Hightech systemen & materialen. 3D-Printen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hightech systemen & materialen. 3D-Printen"

Transcriptie

1 Hightech systemen & materialen 3D-Printen

2

3

4 Colofon Innovatie Zuid September 2013 Thema Hightech systemen en materialen: 3D-Printen Samengesteld door Berenschot Erik Teunissen, Onno Ponfoort, Linda van den Hurk en Wouter de Wolf Inspiratie en inhoudelijke bijdragen Jeroen Langendam, ML Business Development Michel Weeda en Pieter Meuwissen, Brabantse Ontwikkelings Maatschappij John Blankendaal, Brainport Industries Pieter Hovens, Syntens Mark Vaes en Frits Feenstra, TNO Eindredactie Hans van Eerden, Van Eerden Tekst In opdracht van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij NV Industriebank LIOF NV Economische Impuls Zeeland Syntens Contactpersonen Brabantse Ontwikkelings Maatschappij, Michel Weeda, Syntens, Pieter Hovens, Concept en grafisch ontwerp Something New Djordi Luymes en Marc Buijs Oplage 200 exemplaren Rechten De uitgever kan op generlei wijze aansprakelijk worden gesteld voor enige eventueel geleden schade door foutieve vermelding in deze roadmap. Copyright 2013, BOM. Niets aan deze uitgave mag worden overgenomen in welke vorm dan ook zonder nadrukkelijke toestemming van de uitgever. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt met financiële steun uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling in het kader van OP-Zuid. Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

5 Inhoudsopgave Voorwoord 6 Samenvatting 8 1 Inleiding Waarom een roadmap? Doelstelling en resultaat Werkwijze Leeswijzer D-printen Laag voor laag Nieuwe kansen voor de industrie Scope en definities Voordelen Nadelen 20 3 Marktontwikkelingen Marktontwikkelingen komende vijf jaar Markten en applicaties Markten en eisen Potentiële projecten 31 4 Technologieontwikkelingen Technologische samenhang Processen: overzicht Processen: barrières en oplossingsrichtingen Materialen Materialen: barrières en oplossingsrichtingen Design: toepassingsgebied Design: barrières en oplossingsrichtingen Barrières slechten om adoptie 3D-printen te versnellen Potentiële projecten 46 5 Ecosysteem Ecosystemen in de wereld (Zuid-)Nederland 50 6 Printen op substraten Inleiding Marktontwikkelingen, applicaties en eisen Technologieontwikkelingsrichtingen Applicaties 55 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

6 Inhoudsopgave (vervolg) 7 Roadmap voor (Zuid-)Nederland Overzicht Educatie Technologische ontwikkeling Verdienmodellen Vraagontwikkeling Samenwerking in de keten Keuzes voor sectoren 60 Bijlage 1: Betrokkenen 62 Bijlage 2: Begrippen en afkortingen 64 Bijlage 3: Literatuur en bronnen 66 Bijlage 4: Materialen per proces 68 Bijlage 5: Uitwerking van projecten 72 Bijlage 6: Bestaande platformen 76 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

7 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

8 Voorwoord 6 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

9 To Print or not to Print? De opkomst van het 3D-printen zet zich in 2013 sterk door. Wereldwijd is er veel aandacht voor en berichten over nieuwe toepassingen halen dagelijks de media. Er ontstaan verrassende nieuwe applicaties in zowel het B2C- als het B2B-domein. Spelers en applicatiegebieden variëren van onderwijs- en kennisinstellingen, de medische wereld en de kunst & cultuursector tot kleine en grote bedrijven in de high-tech industrie en de automotive sector. Het lijkt wel of iedereen met het 3D-printvirus besmet raakt. De digitalisering van maatschappij en technologie maakt een uitgebreid en complex speelveld van industrieel printen mogelijk. Voor de meeste nieuwe toepassingen zijn zowel fundamenteel onderzoek als productontwikkeling onontbeerlijk, zeker als het gaat om printen van functionele materialen zoals metalen, keramiek of biologische materialen. Nieuwe applicaties vergen veel experimenten, creativiteit, materiaal-, proces- en equipmentkennis en doorzettingsvermogen om tot business te komen. De laatste update van de nationale Roadmap Printing is vanuit de topsector High Tech Systemen en Materialen uitgewerkt eind 2012, met hulp van zestig bedrijven en kennisinstellingen. Dat document gaat in op de onderzoeksuitdagingen die er liggen om onze kennispositie met betrekking tot industrieel printen op wereldniveau te houden. Op een aantal terreinen liggen we voor, maar op andere terreinen dienen we een inhaalslag te maken of slim (internationaal) te gaan samenwerken. Deze roadmap zoomt specifieker in op 3D-printen, c.q. Additive Manufacturing Technology, geeft een prima overzicht van de kansen die er in (Zuid-)Nederland liggen en biedt enkele handvatten om gezamenlijk op te pakken. Zoals altijd kan niemand het alleen en dient ook hier de hele keten bedrijven groot en klein, de kenniswereld en de overheid (als het gaat om faciliteren, aanjagen en co-investeren) samen te werken. Het antwoord op de vraag hierboven (met een knipoog naar Shakespeare) is duidelijk: we gaan stevig door met printen, oftewel het antwoord luidt To Print!! Omdat ooit alles geprint kan worden... Marcel Slot Trekker Roadmap Printing, Topsector High Tech Systemen en Materialen Director Technology Planning & Partnerships, Océ-Technologies Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 7

