Wetenschapsbureau vliegwiel van de wetenschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "etenschap@gelre Wetenschapsbureau vliegwiel van de wetenschap"

Transcriptie

1 nummer 6 voorjaar 2013 Wetenschapsbureau vliegwiel van de wetenschap 8 Wat doet een researchverpleegkundige? 10 Het wetenschapsbureau 18 Slaapstoornissen en sedatietoepassingen op de Intensive Care

2 Colofon is een uitgave van de Wetenschapscommissie van Gelre ziekenhuizen. is bedoeld om wetenschappelijk onderzoek in Gelre ziekenhuizen te stimuleren, alsmede om belangstellenden over de resultaten van wetenschappelijk onderzoek te informeren. Uitgave: nummer 6, voorjaar 2013 Redactie: dr. P.E. (Peter) Spronk, intensivist, voorzitter wetenschapscommissie dr. J.G.M. (José) Hofhuis, verpleegkundige / zorgonderzoeker H. (Herman) Markink, sr. communicatieadviseur dr. H.J. (Hester) van der Zaag, arts-epidemioloog dr. R.L. (Richard) Braam, cardioloog Aan dit nummer werkten mee: drs. G. (Gerjan) Heuver, lid Raad van Bestuur C. (Carla) Colijn, research verpleegkundige dr. H. (Hielke) Meulenbeld, internist-oncoloog dr. A. (Anco) van Voskuilen, revalidatiearts dr. P. (Paul) van Beest, anaesthesioloog (thans UMCG) drs. F.H.L. (Frits) Bröker, radioloog in ruste drs. R.J.L.L. (Robert) van de Kimmenade, ANIOS Orthopedie M. (Maarten) Haazebroek, medisch fotograaf D. (Daphne) Smit-Verleg, bibliothecaris Redactieadres: Gelre ziekenhuizen Apeldoorn Leerhuis Albert Schweitzerlaan 31 Postbus 9014, 7300 DS Apeldoorn Redactie: Afdeling Communicatie Vijfde wetenschapssymposium Op dinsdag 3 december 2013 wordt het vijfde wetenschapssymposium gehouden. Het thema van dit bijzondere lustrum symposium is Samenwerken. Abstracts van onderzoeken die in Gelre Ziekenhuizen zijn uitgevoerd kunnen vanaf heden ingestuurd worden naar Uit de inzendingen selecteert de organisatie een aantal welke mondeling gepresenteerd mogen worden tijdens het symposium. De overige onderzoeken zullen als posterpresentatie worden gepresenteerd, waarbij de organisatie zorg zal dragen voor het drukken van de posters. Onderzoeken waarbij het thema Samenwerken naar voren komt tussen vakgroepen, disciplines, ziekenhuizen etcetera krijgen voorkeur bij de selectie. Wij hopen op veel inzendingen! Namens de symposium werkgroep: Anco van Voskuilen, Marc Logtenberg, Peter Spronk, Jose Hofhuis en Hester van der Zaag Fotografie: Maarten Haazebroek Vormgeving: Vormvisie BNO Apeldoorn Druk: Drukkerij Tesink, Zutphen Oplage in gedrukte vorm: 500 exemplaren De productie van wordt mede mogelijk gemaakt door de Stichting Vrienden van Gelre ziekenhuizen Apeldoorn. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder vooraf gaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs verklaren dat deze uitgave op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld. Evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Opleiding en Onderzoek Gelre ziekenhuizen is sinds februari 2010 lid van de vereniging Samenwerkende Topklinische opleidings Ziekenhuizen (STZ). Wij streven voortdurend naar verbetering en innovatie, onder meer door opleiding en onderzoek een prominente plaats te geven. Wij willen dat bovendien doen op een manier waarbij mensen zodanig tegemoet worden getreden, dat zij ook anderen zullen aanbevelen om van onze zorg gebruik te maken. Daarmee zijn wij in de regio Apeldoorn-Zutphen voor patiënten die niet in de positie verkeren om te kunnen kiezen, niet het onontkóómbare ziekenhuis, maar voor hen en alle overige patiënten het gewénste ziekenhuis. Kernwaarden waarmee onze medewerkers zich identificeren zijn zorgzaamheid, vernieuwing en teamwork. Onze ambities vertalen zich op het gebied van deskundigheid, betrokkenheid, behulpzaamheid en bereikbaarheid

3 INHOUD 8 Wat doet een researchverpleegkundige? 4 Wetenschapsbureau wordt vliegwiel van de wetenschap 5 Sponsoring van wetenschap 12 Promotie Hielke Meulenbeld 10 Het wetenschapsbureau 14 Promotie Anco van Voskuilen 16 Promotie Paul van Beest 19 Röntgenpuzzel, casus-presentatie Zelftest in de beeldvormende diagnostiek Röntgenpuzzel, oplossing 24 Een ongecompliceerde volledige talusluxatie Gelre publicaties Slaapstoornissen en sedatietoepassingen op de Intensive Care Foto omslag: Een bewerking van de omslag van het proefschrift van dr Hielke Meulenbeld (zie pag. 12)

4 Wetenschapsbureau wordt vliegwiel van de wetenschap De grotere opleidingsziekenhuizen hebben zich georganiseerd in de Stichting Topklinische opleidingsziekenhuizen (STZ). Ook ons ziekenhuis maakt daar sinds enkele jaren deel van uit. Binnen dat kader wordt er in toenemende mate aandacht besteed aan het professionaliseren van wetenschappelijk onderzoek. Naast de politieke druk (er gaat toch nog wel eens iets mis met onderzoek in het algemeen) en sturing van de STZ die minimum eisen heeft gesteld aan het wetenschappelijk klimaat in STZ-huizen, heeft dit ook een praktische kant. Immers, als het doen van onderzoek beter wordt georganiseerd in bijvoorbeeld een wetenschapsbureau, dan zal het iedereen duidelijk zijn waar men te rade moet gaan voor advies. Tevens kan een dergelijk bureau assistentie verlenen bij het opzetten en uitvoeren van onderzoek en uitwerken van de resultaten. Onze ziekenhuisorganisatie doet veel kwalitatief onderzoek, wat vaak lastig te interpreteren is, maar essentieel is voor de beeldvorming van ons ziekenhuis in de publieke opinie. Ook hier kan het wetenschapsbureau een belangrijke rol spelen. De eerste schreden van vorming van een wetenschapsbureau zijn reeds gezet (zie ook het artikel op pagina 10). Wetenschap leeft steeds meer in ons ziekenhuis, en daar mogen we best trots op zijn. Het najaars wetenschapssymposium mag inmiddels een traditie heten, inclusief presentatie van posters door enthousiaste jonge onderzoekers van velerlei pluimage. Dit jaar zal het eerste lustrum worden gevierd en iedereen wordt van harte uitgenodigd om een actieve bijdrage te leveren en/of aanwezig te zijn. Er wordt ook samengewerkt tussen vakgroepen en organisaties om resultaten te analyseren en te rapporteren. Het onderzoek dat werd uitgewerkt door Paul van Beest en uitgevoerd door ambulanceverpleegkundigen in onze regio naar de waarde van laktaatmetingen op het moment van arriveren van de ambulance bij een ernstig zieke patiënt is daar een mooi voorbeeld van. Ook worden de verpleegkundigen meer betrokken bij onderzoek, dat blijkt wel uit de verdergaande organisatie van verpleegkundigen met interesse in onderzoek in ons ziekenhuis onder leiding van dr José Hofhuis. En, wat doet een researchverpleegkundige eigenlijk? Carla Colijn doet dit uit de doeken op pagina 8. Om ook u wat meer te betrekken bij onderzoek en patiëntencasuïstiek is er vanaf dit nummer een röntgenpuzzel opgenomen uit de archieven van oud-collega F. Bröker. Wij wensen u weer veel plezier bij het lezen van dit nummer en hopen u binnenkort met een concrete wetenschappelijke vraag te ontmoeten op ons wetenschapsbureau. Peter Spronk, voorzitter Wetenschapscommissie

5 Sponsoring van wetenschap INTERVIEW Recent is Gelre ziekenhuizen beperkt hergevisiteerd door de STZ. Deze hervisitatie had betrekking op de eerste visitatie uit december 2010 waardoor wij het STZ-lidmaatschap hebben verkregen. Daarbij is een aantal voorwaarden en zwaarwegende adviezen geformuleerd. Belangrijk was daarbij de structuur van het Leerhuis, maar daarvoor zijn we prima geslaagd. Wel bleef er nog een opmerking over m.b.t. het wetenschappelijk onderzoek. De STZ ziet graag dat dit nog verder in Gelre ziekenhuizen wordt gestimuleerd. Naast de al aanwezige infrastructuur van een wetenschapscommissie en de steun en stimulans die door Hester van der Zaag wordt gegeven is de financiering van wetenschap daarbij ook van belang. De STZ heeft een goede procesbeschrijving gemaakt over de wijze waarop transparantie in de financiering van wetenschappelijk onderzoek kan plaatsvinden. Door goedkeuring in de Algemene Ledenvergadering van de STZ geldt deze procedure nu ook voor ons ziekenhuis. Om dit geheel goed te kunnen vormgeven binnen Gelre ziekenhuizen is er een wetenschapsfonds opgericht. Dit fonds wordt gevuld vanuit giften etcetera. Echter ook medische staf en organisatie dragen aan het fonds bij. De bedoeling van een en ander is transparantie enerzijds in welk onderzoek er in Gelre wordt uitgevoerd, anderzijds in de daarbij behorende financiële stromen. Daarbij is het uiteindelijke doel dat zowel gesponsord onderzoek als niet gesponsord onderzoek in Gelre ziekenhuizen kan plaatsvinden en alles in goede banen wordt geleid. Gerjan Heuver, Lid Raad van Bestuur

