Biologie. L. Standaert

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Biologie. L. Standaert 2006-2007"

Transcriptie

1 Biologie L. Standaert

2 Deze cursus werd samengesteld door L. Standaert, Schooljaar , Heilig Graf Een digitale kopie van deze cursus vind je op Voor problemen of vragen over de leerstof kan je me contacteren op Reken op 24 uur voor een antwoord, dus best niet wachten tot de avond voor het examen! Animaties en tekeningen vind je op 2

3 3

4 Hoofdstuk 1: Celleer Algemeenheden omtrent cellen Vragen: Waar in ons lichaam zitten cellen? Hoe groot is zo'n lichaamscel? Hoe ziet zo'n cel eruit? Wat is de taak van zo'n cel? Hebben alleen levende wezens cellen? Welke andere organismen (levende wezens) hebben cellen? Kan je de cellen van die organismen vergelijken met onze cellen? 4

5 Algemene bouw van een dierlijke cel Hoewel cellen dus onderling erg van elkaar verschillen, zijn er grote overeenkomsten tussen (bijna) al de dierlijke cellen. We bekijken de algemene bouw van een dierlijke cel. (Plantaardige cellen verschillen op een aantal punten grondig van deze dierlijke cellen!) 1 : celkern 2 : kernlichaampje 3 : kernmembraan 4 : porie 5 : celmembraan 6 : cytoplasma 7 tot 12 : organellen van het cytoplasma Over organellen van het cytoplasma De organellen uit de dierlijke cel zijn allemaal delen van de cel die in het cytoplasma zitten. Deze hebben allemaal een specifieke functie in de werking van de cel. 7 mitochondrium : energie-productie 8 lysosoom : afvalverwerking 9 ribosomen : hier worden de eiwitten gemaakt 10 endoplasmatisch reticulum : een netwerk van kanaaltjes in de cel voor ruwe materiaalopslag. Er bestaan 2 soorten endoplasmatisch reticulum, glad en ruw: bij het ruw E.R. zitten er ribosomen op het membraan. 11 Golgi-apparaat : een set van verbonden holle en platte schijfjes in de cel. Zij staan in voor de afwerking en de opslag van stoffen die in de cel worden gemaakt en die binnen of buiten de cel nodig zijn. Vb speekselkliercellen zijn rijk aan golgi- apparaten. 12 centriolen : deze hebben enkel een rol in de celdeling, we zullen verder ingaan op hun taak bij de bespreking van de celdeling. 5

6 Celcyclus en kerninhoud De celkern is het belangrijkste organel van de cel: wie voortplanting bestudeert moet celdeling bespreken: omdat al onze cellen identieke erfelijke informatie bevatten, moet deze informatie bij celdeling worden doorgegeven aan de nieuwe cellen. We kijken hoe deze erfelijke informatie precies in onze cellen zit. Er is een tweede probleem: deze informatie zit er niet steeds in dezelfde vorm: als de cel gaat delen gaat ze de kerninhoud anders rangschikken. Dit is een beetje zoals de vorming van klassen aan het begin van het schooljaar: alle leerlingen worden eerst per studierichting gegroepeerd, en dan in klassen verdeeld. Zonder deze verdeling is het niet mogelijk aan het schooljaar te beginnen. We bekijken eerst de fasen die een cel doorloopt tijdens haar leven, de celcyclus. Dan bekijken we de inhoud van de celkern in de verschillende stadia van de celcyclus: eerst de kerninhoud van een cel in het interfase-stadium, daarna de kerninhoud in het delings-stadium Chromosomen uit cellen klaar voor microscopisch onderzoek 6

7 Geordende chromosomenkaart Je vindt een goede animatie over de bouw van een chromosoom op: Vragen: Waar in de cel bevinden zich het erfelijk materiaal? Wanneer worden de chromosomen zichtbaar? Hoeveel chromosomen zijn er in één menselijke cel? Hoe zijn de chromosomen geordend op de kaart? Wat is een homoloog paar chromosomen en wat hebben deze gemeenschappelijkl? Waaruit zijn chromosomen opgebouwd? Wat is een gen? 7

8 fig. a fig. b : 2 homologe paren Lichaamscellen & voortplantingscellen Er zijn twee fundamenteel verschillende soorten cellen: degene die instaan voor de bouw en werking van het lichaam, en de cellen die instaan voor de voortplanting. Omdat een voortplantingscel wordt samengevoegd met een andere voortplantingscel om één nieuwe cel te vormen, zijn voortplantingscellen haploïd, terwijl lichaamscellen diploïd zijn. 8

9 Structuur van het DNA De 4 basen Guanine, Cytosine, Thymine en Adenine passen enkel 2 aan 2 op elkaar. A past enkel op T. C past enkel op G. 9

10 10

11 Vragen Waar zitten jouw chromosomen? Hoeveel chromosomen bevat een lichaamscel van een mens? Hoeveel chromosomen bevat een voortplantingscel van een mens? Wat is een gen? Waar of niet waar : al onze lichaamscellen bevatten hetzelfde erfelijk materiaal? Een paard heeft 64 chromosomen en een ezel 62. Het jong van een ezelin en een paardenhengst is een muilezel. Hoeveel chromosomen zal deze hebben? Een muilezel is onvruchtbaar. Hij of zij kan zich niet voortplanten. Hoe komt dit denk je? 11

12 Celdeling ( = celvermeerdering) Opdat organismen zouden kunnen groeien, of zichzelf kunnen herstellen, moeten zij nieuwe cellen kunnen vormen. De nieuw gevormde cellen moeten eenzelfde code bezitten als de oudere cellen. In hetgeen dat volgt gaan we eens van naderbij kijken hoe een celdeling verloopt. Cel van een ui, terwijl die deelt in 2. 1: één cel, je ziet enkel een donkere vlek waar de celkern is. 2-4: vorming chromosomen / verdubbeling DNA 5- de chromosomen zijn gevormd 6-9: celdeling 10: celdeling voltooid, nu 2 kleinere cellen 12