10 Samenvatting 8 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

11 Achtergrond 3D-printen begint ons dagelijks leven steeds sterker te beïnvloeden en biedt grote economische en maatschappelijke kansen. Het kunnen printen van 3D-voorwerpen geeft iedere consument de mogelijkheid om gepersonaliseerde ontwerpen met één druk op de knop daadwerkelijk te realiseren. De professionele markt, met name vanuit de maakindustrie, zal steeds vaker bij de vervaardiging van complexe producten het 3D-printen omarmen. Tot op heden vielen vooral de prototypes in de smaak, maar het zal steeds aantrekkelijker worden om functionele onderdelen en ook grotere aantallen producten te printen. 3D-printen resulteert in totaal andere businessmodellen, waarbij de logistieke keten volledig op z n kop gaat. Stromen gereed product naar winkels worden deels vervangen door materialen die op locatie in de winkel of thuis worden geprint, en ontwerpen worden gekocht in de 3D-store op internet. Marktanalyse Momenteel is de marktomvang voor 3D-printen rond de twee miljard euro. De prognose is dat de wereldmarkt in 2025 zeker 200 miljard euro zal bestrijken (McKinsey). Als de verwachtingen van de consumentenmarkt echt doorzetten (inclusief 3D-printers voor thuisgebruik), zal de markt in 2025 nog eens factoren groter zijn. Deze hoge groeiverwachting geeft de enorme potentie van 3D-printen aan, wel met onzekerheden over de wijze waarop deze technologie in de markt wordt opgepakt. Een vergelijking met de halfgeleidermarkt, die grofweg rond de 250 miljard euro op jaarbasis omvat, leert dat we nog een mooie weg te gaan hebben. Technologieanalyse Voor het printen van 3D-ontwerpen zijn geschikte printbare materialen, printprocessen en ontwikkeltools noodzakelijk die integraal op elkaar zijn afgestemd. Opleiden van professionele ontwerpers in dit nieuwe vakgebied is een belangrijk aandachtspunt. Nieuwe printprocessen, die met name sneller en nauwkeuriger zijn, en toepasbare (gekleurde) materialen zoals printbare metalen, keramieken en nieuwe kunststoffen, vragen om nieuwe ontwikkeltools. Die tools moeten tevens geschikt zijn om simulaties mee uit te voeren. Ecosystemen De Nederlandse HTSM-sector moet in staat zijn om deze technologieontwikkelingen op te pakken. We moeten ons echter realiseren dat we vanuit een internationale achterstandspositie opereren. Aanpalende ecosystemen, zoals die van België (kenniscentra, softwaretools) en Duitsland (machinebouw), zijn verder op weg dan wij. We moeten dan ook vaart zetten achter het organiseren van de nationale keten en de samenwerking met de internationale toppers intensiveren. Daarnaast moeten we starten met het opleiden van ontwerpers en het uitbouwen en benutten van de kenniscentra (TNO, de drie TU s, Fontys, Avans, DPI, Holst Centre, Design Academy) richting nieuwe applicaties. Voorts bieden onze competenties op het gebied van materiaalontwikkeling, high-tech systemen en productontwikkeling (creatieve industrie) een vruchtbare voedingsbodem voor nieuwe successen. Kortom, we moeten aan de slag! Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 9

12 1 Inleiding 10 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

13 1.1 Waarom een roadmap? Industrial Printing, en met name Additive Manufacturing Technology (AMT), of in de volksmond 3D-printen, krijgt wereldwijd steeds meer aandacht. Het National Additive Manufacturing Innovative Institute werd door de Amerikaanse president Barack Obama in zijn State of the Union genoemd als de manier om terug te komen in de manufacturing game. The Economist spreekt van de The third industrial revolution. Industrial Printing is een markt die sterk groeit en steeds meer toepassingen krijgt. Het ecosysteem in (Zuid-)Nederland (inclusief aanpalende regio s in België en Duitsland) heeft veel competenties en daarmee een grote potentie om een deel van de opkomende Industrial Printing-markt naar zich toe te trekken. De sterktes in Nederland, in het bijzonder de Industrial Printing- en mechatronica-clusters binnen de topsector High Tech Systemen en Materialen (HTSM), bieden een prima basis voor verdere ontwikkeling. Naast de topsector HTSM bieden ook sectoren als de medische industrie, aerospace, automotive en de consumentenmarkt de nodige potentie om hieraan bij te dragen. 1.2 Doelstelling en resultaat Doelstelling De doelstelling van dit roadmapproject is om te komen tot de definitie van de route naar een succesvol ecosysteem in (Zuid-)Nederland waarbij de volledige supply chain betrokken is. Het project moet resulteren in enkele tastbare samenwerkingsverbanden. Bedrijven en kennisinstellingen kunnen hierin hun competenties ontwikkelen, hun kennis en kunde delen en nieuwe industriële printtechnologieën benutten voor nieuwe (onderdelen van) producten. Daartoe is gedurende dit project: een inhoudelijke roadmap opgesteld; een lijst gedefinieerd met potentiële startprojecten; een samenwerkingsproject gedefinieerd met vijftien mkb-partners waarvoor financiering wordt aangevraagd uit de IPC-regeling (InnovatiePrestatieContract). Deze roadmap brengt in kaart: de marktontwikkelingen en mogelijke applicaties voor nieuwe businessgeneratie (producten, diensten en competenties); technologische ontwikkelingen die passen bij de applicatiebehoeften; concurrentie- en ecosysteemontwikkeling (diensten- en kennisontwikkeling); een synthese gericht op de kansen voor (Zuid-)Nederland op basis van onder meer een SWOT-analyse, economische ontwikkelingen en relevante verdienmodellen. De roadmap is opgesteld vanuit drie invalshoeken: Applicaties: Allereerst wordt er gekeken naar de huidige en potentiële applicaties, die de basis vormen voor het gehele roadmapproces. Deze basis geeft de huidige en toekomstige eisen weer op het gebied van 3D-printen gezien vanuit het toepassingsgebied. Technologie: Naast de applicaties is een belangrijke rol weggelegd voor de huidig en toekomstig beschikbare technologieën die in de applicatiebehoeften kunnen voorzien. Deze technologieën worden geanalyseerd en derhalve in kaart gebracht. Belangrijk onderdeel van de analyse zijn de ontwikkelingen in nieuwe processen en materialen. Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 11

14 Ecosysteem: Daarnaast wordt de concurrentiepositie van de (Zuid-)Nederlandse spelers binnen de internationale markt in kaart gebracht. Dit geeft een beeld van de kansen die gegenereerd kunnen worden voor het (Zuid-)Nederlandse ecosysteem. Resultaat De roadmap moet leiden tot daadwerkelijke activiteiten, zodat hiermee het ecosysteem verder wordt opgebouwd. Het belangrijkste resultaat is het definiëren en realiseren van vervolgprojecten, voor het benutten van de geconstateerde kansen en het bereiken van het gewenste vliegwieleffect voor een sterker (Zuid-)Nederlands ecosysteem (zie Figuur 1). Richten Inrichten Verrichten Kansen Kassa Roadmap Consortia Projecten Figuur 1 - Van kansen naar kassa: het roadmapproject leidt tot activiteiten. 1.3 Werkwijze Voor het samenstellen van de roadmap is maximaal gebruik gemaakt van beschikbaar bestaand onderzoek. Dit is aangevuld met kennis aanwezig bij het bedrijfsleven, de kennisinstituten en de overheden, veelal van internationale aard. Ten behoeve van de synthese en de vertaling van de omgevingsontwikkelingen naar kansen voor het (Zuid-)Nederlandse ecosysteem zijn enkele conferenties en werksessies opgezet. Deze werkwijze (Figuur 2) zorgde voor de realisatie van meerdere doelen: Er is zeker gesteld dat keuzes voor de roadmapthema s relevant zijn. Er is draagvlak en energie gecreëerd voor het gezamenlijk oppakken van en inspelen op de kansen die in de roadmap staan beschreven. Er is gedurende het ontstaan van de roadmap consortiavorming gerealiseerd. Interviewronde Workshop Applicaties & materialen Documentenanalyse Workshop Design, processen & materialen Selectie en verdere uitwerking Meest interessante projecten voor (Zuid-)Nederland Validatie en definitieve roadmap Figuur 2 - Schematische weergave van de werkwijze. 12 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

