De rol van cultuur bij het medisch tolken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rol van cultuur bij het medisch tolken"

Transcriptie

1 (Verschenen in Cultuur, Migratie, Gezondheid 2004/1: ) De rol van cultuur bij het medisch tolken Over de auteur Hans Verrept is cultureel antropoloog en germanist. Hij is werkzaam bij de Federale Overheidsdienst (FOD) Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, in het bijzonder bij de Coördinatiecel Interculturele Bemiddeling. Hij is consultant voor het Committee of Experts on Health Services in a Multicultural Society van de Raad van Europa. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat van de taal barrière in de medische hulpverlening zeer aanzienlijke, negatieve effecten uit kunnen gaan op de kwaliteit van zorg. In combinatie met een aantal tendensen in de medische wereld, zoals de ontwikkeling van patient-centered care, toenemende aandacht voor de tevredenheid van de patiënt en patiëntenrechten, heeft dat geleid tot een grotere belangstelling en een groot aantal initiatieven in het domein van het medisch tolken. In de Verenigde Staten hebben ook enkele rechtszaken n.a.v. medische fouten een belangrijke rol gespeeld. Verscheidene rechters zijn er bij hun oordeel vanuit gegaan dat deze fouten een gevolg waren van de taal barrière tussen patiënt en hulpverlener. Hun standpunt was dat de betrokken ziekenhuizen nagelaten hadden om in dergelijke gevallen een tolk in te zetten. Eén ziekenhuis werd zelfs veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van één miljoen dollar. In de meeste landen tolken in de medische sector vooral mensen die daarvoor niet opgeleid zijn. Familie van de patiënt en allochtoon personeel, veelal schoonmaaksters en keukenpersoneel, blijken in de praktijk veel frequenter te tolken dan professionele tolken (Bischoff, 2001; Pöchhacker, 1997). Ook tolken in dienst bij gezondheidsinstellingen zijn in het verleden meestal niet voor die taak opgeleid. In de jaren 90 professionaliseert het medisch tolken. Getuigen daarvan zijn opleidingsprogramma s, accreditering en het ontwikkelen en publiceren van functieomschrijvingen en standaarden voor het tolken in de gezondheidszorg. Van bijzonder betekenis is het ontstaan van beroepsverenigingen voor sociale 1 en medische tolken en de organisatie van internationale conferenties over deze thematiek, zoals Critical Link waarop sociale, medische en gerechtstolken vanuit de hele wereld over hun werk discussiëren. Ook het wetenschappelijk onderzoek naar tolken breidt zich uit en opleidingsinstituten uit de elitaire wereld van het conferentietolken krijgen belangstelling voor het sociale tolken. Doel van de conferentie The Role of Culture in Medical Interpreting, georganiseerd door de Massachusetts Medical Interpreting Association (MMIA) en Harvard Medical School, is om het impact van cultuurverschillen op het tolken te onderzoeken. Dit thema is onder medische tolken erg omstreden. Volgens de aanhangers van het conduit-model (soms vertaald als de vertaalmachinebenadering ) behoort het immers niet tot de taak van de tolk om bijvoorbeeld cultuurinformatie te geven, zelfs wanneer die noodzakelijk is voor het begrip tussen hulpverlener en patiënt. Zij gaan ervan uit dat the interpreter as an individual person, should disappear from the interaction leaving only their physical voice presenting the correctly converted message in the right language (California Standards for Healthcare Interpreters, 2002). 2 Aanhangers van dit model vinden dat 1. Sociaal tolken wordt hier gebruikt als equivalent van community interpreting, hetgeen Roberts (1995) omschrijft als: the type of interpreting done to assist those immigrants who are not native speakers of the language to gain full and equal access to statutory services (legal, health, education, local government, social services). Medisch tolken beschouwt zij als een specifieke vorm van sociaal tolken. Overigens is de verwijzing naar immigranten in de definitie ongelukkig: in de Verenigde Staten, Canada en Zuid-Afrika worden frequent sociale tolken ingezet voor mensen die niet als immigranten beschouwd kunnen worden (Indianen, Inuit, niet-engelssprekende Zuidafrikanen). 2. Hierbij dient opgemerkt dat de California Healthcare Interpreters Association zelf geen voorstander is van deze benadering. 1