13 Mitose De mitose heeft als doel om vertrekkende vanuit één cel twee cellen te maken die elk hetzelfde erfelijk materiaal bevatten. Je vindt een heel duidelijke animatie van de mitose op g/animaties/cel/mitos e.html Deze celdeling of ook wel mitose genoemd bestaat uit vier fasen, te weten: de profase, de metafase,de anafase en de telofase. Het geheel van interfase en mitose wordt de celcyclus genoemd. Profase. In de profase gaat eerst de kernwand verdwijnen. Daarna gaan de uiterst dunne chromatinedraden door sterke spiralisatie steeds korter en dikker worden. Het worden chromosomen. Chromosomen bestaan dus uit twee chromatiden, exacte kopieën van elkaar, die nog op één punt aan elkaar vasthangen. Dit punt wordt de centromeer genoemd. In deze profase gaan de centriolen zich verdubbelen en begeven ze zich elk naar een celpool. Vanuit deze centriolen groeien er nu ragfijne draden van celpool tot celpool. Dit worden de spoeldraden genoemd. Andere draadjes groeien ondertussen vanuit de celpolen tot aan de centromeren. Dit worden de trekdraadjes genoemd. Zodra dit alles klaar is kan de volgende fase beginnen, de metafase. Metafase In de metafase zijn de chromosomen allemaal naast elkaar te vinden. De trekdraden worden nu korter en daardoor worden de chromosomen ter hoogte van de centromeren uit elkaar getrokken. Anafase Tijdens de anafase worden de chromatiden van elkaar gescheiden en gaan als vrije chromosomen elk naar één van de celpolen. Telofase In deze fase ontrollen de chromosomen zich weer tot chromatine en wordt er rond de twee groepjes chromatine opnieuw een kernwand gelegd. Er zijn nu twee kernen in de cel, exacte kopieën van elkaar. De cel snoert zich in en deelt zich. Besluit: Bij een mitose worden cellen gekopieerd. Hierdoor kunnen organismen groeien. Eenvoudig organismen kunnen zich zelfs met een dergelijk systeem voortplanten. Versleten cellen vervangen of wonden herstellen behoort allemaal tot de mogelijkheden van dit proces. 13

14 Meiose Je vindt een heel duidelijke animatie van de mitose op g/animaties/cel/meio se.html En een overzicht op g/sheets/sheet_meio semitose1.html Meiose is de celdeling om van moedercellen met 46 chromosomen (2n) voortplantingscellen te maken (n chromosomen, of 23 bij de mens) Bij de mens is dit bij de vorming van de voortplantingscellen in de voortplantingsorganen. Bij de meiotische deling maakt men een onderscheid tussen de eerste en de tweede meiotische deling. Eerste meiotische deling Je moet de verschillende fasen van de meiose kunnen tekenen en stap voor stap kunnen uitleggen wat er gebeurt bij de meiose. De namen hoef je niet te kennen, het is belangrijker om te begrijpen hoe het genetisch materiaal dooreen gehusseld wordt. In de eerste meiotische deling onderscheiden we volgende fasen, profase1, metafase 1, anafase 1 en de telofase 1. Profase 1 De chromatinedraden wikkelen zich op tot chromosomen. Homologe paren chromatiden van moederlijke en vaderlijke afkomst komen zeer nauw met elkaar in contact. Ze grijpen in elkaar en vormen verdikte lussen waarin beide helften niet meer van elkaar te onderscheiden zijn. Homologe stukken genetisch materiaal kunnen nu uitgewisseld worden. Dit verschijnsel wordt crossing-over genoemd. Dit heeft tot gevolg dat de chromatiden die door eenzelfde centromeer verbonden zijn nu niet meer volledig identiek zijn. Metafase 1 De homologe chromatidenparen komen naast elkaar in het midden van de cel te liggen, per 2. Aan beide kanten kunnen zowel vaderlijke als moederlijke chromosomen terechtkomen. Anafase 1 De trekdraden zitten vast op één kant van de centromeren. De homologe chromosomen gaan via de spoelfiguur uit elkaar en bewegen elk naar één pool. Op het einde van deze beweging zijn de homologe chromosomen willekeurig verdeeld over de twee celpolen. Telofase 1 Er ontstaan twee dochterkernen die elk de helft van het oorspronkelijke aantal chromosomen hebben. Elk chromosoom bestaat echter nog uit twee chromatiden. Deze zijn door crossing-over niet meer identiek. In de twee nieuw gevormde cellen komt van ieder gen nog steeds tweemaal 14

15 informatie voor. Deze cellen kunnen dus nog niet als voortplantingscellen fungeren; in een voortplantingscel mag van ieder gen immers maar eenmaal de informatie voorkomen. Vandaar dat er voor de vorming van geslachtscellen een tweede deling nodig is. Tweede meiotische deling In deze tweede meiotische deling onderscheiden we : profase 2, metafase 2, anafase 2 en telofase 2. Profase 2 In iedere cel wordt een spoelfiguur gevormd loodrecht op de richting van de eerste. Metafase 2 De chromatiden komen in het midden te liggen. Anafase 2 De chromatiden komen ter hoogte van het centromeer los van elkaar. De gepaarde chromatiden worden dus van elkaar gescheiden en bewegen ieder naar een tegengestelde pool van de cel. Telofase 2 De spoelfiguren worden afgebroken en de chromosomen despiraliseren tot chromatinedraden. Er worden nieuwe kernmembranen gevormd en het plasma wordt door insnoering van de celmembraan verdeeld. Vier haploïde cellen met verschillende genetische samenstelling zijn ontstaan. Samenvatting: Bij een meiose deling worden vier verschillende haploïde cellen gevormd. In de eerste meiotische deling kunnen door crossing-over vier chromatiden van eenzelfde homoloog paar verschillend worden. Bij de tweede meiotische deling zullen de chromatiden van eenzelfde paar uiteindelijk over vier cellen verdeeld worden. Een cel is haploïd als er geen homologe chromatinedraden aanwezig zijn. Een cel is diploïd als de chromatinedraden twee aan twee homoloog zijn. 15

16 Illustratie: de meiose Testvragen -kan je een overzicht geven van de verschillen tussen mitose en meiose -Zijn de 4 cellen op het eind van een meiotische deling identiek? -Zijn de 2 cellen op het eind van een mitose identiek? -Wordt het geslacht van een baby bepaald door het erfelijk materiaal van de papa of van de mama? Waarom? -Waar of niet waar : al onze lichaamscellen bevatten hetzelfde erfelijk materiaal -Waar of niet waar : alle zaadcellen van een man bevatten hetzelfde erfelijk materiaal 16