15 De roadmap is opgesteld voor de eerstkomende vijf tot tien jaar. Tijdens de werksessies zijn vanuit de bedrijven, kennisinstellingen en regionale overheid de markt-, technologie- en ecosysteem analyses uitgevoerd. Gerichte interviews met de huidige trekkers in deze sector, zowel uit Nederland als met name ook België, hebben aanvullend materiaal opgeleverd. Daarnaast zijn de volgende werkgroepen ingezet: Het kernteam: Berenschot, BOM, Syntens, TNO, Brainport Industries. Het projectteam: ML Business Development en Berenschot. De redactie van de eindrapporten: kernteam en experts. Belangrijk aspect is de kruisbestuiving die tijdens het creëren van de roadmap heeft plaatsge vonden tussen de deelnemers van de werksessies maar ook daarbuiten. Bedrijven uit de technologiesector, zoals de ontwikkelaars van applicaties en materialen, kennisinstellingen als TNO, maar ook gevestigde partijen uit België, waaronder Materialise, waren betrokken bij de uitvoering van dit roadmapproces. De Nederlandse bedrijven houden zich met name bezig met het aanbieden van maakprocessen, applicatieontwikkeling en incidenteel machinebouw. Zij borgen de kennis-kunde-kassa-keten vanuit het huidige veld aan technologische oplossingen. Toch is het aantal Nederlandse bedrijven dat zich doelbewust met 3D-printen op professionele wijze bezighoudt nog gering. Het aantal bedrijven en de mate van bedrijvigheid in deze technologiesector moeten derhalve nog sterk gaan groeien. De kenniscentra leveren met name die kennis aan die op een termijn van vijf tot tien jaar in de markt moet renderen. Dit is belangrijk om de richting van de roadmap te bepalen uit technologisch oogpunt. Kenniscentra in aanpalende ecosystemen, zoals België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, hebben op enkele specifieke gebieden een kennisvoorsprong. Bovendien zijn zij met meer mankracht aan de slag om 3D-printen verder te ontwikkelen. Derhalve is ook hun kennis benut tijdens het roadmapproces. 1.4 Leeswijzer Na deze inleiding volgt in Hoofdstuk 2 een uitleg over de voor- en nadelen van 3D-printen. In de daaropvolgende hoofdstukken worden de onderliggende details beschreven, uitgewerkt en onderbouwd. Dit betreft achtereenvolgens in Hoofdstuk 3 de marktontwikkelingen en de potentiële applicaties, in Hoofdstuk 4 de technologische standaarden en bijbehorende technologische ontwikkelingen en in Hoofdstuk 5 de internationale positionering van het Nederlandse ecosysteem. Hoofdstuk 6 geeft een toelichting op de additionele aandachtsgebieden voor 2,5D-printen, het zogeheten printen op substraten. Uiteindelijk staan in Hoofdstuk 7 de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het onderzoek. Hierin zijn opgenomen de wereldwijde trends en de acties die daaruit voor Nederland voortvloeien, vervolgens de SWOT-analyse, de eigenlijke roadmap en de verdere uitwerking. Dat leidt tot thema s die de Nederlandse ondernemers, overheden en onderzoeksinstellingen moeten oppakken. De roadmap 3D-Printen is een allesomvattende samenvatting van kansen, uitdagingen en verwachtingen op het gebied van Additive Manufacturing voor de high-tech industrie van Nederland. Er ligt een schone taak om hieraan invulling te gaan geven. Michiel de Bruijcker Managing Director Formatec Ceramics Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 13

16 2 3D-printen 14 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

17 2.1 Laag voor laag 3D-printen is een techniek waarbij laag voor laag materiaal wordt aangebracht; Figuur 3 toont het principe. De verschillende lagen creëren volume en structuur, waardoor een 3-dimensionaal object ontstaat. Er zijn verschillende technieken die gebruik maken van deze laagsgewijze opbouw (zie Paragraaf 4.2), en daarbij met verschillende materialen werken. Een ontwerp kan digitaal worden gemaakt in een 3D CAD-programma en worden doorgestuurd naar een 3D-printer. Die converteert het ontwerp naar tekeningen van de lagen, die laag voor laag in vast materiaal worden omgezet en aan de onderliggende laag bevestigd. In een relatief korte tijd kan zo een ontwerp worden gematerialiseerd. Het grootste en bekendste toepassingsgebied van deze techniek is dan ook rapid prototyping. De techniek wordt dan gebruikt om snel een tastbaar model van het ontwerp ter beschikking te hebben. Idea Computer design AMT Machine Finished Product Figuur 3 - Principe van 3D-printcyclus. 2.2 Nieuwe kansen voor de industrie 3D-printen krijgt steeds meer aandacht in de media en er zijn hoge verwachtingen omtrent de impact op onze economie. Desalniettemin is er nog veel technologieontwikkeling noodzakelijk om deze verwachtingen ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. De groeiende omzet in 3D-geprinte producten en de groei in de verkoop van toebehoren voor 3D-printing (machines, materialen, services) geeft een positief beeld van deze technologie. Onderzoek van Gartner situeert de 3D-printtechnologie voor consumentenproducten op basis van kunststof op de zogeheten peak of inflated expectations (Figuur 4). De verwachting van Gartner is dat het nog vijf tot tien jaar duurt voordat het plateau of productivity wordt bereikt. Voor 3D-bioprinting duurt dit nog meer dan tien jaar en voor 3D-scanners vijf tot tien jaar. Deze analyse geeft echter wel het beeld aan dat 3D-printen bezig is een volwassen technologie te worden. Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 15

