. Het EC is gelijk aan dit percentiel, verrekend met het expected loss, dat al voorzien is. Dit verschil wordt ook wel aangeduid als de value at risk. In de praktijk komt de statistische losscurve tot stand met behulp van simulatie. In de curve wordt het expected loss aangegeven en het percentiel dat benodigd is voor de berekening van de value at risk (zie figuur 3). Figuur 3 Gesimuleerde losscurve voor een gegeven kredietportefeuille frequency credit loss Omdat het zeer veel simulaties vergt om een hoog percentiel zuiver in te schatten (bijvoorbeeld het 99,95ste percentiel), wordt vaak uitgegaan van een iets lager percentiel dat vervolgens wordt opgeschaald naar het gewenste niveau. In de figuur is het 99ste percentiel afgebeeld. Voor de opschaling wordt een standaardnormale of t-verdeling gebruikt. Gevanceerdere modellen maken gebruik van extreme valuetheorie om de staart van de verdeling zo nauwkeurig mogelijk te modelleren. Implementatie van economic capital Bij de implementatie van EC is het zaak rekening te houden met de eisen die de regelgeving hieraan stelt. De kaders voor EC zijn: ~ BIS, Basel Committee on Banking Supervision, International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards; A Revised Framework, November 2005 (BCBS118); ~ Committee of European Banking Supervisors, Consultation Paper, Application of the Supervisory Review Process under Pillar 2, (CP03 revised); ~ DNB, Supervisory review: het interne beoordelingsproces van kapitaaltoereikendheid. Omdat deze kaders niet altijd een heldere structuur bevatten die direct geschikt is voor een implementatietraject, is het zaak de vereisten te groeperen in een logische structuur. Een dergelijke structuur is opgenomen in figuur 4. AUGUSTUS

4 21_25_artikel_ :18 Pagina 24 Figuur 4 Raamwerk economic capital Risk appetite EC Scope Data, processing and use Quality 1. Set confidence level 2. Define Risks and Controls 3. Define Organizational scope 4. Develop Data, Systems and Methods 5. EC Reporting, Use and Governance 6. EC Quality management Based on rating: 99,5% 99,9% 99,95% 99,97% Pillar 1 risks: Credit risk Operational risk Market risk Entities involved: Main entity Daughters Suppliers Data: Supplier Input Process Output Customer EC Reporting: Reporting of EC Risk contributors/ Component VAR s Diversification benefits Quality management: Data Quality Documentation Validation Back testing Stress testing Comparison with Regulatory Capital Supervisor involvement VAR calculation: Horizon Frequency Management intervention Pillar 2 risks: Interest rate risk in the banking book Business risk Credit concentration risk Equity risk Enhanced cross - border and cooperation risk Securitization Liquidity risk Legal risk Reputation risk Strategic risk Systems: Data warehouse QRM MS Excel Statistical systems Methods Delta-normal Delta-Gamma Historical simulation Monte Carlo simulation Methods for correlation diversification Scaling EC Use: Solvency target Economic Profit Risk-based pricing Prospective control Government: Senior mgt Governance Responsibilities Changes 24 AUGUSTUS 2006