2 het de taak van de gesprekspartners is om misverstanden zelf op te lossen. Of de tolk hieraan een bijdrage zou kunnen leveren of niet, vinden ze niet relevant. Zijn taak is beperkt tot het omzetten van boodschappen van een brontaal naar een doeltaal. Julia Fortier stelt in haar plenaire toespraak dat het essentieel is dat medische tolken opgeleid worden om in hun werk adequaat om te gaan met cultuurverschillen. Haar stelling is dat medische tolken ook culture brokers zijn. De Amerikaans-Canadese antropoloog Joseph Kaufert definieert culture brokerage als explaining the culture of the hospital and of the physician to the patient and the world of the patient to the physician (Kaufert & Koolage, 1984). Hij en de Amerikaanse arts Robert Putsch stelden in hun werk met Indiaanse en Inuit tolken vast dat culture brokerage noodzakelijk was om een goede communicatie en een positief resultaat van de behandeling te bewerkstelligen bij patiënten die cultureel sterk verschilden van de hulpverleners. In later werk toonde Kaufert aan dat tolken een belangrijke rol speelden in de communicatie tussen hulpverleners en patiënten, onder meer door op mogelijke waardeconflicten te wijzen. Helaas gaat Fortier niet in op de precieze rol van de tolk als culture broker noch op de vraag welke opleiding in dat verband noodzakelijk is. Ze wijst wel op de gevaren die verbonden zijn aan een te rigide toepassing van standaarden ontwikkeld voor het werk van medische tolken. Die beperken de rol van de tolk soms tot vertalen. Ze beklemtoont dat standaarden wegwijzers zijn en geen dwangbuis. Ook brengt ze de haast canonieke gehechtheid van sommige medische tolken aan hun set van standaarden in verband met de grote onzekerheid die ze ervaren in hun nog jonge beroep. Robert Lee (Boston University) is gespecialiseerd in het medisch tolken in gebarentaal. Hij toont zich in de tweede plenaire voordracht een voorstander van een actieve rol voor de tolk. Deze dient in te grijpen bij misverstanden tussen de gesprekspartners, door bijvoorbeeld aan te geven: I have the feeling that the patient may not understand your line of questioning. De tolk kan in de rol van culture broker misverstanden voorkomen of oplossen. Lee beklemtoont wel dat deze erop bedacht moet zijn de ideologie binnen een bepaalde culturele context (hoe de patiënt zich zou moeten gedragen) te verwarren met de werkelijkheid (wat de patiënt feitelijk doet, denkt). Zowel hulpverlener als tolk moet uitspraken over de cultuur van de patiënt beschouwen als hypothesen en niet als spijkerharde waarheden. Ook Lee relativeert het belang van de gangbare standaarden. Voor veel problemen waar medische tolken mee geconfronteerd worden, bieden ze geen antwoord. Daarom is het belangrijk dat beginnende tolken een ervaren tolk als mentor toegewezen krijgen, met wie ze de knelpunten in hun werk kunnen bespreken. Zoals te verwachten roepen beide uiteenzettingen verschillende reacties op. Voorstanders van het conduit-model beklemtonen dat ze enkel als vertaalmachine willen werken. Het debat kent bij tijd en wijle een bits verloop. De organisatoren moeten zich zeer inspannen om conferentiegangers die een ruimere taak voor de tolk zien, de kans te geven hun mening kenbaar te maken. Aan het einde van de discussie is nog eens duidelijk geworden dat er absoluut geen sprake is van een consensus over het takenpakket van de medische tolken. Van de vele workshops bespreek ik er in het navolgende twee. Daarnaast geef ik kort de inhoud weer van de presentatie die ik samen met Aldo Perissino heb verzorgd. De workshop van Michael O Laughlin s (Boston University) heeft als titel Cultural commentary: the parameters and pitfalls of providing explanations. Zijn uitgangspunt is dat er een zeer grote kloof gaapt tussen de ideologie en de praktijk van het medische tolken. Volgens hem is het conduitmodel absoluut onwerkbaar, als hulpverlener en patiënt talen spreken die weinig met elkaar verwant zijn en zij een sterk verschillende culturele achtergrond hebben. Het heeft wel enige kans op slagen, als getolkt wordt tussen Engels en Spaans, omdat deze talen voor veel concepten equivalente termen kennen. Dat is minder het geval bij het Chinees of een Indiaanse taal. In de praktijk voegen ook tolken die volgens het conduit-model werken, vaak verhelderende boodschappen toe. 2