6 Hester van der Zaag Het toetsen van Medisch Grofweg weten de meesten onder ons wel dat onderzoek waarbij een interventie vergeleken wordt met een andere interventie (of een controle) naar een Medisch Ethische ToetsingsCommissie (METC) moet. Vaak levert deze toetsingsverplichting voordelen, maar ook nadelen op. De voordelen zijn dat het onderzoek na afronding gepubliceerd kan worden: onderzoek dat niet getoetst is krijg je tegenwoordig (terecht) niet meer gepubliceerd zonder de bekende zin This study was approved by the medical ethical committee. Het andere grote voordeel is dat je gedwongen wordt vooraf goed na te denken over de procedures waardoor vertragingen of onverwachte teleurstellingen voorkomen kunnen worden. Een van de grote nadelen is dat het tijd kost: gemiddeld kost een toetsingsprocedure vier maanden. Dat is weinig wanneer je je bedenkt dat veel onderzoeken een looptijd van twee jaar of meer hebben, maar het is lang wanneer je eigenlijk gister al wilde starten en ongeduldig bent! Er zijn ook interventieonderzoeken waarbij de gang naar een METC niet hoeft. De website van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) heeft daarvoor een handig stappenplan dat je kunt doorlopen (www.ccmo-online.nl). WMO Onderzoek met mensen moet een medisch-ethische toets ondergaan als het valt onder de Wet medischwetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO). Het opzetten van een onderzoek kost tijd, dit is niets nieuws. Eigenlijk kost het vaak meer tijd dan iedereen wil: de meeste dokter zijn doeners, en die willen graag snel beginnen met gegevens verzamelen. Het denkwerk komt later wel als we de gegevens binnen hebben. Maar veel onderzoek dient eerst door een instantie beoordeeld te worden, die onder andere naar de ethische kant kijkt, en toetst of het onderzoek wel deugdelijk is opgezet. Sterker nog: het zonder toestemming doen van onderzoek dat door een erkende toetsingscommissie getoetst had moeten worden is wettelijk strafbaar! Maar welk onderzoek moet nou wel, en welk hoeft niet getoetst te worden? Onderzoek valt onder de WMO wanneer aan de volgende twee voorwaarden is voldaan: 1. er is sprake van medisch-wetenschappelijk onderzoek, én 2. personen worden aan handelingen onderworpen of hen worden gedragsregels opgelegd Ad 1. Medisch-wetenschappelijk onderzoek Wanneer spreken we van medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wetenschappelijk onderzoek is onderzoek waarbij men door het op systematische wijze vergaren en bestuderen van gegevens een antwoord kan geven op de onderzoeksvraag en tot algemeen geldende uitspraken en nieuwe conclusies kan komen. Aan de basis van het onderzoek ligt dus de onderzoeksvraag. Publicatie van de resultaten ligt bij dergelijk onderzoek voor de hand. Geneesmiddelenonderzoek valt in de regel onder medisch-wetenschappelijk onderzoek. Maar ook bijvoorbeeld gedragswetenschappelijk onderzoek,

7 Wetenschappelijk Onderzoek INTERVIEW met behulp van bijvoorbeeld vragenlijsten, is in voorkomende gevallen medisch-wetenschappelijk van aard. Wat niet onder medisch-wetenschappelijk valt zijn bijvoorbeeld studentenpractica, waarbij bepaalde handelingen op elkaar worden geoefend. Dergelijk onderzoek leidt niet tot nieuwe inzichten op het gebied van de geneeskunst. Er zullen geen wetenschappelijke artikelen uit volgen. Ook vragenlijstonderzoek dat niet als belastend voor de patiënt kan worden gecategoriseerd valt niet onder medischwetenschappelijk onderzoek. Ad 2. Handelingen/gedragswijze In de praktijk valt onderzoek met mensen alleen onder de wet als er op een of andere manier inbreuk wordt gemaakt op de integriteit van de proefpersoon. Onderzoek waarbij een proefpersoon één keer urine moet inleveren valt daardoor meestal niet onder de WMO. Maar onderzoek waarvoor drie weken lang urine moet worden verzameld wel. Het invullen van een vragenlijst valt in het algemeen niet onder de wet. Gaat het echter om ingrijpende/ belastende/intieme vragen? Of is de proefpersoon veel tijd kwijt met invullen? In die gevallen valt zo n onderzoek weer wel onder de WMO. Onderzoek waarbij (ongeregistreerde) geneesmiddelen worden gebruikt, valt eigenlijk altijd onder de wet. Tenzij de proefpersoon dat middel al gebruikte in het kader van zijn/haar behandeling. Ook het afnemen van (extra!) bloed valt onder de WMO, tenzij de bloedafname deel uitmaakt van de standaardbehandeling. Medisch-wetenschappelijk onderzoek waarbij via randomisatie van de proefpersonen standaardbehandelingen met elkaar worden vergeleken, valt onder de WMO. Dit is omdat de proefpersonen door de randomisatie een gedragswijze krijgen opgelegd. (Wanneer bij de standaardbehandeling geneesmiddelen worden verstrekt, wordt het onderzoek tevens gezien als geneesmiddelenonderzoek.) Ook wanneer twee geregistreerde geneesmiddelen via randomisatie met elkaar worden vergeleken, valt onder de WMO; wederom omdat de patiënt in het kader van onderzoek een bepaalde gedragswijze wordt opgelegd. valt hierdoor niet onder de WMO. Deze gegevens zijn niet in het kader van een onderzoek verzameld. De proefpersoon zelf hoeft voor het onderzoek niets te doen/laten. Wel is in dit soort onderzoeken de Wet Bescherming Persoonsgegevens van toepassing, wat kort gezegd inhoudt dat de gegevens geanonimiseerd moeten worden voor gebruik. Twijfel In de praktijk zullen er altijd twijfelgevallen zijn, het bekende grijze gebied. Want wanneer is een vragenlijst belastend? En hoe lang mag zo n lijst zijn zonder dat het onderzoek WMO-plichtig wordt? Leg bij twijfel uw vragenlijst of onderzoeksvoorstel voor bij de lokale wetenschapscommissie, of een erkende toetsingscommissie. Hester van der Zaag, arts-epidemioloog Voorop staat dat de proefpersoon lijfelijk bij het onderzoek betrokken moet zijn, wil een onderzoek WMO-plichtig zijn. Retrospectief onderzoek / onderzoek met statussen (patiëntendossiers)

8 Wat doet een research Na 9 jaar werkzaam te zijn geweest bij het VUMC als echocardiografiste/researchverpleegkundige, ben ik sinds 2007 in dienst van Gelre Apeldoorn. Eerst als researchverpleegkundige op de polikliniek Interne Geneeskunde, waar ik veel aan gesponsord onderzoek heb gewerkt, daarna sinds september 2011 bij het Apeldoorns Duizeligheidscentrum (ADC), waar ik vooral niet-gesponsord onderzoek doe. De verschillen in werkzaamheden tussen gesponsord en niet-gesponsord onderzoek zijn groot, waarover later meer. Wat doet een researchverpleegkundige? Het takenpakket verschilt per functie of werkplek. Soms is het een uitvoerende taak, waarbij je patiënten begeleidt die meedoen aan wetenschappelijk onderzoek en zorgt dat hun deelname zo soepel mogelijk verloopt. Vaker voert een researchverpleegkundige het hele proces uit, vanaf het ontvangen van een protocol tot het sluiten van de gegevensverzameling. Globaal verlopen de werkzaamheden in drie fasen. De voorbereiding: de onderzoeker en de researchverpleegkundige lezen en beoordelen het aangeboden onderzoeksprotocol, waarbij o.a. gelet wordt op de onderzoeksvraag: is de vraagstelling interessant, hebben wij de faciliteiten voor de uitvoering van het onderzoek? Daarnaast bepalen de betrokken afdelingen ook of het onderzoek bij