17 Spermatogenese en ovogenese Zowel bij de vorming van zaadcellen als bij de vorming van eicellen vindt meiose plaats. Er zijn evenwel een aantal verschillen. 17

18 Hoofdstuk 2: Menselijke Voortplanting De geslachtsorganen bij de man doorsnede van de penis doorsnede van de teelbal * prosta 18

19 Schrijf de juiste naam bij elk orgaan. * Teelballen *GESLACHTSKLIEREN van de man, deze zorgen voor de vorming van mannelijke geslachtshormonen (welk is dit?) en de vorming van de voortplantingscellen (welke zijn dit?). Binnenin is er een onderverdeling in 2 à 3OO lobjes waarin de zaadkanaaltjes liggen : hier gebeurt de vorming van de zaadcellen. Tussen de zaadkanaaltjes liggen kliercellen (cellen van Leydig) die instaan voor de productie van het mannelijk geslachtshormoon. De ligging is buiten de buikholte, in een huidplooi (balzak of scrotum). Dit is noodzakelijk zo voor een optimale spermatogenese (bij een lagere temperatuur dan lichaamstemperatuur) De teelballen zijn opgehangen aan de zaadstreng, die kan verkorten (bij koude) of verslappen (bij warmte). * Bijbal * SET VAN GEKRONKELDE BUISJES OP DE TEELBAL, MET EEN TOTALE LENGTE VAN ONGEVEER 5 METER. Hierin worden de zaadcellen omgeven met een slijmerig eiwit ; dit dient als een beschermlaagje tegen her urinezuur. Als de zaadcellen niet afgevoerd worden, worden ze hier afgebroken en de afbraakproducten worden terug opgenomen. * zaadleider *DEZE BEGINT WAAR DE BIJBALGANG MET EEN KNIK NAAR BOVEN OMBUIGT. Het transport van de zaadcellen gebeurt door ritmische samentrekkingen van de spieren in de wand. De zaadleiders monden uit in de urineleider net onder de blaas. * zaadblaasje * KLIER WAARIN HET ZAADVOCHT WORDT GEPRODUCEERD, DAT DOOR DE ZAADCELLEN (OP HUN LANGE EN ZWARE TOCHT) ALS ENERGIEBRON GEBRUIKT WORDT het bevat fructose, een suiker. Vroeger dacht men dat het zaad hierin werd opgeslagen, maar dat is niet waar. Zaadcellen die toevallig hierin terecht komen, kunnen wel een tijdlang overleven. at * KLIER DIE ROND DE EJACULATIEBUIS LIGT. Ze produceert een vocht dat het zaad beschermt tegen het zure milieu van de vagina, door stremming van de vochten. Dit gebeurt pas in de vagina. Bij mannen van middelbare leeftijd kan deze klier gaan opzwellen (prostatitis). Plassen wordt dan moeilijk en tenslotte onmogelijk. Het probleem is eenvoudig te verhelpen met medicijnen of een ingreep. * klier van Cowper * KLIEREN DIE EEN SLIJM PRODUCEREN DAT DE TOP VAN DE EIKEL GLAD MAAKT BIJ DE ERECTIE. Zij leveren het vocht dat het urinezuur neutraliseert. Dit gebeurt vóór de ejaculatie. 19

20 * penis *MANNELIJK, UITWENDIG PARINGSORGAAN, OOK GEBRUIKT VOOR DE URINELOZING. Binnenin zit de ejaculatiebuis, daaromheen en erboven zitten 3 zwellichamen van sponsachtig weefsel. Bij sexuele prikkeling vullen deze zwellichamen met bloed, en wordt de bloedafvoer stopgezet waardoor de penis vergroot en verstijft. EIKEL *VERDIKKING VOORAAN AAN DE PENIS, WAAROMHEEN EEN LOSSE VOORHUID ZIT. De voorhuid wordt soms verwijderd om verschillende redenen (medische of godsdienstige). 20

21 De geslachtsorganen bij de vrouw De * Schrijf de juiste naam bij elk orgaan. okken * AMANDELVORMIGE ORGANEN WAARIN DE EICELLEN HUN ONTWIKKELING BEGINNEN EN WAARIN DE VROUWELIJKE GESLACHTSHORMONEN GEPRODUCEERD WORDEN. Bij de geboorte van een meisje zitten hierin de moedercellen (diploïd) klaar. Tot de puberteit blijven deze in rust, vanaf dan ontwikkelen moedercellen verder tot eicellen tijdens de menstruele cyclus ; maandelijks wordt één 21

22 eicel (haploïd) gevormd. * eileiders * DEZE ZITTEN AAN WEERSZIJDEN VAN DE BAARMOEDER, ELK ONG. 10 CM LANG. Het begin hiervan stulpt als een TRECHTER over de eileider heen. Aan de binnenzijde (die bekleed is met plooien en trilharen) wordt de eicel geholpen tijdens haar weg naar de baarmoeder (een eicel is onbeweeglijk, in tegenstelling tot een zaadcel). Op deze weg wordt de eicel ook gevoed, door kliercellen in de wand. * baarmoeder * PLAATS WAAR DE VRUCHT GEDRAGEN WORDT TIJDENS DE ZWANGERSCHAP. ter grootte van een (kleine) vuist. De buitenwand is een stevige spier, die fel kan vergroten, de binnenwand is bekleed met een slijmvlies-laag dat in de menstruele cyclus van samenstelling verandert. Onderaan de baarmoeder zit de baarmoederhals. Deze is het grootste deel van de tijd afgesloten met een slijmpropje, zodat er bescherming is tegen infecties van buitenaf. * vagina / schede * VROUWELIJK PARINGSORGAAN Heeft een rekbare buitenwand. Als bescherming tegen infecties heerst hier een zuur milieu. De ingang naar de vagina is gedeeltelijk afgesloten door het maagdenvlies, een dunne maar taaie ringvormige huidplooi. Deze scheurt in bij de eerste geslachtsgemeenschap, of (mogelijk) eerder bij het gebruik van tampons of hevige bewegingen. Hier zitten de klieren van Bartholin, die bevochtigen de vagina bij sexuele prikkeling. Voor de ingang van de vagina ligt de urineopening. Hierin mondt de urineleider uit. Uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen * grote schaamlippen * BUITENSTE SCHAAMLIPPEN, dikke huidplooien met veel zweet en talgklieren, en met een behaarde buitenzijde. De ruimte hiertussen is de schaamspleet. * klein schaamlippen * BINNENSTE SCHAAMLIPPEN, geen onderhuids vet en geen beharing, wel talgklieren, sluiten middenin op elkaar. * clitoris * Kegelvormig orgaan dat bestaat uit 2 zwellichaampjes, op de plaats waar de schaamlippen vooraan samenkomen. Deze vullen zich met bloed bij seksuele prikkeling. 22