5 21_25_artikel_ :18 Pagina 25 Het traject start met het vaststellen van het betrouwbaarheidsniveau (op basis van de externe rating van de achtergestelde leningen). Vervolgens zal men bepalen voor welke risicotypen men EC wil berekenen en voor welke organisatorische entiteiten. Daarna zal men per risicotype een systeem moeten opzetten voor de periodieke bepaling van de statistische losscurve en de value at risk-berekening. Wij zien voor EC vier aanwendingen: 1. sturing op waarde (economic profit/return on EC); 2. prospective control: EC als limiet op het restrisico; 3. management van de solvabiliteit/capital management; 4. risk-based pricing: het gebruik van EC als opslag voor vermogenskosten bij geoffreerde kredieten. Ter illustratie van het gebruik van EC als de missing link gaan wij met name in op de eerste twee aanwendingen. Sturing op waarde Om businessunits onderling vergelijkbaar te maken voor het meten van het rendement wordt de RAROC-formule gehanteerd: RAROC i = -EC (k-r ) i i f,i = 1,k,n EC i Met: i Winst van businessunit i EC i EC gealloceerd aan businessunit i k Vergoeding betaald voor EC/rendementseis van de verschaffers van eigen vermogen Risicovrije rentevoet r f Voor waardevermeerdering dient de RAROC hoger te zijn dan 0. Door het EC ex ante te kwantificeren voor nieuwe activiteiten kunnen deze worden beoordeeld op hun potentie om waarde toe te voegen aan de organisatie. Door uit te gaan van het EC waarin diversificatie-effecten zijn meegenomen zal zich daarbij ook de tendens voordoen dat activiteiten die goed diversifiëren met die van de rest van de bank, ceteris paribus een hogere RAROC hebben. Hiermee worden risicovolle concentraties op een zeer natuurlijke manier tegengegaan en worden innovaties in nieuwe product/marktcombinaties aangespoord. Door het EC credit risk te limiteren tot een bepaald percentage van de totale hoofdsom (of de totale exposure) kan men bewaken dat het risico dat nog altijd bestaat na toepassing van preventieve maatregelen (zoals toegepast binnen het krediet acceptatieproces), wordt gelimiteerd tot een maximum dat past bij de risk appetite die vanuit strategische overwegingen is vastgesteld. Hiermee is ook de koppeling tot stand gebracht tussen de conditionerende COSO-processen en de activiteiten die samenhangen met het meer operationele risicomanagementproces. Een dergelijke limitering is voor het handelsboek al heel gewoon. Men handhaaft daarvoor meestal VAR-limieten op dagbasis. Het limiteren van EC-ratio s wordt aangeduid als prospectieve beheersing aangezien het in tegenstelling tot bijvoorbeeld stop-losslimieten het risico beperkt alvorens zich aanzienlijke verliezen hebben voorgedaan. Conclusie De ontwikkelingen in regelgeving voor banken op het gebied van prudentieel toezicht hebben geleid tot de adoptie van de Basel II-richtlijnen in Europese wetgeving (de Capital Requirements Directive; implementatiedatum per 1 januari 2007). Basel II voorziet in verplichte formules voor de kwantificering van de diverse risicotypen (Pillar 1). Maar Basel II voorziet ook in de berekening van economic capital: de omvang van het risicodragend vermogen conform eigen methodieken van de bank. Dit EC is een uitstekend middel om binnen de bank risicomanagement concreet vorm te geven én om te sturen op die activiteiten die het hoogste rendement (op economic capital) opleveren. Na de bancaire wereld wordt nu ook binnen de verzekersingswereld EC gepositioneerd door de ophanden zijnde Solvency II-wetgeving. Daarnaast geldt dat VAR-benaderingen ook zeer geschikt zijn voor bedrijven binnen sectoren die een sterke externe risico-exposure hebben op volatiele risicofactoren. Een voorbeeld hiervan is de automobielsector met een sterke afhankelijkheid van de olieprijs. noten 1. Zie BIS, International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards, A revised framework, Updated November 2005, Annex BIS, International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards, A revised framework, Updated November Marco Folpmers is werkzaam bij Capgemini. Prospective control Het gebruik van EC als prospective control duidt erop dat met behulp van EC een limiet op het restrisico kan worden gezet. AUGUSTUS

zorg financiering in 2014 en verder Anja van Balen Sector Banker Zorg ABNAMRO

zorg financiering in 2014 en verder Anja van Balen Sector Banker Zorg ABNAMRO zorg financiering in 2014 en verder Anja van Balen Sector Banker Zorg ABNAMRO Financiering in een reguliere bancaire omgeving Miti ganten Jaar verslag Basel 3 kosten van financiering Basel 3 Wat houdt

Nadere informatie

VBA ALM Congres. ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar. Otto Veldt. Directeur Balansmanagement Eureko

VBA ALM Congres. ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar. Otto Veldt. Directeur Balansmanagement Eureko VBA ALM Congres ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar Otto Veldt Directeur Balansmanagement Eureko 1 Agenda Aansturing Verzekeraar Ontwikkeling ALM Risk Budgeting Conclusies 2 Verzekeraar vs pensioenfonds

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas IPFOS Bestuurders Conferentie Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas SCENARIO PLANNING DE TOEKOMST VOOR PENSIOENFONDSEN? Onno de Vrij, SAS HET

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Wie is Bas?