18 Expectations Wireless Power Hybrid Cloud Computing HTML 5 Gamification Big Data Crowdsourcing Speech-to-Speech Translation Silicon Anode Batteries Natural-Language Question Answering Internet of Things Mobile Robots Autonomous Vehicles 3D Scanners Automatic Content Recognition Volumetric and Holographic Displays 3D Bioprinting Quantum Computing Human Augmentation In-Memory Analytics Text Analytics Home Health Monitoring Hosted Virtual Desktops Virtual Worlds 3D Printing BYOD Complex-Event Processing Social Analytics Private Cloud Computing Application Stores Augmented Reality In-Memory Database Management Systems Activity Streams NFC Payment Internet TV Audio Mining / Speech Analytics NFC Cloud Computing Machine-to-Machine Communication Services Mesh Networks: Sensor Gesture Control Biometric Authentication Methods Consumerization Media Tablets Mobile OTA Payment Predictive Analytics Speech Recognition Consumer Telematics Idea Management As of July 2012 Technology Trigger Peak of inflated Expectations Trough of Disillusionment Slope of Enlightenment Plateau of Productivity Time Plateau will be reached in: less than 2 years 2 to 5 years 5 to 10 years more than 10 years obsolete before plateau Figuur 4 - Gartner s Hype Cycle van opkomende technologieën (2012). 3D-printen vindt de weg naar een breed spectrum aan producten in een groot aantal marktsegmenten. Het printen van textiel, medische implantaten en maatwerk-hulpmiddelen, reserveonderdelen voor auto s, vliegtuigen en machines, gepersonaliseerde iphone-hoesjes, zonnecellen,... het kan allemaal met 3D-printen. En nog veel meer, want uiteindelijk zijn de mogelijkheden van 3D-printen oneindig. Dit betekent niet dat alles wat geprint kan worden ook daadwerkelijk geprint gaat worden, maar het geeft aan dat de technologie zeer veelbelovend is en derhalve veel mogelijkheden biedt. Economisch succes zal bepaald worden door de mate waarin wij in staat zijn kostenefficiënt te produceren. Ook voor deze productiemethode geldt dat de afweging van kosten, performance en kwaliteit, levertijd en time-to-market bepalend is voor succes. Wat dat betreft biedt 3D-printen veel voordelen, zoals het direct fysiek beschikbaar krijgen van een ontwerp, het zogeheten on-demand-manufacturing. Dit betekent weinig tot geen materiaalverlies, geen voorraden behalve van het uitgangsmateriaal, hoge vrijheid van creatie en gepersonaliseerde applicaties. Er zijn ook indirecte voordelen: door gewichtsbesparingen van producten zoals onderdelen voor vliegtuigen en auto s vermindert het brandstofverbruik, hetgeen de duurzaamheid vergroot. Consumentenproducten maar zeker ook de producten die in de medische markt worden toegepast lopen momenteel voorop. Het printen van een maatwerk-kunstgebit is hiervan een mooi voorbeeld. Zo ontwikkelt de medische markt zich zeker verder. Dit neemt echter niet weg dat met name ook de industrie de technologie moet oppakken en geschikt moet maken voor verdere industrialisatie richting andere sectoren, zoals luchtvaart, high-tech machinebouw, consumentenproducten, automotive en de foodsector. 16 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

19 Voor adoptie van de techniek zijn twee trends van belang: verbeteren en vernieuwen. Wanneer we spreken over verbeteren, vergelijken we de 3D-printtechnologie met de concurrerende huidige conventionele maakprocessen. Dan moet 3D-printen zich daarvan gaan onderscheiden op basis van de integrale kostprijs (opgebouwd uit materiaal, tooling, logistieke kosten), de doorlooptijden en de te garanderen kwaliteit. Vernieuwen biedt meer mogelijkheden: 3D-printen geeft meer ontwerpvrijheid. Denk aan het creëren van complexe stelsels van kanaaltjes in een manifold. Of aan complexe samengestelde producten, die veelal sneller, beter en goedkoper gefabriceerd kunnen worden met 3D-printen. 2.3 Scope en definities Industrial Printing betreft een verzameling van productieprocessen waarmee producten worden gemaakt door het (additief) opbrengen van materialen. Het betreft alle vormen van printen die niet grafisch zijn. Onder Industrial Printing vallen twee hoofdgroepen: 1. Additive Manufacturing, zoals dat wordt uitgevoerd door 3D-printprocessen voor het maken van fysieke 3D-eindproducten (zie Figuur 5a). 2. Het aanbrengen van materialen op substraten (platen), zoals het printen van elektronica, OLED s, solarpanelen en displays. Hierbij worden geen inkten gebruikt, maar met name nieuwe printbare materialen, zoals geleidende materialen, metalen of polymeren (zie Figuur 5b). a - 3D-printen/Additive Manufacturing b - Aanbrengen van materialen op substraten. Figuur 5 - Voorbeelden van eindproducten. De onderhavige roadmap richt zich primair op de ontwikkelingen in 3-dimensionale Additive Manufacturing. Daarnaast worden de belangrijkste ontwikkelingen voor het aanbrengen van materialen op substraten beschreven in Hoofdstuk 6. Steeds vaker wordt de term 3D-printen gebruikt om alle AMT-processen (Additive Manufacturing Technology) aan te duiden. 3D-printen is dan ook de term die in deze roadmap wordt gebruikt voor het proces om vanuit een digitale representatie van een onderdeel of product laagsgewijs een eindproduct op te bouwen. Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 17

20 2.4 Voordelen Er zitten verschillende voordelen aan het laagsgewijs opbouwen van producten. Figuur 6 geeft enkele belangrijke voordelen weer. Kosten verlagen (kleine series) Designcomplexi teit en -functionaliteit Customized Duurzaamheid Nieuwe businessmodellen Geen tooling Toevoeging features Ergonomisch design Minder materiaal Goedkoper kleine Beperkt/geen transport Beperkt/geen magazijn Geen voorraadverlies (koelingskanalen, geluidsisolatie, interne structuren, hybride materialen laag-om-laag, etc.) Functies beter uitvoeren (porositeit, elektrische geleiding, etc.) (naar extern lichaam) Anatomisch design (naar intern lichaam) Esthetisch design (naar smaak) (afval) Lichtgewicht producten Efficiënte supply chains Life Cycle Analysis lager serie producten maken Iteratiesnelheid/ verkorten time-tomarket (prototyping) Verkorten van servicetijd, lead times Lichtgewicht producten Nieuwe supply chains (on demand, on location) Assemblage onderdelen door ontwerp (integrale functies) en tijdens Bieden nieuwe services (printer bij de klant) productieproces Design-en-print- het-zelf Co-creatie Figuur 6 - Overzicht van voordelen van 3D-printen. Kosten verlagen Een groot voordeel van laagsgewijs aanbrengen van materiaal is dat de integrale kosten lager kunnen uitvallen wanneer er geen tooling (bijvoorbeeld in de vorm van mallen of matrijzen) nodig is. Dat geldt in het bijzonder voor complexe producten of onderdelen die in lage volumes worden geproduceerd. De toolkosten moeten in dat geval over een kleine hoeveelheid producten worden afgeschreven, waardoor de kosten per product vrij hoog zijn. Daarnaast biedt 3D-printen de mogelijkheid om dichter bij eindklanten te produceren zonder grote voorraden aan te houden ( on demand, on location ). Hiermee kunnen voorraadverliezen (obsolete geraakte producten) worden vermeden. Omdat er steeds meer professionele 3D-printers wereldwijd beschikbaar zijn tegen acceptabele kostprijs, komt de techniek steeds meer in het bereik van kleinere ondernemingen en zelfs van particulieren. Vormvrijheid en maatwerk Een groot voordeel van 3D-printen is de vormvrijheid van het ontwerp. Er hoeft nauwelijks rekening te worden gehouden met maakbaarheidsbeperkingen vanuit tooling (bijvoorbeeld lossingen van matrijzen) of bewerkingsbeperkingen (bijvoorbeeld interne kanalen maken met CNC). Daardoor ontstaan nieuwe mogelijkheden om eigenschappen aan het eindproduct toe te 18 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