23 Primaire en secundaire geslachtskenmerken Wat is het verschil tussen primaire en secundaire geslachtskenmerken? Maak in je nota s een overzicht zoals hieronder weergegeven en vul dit aan: primaire geslachtskenmerken secundaire geslachtskenmerken figuren mannelijk vrouwelijk 23

24 Video: Ontstaan van het leven 24

25 De eisprong Vanaf de pubertijd rijpen in de eierstokken de eicellen. Elke maand beginnen een aantal eicellen te rijpen, elk in een follikel een blaasje op de eierstok. Enkel de grootste/snelst rijpe hiervan barst open. Dit proces noemt men de eisprong of ovulatie. Een eisprong vindt ongeveer eenmaal in de vier weken plaats. De eicel die ongeveer 0,2 mm groot is wordt opgevangen in door de eileider en door het trilhaar in de eileider naar de baarmoeder voortbewogen. Het transport naar de baarmoeder en de innesteling duurt 4 a 5 dagen. Uit de achterblijvende lege follikel ontstaat het zogenaamde gele lichaam. Dit vormt de vrouwelijke hormonen. Als er geen bevruchting plaatsvindt sterft het gele lichaampje na ongeveer 14 dagen af. Noot: dit is een vereenvoudiging. Elk hormoon heeft méér dan een invloed op ons lichaam. Zie ook /nl.wikipedia.org/ wiki/oestrogeen Geslachthormonen De 2 voornaamste vrouwelijke geslachtshormonen zijn: Oestrogeen: wordt geproduceerd door het follikel -oestrogeen regelt de rijping van de eicel Progesteron: wordt geproduceerd door het geel lichaam na de eisprong -progesteron regelt de voorbereiding van de baarmoeder 25

26 De menstruele cyclus 26

27 Tijdens het rijpen van de eicellen in de follikels verandert maandelijks ook het slijmvlies van de baarmoeder. Het slijmvlies wordt dikker door groei en vermeerdering van de cellen. Deze periode heet de proliferatiefase. Na de eisprong gaat het baarmoederslijmvlies meer slijm afscheiden. Dit wordt de secretiefase genoemd; deze duurt tien à twaalf dagen. Het baarmoederslijmvlies bereidt zich hiermee voor op een mogelijke zwangerschap. Wordt de eicel niet bevrucht, dan gaat het gele lichaam te gronde en sterft het slijmvlies van de baarmoeder af. Het wordt ongeveer veertien dagen na de eisprong afgestoten. Dit gaat met bloedverlies gepaard: men noemt deze fase de menstruatie of ongesteldheid. 27

Tussen de trofoblast en de kiemschijf wordt de navelstreng gevormd.

Tussen de trofoblast en de kiemschijf wordt de navelstreng gevormd. Biologie SE4 Hoofdstuk 6 Paragraaf 1 Tijdens de ovulatie komt een eicel vrij uit een van de beide ovaria. Deze eicel komt terecht in een eileider. Een van de zaadcellen die de tocht van de vagina naar

Nadere informatie

VOORTPLANTING BIJ DE MENS

VOORTPLANTING BIJ DE MENS VOORTPLANTING BIJ DE MENS 1 Vruchtbaarheid Alle levende wezens planten zich voort om niet uit te sterven. Mensen ook. Dat is één van de redenen waarom we voortplantingsorganen en seksuele gevoelens hebben.

Nadere informatie

De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat 1

De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat 1 De geslachtsontwikkeling, zoals het meestal gaat Je bent zo mooi anders dan ik, natuurlijk niet meer of minder maar zo mooi anders, ik zou je nooit Deze infobrochure heeft als doel om de ontwikkeling uit

Nadere informatie

3.Mitose. 2.Mitose. Hoeveel chromatiden bevat een menselijke cel maximaal tijdens te mitose?

3.Mitose. 2.Mitose. Hoeveel chromatiden bevat een menselijke cel maximaal tijdens te mitose? In welke cellen vindt mitose plaats? Hoeveel chromatiden bevat een menselijke cel maximaal tijdens te mitose? Hoeveel centromeren bevat een menselijke cel maximaal tijdens de mitose? Een cel ondergaat

Nadere informatie

Jongetje of meisje? hv12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Jongetje of meisje? hv12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 24 October 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62534 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting 3.1 Bevruchting = kernen van twee geslachtscellen smelten samen Mitose = gewone celdeling beide dochtercellen evenveel chromosomen als moedercel

Nadere informatie

Primaire geslachtskenmerken

Primaire geslachtskenmerken Puberteit Primaire geslachtskenmerken -Secundaire geslachtskenmerken -Puberteit -Hormonen -Hypofyse -Groeispurt Wat is het?: Geslachtskenmerken die je vanaf je geboorte hebt. Voorbeelden: Vagina en Penis

Nadere informatie

Voortplanting bij dieren

Voortplanting bij dieren Voortplanting bij dieren Opdracht 1 Geef aan of de beweringen juist of onjuist zijn: 1. De primaire geslachtskenmerken heb je vanaf je puberteit 2. Geslachtshormonen zorgen voor veranderingen in de puberteit

Nadere informatie

Biologie (jaartal onbekend)

Biologie (jaartal onbekend) Biologie (jaartal onbekend) 1) Bijgevoegde fotografische afbeelding geeft de elektronenmicroscopische opname van een organel (P) van een cel. Wat is de belangrijkste functie van dit organel? A. Het transporteren