Curriculum Vitae. Wie is Bas? Curriculum Vitae Naam: B.J.A. de Jong Roepnaam: Bas Geboortedatum: 12 februari 1976 Adres: Bastertlaan 17 3632 JH Loenen a/d Vecht Telefoon: +31 (0)6-29 01 47 38 E-mail: basdejong@handsonrisk.nl Nationaliteit:

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Inleiding over het Thema:

Inleiding over het Thema: Inleiding over het Thema: Solvency II VSAE Actuariaat congres Ester Lamerikx 20 september 2011 2011 Towers Watson. All rights reserved. Agenda Solvency I Financieel Toetsingskader voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT Groningen, maart 2016 Wim Pauw Risicomanagement Risicomanagement is steeds meer een actueel thema voor financiële beleidsbepalers, maar zij worstelen vaak met de bijbehorende

Nadere informatie

Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014. Erik Terheggen

Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014. Erik Terheggen Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014 Erik Terheggen 1. WSW in cijfers 1983 Borginstituut opgericht in 1983 De WSW-borging geldt voor nieuwbouw en renovatie van sociale woningen en maatschappelijk

Nadere informatie

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen Testen en BASEL II Dennis Janssen Test Research Centre LogicaCMG 1 Agenda Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen BASEL II als hulpmiddel om positie testen te versterken Samenvatting 2 1 Basel

Nadere informatie

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof Slide 1 Les 1 Definities en belang Informatie Technologie IT A Basics en toepassing Informatie Technologie Versie 4.1 Sept 2014 Slide 2 Introduktie Intro docent Opzet/tentamenstof Stof/vraagstukken behandeld

Nadere informatie

Modernisering van het prudentiële toezicht

Modernisering van het prudentiële toezicht Modernisering van het prudentiële toezicht Jan Sijbrand Directeur DNB Solvency II Symposium Amsterdam RAI 10 december 2012 Veranderingen in het toezicht De bankenunie Toezicht op verzekeraars Conclusie

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie

PORTEFEUILLE-OPTIMALISATIE MET ECONOMIC CAPITAL

PORTEFEUILLE-OPTIMALISATIE MET ECONOMIC CAPITAL Treasury management Hoger rendement met eenzelfde risico PORTEFEUILLE-OPTIMALISATIE MET ECONOMIC CAPITAL Met het steeds meer liquide worden van de secundaire markt voor leningen wordt het aantrekkelijker

Nadere informatie

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Ontwikkelde oplossingen voor FOV-leden Out of the box actuaries and risk professionals 1 SOLVENCY II In 2012 zal de Europese Commissie (EC) het huidige

Nadere informatie

Algemene informatie over het governancesysteem (richtsnoer 21 en 27)

Algemene informatie over het governancesysteem (richtsnoer 21 en 27) Disclaimer Dit document bevat Guidance van DNB met betrekking tot de kwalitatieve rapportage die verzekeraars als onderdeel van de Preparatory Guidelines rapportages indienen in 2015. Deze Guidance beschrijft

Nadere informatie

DACT Treasury Beurs 2009 Bankkrediet: de prijs van lenen

DACT Treasury Beurs 2009 Bankkrediet: de prijs van lenen DACT Treasury Beurs 2009 Bankkrediet: de prijs van lenen Inzicht in de dynamiek van de prijs van bankkrediet Charles Zondag Senior Manager 1 < > DACT Treasury Beurs 2009 Bankkrediet: de prijs van lenen