9 verpleegkundige? INTERVIEW hen kan worden uitgevoerd. Is iedereen akkoord? Dan kan de medisch-ethische toetsingsprocedure opgestart worden. Gelijktijdig worden de werkdocumenten gemaakt voor een eenduidige gegevensverzameling. Na de METC-goedkeuring begint de uitvoering met het zoeken naar geschikte deelnemers. Zij krijgen van de arts of researchverpleegkundige uitleg over deelname aan het onderzoek. Na de bedenktijd begeleid de researchverpleegkundige de patiënt in de toestemmingsprocedure. Daarna volgt vaak een loting (randomisatie) naar een bepaalde behandeling. Tijdens de gehele looptijd van de deelname begeleidt en controleert een researchverpleegkundige de patiënt en zorgt voor de afsprakenplanning. Ook het verzamelen van onderzoeksgegevens en het melden van bijwerkingen en medische voorvallen behoren tot het takenpakket. Soms zijn er onderzoekersbijeenkomsten, georganiseerd door de sponsor, waar bijvoorbeeld achterblijvende inclusiesnelheid en organisatorische onderwerpen worden besproken. Alle verzamelde gegevens worden regelmatig gecontroleerd door een door de sponsor ingehuurde medewerker, de monitor. Heel soms zijn er grote controles (audits) door de sponsor, de overheid, Europese instanties of internationaal controlerende instanties. De afsluiting van het onderzoek wordt gebruikt om de gegevensverzameling af te ronden. De correspondentie met alle betrokken partijen wordt tijdens de gehele looptijd van het onderzoek goed bijgehouden en gearchiveerd. Om up to date te blijven in het vakgebied is het van belang om de veranderingen in Nationale / Internationale / Europese wet- / regelgeving, bijvoorbeeld GCP (Good Clinical Practice) en WMO (Wet Medisch wetenschappelijk Onderzoek met mensen), goed te volgen. Wat is het verschil tussen gesponsord en nietgesponsord onderzoek? Gesponsord wil vaak zeggen dat de gehele uitvoer van het onderzoek betaald wordt door de farmaceutische industrie. De communicatie met officiële instanties, METC toetsingsprocedure en melding van medische voorvallen naar de officiële instanties worden door de monitor uitgevoerd. Ook worden de patiënteninformatiebrief, de toestemmingsverklaring en allerlei werkdocumenten ontwikkeld. Verandert er iets aan het protocol, dan wordt de communicatie met de officiële instanties geregeld door de monitor. Bij niet-gesponsord onderzoek is er soms financiering, maar vaker is er helemaal geen financiering. De onderzoekers doen het onderzoek dan in hun vrije tijd, of krijgen tijdens werktijd uren om het onderzoek uit te voeren. De hoofdonderzoeker is, naast het doen van het onderzoek, verantwoordelijk voor alle communicatie met de officiële instanties, ook wanneer er veranderingen in het protocol zijn gemaakt. Dit vraagt heel veel tijd. Wat is het takenpakket van de researchverpleegkundige bij het ADC? Bij het ADC wordt voornamelijk niet-gesponsord onderzoek gedaan. Mijn takenpakket is hierdoor heel uitgebreid. Het ADC had nog niet eerder een researchverpleegkundige in hun team. De administratieve infrastructuur moest opgezet worden. Van de lopende onderzoeken moest de gehele gegevensverzameling en administratie centraal worden verzameld en bewaard. Al doende ben ik daar met plezier nog steeds mee bezig. Het leukste van niet-gesponsord onderzoek is dat de overleglijnen zo kort zijn. Bij problemen zijn de onderzoekers/medewerkers van het ADC altijd wel benaderbaar. Dat is heel fijn. Niet alleen voor mij, maar ook voor de patiënten die meedoen aan onderzoek. Vragen worden snel beantwoord. Bij gesponsord onderzoek zijn er meer overleglagen, wat het soms heel ingewikkeld maakt. Als researchverpleegkundige op het ADC heb ik meer dan ooit te maken met precies omschreven procedures van de centrale METC en de wet- / regelgeving rondom wetenschappelijk onderzoek met mensen. Dat is zeker wennen. Hierdoor kwam ik erachter dat er binnen Gelre voor (beginnende) onderzoekers/onderzoekmedewerkers nog geen handvaten op het intranet staan, waardoor het niet altijd makkelijk is om de juiste procedures te vinden. Natuurlijk is er begeleiding van de specialist of aanwijzingen van de lokale toetsingscommissie, maar daadwerkelijke ondersteuning heb ik niet kunnen vinden. Aangezien ons ziekenhuis een STZ-status heeft zal dit op termijn zeker in orde komen. Onze Wetenschapcommissie is druk doende om dit binnen ons ziekenhuis te organiseren. Carla Colijn, researchverpleegkundige

10 Het wetenschapsbureau Sinds Gelre ziekenhuizen de status van STZ-lid heeft zijn er in de breedte opleidingsactiviteiten en wordt er tevens een breed palet van zorg aangeboden. STZ-lidmaatschap impliceert de organisatie van een Leerhuis, een afdeling waar alles wat met opleiden en wetenschap te maken heeft organisatorisch ondergebracht is. In het begin behelsde dit vooral op papier een hoop verschuivingen en (naams)veranderingen tussen wat voorheen Bureau O&O (alles voor de medische vervolgopleidingen) en Beroepsopleidingen (alles voor de andere opleidingen, met name verpleegkundigen) heette. Het samenvoegen van die twee afdelingen onder een dak (Leerhuis) bleek veel duidelijkheid te verschaffen. Naast opleiding is er ook ruimte is voor een breed scala aan wetenschappelijke activiteiten. Het wetenschappelijke klimaat in een ziekenhuis is een belangrijk aspect bij het aantrekken en behouden van gemotiveerd en getalenteerd personeel. Tevens is het juridisch kader de laatste jaren veranderd en is de verantwoordelijkheid van de Raad van Bestuur voor het onderzoek dat in het huis wordt uitgevoerd nog strikter vastgelegd. Verder is in het Kaderbesluit 2010 van het Centraal College van Medische Specialisten (CCMS) vastgelegd dat medisch handelen zoveel mogelijk gebaseerd dient te zijn op de principes van Evidence Based Practice. Evidence Based Nursing dient parallel daaraan steeds meer de basis te zijn voor verpleegkundig handelen. Dit alles vergt een wetenschappelijke manier van denken en organiseren die niet vanzelf in de dagelijkse praktijk wordt ingebed. De grote druk op de patiëntenzorg in een perifere kliniek maakt het echter vaak moeilijk om daadwerkelijk wetenschappelijk onderzoek uit te voeren of uit te laten voeren. Goede ondersteuning van klinische wetenschappers is essentieel om productieverlies binnen de patiëntenzorg te voorkomen, en om klinische wetenschappers gemotiveerd te houden, zich te kunnen blijven ontwikkelen en efficiënt in te zetten. De huidige wet- en regelgeving met betrekking tot wetenschappelijk onderzoek, zoals die is vastgelegd in de Wet Medisch Wetenschappelijk Onderzoek met mensen (WMO) en Good Clinical Practice (GCP), is namelijk een bureaucratische en administratieve bezigheid die grotendeels (en vaak met betere kwaliteit) door professionele en goedkopere krachten verricht kan worden dan door medisch specialisten. Specialismen verschillen daarbij niet alleen voor wat betreft hun zorgaanbod, maar ook in de mate van ambitie en elan voor de toekomst. Gedreven collega s zullen sneller geneigd zijn tot het doen van wetenschappelijk onderzoek om de resultaten van hun vernieuwende ideeën te evalueren en te toetsen aan gegevens elders in het land en in de literatuur. Deze personen zijn van onschatbare waarde voor een ziekenhuis, en in het kader van een gezond personeelsbeleid ligt het voor de hand om dergelijke collega s, vermits zij een goed onderbouwd plan kunnen neerleggen, te faciliteren in het doen van onderzoek. Immers, het is bekend dat patiënten meer vertrouwen hebben in de kwaliteit van de zorg in een ziekenhuis wanneer er in dat ziekenhuis ook wetenschappelijk onderzoek wordt verricht. Om het wetenschappelijk klimaat in STZ verband verder te verbeteren dient er een

11 INTERVIEW ook bij contractonderhandelingen met externe partijen en de financiële afwikkeling (denk aan een jaarrekening), maar ook bij de bemiddeling van flexibel inzetbaar personeel een nuttige ondersteunende rol spelen. Momenteel wordt een kader opgesteld om alle financiële aspecten rondom research-gelden en gerelateerde geldstromen te stroomlijnen. Het bieden van kwalitatief hoogwaardige zorg gaat onmiskenbaar gepaard met een kritische houding naar de geleverde zorg en kennis over de meest recente wetenschappelijke ontwikkelingen op zijn eigen functiegebied. Anno 2013 is wetenschappelijk onderzoek gebonden aan kwaliteitsnormen en wet- en regelgeving die het voor onderzoekers onmogelijk maakt om dit zonder ondersteuning te doen. Een professioneel opgezet wetenschapsbureau met kennis van zaken en voldoende menskracht, alsmede de beschikbaarheid over de meest basale ondersteunende faciliteiten, zijn cruciaal om enthousiaste onderzoekers met goede ideeën vooruit te helpen, en daarmee het ziekenhuis vernieuwende impulsen te geven. Net als in veel andere STZ huizen komt een duidelijke visie wat betreft wetenschap boven drijven. Aantoonbare inspanningen door de medewerkers en de ziekenhuisorganisatie maken verdere groei mogelijk. De komende jaren dienen gebruikt te worden om een aantal concrete doelen te verwezenlijken: wetenschapsbureau te worden gevormd binnen het Leerhuis. De doelstelling van dat wetenschapsbureau is het bevorderen van een wetenschappelijk klimaat binnen het ziekenhuis en de medische, verpleegkundige en paramedische staf opdat de wetenschappelijke activiteiten een afspiegeling vormen van de zorginnovatie en kwaliteit van het zorgproces in Gelre ziekenhuizen. Het wetenschapsbureau zal een ondersteunende rol spelen in de ontwikkeling en uitvoering van al het wetenschappelijk onderzoek dat binnen de eigen muren plaatsvindt. Het Wetenschapsbureau is het eerste contactpunt voor zowel interne als externe partijen die (patiëntgebonden) onderzoek/trials binnen Gelre ziekenhuizen willen uitvoeren. Aangezien altijd toestemming dient te worden verleend door de Raad van Bestuur bij onderzoek/trials in ons ziekenhuis zal tevens transparantie van research-gelden gaan ontstaan. Het wetenschapsbureau kan 1. Formeel instellen van een wetenschapsbureau als onderdeel van het Leerhuis; 2. Professionaliseren van dat wetenschapsbureau, onder andere door het aanstellen van een wetenschapscoördinator; 3. Instellen van een wetenschappelijke advies raad in plaats van de huidige wetenschapscommissie; 4. Activeren van de stichting wetenschapsfonds en acquisitie van gelden, o.a. door verkrijgen van ANBI-status; 5. Integreren van wetenschappelijk onderzoek in de marketingstrategie van het ziekenhuis. Wij zijn ervan overtuigd dat we gezamenlijk voor wat betreft de wetenschap in Gelre ziekenhuizen de komende jaren een positieve groei gaan neerzetten! Peter Spronk, intensivist en voorzitter wetenschapscommissie Hester van der Zaag, arts-epidemioloog