Nadere informatie

GEZONDHEIDSUNIVERSITEIT

GEZONDHEIDSUNIVERSITEIT Gezondheidsuniversiteit 2017 Reeks 10 Acute Geneeskunde GEZONDHEIDSUNIVERSITEIT Informatieboekje Van Jong naar Oud: Hoe je onstond tot volwassen en gezond Reeksnummer 11 Avondnummer 1 www.gezondheidsuniversiteit.nl

Nadere informatie

Juli blauw Biologie Vraag 1

Juli blauw Biologie Vraag 1 Biologie Vraag 1 Bij bijen komt parthenogenese voor. Dit is de ontwikkeling van een individu uit een onbevruchte eicel. Bij bijen ontstaan de darren (mannelijke bijen) parthenogenetisch. De koningin en

Nadere informatie

Juli geel Biologie Vraag 1

Juli geel Biologie Vraag 1 Biologie Vraag 1 Bij bijen komt parthenogenese voor. Dit is de ontwikkeling van een individu uit een onbevruchte eicel. Bij bijen ontstaan de darren (mannelijke bijen) parthenogenetisch. De koningin en

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum

Nadere informatie

Geslachtelijke voortplanting: de kernen van twee geslachtscellen (eicel en zaadcel) versmelten. Dat het bevruchting. Ze vormen samen een nieuwe cel.

Geslachtelijke voortplanting: de kernen van twee geslachtscellen (eicel en zaadcel) versmelten. Dat het bevruchting. Ze vormen samen een nieuwe cel. Samenvatting Voortplanting en ontwikkeling Geslachtelijke voortplanting: de kernen van twee geslachtscellen (eicel en zaadcel) versmelten. Dat het bevruchting. Ze vormen samen een nieuwe cel. Geslachtscellen

Nadere informatie

Normale cyclus. Gynaecologie

Normale cyclus. Gynaecologie Normale cyclus Gynaecologie Inhoudsopgave In het kort 4 Wat is een normale cyclus? 4 Wat gebeurt er in een cyclus? 5 De rol van hormonen 5 De fasen van een cyclus 6 De rijping van de eiblaas (folliculaire

Nadere informatie

3 Rundveefokkerij Melkproductiecontrole Selectie Fokwaardeschatting Inseminatieplannnen 69 3.

3 Rundveefokkerij Melkproductiecontrole Selectie Fokwaardeschatting Inseminatieplannnen 69 3. Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Veiligheidsvoorschriften 9 1.1 Genen en hun vererving 9 1.2 Genotype en fenotype 14 1.3 Erfelijke gebreken 18 1.4 Genfrequenties 25 1.5 Afsluiting 27 2 Fokmethoden 28 2.1

Nadere informatie

Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen mee.

Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen mee. Groei en ontwikkeling Kinderen groeien op tot volwassenen in verschillende fasen. Iedereen groeit tot maximaal tot hij of zij 18 jaar is. Maar ons lichaam maakt heel ons leven kleine of grote veranderingen

Nadere informatie

werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN

werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN go G ed el ge ez ke en ur en d do or werkboek Bij deze lessen kan je ook Het Grote Voortplantingsspel gebruiken. ISBN 978-90-301-2711-6 9 789030 127116 Puberteit 1 Duid met een boogje de periode aan en

Nadere informatie

Voortplanting. Examen VMBO-GL en TL. biologie CSE GL en TL. Bij dit examen hoort een bijlage.

Voortplanting. Examen VMBO-GL en TL. biologie CSE GL en TL. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL Voortplanting biologie CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 36 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat

Nadere informatie

Voortplanting en ontwikkeling

Voortplanting en ontwikkeling Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivis Cambungo 11 June 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/61033 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu Thema 3. Voortplanting en ontwikkeling 1. Voorplanting en bevruchting Voorplanting begint bij de bevruchting Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat

Nadere informatie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie 00 Normale cyclus Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Andere folders en brochures op het gebied

Nadere informatie

Thema: Inleiding in de biologie & Cellen

Thema: Inleiding in de biologie & Cellen Thema: Inleiding in de biologie & Cellen HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai VWO DOELSTELLINGEN (1) 4V:

Nadere informatie

Biologie Samenvatting H11+12

Biologie Samenvatting H11+12 Biologie Samenvatting H11+12 11.1 Puberteit Hoe noem je de verschillen tussen jongens en meisjes? Alle kenmerken waarin jongens en meisjes verschillen, heten geslachtskenmerken. Primaire geslachtskenmerken:

Nadere informatie

Oplossingen Biologie van 2000

Oplossingen Biologie van 2000 www. Oplossingen Biologie van 2000 Disclaimer: Alle uitwerkingen zijn onder voorbehoud van eventuele fouten. Er is geen enkele aansprakelijkheid bij de auteur van deze documenten. Vraag 1 Om deze vraag

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING. 1: Embryonale ontwikkeling

HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING. 1: Embryonale ontwikkeling HOOFDSTUK 6: VOORTPLANTING 1: Embryonale ontwikkeling Bevruchting: - Tijdens de ovulatie komt een eicel vrij uit een van beide ovaria: de eicel omringd met cellen uit het ovarium komt in een eileider.

Nadere informatie

Examen Voorbereiding Cellen

Examen Voorbereiding Cellen Examen Voorbereiding Cellen Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 2 Cellen Begrippenlijst: Begrip Organellen Plastiden Stamcellen Embryonale stamcellen Adulte stamcellen Endoplasmatisch reticulum

Nadere informatie

Paragraaf 6.1 Primaire en secundaire geslachtskenmerken

Paragraaf 6.1 Primaire en secundaire geslachtskenmerken H6 Voortplanting Vragen en antwoorden Paragraaf 6.1 Primaire en secundaire geslachtskenmerken 1. Wat zijn geslachtskenmerken? Kenmerken waaraan we kunnen zien of iemand een man of een vrouw is. 2. Wat

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie

normale cyclus patiënteninformatie patiënteninformatie normale cyclus Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de eicel vrij

Nadere informatie

Jongetje of meisje? vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Jongetje of meisje? vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62461 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus patiënteninformatie normale cyclus Inleiding Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de

Nadere informatie

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo D O C E N T : A. S E W S A H A I H E N R Y N. H A S S A N K H A N S C H O L E N G E M E E N S C H A P L E L Y D O R P ( HHS- S G L ) Boek: 4H Doelstellingen

Nadere informatie

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus Normale cyclus Patiënteninformatie Normale cyclus Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Wat is een normale cyclus 3 De cyclus zelf 4 Wat gebeurt er in een cyclus 5 De rol van hormonen 6 De rijping van de eiblaas

Nadere informatie

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden?