3 O Laughlin gaat verder in op culture brokerage in het tolkenwerk. Hij is voorstander van mondelinge voetnoten waarin de tolk de boodschappen van de patiënt verduidelijkt of toelicht voor de hulpverlener. Dat is bijvoorbeeld nuttig bij patiënten die gewoon zijn vragen van hoger geplaatste personen respectvol positief te beantwoorden. Dan kan de tolk toevoegen: The interpreter notes that the yes may not actually mean yes. Volgens O Laughlin hoeft de patiënt hiervan niet op de hoogte gebracht te worden, hetgeen indruist tegen de transparantieregel die vaak in verband met medisch tolken genoemd wordt. Deze regel stelt dat tolken altijd expliciet moeten zijn wanneer ze eigen informatie toevoegen (Kaufert & Putsch, 1997). Ze moeten zowel de zender als de ontvanger hiervan op de hoogte brengen. Veel aanwezigen ervaren dit standpunt van O Laughlin als paternalistisch en wijzen het af. Toch maakt hij zo de problematiek van de toepasbaarheid van de transparantieregel in dergelijke situaties duidelijk. De spreker geeft tien tips over het toevoegen van cultuurinformatie. Positief is dat hij beklemtoont dat de taak van cultuurinformant professioneel ingevuld moet worden. Tolken moeten hun eigen cultuurkennis en hun vaardigheden om hierover te communiceren kritisch durven beschouwen en zonodig bijwerken. Tevens wijst hij erop dat hulpverleners niet altijd open staan voor dergelijke toevoegingen. Tekenend voor zijn chauvinistische, paternalistische houding is dat O Laughlin van mening is dat het niet tot de taak van de tolk behoort om cultuurinformatie te geven over de Amerikaanse cultuur en gezondheidszorg. Volgens hem zijn alle mensen immers vertrouwd met de Amerikaanse cultuur. Overal ter wereld wordt er immers naar Amerikaanse films gekeken. De reactie van het grotendeels uit inwijkelingen bestaande publiek is niet min: zij wijzen erop dat de Amerikaanse cultuur hen nog elke dag verbaast. O Laughlins bijdrage heeft in het kader van de conferentie de verdienste dat ze het geven van cultuurinformatie door de tolk problematiseert. Ook de erkenning dat de praktijk mijlenver afstaat van de ideologie is waardevol. De oplossingen die hij voor de vastgestelde problemen aanvoert, zijn echter weinig bevredigend. Ben Karlin, een specialist in het gebruik van gebarentaal in de geestelijke gezondheidszorg, gaat in zijn workshop eveneens in op het spanningsveld tussen tolkideologie en -praktijk. Hij bespreekt een aantal empirische onderzoeken die dat aantonen. Zo stelde Davidson (2001) vast dat van tolken verwacht werd dat ze uitsluitend een volledige vertaling brachten van de boodschappen van patiënt en hulpverlener. De hulpverleners gaven echter impliciet te kennen te verwachten dat zij alleen relevante uitingen van de patiënt vertaalden. Karlin wijst erop dat the process of deciphering physical and verbal signs, by passing them through a grid of medical signification, and re-analyzing them as symbols or symptoms of known disease processes or as irrelevant to such processes een van de centrale taken van de arts is en niet van de tolk. Davidsons studie toonde ook dat tolken veel vragen van patiënten niet vertaalden. Dat de patiënt zich zorgen maakte over zijn gezondheid, bleek niet altijd voldoende om de boodschap te vertalen. Alleen als de tolk meende dat de ernst van de problemen aanspraak op de beperkte beschikbare tijd en middelen van de instelling rechtvaardigde, vertaalde hij de boodschap. Volgens Karlin wordt deze houding ingegeven door de positie van de tolk binnen een organisatie die met weinig middelen zorg aan niet-engelstalige patiënten moet bieden. Karlin verwijst verder naar Bahadir (2001) die stelt dat de invulling van de rol van de tolk bepaald wordt door de eisen van de omgeving waarin hij werkt. Hij stelt dat tolken de ruimte moeten krijgen om zich op een flexibele wijze aan te passen aan die context. Dat is nu vaak niet het geval. Karlin merkt daarbij op: It is time to close the period of interpreters feeling guilty of their visibility and being traumatized by the fear of taking the initiative or of resisting. Ook hem is het zonder meer duidelijk dat de conduit-benadering in veel situaties onrealistisch of onwenselijk is. Hij verwijst in dat verband naar de California Standards for Healthcare Interpreters (2002): From a more current philosophical standpoint, the interpreter is obviously physically and intellectually present in the interaction. ( ) This gives rise to the possibility that the interpre- 3