12 Promotie Clinical and Preclinical Treatment Aspects of Castration Resistant Prostate Cancer (CRPC) Ten eerste wil ik me graag aan u voorstellen. Mijn naam is Hielke Meulenbeld. Ik ben per 1 september 2012 begonnen als internistoncoloog in Gelre Zutphen. Ik ben opgeleid in het Erasmus MC, lokatie Daniel den Hoed waar ik ook mijn promotieonderzoek heb gedaan naar de behandelingsmogelijkheden bij het castratie resistent prostaatcarcinoom (CRPC) onder leiding van mijn promotor prof. dr. Ronald de Wit. Prostaatkanker is, na huidkanker, de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen in de westerse landen en de tweede aan kanker gerelateerde doodsoorzaak. Epidemiologische studies hebben aangetoond dat prostaatkanker vaak een betrekkelijk indolent verlopende aandoening is waarbij de patiënt bijna nooit ziektegerelateerde symptomen zal ontwikkelen. Echter, er bestaat een subgroep van patiënten met een meer agressieve vorm van prostaatkanker waarbij een grotere kans bestaat om te overlijden aan de gevolgen van kanker. In het geval van gemetastaseerde ziekte is androgeen deprivatie de eerste keus van behandeling, waarop in 80 tot 90% een goede respons wordt gezien. Het effect van castratie is echter maar beperkt tot gemiddeld anderhalf jaar. Op het moment dat er sprake is van progressie van de ziekte onder testosteronspiegels tot castratieniveau spreekt men van castratie resistent prostaatcarcinoom (CRPC). In 2004 werden de resultaten van twee grote klinische studies bekend, waarin voor het eerst een overlevingswinst werd gevonden van chemotherapie met docetaxel. Sindsdien is docetaxel de standaard 1e lijns palliatieve behandeling bij patiënten met CRPC. In de afgelopen jaren zijn er vele nieuwe ontwikkelingen in de behandelingsmogelijkheden gekomen met een toegenomen levensverwachting. De prognose van patiënten met CRPC blijft echter beperkt en het ontwikkelen van nieuwe behandelingsmogelijkheden is noodzakelijk. In mijn proefschrift zijn verschillende behandelingsmogelijkheden voor patiënten met CRPC in verschillende stadia van de ziekte, zowel preklinisch als klinisch geanalyseerd. De NePro studie was een grote Nederlandse gerandomiseerde fase 3 studie, met 592 patiënten, waarin het effect van het toevoegen van een derde generatie bisfosfonaat, risedroninezuur, aan docetaxel chemotherapie werd onderzocht bij patiënten met een ossaal gemetastaseerd CRPC. Bisfosfonaten hebben een remmend effect op de botresorptie en preklinische studies suggereerden een direct remmend effect van bisfosfonaten op de tumorcel. Het doel van de studie was om effect op de tijd tot progressie, overleving en pijn van het toevoegen van een bisfosfonaat aan effectieve 1e lijns chemotherapie met docetaxel te onderzoeken. Het bleek dat de toevoeging van risedroninezuur aan docetaxel chemotherapie zowel geen effect had op de tijd tot progressie en de totale overleving als op de respons op pijn. Een tweede studie hebben we gedaan naar de veiligheid, verdraagzaamheid en de effectiviteit

13 PROMOTIE van danusertib voor patiënten met CRPC en progressieve ziekte die eerder behandeld waren met docetaxel chemotherapie. Danusertib is een Aurora kinase remmer. Aurora kinases hebben een sleutelrol bij de regulering van verschillende stappen gedurende de celdeling en komen vaak tot overexpressie bij prostaatkanker. Alhoewel Danusertib goed verdragen werd, bleek monotherapie slechts matig effectief te zijn bij patiënten met CRPC. Verdere analyses zijn vereist voor het vinden van predictieve biomarkers voor respons of ziekte stabilisatie om specifieke patiëntengroepen te kunnen selecteren die meer baat zouden kunnen hebben van behandeling met danusertib. Er is een relatief grote populatie patiënten met alleen asymptomatische PSA progressie waarbij er nog geen urgentie bestaat om te starten met chemotherapie. Het dilemma hoe deze patiënten te behandelen vormt een onbeantwoorde medische behoefte. In deze specifieke patiënten populatie hebben we een studie verricht om de veiligheid van bicalutamide, een anti-androgeen in combinatie met ridaforolimus, een mtor remmer, te onderzoeken. Alhoewel er geen klinisch significante pharmacokinetische interactie gevonden werd tussen ridaforolimus en bicalutamide, bleken er te veel ernstige bijwerkingen te zijn bij deze asymptomatische patienten om verder onderzoek te verrichten. Het laatste onderzoek hebben we gedaan bij naakte muizen in het prostaatlaboratorium van het Josephine Nefkens Instituut in Rotterdam. Aldaar hebben ze een representatief model (xenograft muismodel PC346C) ontwikkeld om nieuwe middelen en combinaties van middelen te onderzoeken voor de behandeling van patiënten met CRPC. Naakte muizen worden hierbij in hun prostaat geïnjecteerd met humane prostaatkankercellen, waarbij een tumor groeit die vergelijkbaar is met CRPC bij de mens. In dit model hebben we verschillende middelen in combinatie met docetaxel bestudeerd, waarbij er slechts geringe of geen meerwaarde bleek te zijn van de combinatie therapie. cabazitaxel, abiraterone, enzalutamide, sipuleucel-t, en alpharadin geregistreerd voor de behandeling van patiënten met CRPC. Daarnaast zijn er nog meerdere nieuwe middelen in aantocht. Met de registratie van al deze nieuwe middelen zijn er meerdere wetenschappelijke vragen bij gekomen. Wat is de beste volgorde om de middelen toe te dienen, welk middel geef je aan welke patiënt, wat zijn de onderlinge interacties tussen de middelen, en kun je ze ook combineren? Er ligt een zeer grote uitdaging om al deze vragen te beantwoorden. Recent hebben we in Gelre Zutphen, in navolging op Gelre Apeldoorn, de mogelijkheid om patiënten met CRPC te kunnen behandelen in de Cabaresc studie. Uit eerdere studies blijkt dat een veel voorkomende bijwerking van cabazitaxel, een chemotherapeuticum wat recent beschikbaar is gekomen in Nederland voor patiënten met CRPC die progressieve ziekte hebben na behandeling met docetaxel, ernstige diarree is. In de Cabaresc studie worden patiënten geloot tussen behandeling met cabazitaxel in combinatie met prednison of cabazitaxel icm prednison en budesonide (entocort). Het doel van deze studie is om te kijken of de ernst en frequentie van de bijwerking diarree met behulp van de budesonide afneemt. Concluderend is er recent veel vooruitgang geweest in de behandeling van patiënten met CRPC, maar blijft het een ziekte met een beperkte prognose waar nog veel onderzoek nodig is. Hier kunnen we in Gelre ziekenhuizen een steentje aan bijdragen door zoveel mogelijk patiënten in studieverband te behandelen. Hielke Meulenbeld, internist-oncoloog Sinds de studies in 2004 waarin docetaxel chemotherapie een overlevingswinst liet zien hebben moleculair, basaal en translationeel onderzoek onze kennis over de mechanismen bij het CRPC significant verbeterd. Hierdoor zijn de afgelopen 3 jaar meerdere middelen, zoals

14 Promotie Evolution in sacral neuromodulation for Lower Urinary Tract Symptoms Anco van Voskuilen werkt sinds maart 2011 in Gelre Ziekenhuizen als revalidatiearts. Hij deed promotieonderzoek naar het effect van sacrale neuromodulatie bij patienten met incontinentieproblemen, en promoveerde op 3 december 2012 aan de Universiteit van Maastricht. Symptomen van de lage urinewegen, zoals aandrangsincontinentie en urineretentie zonder obstructie, vormen een erg vervelend en onderschat probleem voor de patiënt. Er zijn vooralsnog weinig behandelopties. Anticholinergica worden slecht verdragen waardoor de patiënt vaak stopt met de medicatie. Patiënten met lagere urinewegsymptomen zijn vaak afhankelijk van incontinentiemateriaal of moeten meerdere malen per dag zelfcatheterisatie toepassen. In ernstige gevallen dreigt een sociaal isolement, doordat patiënten zich schamen voor de symptomen of voor het incontinentiemateriaal dat zij gebruiken. In 2002, toen ik mijn promotieonderzoek bij de afdeling Urologie in Maastricht begon, maakte ik kennis met deze patiëntengroep. Ik heb onderzoek gedaan naar sacrale neuromodulatie. Bij deze techniek wordt een zenuwwortel bij het sacrum (heiligbeen) elektrisch gestimuleerd met een elektrode die verbonden is aan een geïmplanteerde pacemaker. Deze techniek is begin jaren 90 geïntroduceerd en wordt wereldwijd toegepast. De exacte werking van de stimulatie is niet bekend. Uit EMG-onderzoek blijkt dat de mictiereflex betrokken is, maar bij PET- en fmri-studies worden ook veranderingen in de doorbloeding van structuren in de hersenen gezien bij neuromodulatie. Er is nog steeds geen verklaring voor het feit dat dezelfde neuromodulatie werkt bij patiënten met symptomen van een overactieve blaas en bij patiënten met urineretentie. Kortom, daar ligt nog een uitdaging