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? Dr R.F.A. Weber, internist-endocrinoloog/androloog Andrologie Erasmus MC Rotterdam INLEIDING Onvruchtbaarheid kan een

Nadere informatie

Voortplantingshormonen

Voortplantingshormonen Voortplantingshormonen De menstruatiecyclus bij de mens is een gebeurtenis waarbij verschillende processen tegelijkertijd en in onderlinge afhankelijkheid plaats vinden. De aanvang, het voortduren en het

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS Versie 1.3 Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording NVOG In het kort Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase

Nadere informatie

Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid

Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid Werkvormen k Zag 2 beren over lichamelijkheid Werkbladen over lichamelijke verandering (4.4) Onderbroekenspel Werkbladen over lichamelijke verschillen (4.3) Max en Maxima Werkbladen over man-vrouw verschillen

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDE. Het menselijk lichaam

GEZONDHEIDSKUNDE. Het menselijk lichaam GEZONDHEIDSKUNDE Het menselijk lichaam 1 KENMERKEN VAN HET LEVEN Anatomie à wetenschap die zich bezighoudt met de bouw van het menselijk lichaam (waar ligt wat?). Fysiologie à Wetenschap die zich bezighoudt

Nadere informatie

S e k S u e l e v o o r t p l a n t i n g r e d u c t i e d e l i n g o f m e i o S e e n g e n e t i S c h e v a r i a t i e

S e k S u e l e v o o r t p l a n t i n g r e d u c t i e d e l i n g o f m e i o S e e n g e n e t i S c h e v a r i a t i e 76 Voortplanting S e k s u e l e v o o r t p l a n t i n g De seksuele voortplanting of reproductie van de mens houdt in dat man en vrouw elk de helft van hun erfelijke aanleg, dus één van elk van de 22

Nadere informatie

Zijn er bij deze onderwerpen deficiënties, dan kun je via de volgende sites je kennis vergroten: - -

Zijn er bij deze onderwerpen deficiënties, dan kun je via de volgende sites je kennis vergroten: -  - VOORKENNIS BIOLOGIE Inhoud Organen en Cellen... 2 Voortplanting... 3 Erfelijkheid... 3 Planten... 4 Verbranding en ademhaling... 5 Voeding en vertering... 5 De cursus biologie, die je voorbereidt op het

Nadere informatie

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit)

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) Zwanger worden en zijn Elke zwangerschap begint met het binnendringen van een zaadcel in een eicel: de bevruchting. Bij de bevruchting spelen

Nadere informatie

BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen

BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen www.dlwbiologie.wordpress.com BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen Havo 4 Thema 2 Basisstof 5 (blz. 68 en 69) De submicroscopische cel. Binas 79 B, C, D. Vwo 4 Thema 2 Basisstof 5

Nadere informatie

zwanger worden en zijn

zwanger worden en zijn zwanger worden en zijn Inhoud 1 Het begin: de bevruchting 3 1.1 De eierstokken (ovaria) 3 1.2 De eisprong en de eicel 4 1.3 Het slijm van de baarmoederhals 4 1.4 De eileider 4 1.5 De bevruchting 5 1.6

Nadere informatie

DEEL 3 THEMA 1 RELATIES EN SEKSUALITEIT BASISSTOF 1

DEEL 3 THEMA 1 RELATIES EN SEKSUALITEIT BASISSTOF 1 BASISSTOF 1 Puberteit: periode van ongeveer 12 tot 18 jaar waarin kinderen snel veranderen. In de puberteit verander je lichamelijk, geestelijk en sociaal. Pubers: kinderen in de puberteit. Geestelijke

Nadere informatie

Celdeling vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Celdeling vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 14 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62460 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Biologie 2000 Vraag 1 De plaats waar de chromatiden van een chromosoom tijdens de eerste fasen van een cel/kerndeling aan mekaar vastzitten noemt men: A. Centriool B. Centromeer C. Centrosoom D. Chromomeer

Nadere informatie

1 Menselijke voortplanting 1 Voortplantingsorganen en gameten

1 Menselijke voortplanting 1 Voortplantingsorganen en gameten 1 Menselijke voortplanting 1 Voortplantingsorganen en gameten Taenia saginata of de runderlintworm is een van de vele soorten lintwormen. Lintwormen leven in de darmen van een gastheer waar ze het verteerde

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

Menstruatie vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Menstruatie vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 July 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62493 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

samenvatting doelstelling 1. doelstelling 3. doelstelling 2. doelstelling 4.

samenvatting doelstelling 1. doelstelling 3. doelstelling 2. doelstelling 4. Samenvatting doelstelling 1. Je moet primaire en secundaire geslachtskenmerken kunnen noemen bij jongens en bij meisjes. Geslachtskenmerken: kenmerken waaraan we het geslacht (man of vrouw) herkennen.

Nadere informatie

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Inleiding Bij de geboorte van een kind kan het geslacht onduidelijk zijn, waardoor de arts niet direct kan vaststellen of de baby een jongen

Nadere informatie

Voorbehoedsmiddelen. Wat voel je? Tampons of maandverband?

Voorbehoedsmiddelen. Wat voel je? Tampons of maandverband? Wat is het? Om te kunnen begrijpen wat ongesteld zijn precies is moet je eerst weten welke lichaamsdelen hierbij een rol spelen. Meisjes hebben 2 eierstokken, 2 eileiders, een baarmoeder en een vagina

Nadere informatie

Major. LEERPLANDOELSTELLINGEN De leerlingen kunnen LEERINHOUDEN. B3 25 argumenten geven waarom het noodzakelijk is dat cellen kunnen delen.