21 voegen, zoals cilindrische koelingskanalen en interne verstevigingsstructuren. Ook is het mogelijk om productfuncties beter uit te voeren, zoals het benutten van porositeit en het verbeteren van elektrische geleiding. Deels zijn deze mogelijkheden nog niet bekend: ontwerpers moeten hiervoor opnieuw de functionaliteit van het product bestuderen en een vernieuwd ontwerp maken, met de specifieke randvoorwaarden die de 3D-printtechniek daaraan stelt. Met 3D-printen kunnen producten ook licht van gewicht gemaakt worden middels constructies op basis van interne structuren (vergelijkbaar met een honingraat). Ook kunnen producten complexe designs bevatten, zodat onderdelen kunnen worden geïntegreerd tot één geheel (hoger stuklijstniveau) zonder de noodzaak van assemblageprocessen om een onderdeel als een hybride uit te voeren. Bovendien zijn er eenvoudig customized producten (one-offs) te printen die zowel ergonomisch, anatomisch als esthetisch customized kunnen zijn. Duurzaamheid Wat betreft duurzaamheid biedt het aanbrengen van materiaal voordelen ten opzichte van het weghalen van materiaal (verspanen). Er is minder afvalmateriaal dan bij veel verspanende processen, zoals bij het conventionelere frezen, draaien en slijpen. Ook is er minder energie nodig bij het opbouwen van bijvoorbeeld 10% materiaal dan bij het weghalen van 90% van het materiaal om de uiteindelijke 10% over te houden. Ook koelmiddelen en andere hulpstoffen zijn niet of minder vaak nodig. Lichtgewicht producten kunnen in de gebruiksfase leiden tot minder energieverbruik, denk aan lichtere auto s en vliegtuigen. Daarbij wordt ook brandstof bespaard door efficiëntere supply chains (on demand, on location). Er is immers minder transport nodig om producten op de plaats van bestemming te krijgen door uitgangsmateriaal in plaats van eindproducten af te leveren. Tevens biedt 3D-printen een alternatieve oplossing voor het voorraadbeheer van obsolete componenten en producten. Normaliter vergen die in de eindfase van de levenscyclus extra voorraad om levergaranties te realiseren. Dit alles leidt in veel gevallen tot een positief uitvallende Life Cycle Analysis (LCA), oftewel een lagere milieubelasting. Nieuwe businessmodellen De opgesomde voordelen van 3D-printen kunnen ook leiden tot nieuwe businessmodellen. Gezien de lagere toolingkosten kunnen met 3D-printen op een goedkopere manier lagere volumes geproduceerd worden. Daarnaast kan het digitale karakter van de technologie en het ontbreken van tussenstappen tussen ontwerp en productie de productontwikkeling versnellen: er valt tijdsvoordeel te behalen met de verkorting van de iteratieslagen door middel van tastbare 3D-geprinte voorwerpen (prototyping). 3D-printen kan ook worden ingezet bij het versnellen van het overgaan tot productie. Steeds vaker worden nulseries geprint, mits hierbij geen certificeringen komen kijken. Ook kunnen servicetijden en reparatietijden worden verkort. Geheel nieuw ingerichte supply chains komen binnen handbereik doordat verschillende schakels in de keten overbodig worden (toelevering van tools, opslag en transport van voorraden). Wellicht de interessantste kans voor nieuwe business is het aanbieden van nieuwe services. Zoals het neerzetten van een 3D-printer op locatie (bijvoorbeeld een chemische plant, boorplatform of bouwplaats) om producten lokaal te vervaardigen op het moment dat ze nodig zijn. Bovendien is voor deze nieuwe techniek enige kennis van CAD-modelleren noodzakelijk dus kunnen engineers derden hulp aanbieden bij het ontwerpen en printen van hun eigen producten. Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen 19

22 Consument en logistieke keten Door de toegankelijkheid van de 3D-printtechniek zullen consumenten steeds vaker hun eigen ontwerpen maken. Zij kunnen gebruik maken van compacte en eenvoudige printers die zij thuis kunnen gebruiken, of hun ontwerp opsturen naar een printservice die dat vervolgens print en toestuurt. Consumenten ontwerpen en customizen nu al eenvoudige gebruiksartikelen, sieraden, kledingstukken en accessoires zoals telefoonhoesjes. Doordat het vervaardigen van producten zo toegankelijk is geworden voor consumenten, ontstaat een cruciale verschuiving in de logistieke keten: van het kopen van producten in de winkel naar het printen van deze producten thuis. Dit betekent dat de logistieke stroom in materialen sterk verandert, maar ook dat in plaats van producten er digitale ontwerpen worden gekocht (bijvoorbeeld via een App-store). Ontwerpers van producten worden dan betaald per download in plaats van per verkocht fysiek product. Business-to-Business Er ontstaat een enorme freedom of creation, waarbij creativiteit eindeloos toepasbaar lijkt en iedereen snel een ontwerp kan uitproberen in de praktijk. Desalniettemin berust het succes van 3D-printen vooral op de Business-to-Business-markt (B2B). De B2B-markt zorgt ervoor dat de innovaties professionaliseren. Nieuwe ontwerptools, materialen, printprocessen en applicatiemogelijkheden krijgen door de investeringen vanuit de B2B-markt de mogelijkheid om volwassen te worden. Medische producten in de vorm van maatwerk-implantaten en -hulpmiddelen zullen verder vernieuwen en in aantal toenemen, evenals onderdelen voor machinebouw, automotive, luchtvaart en defensie. En de machinebouw (3D-printers) zelf zal innoveren en groeien. 2.5 Nadelen Er zitten echter ook (nog) enkele nadelen aan 3D-printen. Voor grote series en heel grote onderdelen (bijvoorbeeld groter dan een kubieke meter) is de technologie nog niet geschikt en uitontwikkeld. Voor grote series zal het naar verwachting waarschijnlijk altijd interessanter blijven een aparte tool (mal of matrijs) te maken om mee te produceren, tenzij de vorm alleen met additieve technologie gemaakt kan worden. De conventionele technieken hebben vaak ook als voordeel dat de gebruikte materialen en de machines nu nog goedkoper zijn dan die voor 3D-printen gebruikt worden. Ook ligt de productiesnelheid bij conventionele technieken vaak vele malen hoger en is er minder nabewerking noodzakelijk. Daarentegen verwacht men in de toekomst voor grotere producten voldoende productiecapaciteit. Er zijn reeds printers beschikbaar die designs van x x millimeter kunnen printen in polymeer. Metaalprinters voor grotere producten zijn ook in ontwikkeling. Een ander nadeel is dat 3D-printen technologisch voor enkele materialen nog onvolwassen is (kunststof is voor prototypingdoeleinden al wel ver ontwikkeld). De verwachting is dat de performance (tijd, oppervlaktestructuur) verbetert en de kosten (materiaal, machines) zullen dalen. 20 Innovatie Zuid - Roadmap 3D-Printen

ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases

ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases Giant NASA spider robots could 3D print lunar base Welkom bij de Digitale Revolutie 3D Printen ons monetaire systeem zal doen veranderen