15 PROMOTIE Ik heb onderzoek gedaan naar de lange termijn resultaten van de neuromodulatie van de afdeling Urologie in Maastricht, maar de afdeling heeft ook deelgenomen aan een multi-center onderzoek. Het succespercentage ( Succes is 50% of meer afname in symptomen ten opzichte van de situatie voor behandeling. Dit wordt gemeten met plasdagboekjes.) na 5 jaar bedraagt tussen de 56 71%. Dit is afhankelijk van of de behandeling gegeven wordt voor overactieve blaas symptomen of voor retentie. Patiënten met retentie hebben een hogere kans op succes. Een patiënt die eventueel in aanmerking komt voor de behandeling, krijgt eerst een testprocedure met een tijdelijke elektrode en een externe stimulator. Deze test duurt ongeveer een week; voor en tijdens de test worden plasdagboekjes bijgehouden. Ook hier geldt het criterium van minstens 50% verbetering. Bij een succesvolle test wordt een definitief systeem geïmplanteerd. Het succespercentage van deze test is ongeveer 50%. Een deel van de uitval wordt verklaard door het verschuiven van de dunne tijdelijke elektrode en de relatief korte testduur. We hebben onderzoek gedaan naar een nieuwe elektrode die zich onderhuids vastzet met siliconen tandjes, de Tined Lead genaamd. Hiermee steeg het percentage succesvolle testen naar 80% en men kon langer testen. Een ander voordeel van deze elektrode is dat hij ook als definitieve elektrode kan fungeren en in een minimaal invasieve procedure onder plaatselijke verdoving kan worden ingebracht. Het oude model elektrode moest onder algehele anesthesie via een incisie over het heiligbeen worden geplaatst. Als een patiënt een neuromodulatiesysteem geïmplanteerd krijgt, wordt hij/zij geïnstrueerd om dit continu aan te laten en allen uit te zetten bij auto rijden of bij het bedienen van zware machines. We hebben gekeken naar de mogelijkheid om de stimulatie te onderbreken, met behoud van het resultaat. De verwachte voordelen: een langere batterijduur van de stimulator (en dus uitstel van de operatie om de stimulator te vervangen) en hopelijk minder uitval van de werking op de lange termijn. Uit het onderzoek bleek dat 10 van 16 patiënten de stimulatie gemiddeld 12 uur per dag konden afzetten zonder noemenswaardige terugkeer van de symptomen. Uiteindelijk ben ik geen uroloog geworden, maar heb ik voor revalidatiegeneeskunde gekozen. Men vraagt wel eens of het niet zonde is van de tijd en energie die ik in het onderzoek heb gestoken, nu ik me in mijn dagelijks werk niet meer met het onderwerp bezig hou. Naast dat ik een erg leerzame en leuke tijd heb gehad bij het doen van het onderzoek, komt de ervaring in het doen van onderzoek en het goed kunnen interpreteren van wetenschappelijke artikelen sowieso goed van pas. Anco van Voskuilen, revalidatiearts

16 Promotie Herkennen van zuurstofschuld essentieel voor tijdige behandeling Paul van Beest is anesthesioloog aan het UMCG en deed promotie onderzoek naar zuurstofschuld bij acuut zieke patiënten. Zijn onderzoek werd deels uitgevoerd in Gelre ziekenhuizen en mede-begeleid door Dr. Peter Spronk als co-promotor. Een groot deel van de patiënten die op een Intensive Care worden opgenomen is ernstig ziek. Vaak wordt de ziekte veroorzaakt door een infectie, bijvoorbeeld een ernstige infectie in de darmen of een ernstige longontsteking. De symptomen worden mede bepaald door de lokalisatie van de ziekmakende bacteriën of virussen maar er zijn een aantal symptomen die zeer algemeen voorkomen. Symptomen als koorts, verlaagde bloeddruk, verhoogde hartfrequentie, versnelde ademhaling en verminderde urineproduktie helpen (ambulance-) verpleegkundigen en artsen een inschatting te maken van de ernst van de ziekte. Men spreekt in zeer ernstige gevallen, zonder hier dieper op de klinische definitie in te gaan, van shock. Op het niveau van de cellen houdt dit in dat er in verhouding te weinig zuurstofaanbod is ten opzichte van het zuurstofverbruik. Er is dus een onbalans, meer bepaald een zuurstofschuld. Wanneer een dergelijke toestand voortduurt is de kans groot dat één of meerdere organen minder gaan functioneren of zelfs hun functie verliezen. Nu spreken we van orgaanfalen. Dit orgaanfalen, vooral wanneer meerdere organen betrokken zijn, voorspelt niet veel goeds voor de patiënt in kwestie. De kans op bijkomende problemen, complicaties en zelfs sterfte neemt aanzienlijk toe. Het is dus van groot belang een dergelijke situatie te voorkomen en een ernstige ziekte met mogelijke zuurstofschuld snel te herkennen zodat behandeling vroeg en adequaat gestart kan worden. Om (dreigende) zuurstofschuld te herkennen blijven het meten van bloeddruk, hartfrequentie, ademsnelheid, urineproduktie van groot belang. Deze waarden zijn eenvoudig te verkrijgen en verschaffen ons ook nog eens vitale informatie: de clinicus kan niet zonder. Echter, het is gebleken dat de optelsom van deze waarden niet altijd voldoende is. In sommige gevallen kan er toch sprake zijn van een belangrijke zuurstofschuld terwijl op basis van de klassieke waarden dit niet wordt vermoed. Er is dus behoefte aan meer informatie. Een eerste getal dat ons meer informatie kan verschaffen is de centraal veneuze saturatie (ScvO2). De ScvO2 wordt gemeten met behulp van een centrale lijn waarvan het uiteinde ter hoogte van de rechter hartboezem ligt. Dit is de plek waar al het bloed vanuit het lichaam weer terugstroomt naar het hart om vervolgens in de longen weer van voldoende zuurstof te worden voorzien. Fysiologisch is de ScvO2 van meerdere getallen afhankelijk, maar globaal kunnen we stellen dat de ScvO2 de zuurstofbalans in het lichaam weergeeft. En dat is wat we graag willen weten. Een normale ScvO2 bedraagt ongeveer 70%. Fors verlaagde waarden (lager dan 60% of zelfs 50%) verraden grote problemen zoals bijvoorbeeld hartfalen bij ernstig zieke patiënten. Een onderzoek uitgevoerd op drie Intensive Care afdelingen, waaronder de Intensive Care van Gelre Apeldoorn, heeft aangetoond dat dergelijke lage waarden bij patiënten met een zeer ernstige infectie bij opname niet vaak voorkomen. Echter, wanneer dit wel het geval is dan voorspelt dit in veel gevallen overlijden [1]. Dit onderstreept het belang van ScvO2 metingen en lage waarden moeten dan ook dienen als alarmsignaal: de behandeling dient geïntensiveerd of veranderd te worden

17 PROMOTIE Zoals beschreven is voor het meten van de ScvO2 een centrale lijn noodzakelijk. Een centrale lijn wordt bij de behandeling van ernstig zieke patiënten primair geprikt zodat er bijvoorbeeld bloeddruk ondersteunende medicatie gegeven kan worden. De centrale lijn wordt geprikt in een grote ader net onder het sleutelbeen of in de grote halsader. Het prikken van een dergelijke lijn is niet zonder gevaar: er is onder andere kans op een klaplong of het aanprikken van de halsslagader. Bovendien is het aanprikken van het goede bloedvat niet altijd eenvoudig terwijl de tijd soms dringt. De handeling vereist dus kunde en ervaring. Wanneer het aanbrengen van een centrale lijn niet lukt via de hier beschreven routes is er nog altijd een alternatief, namelijk de grote beenader welke in de lies van de patiënt geprikt kan worden. Het toedienen van medicatie kan evengoed via een dergelijke lijn en de kans directe ernstige complicaties is nagenoeg nihil. Echter, zou ook via deze centrale lijn een saturatie kunnen worden bepaald als alternatief voor de ScvO2? Dit zou betekenen dat een centrale lijn via de lies in sommige gevallen niet alleen een zeer praktisch alternatief zou zijn maar ook dat er op deze manier vitale informatie verkregen zou kunnen worden. In plaats van de ScvO2 spreken we nu van de SfvO2 (centraal femorale saturatie; grote been ader = vena femoralis). Met deze praktische overwegingen in het achterhoofd hebben wij klinisch onderzoek verricht op de afdeling cardiologie, op het operatiecentrum bij de afdeling anesthesiologie en op de Intensive Care afdeling [2]. Bij honderd cardiologische patiënten die in dagbehandeling een controle hartkatheterisatie moesten ondergaan zijn zowel de ScvO2 als de SfvO2 bepaald om beide getallen bij patiënten in een volledige stabiele situatie met elkaar te vergelijken. Deze groep patiënten gold als controle groep. Daarnaast zijn dezelfde metingen herhaald bij zowel dertig patiënten die een hoogrisico operatie ondergingen als dertig patiënten die acuut op de Intensive Care werden opgenomen met een zeer ernstige infectie. In zowel de controle groep als in beide andere groepen bleek er een te grote spreiding tussen beide getallen te bestaan. Dus hoe verleidelijk ook, blijkbaar is de SfvO2 geen goed alternatief voor ScvO2. Op basis van dit onderzoek konden we het gebruik van SfvO2 als mogelijk alternatief in behandelingsprotocollen bij ernstig zieke patiënten dan ook van harte ontraden. Het herkennen van ernstige problemen in de zuurstofbalans van de patiënt wordt op de Intensive Care dus deels vergemakkelijkt door het bepalen van ScvO2. Maar hoe zit dat in een omgeving waar de mogelijkheden niet zo uitgebreid zijn en waar het prikken van een centrale lijn niet aan de orde is? Ambulance personeel bijvoorbeeld prikt geen centrale lijn en is naast de klinische presentatie van de patiënt aangewezen op de klassieke waarden, zoals onder andere bloeddruk en hartfrequentie. Maar juist in deze omgeving, buiten het ziekenhuis voordat de patiënt naar de Spoedeisende Hulp (SEH) wordt gebracht, kan extra informatie van vitaal belang zijn. Hoe eerder de ernst juist kan worden ingeschat hoe eerder adequate behandeling kan worden gestart en hoe beter de het personeel op de SEH voorbereid kan worden op de komst van een ernstig zieke patiënt. Een goed alternatief voor de inschatting van de zuurstofschuld bij een patiënt is het lactaat (melkzuur). Lactaat wordt door cellen geproduceerd bij zuurstoftekort en een verhoogd lactaat in het bloed kan een aanwijzing zijn voor zuurstoftekort, zoals bij zeer ernstig zieke patiënten, met name bij patiënten in shock. Een lactaat concentratie groter dan 4 mmol/l in het bloed wordt zelden gezien bij niet-ernstig zieke patiënten. Met de ontwikkeling van apparatuur om op locatie lactaat te kunnen meten, zoals dat al jaren gebruikelijk was voor de bepaling van glucose, werd het tijd om de implementatie van een dergelijke meting in de regionale ambulance zorg te onderzoeken 3. Voordat de eerste lactaatmetingen in de praktijk werden toegepast is het ambulance personeel getraind. Tijdens het implementeren van een nieuwe meting of handeling binnen bestaande protocollen is informatie van cruciaal belang zodat er begrip ontstaat voor de verandering in manier van werken. De training bestond uit zowel een theoretisch als praktisch gedeelte. Het onderwijs had tot doel het gebruik van de lactaatmeter in de praktijk zo laagdrempelig mogelijk te laten plaatsvinden. Uiteindelijk werd in 50% van de gevallen met verdenking op shock in de regio Apeldoorn een lactaatmeting uitgevoerd. Er waren twee belangrijke redenen om af te zien van een lactaatmeting 1. De klassieke waarden waren goed en dus werd er, ondanks aanwezige inclusie criteria, afgezien van lactaatmeting 2. De patiënt was in een dermate slechte toestand of de situatie was te stressvol zodat werd afgezien van een extra lactaatmeting. Uit de resultaten van de