4 ter becomes a third party in the conversation between patient and provider for a number of very specific communication and cultural issues. These roles have also been discussed in various literature ( ). Some studies suggest that the participation or the intervention of the interpreter is due to the nature of the medical encounter where the interpreter may be the only person able to identify the emergence of potentially critical patient health and safety issues ( ). Karlins analyse van de werkwijzen van tolken in de gezondheidszorg is voor het publiek erg confronterend. Zijn pleidooi voor een ruimere rol voor de tolk, waarbij meer rekening gehouden wordt met de hulpverleningscontext, geeft echter weinig aanwijzingen over hoe de rol van de tolk er uit zou moeten zien. Mijn presentatie samen met Aldo Perissino, Great expectations Some notes on cultural brokering behandelt de vraag hoe realistisch het is dat tolken de rol van culture broker op een professionele wijze vervullen. We baseerden ons hierbij vooral op de ervaringen met de begeleiding van de interculturele bemiddelaars in de Belgische ziekenhuizen. Daaruit blijkt dat deze bemiddelaars slechts in 7 procent van de interventies informatie over de cultuur van de patiënt aan de hulpverlener geven. Uitleg geven over de gebruiken en handelwijzen in de hulpverleningsinstelling is in 18 % van de interventies aan de orde. Onderzoek (Verrept & Louckx, 1997; Granger & Baker in Tribe & Raval, 2002) toont bovendien aan dat interculturele bemiddelaars en tolken zich vaak onvoldoende deskundig voelen om aan culture brokerage te doen. In het bijzonder informatie geven over de cultuur van de patiënt ervaren zij dikwijls als zeer moeilijk. Hulpverleners beschouwen de tolk of intercultureel bemiddelaar daarentegen als een soort culturele vraagbaak. Ze consulteren hem voor alle aspecten van de hulpverlening die ze terecht of ten onrechte verbonden zien met de cultuur van de patiënt. In veel gevallen is er sprake van culturaliseren: allerlei aspecten van de hulpverlening of de gezondheidstoestand van de patiënt worden ten onrechte in verband gebracht met zijn cultuur. Voor de interculturele bemiddelaar of de tolk ligt het niet voor de hand hoe met dergelijke vragen om te gaan. Voor de hulpverlener biedt het culturaliseren en bevragen van de bemiddelaars wel het voordeel dat hij het probleem - minstens ten dele naar hen kan doorschuiven. De rol van de tolk als culture broker roept fundamentele vragen op over de inhoud en grenzen ervan, over de wijze waarop tolken of interculturele bemiddelaars hierop voorbereid kunnen worden en over de wijze waarop culture brokerage het beste kan plaatsvinden. Op deze vragen biedt de bestaande literatuur slechts zeer gedeeltelijke antwoorden. Een bijzonder kritisch punt is de vraag in welke mate de tolk of interculturele bemiddelaar verantwoordelijk is of kan zijn voor het welslagen van de communicatie. Wij zijn ervan overtuigd dat hulpverlener en tolk hierin een gemeenschappelijke taak en verantwoordelijkheid dragen. Onze bijdrage had vooral tot doel om de complexiteit van culture brokerage en het ontbreken van inzichten in de wijze waarop deze taak vervuld kan worden te schetsen. De conferentie maakt duidelijk hoezeer het medische tolken nog in ontwikkeling is. Er bestaat geen consensus over de rol van de medische tolk. Aanhangers van het conduit-model hebben geprobeerd om het sociaal tolken zoveel mogelijk naar het voorbeeld van het prestigieuze conferentietolken te ontwikkelen. Resultaten van wetenschappelijk onderzoek, en ook de ervaringen in het veld, lijken erop te duiden dat deze benadering in veel omstandigheden niet werkbaar is. Het is van bijzondere betekenis dat de MMIA, een invloedrijke organisatie van medische tolken, een volledige conferentie aan een van de meest controversiële aspecten van deze problematiek wijdt. Dat men twee plenaire sprekers uitnodigt die onder meer voorstander zijn van een tolk die ook als culture broker aan de slag gaat, is op zichzelf reeds een (moedige) stellingname in het debat. Daaruit kwam overigens naar voren dat de problematiek van de rol van de tolk niet beperkt is tot de invloed van de cultuur op het tolkproces. 4