Nadere informatie

Ondernemerskansen met 3D printen. november 2014

Ondernemerskansen met 3D printen. november 2014 Ondernemerskansen met 3D printen november 2014 Wat gaan we doen? 2 Opbouw workshop New Business Werkelijke klantvraag 3Dprint techniek 3D 3D Scannen & herkennen Materiaal Productontwikkeling Medewerkers

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering

3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering 3D printen: Grijp je kansen! Sjef van Gastel, Lectoraat Innovatieve Productietechnologie, Fontys Hogeschool Engineering 1 Vergelijking subtractieve met additieve productietechnologie Subtractief (Conventioneel

Nadere informatie

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Hans Derks, Product verantwoordelijke 3D Metaal Printers bij CNC Consult & Automation/Brilliant Technology CNC-Consult: Service

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION

STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION STICHTING RAPID MANUFACTURING CENTER CENTER FOR BUSINESS, KNOWLEDGE AND INNOVATION MISSIE & DOEL RMCENTER RMCenter: DE plaats waar je moet zijn als je iets met RM doet of wilt gaan doen Stichting Rapid

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Intro IoT IoT en business! I-real B.V.: H2g0 Real-time

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Persbericht Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Additive World Awards uitgereikt tijdens 4 de Additive World Conference Op woensdag 23 maart heeft Jury

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Akaplast, top in vorm.

Akaplast, top in vorm. Top in vorm Akaplast, top in vorm. Akaplast is sinds de oprichting in 1999 uitgegroeid tot een van de meest gerenommeerde vacuümvormspecialisten in de Benelux. Klantgerichtheid en gezond ondernemerschap

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

Goedkoper, beter en duurzamer produceren met Smart Manufacturing

Goedkoper, beter en duurzamer produceren met Smart Manufacturing Goedkoper, beter en duurzamer produceren met Smart Manufacturing Even voorstellen Pim Berends, 1963 Business Consultant, ICT Automatisering. > 25 jaar ervaring in de industriële automatisering. MES scans

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

3D printing en duurzaamheid

3D printing en duurzaamheid 3D printing en duurzaamheid kansen voor verduurzaming van productie en logistiek Sandra Nap programmaleider logistiek Natuur & Milieu Welkom 11.30 Introductie Natuur & Milieu Wie zijn we Waarom bezig met

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Henk Anema. FDP Bijeenkomst Additive Manufacturing, 3D Printing met Metaal

Henk Anema. FDP Bijeenkomst Additive Manufacturing, 3D Printing met Metaal Henk Anema 3D Printen in metaal, een verhaal apart On- en mogelijkheden die 3D Printing biedt. 3D Printing in het nieuws: Nike turbocharges 3D printing voor prototyping en seriematige productie van veerkrachtige

Nadere informatie

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Interview met Peter Leys, uitvoerend voorzitter Victor Dubois Journalist vfb M Materialise levert alles wat je nodig hebt om in 3D

Nadere informatie

Leerstoelvoorlichting

Leerstoelvoorlichting Leerstoelvoorlichting Design Engineering / Ontwerptechniek Wessel Wits 20 maart 2013 Voorlichting Design Engineering Programma Vakgebied Onderzoeksgebieden Vakkenpakket Stage & Afstuderen Studenten impressie:

Nadere informatie

Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland

Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland Zuid-Nederland heeft binnen het topcluster Performance Materials haar focusarea s bepaald die én regionaal onderscheidend zijn én door marktpartijen

Nadere informatie

De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces

De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces De integratie van prototyping en Moldflow in het ontwerpproces Mareco B.V. Ing. Marc Janssen Ir. Luc Janssen 17-02-2004 Prototyping en Moldflow de integratie in het ontwerpproces inhoud: 1) Mareco highlights

Nadere informatie

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam Laser codeersystemen Veilig, flexibel, duurzaam lasersystem INDUSTRIËLE GOEDEREN cosmetica CHEMICALIËN kleur verwijderen hygiëne producten PHARMACEUTISCHE PRODUCTEN CONSUMENTEN GOEDEREN MEDISCHE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

De toekomst van keramiek. Mark Welters Innalox BV

De toekomst van keramiek. Mark Welters Innalox BV De toekomst van keramiek Mark Welters Innalox BV Innalox BV 2 Wie is Innalox Producent technisch keramiek Specialisatie in Natte vormgeving Innovaties in materialen Prototypes en zeer korte levertijden

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Machinefabriek De Valk De Vest 76 NL-5555 XP Valkenswaard +31 (0)40 201 24 88 info@machinefabriekdevalk.nl V2.0

Machinefabriek De Valk De Vest 76 NL-5555 XP Valkenswaard +31 (0)40 201 24 88 info@machinefabriekdevalk.nl V2.0 Machinefabriek De Valk Fabricage mechanische componenten Assemblage van modules en machines Cleanroom faciliteit Competence Centre Additive Manufacturing 1 Machinefabriek De Valk in vogelvlucht Familiebedrijf

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture LASERCLADDEN Beschrijving Karakteristieken Toepassingen Ontwikkelingen Slotwoord & vragen WAT IS LASERCLADDEN?

Nadere informatie

Inkjet codeersystemen

Inkjet codeersystemen Inkjet codeersystemen Betrouwbaar, efficiënt, nauwkeurig alphajet CONSUMENTEN GOEDEREN cosmetica BARCODE CHEMICALIËN farmaceutica bouwmaterialen INDUSTRIËLE GOEDEREN elektronica componenten voedingsmiddelen

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries Kracht door samenwerking VDL Fibertech Industries VDL Fibertech Industries Composieten als carbon fiber en glas fiber worden onder andere gebruikt in formule 1 auto s en de nieuwste vliegtuigen, tennisrackets

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Snelheid van handel(en) Han van Eck Sr. Solution Consultant

Snelheid van handel(en) Han van Eck Sr. Solution Consultant Snelheid van handel(en) Han van Eck Sr. Solution Consultant Voorstellen 05041964 23 5 2 3 2 Aan de slag!! We weten nu wat de toekomst brengt. Nu moeten we kijken naar wat in uw branche speelt om vervolgens

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

De wereld van 3D-printen

De wereld van 3D-printen De wereld van 3D-printen Willem Vermeend DE WERELD VAN 3D-PRINTEN Op weg naar een nieuwe industriële revolutie? Einstein Books, Den Haag 2013 Dit boek is de papieren versie van het digitale website boek

Nadere informatie

FRANK LOOBEEK Business Development Manager Tel.: +31 77 389 88 88 frank.loobeek@mifa.eu www.mifa.eu

FRANK LOOBEEK Business Development Manager Tel.: +31 77 389 88 88 frank.loobeek@mifa.eu www.mifa.eu EXPERIENCE PRECISION FRANK LOOBEEK Business Development Manager Tel.: +31 77 389 88 88 frank.loobeek@mifa.eu www.mifa.eu 11-11-2014 TOOL BOX VAN DE HIGH-TECH MECHANICAL ENGINEER SNIJDEN? LIJMEN? 3D PRINTING?