Nadere informatie

Bankieren met de menselijke maat. Jaarverslag 2015

Bankieren met de menselijke maat. Jaarverslag 2015 Bankieren met de menselijke maat Jaarverslag 2015 SNS Bank N.V. Jaarverslag 2015 > Verslag van de Directie 39 4.2 ONTWIKKELINGEN WET- EN REGELGEVING De wet- en regelgeving voor zowel prudentiële regels

Nadere informatie

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013

Geïntegreerd jaarverslag Gasunie 2013 Risicomanagement We onderkennen een aantal algemene risico s. De aard van onze werkzaamheden brengt daarnaast nog specifieke risico s met zich mee. Om deze zo goed mogelijk te beheersen en waar mogelijk

Nadere informatie

Reglement risk committee van de raad van commissarissen

Reglement risk committee van de raad van commissarissen Reglement risk committee van de raad van commissarissen Vaststelling en wijziging reglement. Artikel 1. 1.1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen met ingang van 1 januari 2016.

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Readiness Assessment ISMS

Readiness Assessment ISMS Readiness Assessment van ISMS ISO/IEC27001:2005 1 Senior Internal/IT auditor Luyke Tjebbes EMIA RO CISA Lead Auditor ISO/IEC27001:2005 Projectleider ISO assessment 2 Wat is ISO 27001 eigenlijk? ISO/IEC

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

(10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst

(10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst Klantn 13 juni 1 aam 2013 (10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst AGENDA 01 02 03 04 05 06 07 08 E-learning Solvency II Samenwerking Waarom een E-learning Solvency II Inhoud

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context

Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context door: Drs. Wouter Elshof AAG Solvency II lijkt in eerste instantie voornamelijk de focus te leggen op het beheersen en managen van risico s zonder

Nadere informatie

Het risicobeheer van de verzekeringsondernemingen

Het risicobeheer van de verzekeringsondernemingen Circulaire _2008_13 dd. 5 juni 2008 Het risicobeheer van de verzekeringsondernemingen Toepassingsveld: De Belgische verzekeringsondernemingen evenals de bijkantoren van de verzekeringsondernemingen die

Nadere informatie

HET GAAT OM INFORMATIE

HET GAAT OM INFORMATIE Aan leiding C OB IT HET GAAT OM INFORMATIE Informatie is belangrijk voor het functioneren van een organisatie Informatie wordt gegenereerd, gebruikt, bewaard, ontsloten, verwijderd Informatietechnologie

Nadere informatie

NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF

NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF 1. Bij welke activiteit handelt een bank NIET op de financiële markten? A. Bij activiteiten uit hoofde van de transformatiefunctie. B. Bij activiteiten

Nadere informatie

Risicomanagement maakt prestatiemeting veelomvattend

Risicomanagement maakt prestatiemeting veelomvattend MCA 1 Basel II Risicomanagement maakt prestatiemeting veelomvattend Drs. M.J. Vlaminckx Mark Vlaminckx is concerncontroller en lid van het Risk Management Team bij Interpolis. Daarnaast volgt hij de postdoctorale

Nadere informatie

EFSI Info-session for the Flemish Region

EFSI Info-session for the Flemish Region EFSI Info-session for the Flemish Region Publieke financiering van infrastructuurprojecten voor transport, ziekenhuizen, onderwijs, water en energie,... Brussels, 14 September 2015 1 Eligibility voor EFSI

Nadere informatie

Referentiekader voor de beoordeling van het interne controlesysteem bij kredietinstellingen

Referentiekader voor de beoordeling van het interne controlesysteem bij kredietinstellingen Bijlage Circulaire _2009_19-1 dd. 8 mei 2009 Referentiekader voor de beoordeling van het interne controlesysteem bij kredietinstellingen Toepassingsveld: Erkende commissarissen. Basisregelgeving Inhoudsopgave

Nadere informatie

Waarom een bankenextensie?