Major. LEERPLANDOELSTELLINGEN De leerlingen kunnen LEERINHOUDEN. B3 25 argumenten geven waarom het noodzakelijk is dat cellen kunnen delen. Inhoud 1. Inleiding... 4 2. De celcyclus... 5 3. Mitose... 6 3.1. De profase... 7 3.2. De metafase... 7 3.3. De anafase... 7 3.4. De telofase... 7 4. De meiose... 7 4.1. Inleiding... 7 4.2. De meiose...

Nadere informatie

De cel, didactische schrijfopdracht 4 VMBO T Een reis door de subcellulaire structuur van de cel

De cel, didactische schrijfopdracht 4 VMBO T Een reis door de subcellulaire structuur van de cel De cel, didactische schrijfopdracht 4 VMBO T Een reis door de subcellulaire structuur van de cel Auteurs: Sjoerd Schouten & Kelly Simons Studentnr: 0889861, 0879682 Datum: 8 Februari 2015 instituut: Hogeschool

Nadere informatie

auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA

auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA 4 HAVO biologie voor jou uitwerkingenboek BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW havo auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ONNO KALVERDA RUUD PASSIER THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA VIJFDE DRUK MALMBERG

Nadere informatie

Biologie 1997 Augustus

Biologie 1997 Augustus www. Biologie 1997 Augustus Vraag 1 In de onderstaande tekening is de elektronenmicroscopische afbeelding van een cel van een traanklier van een mens weergegeven. Het afgescheiden traanvocht bevat een

Nadere informatie

thema 3 Voortplanting en ontwikkeling basisstof basisstof 1 Het voortplantingsstelsel van een man

thema 3 Voortplanting en ontwikkeling basisstof basisstof 1 Het voortplantingsstelsel van een man basisstof 1 Het voortplantingsstelsel van een man De voortplantingsorganen bij een man liggen in de balzak, de onderbuik en de penis. Balzak: hierin liggen twee teelballen en twee bijballen. Teelballen:

Nadere informatie

Zwanger worden en zijn

Zwanger worden en zijn Zwanger worden en zijn Patiënteninformatie Zwanger worden en zijn Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Het begin: de bevruchting 2.1 De eierstokken (ovaria) 2.2 De eisprong en de eicel 2.3 Het slijm van de baarmoederhals

Nadere informatie

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen ANTWOORDEN VOORTPLANTING EN SEKSUALITEIT Serie a Opdracht Anticonceptiepil 1,3,5 Schema samen doornemen! OPDRACHTEN 1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B Open vragen 1 Bij sterilisatie

Nadere informatie

Menstruatiecyclus vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Menstruatiecyclus vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 July 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73618 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct?

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? Biologie Vraag 1 Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? ribosoom en synthese van eiwitten kern en fotosynthese mitochondrion en fotosynthese ribosoom

Nadere informatie

zwanger worden en zijn

zwanger worden en zijn zwanger worden en zijn 2 Inhoud Inleiding 4 1 Het begin: de bevruchting 4 1.1 De eierstokken (ovaria) 4 1.2 De eisprong en de eicel 4 1.3 Het slijm van de baarmoederhals 5 1.4 De eileider 5 1.5 De bevruchting

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 3 Voortplanting 3 VMBO KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 3 Voortplanting 3 VMBO KGT Aantekeningen Hoofdstuk 3 Voortplanting 3 VMBO KGT 3.1, zwanger en bevallen 1. Wanneer ben je vruchtbaar? Naam Functie 1 Eileider Hierin vindt de bevruchting plaats. Brengt de bevruchte eicel naar de baarmoeder.

Nadere informatie

Aantekeningen hoofdstuk 3 Voortplanting BBL

Aantekeningen hoofdstuk 3 Voortplanting BBL Aantekeningen hoofdstuk 3 Voortplanting BBL 3.1 Zwanger 1. Wanneer ben je vruchtbaar? Vruchtbaar zijn: de. van een jongen kunnen een.. van een meisje bevruchten. Jongens zodra ze. vormen. Meisjes zodra

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie voortplanting 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met

Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met uracil (U) in RNA. Adenine komt ook voor in AMP, ADP,

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE ECHOSCOPIE IN DE GYNAECOLOGIE EN BIJ VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN

PATIËNTENINFORMATIE ECHOSCOPIE IN DE GYNAECOLOGIE EN BIJ VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN PATIËNTENINFORMATIE ECHOSCOPIE IN DE GYNAECOLOGIE EN BIJ VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN ECHOSCOPIE IN DE GYNAECOLOGIE EN BIJ VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN Door middel van deze folder wil Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

Begrippen Hoofdstuk 3

Begrippen Hoofdstuk 3 Begrippen Hoofdstuk 3 aminozuur organische stoffen met carboxyl- en aminogroepen. Ongeveer 20 aminozuren spelen een rol als grondstof voor de synthese van eiwitten amyloplasten basenparing biotechnologie

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

MEDISCHE BASISKENNIS. De Cel HOOFDSTUK 2 2015/2016

MEDISCHE BASISKENNIS. De Cel HOOFDSTUK 2 2015/2016 MEDISCHE BASISKENNIS HOOFDSTUK 2 De Cel 2015/2016 2 INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 2 DE CEL Inhoud: 2:1 bouw van de cel; 2:2 celdeling: 2:2.1 mitose; 2:2.2 meiose; 2:3 embryologie; 2:4 metabolisme. 3 2:1 BOUW

Nadere informatie

kleuter 4 6 jaar Veters strikken. Zijn vaak al zindelijk. (Maar er kunnen ook andere dingen genoemd worden)

kleuter 4 6 jaar Veters strikken. Zijn vaak al zindelijk. (Maar er kunnen ook andere dingen genoemd worden) NAKIJKBLAD Opdracht 1 Iedere levensfase heeft bepaalde kenmerken. Zet bij elke levensfase van wanneer tot wanneer hij ongeveer duurt. Zet er ook bij wat er in die levensfase gebeurt (kies steeds 2 dingen.)

Nadere informatie

Vlaamse Biologie Olympiade 26 ste editie Eerste ronde

Vlaamse Biologie Olympiade 26 ste editie Eerste ronde Vlaamse Olympiades voor Natuurwetenschappen KU Leuven Departement Chemie Celestijnenlaan 200F bus 2404 3001 Heverlee Tel.: 016-32 74 71 E-mail: info@vonw.be www.vonw.be Vlaamse Biologie Olympiade 26 ste

Nadere informatie

H Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

H Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen H.92043.0116 Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Inleiding Deze folder geeft algemene informatie over echoscopie zoals gebruikt in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsonderzoek.