18 metingen zelf (n=216) kan worden geconcludeerd dat met name de patiënten in het eerste geval baat gehad zouden kunnen hebben gehad bij een extra lactaatmeting: de sterfte bij patiënten met een normale bloeddruk maar met een lactaat > 4 mmol/l was significant hoger (35%) vergeleken met patiënten met een normale bloeddruk maar een lactaat < 4 mmol/l (7%). In het tweede geval, dus wanneer de patiënt ook zonder extra lactaatmeting als ernstig ziek wordt beschouwd is de urgentie bij het ambulancepersoneel duidelijk en zal dit ook bij melding aan de SEH worden overgebracht. 1 van Beest PA, Hofstra JJ, Schultz MJ, et al. The incidence of low venous oxygen saturation on admission in the ICU: a multicenter observational study in the Netherlands. Crit Care 2008; 12: R33. 2 van Beest PA, van der Schors A, Liefers H, et al. Femoral venous oxygen saturations is no surrogate for central venous oxygen saturation. Crit Care Med 2012; 40 (12): van Beest PA, Mulder PJ, Bambang Oetomo S, et al. Measurement of lactate in a prehospital setting is related to outcome. Eur J Emerg Med 2009; 16: Bij het stellen van de diagnose en het inschatten van de ernst en het vroegtijdig starten van de behandeling bij ernstig zieke patiënten kunnen zowel ScvO2 als lactaat een belangrijke rol spelen. Paul van Beest, anesthesioloog UMCG

19 Röntgenpuzzel, casus-presentatie CASUS Zelftest in de beeldvormende diagnostiek 1a. Voorachterwaartse thoraxfoto 1b. Dwarse thoraxfoto Dit meisje van 6 jaar heeft last van recidiverende luchtweginfecties en hoest veel. Dit hoesten gaat soms gepaard met overgeven. De huisarts verwijst haar door naar de kinderarts. Hij ziet een niet ziek, maar mager meisje van Turkse afkomst. Bij lichamelijk onderzoek worden verder geen bijzonderheden gevonden. Laboratoriumonderzoek toont een bezinking van 25 mm. Het Hb is 7.8 mmol/l en het leukocytenaantal bedraagt 4400 met een normale verdeling. De kinderarts laat een voorachterwaartse (1a) en dwarse (1b) thoraxfoto maken. Wat is Uw (differentiaal)diagnose? F.H.L. Bröker, radioloog

20 Slaapstoornissen en sedatie op de Intensive Care Inleiding Slaapstoornissen komen vaak voor bij ernstig zieke patiënten die worden behandeld op de Intensive Care (IC) afdeling met mogelijk ernstige consequenties. Bij IC-patiënten is de slaap vaak fragmentarisch en onderbroken. Meerdere studies hebben laten zien dat ernstig zieke patiënten slaapstoornissen benoemen als een van de grootste oorzaken van stress (1-4). Slaap is belangrijk voor het algemeen welzijn. Mogelijk zijn slaapgerelateerde problemen ook na IC-ontslag nog steeds aanwezig. Factoren die bijdragen aan een afwijkende slaap bij ernstig zieke patiënten zijn pijn, geluid, de aanwezigheid van delirium, mechanische beademing en ongemak van de patiënten (5). In studies waarbij slaap wordt geëvalueerd in de IC wordt vaak gebruik gemaakt van verpleegkundige observaties, verschillende schalen en vragenlijsten (6) als ook polysomnografie, actigrafie en bispectrale index om de slaap te meten (7). Het doel van onze studie was te beschrijven hoe slaap en sedatietoepassingen zijn georganiseerd op alle IC-afdelingen voor volwassenen in Nederland en welke factoren belangrijk zijn wat betreft de slaap van ernstig zieke patiënten op de IC. Methode Er werd een multi-centrische studie verricht door het versturen van een vragenlijst aan alle verpleegkundig managers (afdelingshoofden) van alle IC-afdelingen voor volwassenen in Nederland. Indien verpleegkundig managers de vragenlijst niet zelf konden beantwoorden werd hen gevraagd dit door een ervaren IC-verpleegkundige te laten doen. We hebben gebruik gemaakt van een vragenlijst die wij zelf hebben ontwikkeld, waarbij relevante factoren werden betrokken die gerelateerd zijn aan slaap van de IC-patiënten. De vragenlijst kon worden ingedeeld in vier delen zoals 1. kenmerken van slaap, 2. slaap en sedatie toepassingen, 3. niet medicamenteuze en medicamenteuze interventies om slaap te bevorderen, 4. autonomie en invloed van verpleegkundigen op de slaappraktijk op de IC. Resultaten Uiteindelijk werden de vragenlijsten door 68 van de IC-afdelingen (68/114) teruggestuurd, wat een respons vertegenwoordigt van 60%. Bij IC-afdelingen met >5 bedden was de respons 68%. De meeste IC-afdelingen waren perifere ziekenhuizen met opleiding tot medisch specialist (42%) met daarbij perifere ziekenhuizen zonder opleiding (35%) en academische ziekenhuizen (12%). De deelnemende IC-afdelingen classificeerden de slapende patiënt als: ligt rustig met gesloten ogen (90%), tragere hartfrequentie (88%), rustige ademhaling (84%), lagere bloeddruk (82%), zeer rustige ademhaling (10-20x per minuut, 13%), ademhaling traag en regelmatig (43%), en onwillekeurige spiertrekkingen in armen of benen (7%). De meerderheid van de ziekenhuizen hield rekening met de wensen van de patiënt met betrekking tot het slapen (88%), met vooraf bestaande slaapproblemen of regelmatig gebruik van slaapmedicatie vóór IC opname (84%). Het merendeel (90%) van alle IC-afdelingen gebruikte een sedatie schaal, ofwel de Ramsay sedatie schaal (63%) ofwel de Richmond Agitation en Sedation Score (RASS; 27%). Op de overige IC-afdelingen werd geen sedatiescore gebruikt. Op geen enkele IC-afdeling werd een slaapvragenlijst

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: VC9 Proefpersonen- en aansprakelijkheidsverzekering (centraal) Distributielijst : STZ Datum : 10-03-2014 Revisiedatum : 10-03-2015 Veranderingen ten opzichte van eerdere

Nadere informatie

SEMINAR 4 NOVEMBER 2014

SEMINAR 4 NOVEMBER 2014 SEMINAR 4 NOVEMBER 2014 Professioneel opzetten en uitvoeren van klinisch onderzoek www.deresearchmanager.nl Striksteeg 7 7411 KR Deventer 0570 594 789 info@deresearchmanager.nl Ontwikkeling Afdeling Innovatie

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: O3 Ontwikkelen, implementeren en beheren van SOP s Distributielijst : STZ Datum : 15-10-2012 Revisiedatum : 15-10-2013 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: U9 Monitoren Distributielijst : STZ Datum : 15-10-2012 Revisiedatum : 15-10-2013 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies Versiedatum Hoofdstuk Versiedatum Hoofdstuk

Nadere informatie

Prostaatkanker: Behandeling door oncoloog. Jarmo Hunting 11-04-2013

Prostaatkanker: Behandeling door oncoloog. Jarmo Hunting 11-04-2013 Prostaatkanker: Behandeling door oncoloog Jarmo Hunting 11-04-2013 Inhoud presentatie Inleiding Anti-hormonale therapie Chemotherapie Targeted therapy (TKI) Supportive care 1 Inleiding Gemetastaseerd prostaatcarcinoom

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: U10 Audit Distributielijst : STZ Datum : 19-06-2014 Revisiedatum : 19-06-2015 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies Versiedatum Opmerkingen Versiedatum Opmerkingen

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Op het moment dat u deze brief leest bent u herstellende van klachten waarvoor u werd

Nadere informatie

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Geachte heer, mevrouw, Bij u is vastgesteld, dat er mogelijk sprake is van een perforatie (gaatje) van de dikke darm ten gevolge van divertikels (uitstulpingen).