Waarom een bankenextensie? Waarom een bankenextensie? Arnoud Rikkers Directie ABN AMRO Nederland Risk Management 7 Mei 2008 Waarom een bankenextensie? Logisch gevolg vanuit Basel II Creëert eenduidigheid in terminologie/ datakwaliteit

Nadere informatie

Verzekeraars, Lange-Termijn Garanties Investeringen en Toezicht De curve kwestie. Theo Berg

Verzekeraars, Lange-Termijn Garanties Investeringen en Toezicht De curve kwestie. Theo Berg Verzekeraars, Lange-Termijn Garanties Investeringen en Toezicht De curve kwestie Theo Berg Veranderende kapitaal regimes Sinds begin jaren 70 Solvency I regime: Wettelijk kader en volume gedreven In Nederland

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Leergang Solvency II voor de financial

Leergang Solvency II voor de financial 22 maart - 19 april - 23, 24 mei - 21 juni 2013 Leergang Solvency II voor de financial Vergroot in 5 dagen uw effectiviteit bij de implementatie van SII Mercure Utrecht, Leergang Solvency II voor de financial

Nadere informatie

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Regelgeving verhoogt de druk De huidige regelgeving verhoogt de druk op verzekeraars

Nadere informatie

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Vastgoed financieren In een commerciële omgeving Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Welkom in de commerciële bancaire wereld Businessplannen Bancaire normen Business plan Focus aanbrengen

Nadere informatie

Datum 8 april 2010. Betreft: Liquiditeitstoezicht. Geachte heer/mevrouw,

Datum 8 april 2010. Betreft: Liquiditeitstoezicht. Geachte heer/mevrouw, Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam Drs. H.J. Brouwer Directie Aan de instellingen zoals bedoeld in de artikelen 2:11, 2:12 en 2:13, eerste lid, artikel 2:19, artikel 3:111, eerste lid, en artikel 2:96

Nadere informatie

Het groepsbeleid is van toepassing zijn op alle entiteiten van de moeder -(buitenlandse)

Het groepsbeleid is van toepassing zijn op alle entiteiten van de moeder -(buitenlandse) Aandachtspunten bij self assessment inzake beheerst beloningsbeleid Onderstaand overzicht dient als hulp bij het nagaan of de elementen voor een beheerst beloningsbeleid zijn opgenomen in het beloningsbeleid

Nadere informatie

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement Programma 14 november middag Risicomanagement Modellen Strategisch risicomanagement Kaplan 1www.risicomanagementacademie.nl 2www.risicomanagementacademie.nl Risicomanagement modellen Verscheidenheid normen

Nadere informatie

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies drs. Roel van der Sar RC RV Manager Corporate Finance Debt Advisory Introductie drs. Roel van der Sar RC RV Senior Manager

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG

Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bng.nl Vastgesteld door de Raad van Bestuur op en goedgekeurd door de Raad van Commissarissen

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Datum : 19 februari 2015 Afdeling: ConcernController - 1 - Nota Risicomanagement INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Waarom doen we aan risicomanagement?

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s. Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken

De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s. Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken 6 december 2007 1 Verband tussen het nieuw prudentieel kader en

Nadere informatie

masterclasses november 2012

masterclasses november 2012 masterclasses november 2012 Finance Netwerk; grondlegger van de Masterclasses In 2005 introduceerde Finance Netwerk het concept Masterclasses. Kleine groepen van maximaal 10 professionals die, op de mooiste

Nadere informatie

Bridging the Gap between what science knows and what business does

Bridging the Gap between what science knows and what business does Bridging the Gap between what science knows and what business does ERM = BRM Het framework & de psychologie ERM = BRM: invulling aan soft controls Enterprise risk management is gebaat bij methodische maatregelen

Nadere informatie

Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed

Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed 23 juli 2010 De vier Nederlandse banken die in samenwerking met De Nederlandsche Bank (DNB) hebben deelgenomen aan de stresstest van het Europese Comité

Nadere informatie

SOx en ORM: twee verschillende werelden?