Nadere informatie

1: Nanotechnologie. 2: Cellen bekijken

1: Nanotechnologie. 2: Cellen bekijken 1: Nanotechnologie Een cel is een zelfstandige biologische eenheid - Door celmembraan in het inwendige van de cel gescheiden met zijn omgeving. - Met behulp van eiwitten in het celmembraan wordt de opname

Nadere informatie

Over het MEISJESLICHAAM op www.sense.info

Over het MEISJESLICHAAM op www.sense.info Over het MEISJESLICHAAM op www.sense.info Op Sense.info vind je allemaal informatie over seks, relaties en hulp bij problemen. Ga naar www.sense.info. In het menu zie je alle onderwerpen. -Klik op MEISJESLICHAAM

Nadere informatie

1. Zwanger zijn. Mitose Fimbrae Follikels Eierstok. Gele lichaam. Eisprong. Eicel

1. Zwanger zijn. Mitose Fimbrae Follikels Eierstok. Gele lichaam. Eisprong. Eicel 1. Zwanger zijn Hypothalamus Ostium Innesteling in het baarmoederslijmvlies Hypofyse Mitose Fimbrae Follikels Eierstok oestrogeen oestrogeen progesteron Eileider Bevruchting door de zaadcel Gele lichaam

Nadere informatie

Zwanger worden en zijn

Zwanger worden en zijn Zwanger worden en zijn Elke zwangerschap begint met het binnendringen van een zaadcel in een eicel: de bevruchting. Bij de bevruchting spelen de eierstok, de eisprong, de eileider en het slijm van de baarmoederhals

Nadere informatie

Man en vrouw vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Man en vrouw vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 23 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63362 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Genetische Selectie. Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar. Sabine Spiltijns

Genetische Selectie. Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar. Sabine Spiltijns Genetische Selectie Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar Sabine Spiltijns 2010-2011 0 We kunnen aan de hand van een genetische selectie ongeveer voorspellen hoe de puppy s van onze hondjes er gaan uitzien.

Nadere informatie

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Deze folder geeft algemene informatie over echoscopie in het Kennemer Gasthuis

Nadere informatie

Geslachtelijke ontwikkeling en voortplanting

Geslachtelijke ontwikkeling en voortplanting Hoofdstuk 23 Geslachtelijke ontwikkeling en voortplanting Intermezzo 23.1 Het verloop van de meiose 2 Intermezzo 23.2 Structuur en mobiliteit van de zaadcel 5 Intermezzo 23.3 Bouw en functie van de prostaat

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. Verwijderen van de eileider/eierstok met de laparoscoop (laparoscopische adnex extirpatie)

Maatschap Gynaecologie. Verwijderen van de eileider/eierstok met de laparoscoop (laparoscopische adnex extirpatie) Maatschap Gynaecologie Verwijderen van de eileider/eierstok met de laparoscoop (laparoscopische adnex extirpatie) Algemeen U arts heeft met u besproken dat uw eileider(s)/eierstok(ken) via een ingreep

Nadere informatie

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn Vragen bij paragraaf 2.2 en 2.3 Puberteit Periode waarin hormonale veranderingen zorgen voor ontwikkeling van kind tot volwassene hormonale stelsel Orgaanstelsel dat hormonen aanmaakt hormonen Signaalstofffen

Nadere informatie

Erfelijkheid van de ziekte van Huntington

Erfelijkheid van de ziekte van Huntington Erfelijkheid van de ziekte van Huntington In de kern van iedere cel van het menselijk lichaam is uniek erfelijk materiaal opgeslagen. Dit erfelijk materiaal wordt ook wel DNA (Desoxyribonucleïnezuur) genoemd.

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

Man en vrouw vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Man en vrouw vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 July 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73616 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen

Sexhormonen. Michael Fouraux & François Verheijen Sexhormonen Michael Fouraux & François Verheijen Herhaling Endo I hypothalamus + - hypofyse + - klier hormoon Schildklier uit Endo I TRH + - TSH + - T4 & T3 Acties van hormoon Schildklier uit Endo I Endocrinologie

Nadere informatie

Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe

Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe Menstruatiepijn, Dysmenorrhoe Wat is het? Sommige vrouwen hebben pijn vlak voor en tijdens de menstruatie. Meestal gaat het om steken en krampen in de onderbuik. Vaak trekt de pijn ook naar de rug of de

Nadere informatie

echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen patiënteninformatie echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Deze folder geeft algemene informatie over echoscopie zoals gebruikt in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsonderzoek.

Nadere informatie

Mannelijk voortplantingsorgaan:

Mannelijk voortplantingsorgaan: Aantekeningen hoofdstuk 3 Voortplanting BBL 3.1 Zwanger 1. Wanneer ben je vruchtbaar? Vruchtbaar zijn: de zaadcellen. van een jongen kunnen een eicellen.. van een meisje bevruchten. Jongens zodra ze sperma.

Nadere informatie

1: Jongens en meisjes

1: Jongens en meisjes 1: Jongens en meisjes - Pubertijd is de tijd waarin het lichaam volwassenen wordt en loopt van je 10 de tot 17 de. - De adolescentie is de tijd waarin een mens geestelijk volwassen wordt en loopt vanaf

Nadere informatie

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Gynaecologie Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is echoscopie?... 3 Hoe wordt een echo gemaakt?... 3 Waarom wordt echoscopie verricht?...

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Lichaamscellen NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen patiënteninformatie echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Inleiding Deze folder geeft algemene informatie over echoscopie zoals gebruikt in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsonderzoek.

Nadere informatie

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen

Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Echoscopie in de gynaecologie en bij vruchtbaarheidsproblemen Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding Door middel van deze folder wil het Ikazia Ziekenhuis u enige informatie geven. Deze folder geeft

Nadere informatie

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen?

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? A: interfase B: profase C: anafase D: cytokinese 2. Een SNP (single nucleotide polymorphism)

Nadere informatie