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie TELSTAR: Treatment of ELectroencephalographic STatus epilepticus After cardiopulmonary Resuscitation (ABR 46296) Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie TELSTAR: Treatment of ELectroencephalographic STatus epilepticus After cardiopulmonary Resuscitation (ABR 46296) Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Nadere informatie

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Uitgave Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postadres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Telefoon (070) 340 79 11 Informatie Voor informatie en vragen

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt

Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief voor de patiënt Geachte mevrouw / mijnheer, U bent getroffen door een beroerte (herseninfarct of hersenbloeding). Vanuit het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam wordt onderzoek

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

AMC Uitvoeringsrichtlijnen: Goedkeuring medisch-wetenschappelijk onderzoek door de Raad van Bestuur

AMC Uitvoeringsrichtlijnen: Goedkeuring medisch-wetenschappelijk onderzoek door de Raad van Bestuur AMC Uitvoeringsrichtlijnen: Goedkeuring medisch-wetenschappelijk onderzoek door de Raad van Bestuur en Deelname van personeelsleden en studenten aan medisch-wetenschappelijk onderzoek Versie 1.1 Dit document

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: A4 Publicatie Distributielijst : STZ Datum : 20-03-2014 Revisiedatum : 20-03-2015 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies Versiedatum Opmerkingen Versiedatum

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt

Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Uw arts vermoedt dat u de ziekte sinustrombose heeft. Op dit moment wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan

Nadere informatie

Patiënt informatie over de TREND studie Medisch wetenschappelijk onderzoek

Patiënt informatie over de TREND studie Medisch wetenschappelijk onderzoek Patiënt informatie over de TREND studie Medisch wetenschappelijk onderzoek TREND-studie Deelnemende ziekenhuizen in Nederland: Chirurgische of endoscopische behandeling van grote poliepen in de endeldarm?

Nadere informatie

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het?

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het? Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker wat is het en hoe werkt het? De behandeling van kinderen en jongeren met kanker vindt meestal plaats in combinatie met een klinisch onderzoek. We

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Proefpersoneninformatie. Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden

Proefpersoneninformatie. Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden Proefpersoneninformatie Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden Geachte mevrouw, meneer, In aansluiting op het gesprek met uw behandelend arts, ontvangt u hierbij

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Drie-dimensionale echografie voor het verbeteren van cosmetisch resultaat bij borstkanker patiënten; TURACOS trial

Drie-dimensionale echografie voor het verbeteren van cosmetisch resultaat bij borstkanker patiënten; TURACOS trial Drie-dimensionale echografie voor het verbeteren van cosmetisch resultaat bij borstkanker patiënten; Geachte mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

INFORMATIE TEN BEHOEVE VAN DEELNEMERS

INFORMATIE TEN BEHOEVE VAN DEELNEMERS ONDERZOEK NAAR HET VERSCHIL IN WERKZAAMHEID TUSSEN EEN VASTE DOSERING EN EEN INDIVIDUELE DOSERING PROTROMBINE COMPLEX CONCENTRAAT (Cofact / Beriplex P/N ). INFORMATIE TEN BEHOEVE VAN DEELNEMERS Geachte

Nadere informatie

SPLINT-trial Preventie van urologische complicaties bij niertransplantaties van levende donoren: splint of geen splint

SPLINT-trial Preventie van urologische complicaties bij niertransplantaties van levende donoren: splint of geen splint SPLINT-trial Preventie van urologische complicaties bij niertransplantaties van levende donoren: splint of geen splint Uw behandelend arts heeft u geïnformeerd over het SPLINT medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH

Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH Patiënten-informatie bij het onderzoek naar de behandeling van een hersenbloeding bij patiënten die bloedplaatjes remmende medicijnen gebruiken Geachte

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure SOP: V9 Initiatievisite Auteur Naam: Functie instelling/afdeling Judie van den Elshout Staffunctionaris Wetenschapsbureau Wetenschapsbureau / Cluster Leerhuis Handtekening:...

Nadere informatie

INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE

INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE Titel van het onderzoek: Ontrafelen van het mechanisme achter ziekenhuis-gerelateerd functieverlies (Hospital-ADL studie). Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Het PORTHOS onderzoek

Patiënteninformatie. Het PORTHOS onderzoek Patiënteninformatie Het PORTHOS onderzoek Het betreft een gerandomiseerd internationaal onderzoek in 8 ziekenhuizen in Nederland en België, waarin de balans tussen voor- en nadelen van bloeddrukmeting

Nadere informatie

Toelichting nadere uitwerking van artikel 16 Gedragscode Geneesmiddelenreclame inzake niet-wmo-plichtig onderzoek

Toelichting nadere uitwerking van artikel 16 Gedragscode Geneesmiddelenreclame inzake niet-wmo-plichtig onderzoek Toelichting nadere uitwerking van artikel 16 Gedragscode Geneesmiddelenreclame inzake niet-wmo-plichtig onderzoek Inleiding 1. De CGR heeft deze Richtlijnen over niet-wmo-plichtig onderzoek vastgesteld

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek informatie voor cliënten Inhoud 1 Inleiding 1 Wetenschappelijk onderzoek 1 Waarom zou ik meedoen? 2 Zijn er risico s aan verbonden? 2 De opzet van een onderzoek 2 Wat betekent

Nadere informatie

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek?

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Inhoud Pagina Inleiding... 2 Medisch wetenschappelijk onderzoek... 3 Waarom zou u meedoen... 4 Onderzoeksfasen... 5 Medisch Ethische Commissie...

Nadere informatie

Informatiebrief deelnemers MIND-TIA: De waarde van een bloedtest bij verdenking op een TIA

Informatiebrief deelnemers MIND-TIA: De waarde van een bloedtest bij verdenking op een TIA Informatiebrief deelnemers MIND-TIA: De waarde van een bloedtest bij verdenking op een TIA Julius Centrum UMC Utrecht Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

PCA3. www.urologischcentrum.be

PCA3. www.urologischcentrum.be PCA3 www.urologischcentrum.be De PCA3 test, een eenvoudige urinetest die kan helpen bij de diagnose van prostaatkanker en de keuze van therapie. Over prostaatkanker Prostaatkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Titel onderzoek: Kosteneffectiviteit van vroege chirurgie versus fysiotherapie met optionele verlate meniscectomie in oudere patiënten. Een gerandomiseerde multicenter studie. Geachte heer/mevrouw, Via

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. U ontvangt deze

Nadere informatie

- Patiënten informatie - PELICAN studie

- Patiënten informatie - PELICAN studie - Patiënten informatie - PELICAN studie Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Geachte heer/mevrouw, U heeft het vervelende bericht

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

The NEMO-1 study. Informatie voor ouders. Neonatal seizure treatment study Studie naar de behandeling van convulsies ( stuipen ) bij baby s

The NEMO-1 study. Informatie voor ouders. Neonatal seizure treatment study Studie naar de behandeling van convulsies ( stuipen ) bij baby s The NEMO-1 study Neonatal seizure treatment study Studie naar de behandeling van convulsies ( stuipen ) bij baby s Geachte ouders, NEMO-1 study NEonatal Seizure Treatment with Medication Off-patent: Dose-finding

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Informatie voor de ouder(s) /verzorger(s) voor de studie: Etiologie, beloop en lange termijn gevolgen van de ziekte van Kawasaki

Informatie voor de ouder(s) /verzorger(s) voor de studie: Etiologie, beloop en lange termijn gevolgen van de ziekte van Kawasaki Informatie voor de ouder(s) /verzorger(s) voor de studie: Etiologie, beloop en lange termijn gevolgen van de ziekte van Kawasaki Beste ouder(s) / verzorger(s), In het kader van onze studie naar de ziekte

Nadere informatie

onderzoek Invloed van UVB lichttherapie op huid en darmflora.

onderzoek Invloed van UVB lichttherapie op huid en darmflora. Uw behandelend arts of de onderzoeker heeft u geïnformeerd over het medisch-wetenschappelijk onderzoek Invloed van UVB lichttherapie op huid en darmflora. U beslist zelf of u wilt meedoen. Om deze beslissing

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: U4 Registratie /randomisatie procedure Distributielijst : STZ Datum : 19-06-2014 Revisiedatum : 19-06-2015 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies Versiedatum

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten

OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten Diagnostiek van osteoporose en het verbeteren van de therapietrouw bij patiënten met osteoporose na een recente fractuur Wat als u nog vragen heeft? Mocht u na het

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015134. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. 5 jaar.