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw?

3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw? 3D-scannen, -frezen en printen: in de restauratie, ook in de bouw? Michael de Bouw Laboratorium Renovatie WTCB 25/11/2015 - Pagina 1 Additive manufacturing / 3d-printing Laagsgewijs produceren Gekend voor

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

3DPro Printservice De Chamotte 2 4191 GT Geldermalsen Tel 085-4872150 Email info@kisprint.nl

3DPro Printservice De Chamotte 2 4191 GT Geldermalsen Tel 085-4872150 Email info@kisprint.nl Full Color 3D printing en 3Dpro Printservice is een toonaangevend leverancier van 3D-content-to-print oplossingen. Voor professionals en consumenten met materialen zoals kunststoffen, metalen en keramiek.

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Groeikansen met (big) data. Workshop 26 november 2014

Groeikansen met (big) data. Workshop 26 november 2014 Groeikansen met (big) data Workshop 26 november 2014 Overal data 2 Overal data Verdergaande digitalisering 3,6 device per persoon 51% gebruikt tablet Bijna 90% dagelijks internet Internet of Things 3 Maar

Nadere informatie

Printed Electronics. 17 februari Nieuwegein. Albert Noppen

Printed Electronics. 17 februari Nieuwegein. Albert Noppen Printed Electronics 17 februari Nieuwegein Albert Noppen Printed Electronics Produceren van electronische schakelingen op verschillende substraten met standaard print technieken in grote oplagen Substraten:

Nadere informatie

3D printen. Ilse Scheys Leuven 28/4/2015

3D printen. Ilse Scheys Leuven 28/4/2015 3D printen Ilse Scheys Leuven 28/4/2015 Deel I: Wat is 3D printen? Technieken, Toepassingsgebieden, Evolutie Deel II: Gevolgen van 3D printen op de economie, sociaal model, milieu Deel III: Ik wil ook

Nadere informatie

Integrale productontwikkeling wearable products BNO FHI bijeenkomst Utrecht, 4 november 2014. Michaël Hoonakker

Integrale productontwikkeling wearable products BNO FHI bijeenkomst Utrecht, 4 november 2014. Michaël Hoonakker Integrale productontwikkeling wearable products BNO FHI bijeenkomst Utrecht, 4 november 2014 Michaël Hoonakker Wearable products (functionele) Eisen: Verbinden met omgeving Informatie verstrekken Acties

Nadere informatie

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Stap 1_Verkennen Stap 2_Vergelijken Stap 3_Vinden Stap 4_Verifiëren Stap 1_Verkennen Omschrijf het oorspronkelijke

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen. 16 maart 2026 3/17/2016

3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen. 16 maart 2026 3/17/2016 3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen IE Symposium Zeist 16 maart 2016 Marjolein Driessen Legaltree 16 maart 2026 LEGO failliet door 3D-printen De ooit succesvolle Deense

Nadere informatie

Internet of Things. Ontwikkelen van nieuwe business met slimme en internet-verbonden producten en diensten

Internet of Things. Ontwikkelen van nieuwe business met slimme en internet-verbonden producten en diensten Internet of Things Ontwikkelen van nieuwe business met slimme en internet-verbonden producten en diensten Joris Castermans 7 juli 2014 Korte definitie IoT: Netwerk van slimme communicerende objecten Waarom

Nadere informatie

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg MKB-bedrijven worden geconfronteerd met nieuw beleid met betrekking tot producentenverantwoordelijkheid,

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Uitgeverijen Uitgeverijen zijn onderverdeeld naar het soort product dat ze aanbieden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt naar dagbladen, boeken, tijdschriften, vakbladen en elektronische media. Ook wordt

Nadere informatie

Denk mee over standaardisatie in Smart Industry

Denk mee over standaardisatie in Smart Industry Denk mee over standaardisatie in Smart Industry D U T C H I N D U S T RY F I T F O R T H E F U T U R E www.smartindustry.nl PROFITEER VAN DE KANSEN DIE SMART INDUSTRY UW BEDRIJF BIEDT DENKT U MEE OVER

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Industrie 4.0 Smart Industry. Principes en kansen voor het bedrijfsleven, Ing. F.R. Wijlhuizen MBA, Windesheim UAS

Industrie 4.0 Smart Industry. Principes en kansen voor het bedrijfsleven, Ing. F.R. Wijlhuizen MBA, Windesheim UAS Industrie 4.0 Smart Industry Principes en kansen voor het bedrijfsleven, Ing. F.R. Wijlhuizen MBA, Windesheim UAS Wanneer komt wat in welke samenhang? De verwarring Men hoort allerlei begrippen door elkaar

Nadere informatie

Imade. Technologieën voor pop-up concept. datum 12-06-2014 referentie referentie copyright Sirris APPORT

Imade. Technologieën voor pop-up concept. datum 12-06-2014 referentie referentie copyright Sirris APPORT Brussel-Bruxelles Wetenschapspark 9 Charleroi BE-3590 Diepenbeek Gent tel. : +32 11 85 91 85 Hasselt fax : +32 11 22 92 90 Leuven info@sirris.be Liège www.sirris.be datum 12-06-2014 referentie referentie

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDS Technische Industrie

Kracht door samenwerking. VDS Technische Industrie Kracht door samenwerking VDS Technische Industrie VDS Technische Industrie VDS TECHNISCHE INDUSTRIE COMBINEERT SNIJ- EN BUIG- C.Q. TREKBEWERKINGEN IN ÉÉN GEREEDSCHAP EN KAN OOK EXTRA DELEN ZOALS NUTS OF

Nadere informatie

TradeCloud Supply Chain Platform

TradeCloud Supply Chain Platform TradeCloud Supply Chain Platform Voorspelbaar inkopen & produceren Hogere marges Kortere doorlooptijden Sneller reageren op marktveranderingen Productiebedrijven & groothandel concurreren op flexibiliteit,

Nadere informatie

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie.

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. John Lieberwerth Agenda Even voorstellen Cloud Computing De tien Plagen Gebruikersorganisatie en ICT

Nadere informatie

Van beeldscherm tot output

Van beeldscherm tot output Van beeldscherm tot output Uw grafische specialist en partner Grafinex ondersteunt de grafimedia industrie met een breed spectrum aan diensten en producten. Met deskundig advies en oplossingen op maat.

Nadere informatie

"Wij zijn creatieve denkers met kennis van industriële automatisering" JB Systems Westlandseweg 190 3131 HX Vlaardingen Postbus 108 3130 AC Vlaardingen T +31 10 460 80 60 F +31 10 460 80 00 info@jbsystems.nl

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Welkom op de Magnutude van 2020! notes. Magnus 1

Welkom op de Magnutude van 2020! notes. Magnus 1 Welkom op de Magnutude van 2020! Magnus 1 We gaan vandaag terugkijken op het ontstaan van de mobile hype. Laten we vooral kijken naar wat we in 2013 al aan technologie tot onze beschikking hadden en welke

Nadere informatie

Remote maintenance 4.0

Remote maintenance 4.0 Locatie A Locatie B Remote maintenance 4.0 Onderwerpen 1 2 3 Uitleg Remote maintenance 4.0 Verschillende manieren van Remote maintenance Remote maintenance als een service 4 Twee voorbeelden van mogelijke

Nadere informatie

De schakel tussen mens en techniek

De schakel tussen mens en techniek 3, 4 en 5 november 2015 Venray De schakel tussen mens en techniek voor Midden- en Zuidoost-Nederland Schrijf u nu online in! Evenementen HAL HARDENBERG GORINCHEM VENRAY Evenementenhal Venray De Voorde

Nadere informatie

Vereniging van toeleveringsbedrijven uit West-Normandië

Vereniging van toeleveringsbedrijven uit West-Normandië Vereniging van toeleveringsbedrijven uit West-Normandië Leden SOTRABAN werd in 1972 opgericht en is een vereniging van +/- zestig toeleveringsbedrijven uit de departementen Calvados, Manche en Orne in

Nadere informatie

Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer

Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer Prof. dr. Peter S.H. Leeflang Prof. dr. Peter C. Verhoef Peter Dahlström MBA Dr. Tjark Freundt Rapport RUGCIC-2013-02 ISBN: 978-90-367-5935-9

Nadere informatie

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Wereldwijde veranderingen vereisen nieuwe manieren van denken en doen op het gebied van wereldwijde megatrends Demografische veranderingen Globale

Nadere informatie

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014 1 Brainport Industries Towards integrated supply networks Turnhout, 27 februari 2014 John Blankendaal Managing Director Coöperatie van 85 suppliers 2 Brainport Industries richt zich primair op 5 markten

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

P7 4D voortgangsregistratie

P7 4D voortgangsregistratie Het 4D Voortgangsregistratiesysteem is een systeem dat op elk gewenst moment van alle onderdelen inzicht kan geven waar ze zich bevinden en wat de status is. Er wordt gebruik gemaakt van bestaande informatie

Nadere informatie

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken De business organisatie heeft altijd stijgende verwachtingen van uw IT organisatie. Meer dan ooit is het van

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

Voor directe publicatie 27 juli 2010

Voor directe publicatie 27 juli 2010 Persbericht Voor directe publicatie 27 juli 2010 Contactpersoon voor de media: Mulberry Marketing Communications Arno van der Drift +44 (0)20 7928 7676 avanderdrift@mulberrymc.com Avery Dennison, Printer

Nadere informatie

3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology

3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology 3D opbouwen van metaalproducten direct vanuit een CAD/CAM omgeving of puntenwolk Ook wel Additive Manufacturing genoemd Gebaseerd op Layer Technology Materialiseren van een virtueel ontwerp c.q. realiseren

Nadere informatie

3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL

3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL 3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL CONTENTS 1. trends in high tech supply chain management... 3 1. trends & uitdagingen... 3 2. omgaan met de huidige

Nadere informatie

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be 26/01/2012 Lasercladden, een duurzaam proces voor het produceren en herstellen van componenten Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Lasercentrum Vlaanderen

Nadere informatie

Kracht door samenwerking VDL ETG

Kracht door samenwerking VDL ETG Kracht door samenwerking VDL ETG VDL ETG is een wereldspeler op het gebied van complexe en innovatieve mechatronische systemen. In 1900 gestart als Philips Machinefabrieken heeft VDL ETG inmiddels meer

Nadere informatie

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw Intentieverklaring Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw 19 november 2014 1 Partijen: 1. Royal HaskoningDHV Nederland B.V., vertegenwoordigd door mevrouw I. Siebrand-Oosterhuis, Business

Nadere informatie

Michiel Smudde: Met de Tau 330 kunnen we uitbreiden naar nieuwe, interessante marktsegmenten, met nieuwe producten.

Michiel Smudde: Met de Tau 330 kunnen we uitbreiden naar nieuwe, interessante marktsegmenten, met nieuwe producten. Durst Tau 330 en Jumbo-rollen versnellen de productie Omnilabel verhoogt productiviteit exponentieel Michiel Smudde: Met de Tau 330 kunnen we uitbreiden naar nieuwe, interessante marktsegmenten, met nieuwe

Nadere informatie

persinformatie Hoe kleiner, hoe efficiënter Energie besparen met montagegereedschap

persinformatie Hoe kleiner, hoe efficiënter Energie besparen met montagegereedschap persinformatie Industriele techniek: perslucht- & elektrische gereedschappen Atlas Copco Tools Nederland, Merwedeweg 7, NL -, Tel. 078-6230230, Fax 078-6104702, tools.nl@nl.atlascopco.com, www.atlascopco.nl

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

Slim gemaakt in Zuid-Holland

Slim gemaakt in Zuid-Holland Smart Industry biedt kansen voor een renaissance van de Nederlandse (maak) industrie. Door ICT en internet slim te gebruiken, blijven ondernemers hun internationale concurrenten voor en breiden hun markt

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

MAKING A DIFFERENCE / A DIFFERENCE IN MAKING

MAKING A DIFFERENCE / A DIFFERENCE IN MAKING MAKING A DIFFERENCE / A DIFFERENCE IN MAKING De tentoonstelling onderzoekt de toegevoegde waarde van 3D-printing een baanbrekende productietechnologie die de volgende decennia een grote impact zal hebben

Nadere informatie

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules ML13.027 2013-01-31 FHI Future Technology Today 2013 1 Waar staan wij voor? intelligente elektronica voor meet- en regeltechniek fysica in hard en software tot uiting

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Verhogen Big Data leervermogen

Verhogen Big Data leervermogen Eric van Tol Verhogen Big Data leervermogen absorberen en effectief maken van bestaande Big Data kennis Oppakken belofte Big Data gerichte en gelokaliseerde diensten te leveren detail inzicht in gedrag

Nadere informatie

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet Femke Hulsbergen 7 januari 2011 Inhoud TNO Oplaadmogelijkheden elektrisch vervoer Belasting op het netwerk De kosten om overbelasting te voorkomen

Nadere informatie

Welkom! Workshop. 3D printen

Welkom! Workshop. 3D printen Welkom! Workshop Agenda: FabLab+ Wat is 3D? 3D printtechnieken Theorie: aan de slag STAP 1: bekom een 3D bestand STAP 2:.STL bestand maken STAP 3: slice en fixup STAP 4: STAP 5: 3D nabewerken Praktijk:

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Altijd de goede verbinding! Kwaliteit, snelheid en flexibiliteit: uw wensen zijn ons uitgangspunt EPR Technopower is gespecialiseerd in de Engineering,

Nadere informatie