5 Welke supplementaire taken tolken op zich dienen te nemen en hoe ze die precies moeten invullen, wordt op deze conferentie niet echt duidelijk. Dat maakt voorstanders van een ruime rol voor de tolk erg kwetsbaar in de discussie. De aanhangers van het conduit-model hebben immers een eenvoudig en glashelder standpunt: de taak van de tolk beperkt zich tot het omzetten van boodschappen van de ene naar de andere taal. Zeker in de Verenigde Staten, waar iedere professional in de gezondheidszorg het risico loopt voor beroepsfouten juridisch vervolgd te worden, is een dergelijke taakomschrijving aantrekkelijk. De spanning tussen ideologie en de praktijk van het medische tolken wordt steeds duidelijker zichtbaar (Tribe & Raval, 2002). Uit vele onderzoeken lijkt verder naar voren te komen dat medische tolken niet in de positie verkeren om zelf hun rol en werkwijze te bepalen, een vaststelling die wij ook in eigen onderzoek over interculturele bemiddelaars in de ziekenhuizen deden (Verrept, 2001). Het is dan ook problematisch dat medische tolken individueel en als beroepsgroep weinig gehoor vinden bij hulpverleners, wanneer ze de moeilijkheden in hun werk aankaarten. Ze slagen er niet in een brug te slaan met de wereld van de hulpverlener. Veelzeggend is dat ook op deze conferentie, nota bene gehouden in de gebouwen van de Harvard Medical School, onder de meer dan honderd deelnemers slechts drie artsen waren. Deze situatie leidt bij de medische tolken tot sterke frustratiegevoelens en ook boosheid. Tenslotte nog twee afsluitende beschouwingen: opvallend op conferenties over dit thema is het ontbreken van empirisch materiaal dat aantoont welke invulling van de tolkenrol het meest bijdraagt aan de verbetering van de kwaliteit van zorg aan anderstaligen. Je zou bijna de indruk krijgen dat men niet echt in de outcome nochtans een centraal begrip in de moderne gezondheidszorg van het werk geïnteresseerd is. Discussies over de tolkenrol zijn daardoor vaak steriel, een wat vruchteloze confrontatie van allerlei meningen en ideologieën. Verder valt op dat antropologen nauwelijks hun stem laten horen in het debat. Joseph Kaufert is hierop een uitzondering. Hij schreef een reeks inmiddels bijna klassieke artikelen over het tolken en intercultureel bemiddelen. Medische tolken worstelen met vragen die ook centraal staan in de antropologische onderneming: op welke wijze kunnen concepten crosscultureel vertaald worden, wat is cultuur en hoe kun je daarover kennis verzamelen en communiceren. In dit opzicht zou het medische tolken een interessant onderzoeksdomein kunnen zijn voor antropologen, met mogelijk een aanzienlijke rendement voor de meertalige en cultureel gediversifieerde gemeenschappen waarin wij leven. Correspondentie Literatuur Bahadir, S. The Empowerment of the (Community) Interpreter: The Right to Speak with a Voice of One s Own. Paper presented at Critical Link 3: The Complexity of the Profession, Montréal, Québec, Bischoff, A. Overcoming language barriers to health care in Switzerland. Basel: Universität Basel, 2001: 365. California Healthcare Interpreters Association. California Standards for Healthcare Interpreters: Ethical Principles, Protocols, and Guidance on Roles and Intervention. Woodland Hills:California Endowment, 2001:. 5

6 Davidson, B. Questions in cross-linguistic medical encounters: The role of the hospital interpreter. Anthropological Quarterly 2001; 74(4): Kaufert J, Koolage W. Role conflcit among culture-brokers: the experience of native Canadian medical interpreters. Social Science and Medicine 1984; 18: Kaufert J, Putsch R. Communication through interpreters in healthcare: ethical dilemmas arising from differences in class, culture, language and power. The Journal of Clinical Ethics 1997; 8 (1): Pöchhacker, F. Kommunikation mit Nichtdeutschsprachigen in Wiener Gesundheits- und Sozialeinrichtungen. Wien : Dezernat für Gesundheitsplanung. Tribe R, Raval H. Working with Interpreters in Mental Health. Hove and New York : Brunner-Routledge, 2002 : XIII Verrept H. Interculturele bemiddeling in de gezondheidszorg. Cultuur en Migratie 2001; 18 (2): 150. Verrept H, Louckx F. Health advocates in Belgian health care. In: Ugalde A, Cardenas G (Eds.). Health and Social Services among International Labor Migrants: a Comparative Perspective. Austin (Texas): CMAS-books, 1997:

Celverantwoordelijke Interculturele Bemiddeling, FOD Volksgezondheid

Celverantwoordelijke Interculturele Bemiddeling, FOD Volksgezondheid Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling stand van zaken - toekomstperspectieven Hans Verrept 1 Celverantwoordelijke Interculturele Bemiddeling, FOD Volksgezondheid In de resultaten van wetenschappelijk

Nadere informatie

Overview of the presentation

Overview of the presentation 1 Intercultural mediation in health care in the EU: theory and practice Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Overview of the presentation 1. Policy issues 2. Why do we need medical

Nadere informatie

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven 1 Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven Hans Verrept Coördinatiecel Interculturele Bemiddeling 2 Stand van wetenschappelijk onderzoek Etniciteit en

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden

Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden Interculturele communicatie: wat bestaat er en wat kost het Hans Verrept (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu) Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden Taal problematiek

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Questionnaire for patients with HIV

Questionnaire for patients with HIV Questionnaire for patients with HIV Name QUOTE-HIV Language Dutch Number of items 27 Developed by Academic Medical Centre. University of Amsterdam, NIVEL Year 1998 Corresponding literature Hekkink CF,

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen. Zohra Chbaral 1

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen. Zohra Chbaral 1 Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen Zohra Chbaral 1 Vooreerst bedanken we de interculturele bemiddelaars, de coördinatoren interculturele bemiddeling die ons de gegevens

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Advies betreffende de verbetering van de toegang tot

Advies betreffende de verbetering van de toegang tot FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU DIRECTORAAT-GENERAAL ORGANISATIE GEZONDHEIDSZORGVOORZIENINGEN FEDERALE COMMISSIE RECHTEN VAN DE PATIËNT Ref. : FCRP Advies betreffende

Nadere informatie

(Verschenen in Hospitalia 2002/4: 170-174)

(Verschenen in Hospitalia 2002/4: 170-174) (Verschenen in Hospitalia 2002/4: 170-174) INTERCULTURELE BEMIDDELING IN DE ZIEKENHUIZEN Hans VERREPT Coördinatiecel Interculturele Bemiddeling Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches?

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches? HUMAN RIGHTS Alternative Approaches? Utrecht, 3 april 2008 Peter van Krieken Toegang tot het loket Artseneed - artsenleed Samenleving v. individu 1ste generatie v. 2e generatie rechten China EVRM General

Nadere informatie

Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek?

Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek? Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek? Jos Kraus, senior inspecteur Inspectie voor de gezondheidszorg Baarn, 7 oktober 009. Wat is klinisch onderzoek Introductie Definities De weg door de wet

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie.

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie. Inleiding in de revalidatiegeneeskunde 2011. Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. De rol van de zorgverzekeraars. Innovaties in de revalidatiezorg. Wat is multidisciplinair. Pijnrevalidatie.

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

The quality of dying: autonomie en begeleiding

The quality of dying: autonomie en begeleiding 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht The quality of dying: autonomie en begeleiding Marieke Schreuder Verpleegkundig specialist UMCUtrecht/IKMN haschreuder@ikmn.nl Inhoud Concept autonomie Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988 Tilburg University Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo Published in: De Psycholoog Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen,

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Aangepast strafrecht de rol van leeftijd en ontwikkeling

Aangepast strafrecht de rol van leeftijd en ontwikkeling Aangepast strafrecht de rol van leeftijd en ontwikkeling Prof. mr. T. (Ton) Liefaard SWR-conferentie, 27 september 2014 Opbouw 1. Leeftijdsgrenzen in het strafrecht Welke leeftijdsgrenzen kennen we en

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Community Based Service for Elderly. CVZ mei 2013. Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen

Community Based Service for Elderly. CVZ mei 2013. Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen Community Based Service for Elderly CVZ mei 2013 Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen Who is living there? Strenght Capabilities Needs one fits all? Sustainable care in relation to

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Resultaten campagnes handhygiëne