Niet-technische samenvatting 2015134. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. 5 jaar. Niet-technische samenvatting 2015134 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Evaluatie en behandeling van falen van de rechter hartkamer. 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5)

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc jaarverslag dierproeven 2013 De VU en VUmc doen onderzoek met behulp van proefdieren. Dat gebeurt met zeer goede redenen en op een verantwoorde manier. Over het gebruik

Nadere informatie

Behandeling overactieve blaas

Behandeling overactieve blaas UROLOGIE Behandeling overactieve blaas Behandeling met Botuline-toxine A Uw behandelend arts heeft bij u de diagnose overactieve blaas gesteld. Dit betekent dat u vaak moet plassen en dat het plassen meestal

Nadere informatie

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker Deze folder is bedoeld voor onze patiënten en de mensen in hun omgeving. Wij willen u graag informeren over onze succesvolle behandelingsmethode

Nadere informatie

(Industrie geïnitieerd) Onderzoek in de STZ Omgeving' Joep Dille (j.dille@isala.nl) Manager wetenschapsbureau Isala klinieken, Zwolle

(Industrie geïnitieerd) Onderzoek in de STZ Omgeving' Joep Dille (j.dille@isala.nl) Manager wetenschapsbureau Isala klinieken, Zwolle (Industrie geïnitieerd) Onderzoek in de STZ Omgeving' Joep Dille (j.dille@isala.nl) Manager wetenschapsbureau Isala klinieken, Zwolle Take home message Ga op zoek naar wat mensen drijft en sluit daarbij

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Samenvatting. Etiologie. samenvatting

Samenvatting. Etiologie. samenvatting Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding op dit proefschrift. Luchtweginfecties zijn veel voorkomende aandoeningen, die door een groot aantal verschillende virussen en bacteriën veroorzaakt kunnen

Nadere informatie

Patienteninformatiebrief. De Rapid studie

Patienteninformatiebrief. De Rapid studie Patienteninformatiebrief De Rapid studie Studie waarin de standaard dotter behandeling met stent voor een vernauwde of afgesloten bovenbeenslagaders wordt vergeleken met een Paclitaxel gecoate dotter ballon

Nadere informatie

Aanmelden WMO-plichtig onderzoek

Aanmelden WMO-plichtig onderzoek Aanmelden WMO-plichtig onderzoek 1. Doel Het beschrijven van de procedure die gevolgd wordt bij het aanmelden van onderzoek dat onder de WMO valt en waarbij ZGV optreedt als deelnemend centrum. Voordat

Nadere informatie

DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE

DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE MB2948 Brochure: Klinische studies l Ziekenhuis Oost-Limburg 1 WELKOM U kreeg deze brochure omdat u meer wilt weten over klinische studies. We informeren u daarom over

Nadere informatie

Hoe gaat dit er in de toekomst uitzien?

Hoe gaat dit er in de toekomst uitzien? Hoe gaat dit er in de toekomst uitzien? Joep Dille, Manager afdeling Innovatie en Wetenschap, Isala Gebruiker IT IS ALL IN THE CLOUDS Programma Drie Vragen: Waarom heeft Isala gegevens nodig? (management

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker Dit studieprotocol en de bijbehorende patiënteninformatie en het toestemmingsformulier

Nadere informatie

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten.

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. 1 Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. Geachte heer, mevrouw, Bij u is na de intakeprocedure de diagnose obsessief-compulsieve

Nadere informatie

Onderzoek naar het effect van body mass index (BMI) en het roken van sigaretten op de opname van fentanyl

Onderzoek naar het effect van body mass index (BMI) en het roken van sigaretten op de opname van fentanyl Patiënteninformatie Onderzoek naar het effect van body mass index (BMI) en het roken van sigaretten op de opname van fentanyl Geachte heer/mevrouw, U bent in het Erasmus MC onder behandeling voor een vorm

Nadere informatie

Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial.

Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial. Patiëntinformatie bij het onderzoek: Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial. Geachte heer/mevrouw, U bent

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015129. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. 5 jaar.

Niet-technische samenvatting 2015129. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project. 5 jaar. Niet-technische samenvatting 2015129 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Evaluatie en behandeling van pulmonale arteriële hypertensie. 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5)

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting Er is in de afgelopen jaren veel vooruitgang geboekt in de ontwikkeling van doelgerichte behandelingen tegen kanker. Helaas wordt ook

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Intensive care/coronaire care. Informatie voor de patiënt en familie

Intensive care/coronaire care. Informatie voor de patiënt en familie Intensive care/coronaire care Informatie voor de patiënt en familie De intensive care / coronairy care afdeling U of uw familielid is opgenomen op de intensive care of coronaire care afdeling. Deze afdeling

Nadere informatie

Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial.

Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial. Patiëntinformatie bij het onderzoek: Chemotherapie gevolgd door chirurgie versus chirurgie alleen in hoog-risico patiënten met colorectale levermetastasen. De CHARISMA trial. Geachte heer/mevrouw, U bent

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Patiënteninformatie voor deelname aan het onderzoek

Patiënteninformatie voor deelname aan het onderzoek PAIS 2: Het effect van hoge dosis paracetamol op de uitkomst na een beroerte bij mensen met een lichaamstemperatuur van 36.5 graden Celsius of hoger Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u via deze brief mee

Nadere informatie

Samenwerking in academisch netwerkenrken

Samenwerking in academisch netwerkenrken Home no. 3 Juni 2015 Juridische aspecten Eerdere edities Verenso.nl Samenwerking in academisch netwerkenrken Goed gedrag in wetenschappelijk onderzoek Dr. Anke Persoon, coördinator UKON, afdeling ELG,

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk?

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Folder voor patiënten Een project van de afdeling Huisartsgeneeskunde van het UMCG, in samenwerking met de afdeling klinische

Nadere informatie

Notulen eerste vergadering voltallige DUOS werkgroep Castratie Resistent Prostaatcarcinoom

Notulen eerste vergadering voltallige DUOS werkgroep Castratie Resistent Prostaatcarcinoom Notulen eerste vergadering voltallige DUOS werkgroep Castratie Resistent Prostaatcarcinoom Datum: dinsdag 30 september 2014 Lokatie: IKNL, Utrecht Aanwezig: Aart Beeker (Spaarne Ziekenhuis), Pieter van

Nadere informatie

Patiënteninformatiefolder

Patiënteninformatiefolder Patiënteninformatie bij het wetenschappelijk onderzoek naar het nut van het routinematig controleren van alvleesklier cysten. Geachte heer/mevrouw, Uw behandelend arts heeft u deze informatie gegeven,

Nadere informatie

Bevorderen van terugkeer naar werk van kankerpatiënten Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek

Bevorderen van terugkeer naar werk van kankerpatiënten Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek Bevorderen van terugkeer naar werk van kankerpatiënten Gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek Sietske Tamminga Angela de Boer Jos Verbeek Monique Frings-Dresen Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Bloedvergiftiging (sepsis)

Bloedvergiftiging (sepsis) Bloedvergiftiging (sepsis) Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 0661 Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt meestal

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Máxima Medisch Centrum (g)een gewoon bedrijf. 11 april 2013 Welkom VOC

Máxima Medisch Centrum (g)een gewoon bedrijf. 11 april 2013 Welkom VOC Máxima Medisch Centrum (g)een gewoon bedrijf 11 april 2013 Welkom VOC Hoogwaardige en persoonlijke patiëntenzorg Máxima Medisch Centrum: het grootste ziekenhuis in Zuidoost-Brabant Ruim 3.300 medewerkers,

Nadere informatie

Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren

Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren Datum: 09-09-2014 Versienummer: 2 Inleiding U bent in ons ziekenhuis onder behandeling in verband met een tumor van de maag. U bent gevraagd

Nadere informatie

PATIËNTINFORMATIE STUDIE NAAR HET EFFECT VAN INTRA ARTERIËLE

PATIËNTINFORMATIE STUDIE NAAR HET EFFECT VAN INTRA ARTERIËLE PATIËNTINFORMATIE STUDIE NAAR HET EFFECT VAN INTRA ARTERIËLE BEHANDELING OP DE GEZONDHEIDSTOESTAND BIJ EEN HERSENINFARCT Geachte heer / mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch

Nadere informatie

SYMPATHY: Renale denervatie als nieuwe behandeling van therapie resistente hypertensie.

SYMPATHY: Renale denervatie als nieuwe behandeling van therapie resistente hypertensie. Informatie brief: SYMPATHY: Renale denervatie als nieuwe behandeling van therapie resistente hypertensie. Het effect van het onderbreken van de zenuwbanen van de nieren op de bloeddruk. Versie 4.2: datum:

Nadere informatie

Het aanleggen van een poortkatheter

Het aanleggen van een poortkatheter Het aanleggen van een poortkatheter mca.nl Inhoudsopgave Wat is een poortkatheter? 3 Uw voorbereiding 3 Opname 4 Tijdens de operatie 4 Na de operatie 4 Hoe wordt een poortkatheter gebruikt? 5 Hoe verzorgt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kanker van de dikkedarm en endeldarm (darmkanker of colorectaal carcinoom) is een zeer belangrijke doodsoorzaak in de westerse wereld. Jaarlijks worden in Nederland meer dan 12.000

Nadere informatie

Wetenschappelijke stages in het Kennemer Gasthuis, Spaarne Ziekenhuis en het Streeklaboratorium voor de Volksgezondheid Kennemerland

Wetenschappelijke stages in het Kennemer Gasthuis, Spaarne Ziekenhuis en het Streeklaboratorium voor de Volksgezondheid Kennemerland Wetenschappelijke stages in het Kennemer Gasthuis, Spaarne Ziekenhuis en het Streeklaboratorium voor de Volksgezondheid Kennemerland Beste student, Je bent op zoek naar een plek voor een wetenschappelijke

Nadere informatie