SOx en ORM: twee verschillende werelden? 20 Dit artikel schetst de overlap tussen de activiteiten benodigd om aan SOX te voldoen en de activiteiten om operationeel risicomanagement (conform Basel II) binnen een organisatie te verankeren. Daarbij

Nadere informatie

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij De essentie van de nieuwe ISO s Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij 1 Waar ik het over ga hebben De uitdaging en de oplossing De HLS voor iedereen De HLS voor wie het wil Waar we staan en wat er

Nadere informatie

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers

De onmisbare actuaris. VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers De onmisbare actuaris VSAE congres 20 september 2011 Sabijn Timmers Eigenaar van de Black Box Inhoud Introductie Ontwikkelingen in S2 Waar we vandaan komen Waar we heen gaan Waarom we onmisbaar zijn En

Nadere informatie

Een Xxx heel interessante business case, het. maakte vele miljoenen

Een Xxx heel interessante business case, het. maakte vele miljoenen RONDETAFELGESPREK (2) Waarde en risicomanagement Een Xxx heel interessante business case, het 32 maakte vele miljoenen Xxxx kapitaal vrij Voor het eerst wordt geld verdiend met risicomanagement. Vroeger

Nadere informatie

Technische Universiteit Delft Mekelweg 4 Faculteit Electrotechniek, Wiskunde en Informatica

Technische Universiteit Delft Mekelweg 4 Faculteit Electrotechniek, Wiskunde en Informatica Technische Universiteit Delft Mekelweg 4 Faculteit Electrotechniek, Wiskunde en Informatica 2628 CD Delft Tentamen Risicomanagement wi3421tu 26 januari 2011, 9.00 12.00 uur Bij dit examen is het gebruik

Nadere informatie

Basel III. nota. info

Basel III. nota. info info nota Basel III Basel Committee on Banking Supervision Wat? Het Baselcomité werd in 1974 opgericht door de gouverneurs van 10 centrale banken, waaronder de Belgische. Aanleiding was het faillissement

Nadere informatie

Iedereen meent over risico s te kunnen

Iedereen meent over risico s te kunnen het Financieel management SCENARIOANALYSE VOOR OPERATIONELE RISICO S Eet een olifant in kleine stukken De huidige kwalitatieve risicoanalyse volgens het COSO ERM-model leidt vaak tot een potpourri van

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Na raadpleging van de betrokken representatieve organisaties;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Na raadpleging van de betrokken representatieve organisaties; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 12186 8 juli 2011 Regeling van De Nederlandsche Bank N.V. van 28 juli 2011 tot wijziging van de Regeling staten financiële

Nadere informatie

EMPEN C REDIT L INKED N OTE

EMPEN C REDIT L INKED N OTE EMPEN C REDIT L INKED N OTE per juli 2011 Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico De Europese rente staat momenteel op

Nadere informatie

Wijziging Regeling staten financiële ondernemingen Wft

Wijziging Regeling staten financiële ondernemingen Wft DNB Wijziging Regeling staten financiële ondernemingen Wft Regeling van de Nederlandsche Bank NV van 10 december 2007, nr. Juza/2007/01900/kve, houdende wijziging van de Regeling staten financiële ondernemingen

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

1 Inleiding risicomanagement (1)

1 Inleiding risicomanagement (1) Inleiding risicomanagement () De afgelopen 25 jaar gaan de geschiedenis in als de periode waarin Westerse overheden, banken, bedrijven en particulieren grotere risico s zijn gaan nemen. In 2008 zijn, door

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie.

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie. en werkwijze BPM awareness Inzicht in de toepassing van BPM op strategisch niveau in het algemeen en binnen de eigen organisatie. Kennismaken met BPM vanuit een strategisch perspectief Nut en toegevoegde

Nadere informatie

Solvency II: Impact op Financiële instellingen

Solvency II: Impact op Financiële instellingen Solvency II: Impact op Financiële instellingen Op weg naar een risico georiënteerde financiële branche Eye on Insurance 9 December 2009 Niek Hoek Agenda Belang risico management voor financiële instellingen

Nadere informatie

Hello map Ocean. To view animation put this slide in full screen mode (Shift + F5 on keyboard) 21 maart 2007 Slide 1 Next slide.