Resultaten campagnes handhygiëne Resultaten campagnes handhygiëne Nut van campagnes Universitair ziekenhuis Geneve ziekenhuisbrede campagne met posters, feedback, promotie handalcohol - compliance van 48 naar 66% - nosocomiale infecties

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens Curriculum Vitae Personal information Name: Address: Christophe Lemmens Spoorweglei 31a 2520 Emblem Belgium Birth date: 10 August 1984 Telephone: 3232655822 Mobile phone: 32498632025 E-mail: Christophe.Lemmens@ua.ac.be

Nadere informatie

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985 Tilburg University Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue Publication date: 1985 Link to publication Citation for published version (APA): Pieters,

Nadere informatie

Patiëntveiligheid door Klinische Paden

Patiëntveiligheid door Klinische Paden Patiëntveiligheid door Klinische Paden Dr. Kris Vanhaecht CZV-KULeuven Secretary General European Pathway Association Kris.Vanhaecht@med.kuleuven.be Klinisch Pad Een middel om een patiëntgericht programma

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R.

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Tilburg University Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Published in: Bedrijfskunde: Tijdschrift voor Modern Management Publication date: 1991 Link to publication Citation

Nadere informatie

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982 Tilburg University Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011 Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011 28 april 2011 CENTR Marketing Workshop April 2011 - Helsinki 2 Agenda Campaign 2010: Goal Campaign Results & Learnings Market research: Goal Outcome Learnings

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 First of all: NGS is here NGS is becoming a standard diagnostic tool

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1983 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg?

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? 13-11- 12 Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? Herstelverlenen Drs. I. Schaap Lectoraat herstelondersteunende zorg en cliëntempowerment Saxion Kom verder.

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*)

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) L.P. Feld / J.G. Matsusaka (2003), Budget Referendums and Government Spending: Evidence from Swiss Cantons,

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Aspecten van medische aansprakelijkheid

Aspecten van medische aansprakelijkheid Aspecten van medische aansprakelijkheid Prof. mr. dr. J.L. Smeehuijzen Vier onderwerpen Oorzaken moeizame afwikkeling; Toegeven fout en excuses; Verhouding open disclosure en veilig melden; De voorfase

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M.

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1989 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Cultuur ComPass Report

Cultuur ComPass Report Cultuur ComPass Report John Smith Land van interesse: China Land van herkomst: Verenigde Staten Uw rol: ledinggevende Datum: 10.11.2015 Dit rapport is samengesteld na analyse van uw antwoorden. Itim international

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Presentatie 21 maart 2013 Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Luc Kleijnen Food2Market Innovatie training 1 Bouwen aan Innovatie - Over Altuïtion (1) Opgericht in 1997: 30 engagement

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication Tilburg University Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog Publication date: 1977 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1977). Economische

Nadere informatie

Coderingen in een HL7v3 RIM EPD. 7 Brachmanoth 2008, kwart over 3 lokale tijd Utrecht Ir. Yeb Havinga

Coderingen in een HL7v3 RIM EPD. 7 Brachmanoth 2008, kwart over 3 lokale tijd Utrecht Ir. Yeb Havinga Coderingen in een HL7v3 RIM EPD 7 Brachmanoth 2008, kwart over 3 lokale tijd Utrecht Ir. Yeb Havinga - 1 - Inhoud Waarom een standaard codering? Inleiding Portavita Multidisciplinair EPD HL7 Observation

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 1 (1951) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL Notawisseling houdende een aanvullende

Nadere informatie

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M.

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Tilburg University Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Published in: Adformatie Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Luisteren: Elke taaluiting is relevant

Luisteren: Elke taaluiting is relevant Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Luisteren: Elke taaluiting is relevant Niet de directe betekening van de bijdrage, maar de intentie van de spreker Er zijn ontelbaar veel verschillende dingen die partijen

Nadere informatie

Voorwaarden die verandering in een organisatie bevorderen.

Voorwaarden die verandering in een organisatie bevorderen. De servicekwaliteit van uw restaurant of hotel verbeteren betekent starten met een veranderingsproces Prof. Em. Dr. W. Faché Klantentevredenheid is voor elke onderneming van fundamenteel belang. Immers

Nadere informatie

Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers

Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers U zoekt een tolk of vertaler... a die exact verwoordt wat u wilt zeggen. a die de taal van uw doelgroep tot in de finesses beheerst. a die voor u klaarstaat

Nadere informatie