Hello map Ocean. To view animation put this slide in full screen mode (Shift + F5 on keyboard) 21 maart 2007 Slide 1 Next slide. Hello map Ocean To view animation put this slide in full screen mode (Shift + F5 on keyboard) Slide 1 Next slide. NVVA symposium 2007 REACH handhaving en consequenties* *connectedthinking Agenda Wat verandert

Nadere informatie

LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING

LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING LEAN, RISK & FINANCE EEN INTEGRALE BENADERING GERICHT OP DUURZAME RESULTAATSVERBETERING 2 Iedere organisatie streeft voortdurend naar duurzame verbetering van het rendement. Bij commerciële ondernemingen

Nadere informatie

De invloed van Basel III op de hypotheekmarges. Bijlage bij Concurrentie op de hypotheekmarkt 1/13

De invloed van Basel III op de hypotheekmarges. Bijlage bij Concurrentie op de hypotheekmarkt 1/13 De invloed van Basel III op de hypotheekmarges Bijlage bij Concurrentie op de hypotheekmarkt 1/13 Inhoud Dit memo bespreekt de potentiële invloed van de nieuwe regelgeving voor banken m.b.t. de kapitaal-

Nadere informatie

(10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst

(10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst Klantn 13 juni 1 aam 2013 (10 spatie s) voette kst wijzig en via Invoeg en Kopte kst en voette kst SEMINAR SOLVENCY II 01 02 03 04 05 06 07 08 09 13:00 13:45 Ontvangst 13:45 14:00 Opening 14:00 14:30 Solvency

Nadere informatie

Beschrijving van het Belgische Bankenlandschap 5 jaar na Lehman

Beschrijving van het Belgische Bankenlandschap 5 jaar na Lehman Beschrijving van het Belgische Bankenlandschap 5 jaar na Lehman Belgian Finance Club, 18 november 2013 Luc Coene Gouverneur Overzicht van de presentatie Marktindicatoren Ingrijpende herstructurering van

Nadere informatie

Rik Jan van Hulst Wittenburgergracht 269 1018 ZL Amsterdam rikjan@ppqa.nl 0653814034

Rik Jan van Hulst Wittenburgergracht 269 1018 ZL Amsterdam rikjan@ppqa.nl 0653814034 Personalia Naam van Hulst Voornaam Rik Jan Geb.datum 20-06-1964 Geslacht Man Burg. staat Gehuwd Nationaliteit Nederlandse Talen Nederlands, Engels, Frans, Italiaans Website www.ilexit.nl www.ppqa.nl www.risicoproces.nl

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Hoezo dé nieuwe ISO-normen?

Hoezo dé nieuwe ISO-normen? De nieuwe ISO-normen Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Hoezo dé nieuwe ISO-normen? 2 1 De cijfers voor Nederland (eind 2013) Norm Aantal

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

De impact van Bazel ii op Nederlandse banken

De impact van Bazel ii op Nederlandse banken De impact van Bazel ii op Nederlandse banken Op 1 januari 2007 wordt Bazel II in Nederland ingevoerd. Om de impact van Bazel II op het bankwezen te onderzoeken, heeft het Bazelse Comité een zogenoemde

Nadere informatie

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010 ICAAP Alex Poel 18 mei 2010 Inhoud 1. ICAAP algemeen 2. De uitgangspunten (vertaald) 3. Het ICAAP uitvoeren 4. De risico s 5. Enkele voorbeelden 6. Wat kan ICAAP voor u betekenen 1. ICAAP algemeen (1)

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie

Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V.

Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V. Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V. Datum: 15 april 2013 Versie 1.0 1. Inleiding Het Risk & Compliance Charter (charter) bevat de uitgeschreven principes, doelstellingen en bevoegdheden

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Vergelijking verzekeraars en banken

Vergelijking verzekeraars en banken Vergelijking verzekeraars en banken Level playing field vanuit toezicht en kapitaaleisen? Presentatie door drs. Juriaan Borst AAG ACIS Symposium - Universiteit van Amsterdam 5 september 2014 2014 Towers

Nadere informatie

Snel naar ISO20000 met de ISM-methode

Snel naar ISO20000 met de ISM-methode Snel naar ISO20000 met de ISM-methode Cross-reference Datum: 16 oktober 2012 Versie: 1.0 Auteur: J. van Bon Integrated Service Management Snel naar ISO20000 met de ISM-methode! Organisaties moeten, door

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT VOOR WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT VOOR WONINGCORPORATIES INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT VOOR WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 2 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatie

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

Informatiebeveiliging & ISO/IEC 27001:2013

Informatiebeveiliging & ISO/IEC 27001:2013 Informatiebeveiliging & ISO/IEC 27001:2013 Aart Bitter Haarlem, 18 maart 2014 Kwaliteitskring Noord-Holland www.information-security-governance.com Agenda 13:45-14:15 - Informatiebeveiliging Introductie

Nadere informatie

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Stresstesting wordt door DNB al een aantal jaren gebruikt als instrument voor het financiële stabiliteitsbeleid en het prudentiële toezicht. Deze zomer is opnieuw

Nadere informatie

Masterclass Beyond Consolidation Group Reporting to high performance ConQuaestor, UNIT4, Tagetik. Grontmij, Intres Utrecht, 9 mei 2012

Masterclass Beyond Consolidation Group Reporting to high performance ConQuaestor, UNIT4, Tagetik. Grontmij, Intres Utrecht, 9 mei 2012 Masterclass Beyond Consolidation Group Reporting to high performance ConQuaestor, UNIT4, Tagetik. Grontmij, Intres Utrecht, 9 mei 2012 Programma (Logo Klant) 16:30 uur Welkom 16:45 uur Inleiding: visie

Nadere informatie

Credit Risk Management in een internationale omgeving

Credit Risk Management in een internationale omgeving in een internationale omgeving 5 e Jaarcongres Credit Management Algemeen LeasePlan Corporation: Historie Profiel Internationale omgeving Risk Management Historie LeasePlan Corporation 1963 - Start LeasePlan

Nadere informatie

BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT

BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT WHITEPAPER BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT RISICOMANAGEMENT IN BALANS Ondernemen betekent risico s nemen om de

Nadere informatie

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt FEBRUARI 2016 www.dmfco.nl Met de toenemende beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen in Nederlandse hypotheken kent de hypotheekmarkt nu drie

Nadere informatie

Het Algemeen Pensioenfonds De evolutie van het pensioenfonds

Het Algemeen Pensioenfonds De evolutie van het pensioenfonds Het Algemeen Pensioenfonds De evolutie van het pensioenfonds Nicolette Opdam 3 e jaarcongres IVP Besturen en beleggen in 2015 De APF geschetst Eigen vermogen APF Bestuur Raad van Toezicht Fictief APF BO

Nadere informatie

Het ISACA RISK IT Framework voor Testers. Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen

Het ISACA RISK IT Framework voor Testers. Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen 1 Het ISACA RISK IT Framework voor Testers Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen 2 Wie is Jaap Ir. J. van der Leer CRISC CGEIT CISA 43 jaar in de IT werkzaam. 22 jaar ervaring in IT

Nadere informatie

bankfinanciering / bedrijfswaardering

bankfinanciering / bedrijfswaardering bankfinanciering / bedrijfswaardering Masterclass Internationaal ondernemen in de tuinbouw 4 November 2015 H.A.Rijken 1 MKB financiering: bankiersperspectief 1 Relatieve kredietwaardigheid in het MKB 2

Nadere informatie

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen!

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen! De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM- alleen! Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Wat kunt u verwachten? Ontwikkelingen systeemnormen Plug-in

Nadere informatie

Investerings- en financieel statuut

Investerings- en financieel statuut Investerings- en financieel statuut Inleiding Het belang van financiële sturing is in de afgelopen jaren toegenomen. Wijzigingen in de wettelijke regels, waaronder de scheiding van DAEB en niet-daeb activiteiten

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie