WANNEER we bij de beschouwing van de Muntpoort te Dordrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WANNEER we bij de beschouwing van de Muntpoort te Dordrecht"

Transcriptie

1 KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT DOOR P. L. BROEKSMIT I WANNEER we bij de beschouwing van de Muntpoort te Dordrecht den nadruk allereerst wilden leggen op het kunsthistorische, de titel zou kunnen zijn: Van de Italiaansche meren naar het Muntpoortje te Dordrecht, doch we brengen het historische eerst naar voren, omdat daarvan o. m. door de opschriften, de poort zelve spreekt. In de fries staat met diep ingegrifte letters te lezen: WW DIT-IS-DIE-MVINTE-DES-ROM-KEYSERS. -w ww Cic EN-GRAEFFELICKHEYTS-VA-HOLLANDT. WW Hierbij EN te lezen als ende" en VA als van". Vóór 1850 was het poortje nog bekroond door een rechthoekig schild met het Keizerlijke wapen, overgaand in een tuitvormigen opzet, waarin de leeuw van Holland, en gedekt door een driehoekig fronton. De bekroning droeg het opschrift: MONETA DIVO CAROLO V CAES(are), d.i. munt ten tijde dat de verheven Karel V keizer was. Op de beide pilasters komt het jaartal 1555 voor. (Men zie de tweede afbeelding). De keizer had zich voorgenomen, eenheid te brengen in het bestuur van zijn vele grootere en kleinere gebieden en vooral voor het muntwezen was dit gewenscht bij het verwarrend groot aantal muntstukken, dat in omloop was. Het pond van 40 grooten ƒ 2,02 dat reeds spoedig gulden" genoemd zou worden, werd dan ook in den zilveren Carolusgulden sedert 1542 standaardmunt bij uitnemendheid. Dordrecht had in 1476 het recht van de munt, der stede eenmaal door Albrecht van Beieren omstreeks 1367 geschonken, nader bevestigd mogen zien bij art. 28 van het Groot-Privilege van Maria van Bourgondië: Ende sal die Munte van Hollandt, na ouden heerkomen te Dordrecht gehouden worden". En Karel V gaf meerdere ordonnantiën, o. a. die van 1535 met betrekking tot de munt van Holland en Zeeland" te Dordrecht. Matthys Balen, de stadshistorieschrijver 1677 voegt hieraan toe:

2 24 KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT De Munte van Holland... hermaakt door Keyzer Karel (1555)." Dit ziet op het inrichten van de munt in de gebouwen, die hoewel in den loop der tijden treurig verminkt, tot op heden nog staande zijn gebleven en waarin de Munt van Holland onafgebroken heeft gewerkt van 1555 tot In 1828 deed de Regeering deze door Domeinen" verkoopen en sedert dien waren ze ten prooi aan het in de vorige eeuw hoogtij vierende vandalisme. De cartouches in de boogtrommels der vensters en de prachtige bekroning van de poort werden omstreeks 1850 weggehakt en een cementlaag, aangebracht over den geheelen voorgevel, deed de rest. Als een daad van piëteit mag intusschen genoemd worden het recht zetten en het ontdoen van de poort van een alles bedekkende verflaag in 1897 op last van het Bestuur der Muziekschool van Toonkunst ter plaatse. Nog even willen we terugkomen tot het opschrift. Tusschen de beide regels rechts op de fries zijn de bij deze restauratie weer zichtbaar geworden letters IC geplaatst. Een aanhalingsteeken daarboven verwijst naar het woord Keysers". De zooeven genoemde Matthys Balen heeft de I met het aanhalingsteeken daarboven blijkbaar voor een gothische E aangezien en komt daardoor tot et cetera. Nog is gedacht aan de initialen van den bouwmeester, doch de meester uit die dagen was niet gewoon zijn werk te signeeren. En Jacob Colyns de Nole, die desondanks als bouwmeester wel eens is genoemd, komt daarvoor niet in aanmerking, daar toch om 1555 wel de vader, Colyn de Nole, de beeldhouwer van de prachtige schouw in het Raadhuis te Kampen, een bekende figuur vooral te Utrecht reeds was, doch zijn zoon Jacob, volgens Prof. Dr. R. Ligtenberg in Oud-Holland 1918, eerst later genoemd zou worden. Welke beteekenis die letters dan wel mogen hebben? Het aanhalingsteeken verwijst, zooals gezegd, naar het woord Keysers", zoodat de gevolgtrekking voor de hand ligt, dat met IC bedoeld is Imperatoris Caroli, d.i. van Keizer Karel, om te kennen te geven, dat de hier bedoelde Roomsch Keizer Karel V en niemand anders is. In de zwikken van de poort zijn twee medaillons met een romeinschen vrouwen- en imperatorkop aangebracht. Niet onmogelijk is het, dat de liefde tot het oude Rome den beeldhouwer ertoe gebracht heeft, om den eersten Caesar en daarnaast een Vesta in beeld te willen brengen. Voor een Caesar-kop is dit te zeggen, dat de renaissance zich daarmede gaarne bezig hield. Zoo vinden we in den gevel van het huis In de Steenrotse" te Middelburg de medaülonportretten van Caesar en van Augustus. In Griekenland was Hestia de godin van den huiselijken vrede. In elk huis werd zij in het haardvuur vereerd. In de raadhuizen of prytaneien was een heiligdom te harer eer met een haard, waarop altijd door een vuur werd onderhouden, terwijl zij daarenboven in alle tempels werd aangebeden. De grootste vereering viel haar in den Delphischen tempel ten deel. Te Rome

3 Ml'NITOOKT Tlv DÜKDRKCHT IX

4 X EVGRAEFFIUCKl i.t!>tsv% 2. V I "^ ''1 i~ V MUNTl'OORT TE DORDRECHT, NAAR KUN AyUAKKI. VAX.1. KUTTICN, ± l8^ü

5 D KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT 25 stond Vesta eveneens in hoog aanzien als godin van den heiligen haard van staat, die door de Vestaalsche maagden onder den Pontifex Maximus brandende werd gehouden gedurende het geheele jaar. Zij toch was de godin van de natuurlijke en zedelijke wereldorde. Dat Keizer Karel te Dordrecht, niettegenstaande meerdere conflicten met de stedelijke regeering, toch altijd de geliefde vorst zou blijven, en wel zoo, dat men hem monumentaal zou huldigen, is zeer verklaarbaar. De Bourgondiërs wisten reeds een eeuw te voren, dat de tijd voor een machtigen adelstand voorbij was en de steden aan de beurt waren gekomen, om op te treden als de steunpilaren en bovenal als de financiers van het vorstelijk gezag. Wederkeerig verleende de landsheer bescherming aan de kooplieden, zoo mogelijk ook buiten de grenzen van zijn gebied. In het Zuiden was de adel langzamerhand reeds een hofadel geworden en de steden waren daar machtiger dan ooit te voren door haar rijkdom en door de belangrijke privilegiën, die zij van haar vorsten, en vooral van Maria van Bourgondië, hadden weten te verkrijgen. Overmoedig werden ze vaak en zij spraken het in de dagen van deze vorstin en later wel wat al te boud uit: Ons volk is heer, de heer hier knecht. (Julius de Geyter). Gent ondervond na den opstand in 1539, dat Keizer Karel toch nog de oppermachtige was en deze stad werd, na schuldig verklaard te zijn aan majesteitsschennis, op hoog bevel beroofd van al haar privilegiën. Karel V begon in het Zuiden meer aandacht aan het platteland te schenken en de macht der steden te besnoeien. Doch in het Noorden, in Holland, volgde hij nog de taktiek van zijn voorgangers en begunstigde daar de steden en niet in 't minst ondervond Dordrecht 's Keizers gunst. Dordrecht was een voorname stad in Holland, hoewel niet de oudste, immers Vlaardingen wint het van de Merwestad op dit punt en ook niet de belangrijkste, want Amsterdam was haar in die dagen reeds boven 't hoofd gegroeid. Maar toch, al tasten we in 't duister bij het waarom, Dordrecht was de eerste stad" in Holland. Daar werden de graven in hun blijde incomste" gehuldigd. En Constantyn Huygens laat haar dan ook zeggen: In mijns gelijcken Schaer besit ick 't eerste woord; Al waer't mijn waerde niet, dat geeft my mijn geboort, En 't planten van de Kroon op onser Voogden hoeden." In 't 1515 Jaar, opten 3 van Zomermaand," aldus Matthys Balen, is Kaerle Prince van Spaengnen, Eerst-Hertoge van Oostenrijk, Hertoge van Bourgoingnen, Ec. heerlijk ingehaald zijnde, te Dordrecht, by den Ingezetenen dier Stede, en den Ondersaten van den Bailliuschappe van Zuyd-Holland, tot haren Lands-Heere Gehuld, en ontfangen." En opten 15. daar aan volgende, is hooggemelte Hoogheyd by de Staten van Holland tot Grave Gehuld, en aangenomen, ten bywezen van zijn

6 26 KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT p Moeye, Margriete van Oostenrijk, weduwe van Filibert, Hertog van Savoyen, Land-Voogdesse (Regente), Heere van Beveren, Zee-Voogd (Admiraal) en vele Hollandze Heeren." Na de onderdrukking van den Gentschen opstand ondernam de Keizer met zijn zuster, de gouvernante Maria van Hongarije, een reis door zijn Nederlandsche gewesten en zoo kwam, volgens Balen:,,in 't Jaar 1540 opten 21 van Hoymaand Keyzer Karel te Dordrecht, daar hij van den Gerechte, van den Ouden Rade, van den Achten, en van beyde de Schutte- ryen heerlijk ontfangen, en ingehaald werde, de Strate, van 't Grootehoofd af, over al met groente bestroyd, wierde geleyd, en geherbergd in 't groote Huys Blyenburg, daar hy twee nachten zijn verblijf hadde en rust hielde; de Huyzen, Groot en Kleyn Rosendaal, Leeuwensteyn, en 't Huys Scharlaken, boven de wage, doorgeslagen: alwaar noch overgebleven zijn 's Key- zers Wapenen en die van Spangien." In 1549 deed Philips een reis door zijn toekomstige landen, want het had een Keizer, volgens W. van Gouthoeven in d'oude Chronijcke ende Historiën van Holland (1636), ghelieft ende goet gedocht, hem te laten hulden ende sweeren voor toekomende Hertoge, Grave ende Heer door alle dese landen. Den 25 (September) is hy te schepe te Dordrecht inghe- haelt, alwaer met groote kosten door de Regeerders dier Stede, opgericht waren veel Vertooningen, Schilderijen, Poorten ende Triumphael-boghen." Des anderen daeghs hebbende in de groote Kercke Misse ghehoort, is hy den 26 September van de Heeren Staten van Hollandt, die tot dien eynde aldaer ghekomen waren, voor een wettigh Grave van Hollant ghe- hult ende ontfangen in de tegenwoordigheyt van de Koninginne van Hongarije sijn Moeye, Gouvernante der Nederlanden." Daer werden goude ende zilvere Penningen te grabbelen geworpen. Dese huldiginghe geschiede op de Tollebrugge, daer de oude wage stont, A(nno) 1594 afgebroken." Niet alleen de eervolle plaats, die Dordrecht aan het hoofd der Hollandsche steden mocht innemen, maakte deze stad belangrijk. De gunstige ligging en de voorrechten, haar hiermede in verband verleend, waren de voorname faktoren harer ontwikkeling. Vooral het stapelrecht bracht Dordrecht tot welvaart. En het was Keizer Karel, die in 1541 dit recht bevestigde, recht doende na het different", gerezen tusschen Borgemeesters en Regeerders" van vele naijverige steden in Holland, Zeeland en Brabant ter eener zijde" en Borgemeesters, Schepenen ende Regeerders onser stede van Dordrecht, verweerders ter ander zijde." Dit stapelrecht was daarom zoo belangrijk, omdat alle kooplieden, uitheemsche of wel onderzaten, komende met eenige van de met name genoemde stapelgoederen, van boven naar beneden varende op de Merwede of op de

7 D KEIZER KAREL EN DE MUNTPQORT TE DORDRECHT 27 Lek, waren gehouden te Dordrecht de koopmanschappen te verstapelen, te verkoopen, te verbodemen en de rechten, daarop vallende te betalen. Het is dan ook zeer verklaarbaar, dat Dordrecht tegenover den Keizer zijn groote dankbaarheid heeft willen te kennen geven. Het Muntpoortje getuigt daarvan nog tot op den huidigen dag, doch weidscher spreekt het kunstwerk van Jan Terwen in diens koorbanken van de Groote Kerk te Dordrecht ( ) van die eerbiedige gezindheid. Mogelijk dat 's Keizers verheerlijking op dat gestoelte als de wereldbeheerscher en naast hem de Paus, als de hoogheüige, geestelijke gebieder, bijgedragen heeft, om hem mild te stemmen, toen het ging om de bevestiging van het stapelrecht. Weinige vorsten hier te lande waren zoo geliefd, als eenmaal Karel V was. Hij, Nederlander van geboorte, sprak de taal van zijn land, leefde met zijn volk mede en schonk zijn vertrouwen bijna uitsluitend aan Nederlanders, die tot zelfs in Spanje, met de hoogste bedieningen werden bekleed. Maar wat hier vooral indruk maakte, hij, de landsheer, was de beheerscher van een wereldrijk. Italië was hem gedeeltelijk toegevallen en tot in het pas ontdekte Amerika en tot in Tunis reikte zijn macht. En was hij niet de onvermoeide krijgsman, die voor geen gevaren terugdeinsde? Tiziano heeft hem te paard afgebeeld (1548), in het schitterende harnas, op het hoofd de gevederde helm, in de rechterhand de gestrekte lans. Het is," als Max Rooses zegt, niet de zegepraler, terugkeerende van het slagveld, maar de veld- overste erheen snellende en den waarborg der overwinning in zijn doordringenden blik en zijn heldhaftige houding dragende." Karel had Tiziano te Augsburg ontboden, om dit stuk, dat thans in het Prado te Madrid berust, te schilderen ter herinnering aan de overwinning bij Mühlberg op de Protestanten onder den keurvorst, Johan Frederik van Saksen (1547). In zijn jeugd had Karel reeds gedroomd van een wereldheerschappij voor zich zelf en daarnaast van een geestelijke oppermacht, welke zou uitgaan van den Paus. Ten deele slechts is deze droom verwezenlijkt. Prof. H. Brugmans zegt hiervan: Aan de overwinning van den Duitschen Keizer zou onafscheidelijk verbonden zijn die van de Katholieke kerk, die hij lief had met geheel zijn hart, met geheel zijn ziel. Keizer en Paus zouden in voortdurende wisselwerking met elkander, gescheiden, maar toch te samen, de wereld regeeren. Dit ideaal is zijn levensdoel geworden." Als wapenspreuk voerde Karel het Plus Oultre" en dit was geen holle klank. Die woorden zijn aangebracht in 's Keizers wapen op het lint, gespannen tusschen de zuilen van Hercules. In deze zuilen", de gebergten aan weerszijden van de Straat van Gibraltar, zag men in de oudheid de westelijke begrenzing der aarde. Maar Karel kende geen antieke grenzen. Hij toch was de vorst, wiens macht zich uitstrekte over wereldzeeën heen. In 1530 kroont Paus Clemens VII hem te Bologna tot Roomsch Keizer en steeds verder"

8 28 KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT p breidt hij zijn gezag uit, zoodat met recht van hem gezegd is, dat de zon in zijn rijk niet onderging. Met hem wijzigde zich ook de titulatuur der vorsten. Voerden vóór hem keizers en koningen den titel van heer, van zijn hoogheid of zijn genade, hij, Keizer Karel, noemt zich bij het sluiten van den vrede van Cambrai in 1529 majesteit. Weldra volgen hem daarin de Fransche koning, Frans I, en de Engelsche koning, Hendrik VIII. Toch is Karel V niet de eerste majesteit geweest, immers de Normandische koningen van Sicilië, 1030 tot 1189, zouden dien titel reeds gevoerd hebben. Het begrip majesteit is dat van opperhoogheid, oudtijds slechts toekomende aan het Opperwezen en aan Christus. In het Oude Testament is daarvan bij uitzondering sprake, o. a. in Psalm 21: 6, waar gezegd wordt, dat Jahwe den koning majesteit" en luister toebedeelt. De Nederlandsche gewesten ondervonden ten volle den gunstigen invloed van 's Keizers wereldheerschappij. Handel en scheepvaart richtten zich op de nieuwe gebieden en zoo kon Hooft zeggen, hoewel er reeds teekenen waren van een naderend verval, gevolg van 's Keizers buitenlandsche politiek, dat toen Karel V afstand had gedaan van de regeering, zijn opvolger, Philips II, Nederland trof in 't breedste van zijn bloeyen, bebouwt met meer dan twee hondert steeden, hondert vijftigh oopene vlekken, zoo goedt als veele be- muurde steeden, zes duizent dorpen, alles vol van inwoonders, rijkdom, neeringhe, welvaart en weelde, tot dartelheit toe. De Landzaten als door- verwt van langher handt in den eedt des huis van Borgonje, en 't hart vol hebbende van de majesteit der zaaken door Kaizar Karel loflyk ge- voert, waren geneeghen tot d'uiterste proeve van trouw en schuldige onderdaanigheit, blykende by vier hondert tonnen schats opgebraght in neeghen jaaren." Latere, zoowel protestantsche als katholieke schrijvers zijn vol lof over den Keizer en Joachim Oudaan, de Rijnsburger collegiant midden 17de eeuw schreef: Wie dart het aangezicht des Grooten Karels nad'ren, Die 't aanzien overtreft van zyn beroemde vad'ren, Met wysheid, dapperheid, vlyt, arbeid en geluk." Karel V bleef hier steeds de geliefde vorst, ondanks het feit, dat hij zich met zooveel strengheid tegenover de opkomende Reformatie had gekeerd, dat aan 't handhaaven der plakkaaten die men zeidde, dat meer met bloedt dan met inkt geschreeven, maghtighe meenigte van menschen, wel tot vijftigh duizent toe, 't leeven gekost hadden." (Hooft). Zeker heeft tot den eerbied, dien men den Keizer ook later toedroeg, bijgedragen, behalve de tegenstelling van zijn persoon met dien van Philips II, de uitnemende wijze, waarop zijn zuster, de meer humanistisch denkende

9 KAREL V DOOR TI/.IANO, I54S, PRADO TE MADRID XI

10 XII ZEGEWAGEN MET KAREL V: KOOKBANKEN IN DE GROOT1Ï KERK ÏK DORDRECHT, VAN JAN TERWEN, 154I

11 D KEIZER KAREL EN DE MUNTPOORT TE DORDRECHT 29 landvoogdes, Maria van Hongarije, de regeering voor hem over deze gewesten heeft gevoerd. De koorbanken in Dordrecht's Groote Kerk verzin'lijken op illustre wijze het groote ideaal van Keizer Karel. Eigenaardig is het, dat daarop, althans voor zoover mij bekend, nimmer de aandacht is gevestigd in beschrijvingen van dit meesterwerk. Op de rugpaneelen der banken aan de Noordzijde is weergegeven, behalve de geschiedenis van Mucius Scaevola en van een Romeinschen zegetocht, de triomftocht van den Keizer. Voorop klaroenblazers, krijgslieden en edelen te paard met de teekenen van de keizerlijke waardigheid en met de beide zuilen van Hercules. Dan volgt op zijn zegewagen Karel met scepter en vredespalm in de hand, omgeven door geniën, die lauwerkransen dragen en deze hem toewerpen, terwijl een Victoria hem met zulk een krans kroont. Daar boven zijn de woorden gesteld: Quod in Celis Sol, Hoc in terra Caesar est," d. i. wat de zon is aan den hemel, is de keizer op aarde. Karel is hier dus reeds als de wereldbeheerscher voorgesteld. Zooals we reeds zeiden, Karel V heeft zijn leven lang een wereldheerschappij voor zich gedacht. Doch ook zijn grootvader, Maximiliaan, en diens voorgangers hadden daarvan gedroomd. Albrecht Dürer, die den triomftocht van Maximiliaan ontwierp, heeft hem daarbij op een zegewagen afgebeeld. Het paneel van Terwen's Koorbanken is een getrouwe copie, ook in de opschriften. Nog moeten we erop wijzen, dat het zooeven aangehaalde opschrift teruggebracht kan worden tot Dante. Immers de groote wegbereider der renaissance schreef in zijn latere levensjaren een politieke verhandeling,,de Monarchia", waarin hij, de Ghibellijn, een romeinsch keizerrijk, dat de gansche wereld zou omvatten, schildert. Daarbij is het keizerlijk gezag niet meer afhankelijk van den paus, doch alleen van God, evenals het pausschap van God afhankelijk is. Aan den paus is de Romeinsche keizer slechts den eerbied verschuldigd, dien een oudste zoon heeft te bewijzen aan zijn vader. En keizer en paus zullen dan naast elkaar schitteren als twee zonnen." De opschriften, die nogal gehavend op het koorgestoelte voorkomen, zijn voor zooveel hierna vermeld, overgenomen uit J. L. van Dalen's Groote Kerk te Dordrecht. Op de paneelen der banken aan de zuidzijde zien we de zegepralende Kerk van Rome met Christus als triomfater. Voorop bazuinende engelen, gevolgd door de groote figuren uit het Oude Testament en de twaalf apostelen met palmtakken in de hand. Op een zegewagen, getrokken door de symbolieke figuren der Evangelisten en wel van Mattheus als engel, Marcus als leeuw, Lucas als os en Johannes als adelaar, staat Christus met de kruisbanier, terwijl Maria met kroon en scepter en kruisstandaard voor Hem zit. Achterop is een zetel, waarboven de pauw, zinnebeeld van opstanding en onsterfelijkheid.

12 30 KEIZER KAREL EN DE MUNTPOQRT TE DORDRECHT Q Dan volgen de geketende zonde, heiligen, geestelijken, het heilig sacrament, geloof, hoop en liefde en ten slotte de paus met gevolg. Het geloof staat op een steen met het opschrift: Super hanc petra(m) edificabo ecclesia(m) meam." Deze woorden van Mattheus XVI: 18, uitgebreid met die van den beginregel van het 19de vers, komen voor op de fries, waarboven zich de hooge koepel van den Sint Pieter te Rome welft, in twee meter hooge letters, blauw op gouden grond: Tu es Petrus et super hanc Petram aedificabo ecclesiam meam et tibi dabo claves regni caelorum", d. i. Gij zijt Petrus en op deze rots (Petrus) zal ik mijn kerk bouwen en ik zal u geven de sleutels van het Koninkrijk der hemelen. Het opschrift op het koorgestoelte te Dordrecht is meer dan een halve eeuw ouder dan dat van den Sint Pieter, doch het ademt reeds den geest van het opperhoogheidsbegrip van de Katholieke Kerk. Boven de pauselijke figuur lezen we: Quodcunque ligaveris super terram erit ligatum in coelis et quodcunque", d. i. Al wat gij op aarde zult binden, zal in den hemel gebonden zijn. Het zijn de woorden, die Christus gesproken heeft tot Petrus. (Matth. XVI: 19). Als opvolger van Petrus en als stedehouder van Christus wordt hier de paus als de geestelijk oppermachtige, als de onfeilbare gedacht. In geen enkel kunstwerk elders, ook niet in de prachtige schouw van het Vrije te Brugge, dat meer een genealogisch stuk is, is op zoo treffende wijze 's Keizers ideaal neergelegd, eenerzij ds de keizer als de wereldbeheerscher en naast hem de paus als de oppermachtige en onfeilbare geestelijke gebieder. We hebben ons deze nevenbeschouwingen veroorloofd, om daarmede naar voren te brengen, welk een eerbied en verknochtheid men te Dordrecht koesterde en aan den dag heeft gelegd tegenover den persoon des Keizers. Het komt mij voor, dat ook de Muntpoort hiervan heeft willen getuigen, zooals dit reeds hiervoor is naar voren gebracht, niet alleen door het opschrift doch ook door de letters IC in de beteekenis van Imperator Carolus, van den Roomsch keizer, die het recht van de munt voor Dordrecht heeft bevestigd, terwijl de mogelijkheid niet uitgesloten is, dat het imperatorportret in herinnering wil brengen den eersten Caesar, als 's Keizers oudsten en meest eminenten voorganger en het vrouwenportret dat van Vesta, godin van een volstrekte wereldorde.

Welkom in de Hoeksteen. Voorganger: ds. Sieds de Jong

Welkom in de Hoeksteen. Voorganger: ds. Sieds de Jong Welkom in de Hoeksteen Voorganger: ds. Sieds de Jong Lezen : Handelingen 7 : 8-15, 44-60 Tekst : Handelingen 7 : 55-56 Psalm 73 : 10 Lied 44 : 1, 2 en 3 Opwekking 672 Opwekking 569 Lied 473 : 1, 2, 3,

Nadere informatie

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert Hoop in onzekere tijden Daniël: God Regeert Daniëls Reputatie Daniël 5:11-12 Er is een man in uw koninkrijk, in wie de geest der heilige goden woont, en in wie in de dagen van uw vader verlichting, verstand

Nadere informatie

KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR

KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR 1929 Drukkerij Ph. Zalsman...Kampen. r DOORGANGBROEDERPOORT VANAF HET PLANTSOEN. DE BOOG MET SLUITSTEEN IN HET MIDDEN, DAG TEEKENT VAN 1714, TOEN MEN WELLICHT OOK DE GEVELTOP

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. S.J. Verheij

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. S.J. Verheij Welkom in deze dienst Voorganger is ds. S.J. Verheij Schriftlezing: Lukas 1 vers 57 en 58 Lukas 2 vers 1 t/m 15 Lied 42 vers 1 en 3 (Uit aller Mond) Lied 48 vers 1, 2 en 4 (Uit aller Mond) Psalm 29 vers

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen)

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen) Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen) Schriftlezing: 2 Korinthe 4 vers 16 t/m 5 vers 10 Gezang 295 vers 1, 3 en 5 (Liedboek) Psalm 52 vers 7 (Schoolpsalm) Psalm 63 vers 1 en 2 Gezang

Nadere informatie

Liedteksten Kerstfeest Zondagsschool 2014. Samenzang

Liedteksten Kerstfeest Zondagsschool 2014. Samenzang Liedteksten Kerstfeest Zondagsschool 2014 Samenzang - Komt allen te zamen Komt allen tezamen, jubelend van vreugde, komt nu, o komt nu naar Bethlehem. Ziet nu de Vorst der eng'len, hier geboren, komt laten

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Voor de dienst zingen we:

Voor de dienst zingen we: Voor de dienst zingen we: Looft de Here, alle gij volken, prijst Hem, alle gij natiën, want zijn goedertierenheid is machtig over ons, en des Heren trouw is tot in eeuwigheid. Halleluja (8x) Ben je groot

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

26 juli 17.00 uur KvBekkum Oost/Centrum/Zuid Kandelaar

26 juli 17.00 uur KvBekkum Oost/Centrum/Zuid Kandelaar 26 juli 17.00 uur KvBekkum Oost/Centrum/Zuid Kandelaar Votum en zegengroet Ps 135 : 1 2 12 Schriftlezing Psalm 48 (door gemeentelid) Ps 48 : 1 3 Preek Ps 48 : 4 Geloofsbelijdenis LvK Gz 308 : 1 2 3 4 In

Nadere informatie

het boek Openbaring enkele sleutels Amos 3 : 7 Voorzeker, de Here HERE doet geen ding, of Hij openbaart zijn raad aan zijn knechten, de profeten.

het boek Openbaring enkele sleutels Amos 3 : 7 Voorzeker, de Here HERE doet geen ding, of Hij openbaart zijn raad aan zijn knechten, de profeten. God Openbaring van Jezus Christus Amos 3 : 7 Voorzeker, de Here HERE doet geen ding, of Hij openbaart zijn raad aan zijn knechten, de profeten. Zijn slaven God Openbaring van Jezus Christus Zijn engel

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen)

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen) Welkom in deze dienst Voorganger is ds. C.G. Geluk (Huizen) Schriftlezing: Haggaï 2 vers 2 t/m 10 Gezang 428 vers 1 en 3 (Liedboek) Psalm 139 vers 1 (Schoolpsalm) Psalm 84 vers 1 en 3 (Nieuwe Berijming)

Nadere informatie

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken In kerk aula Uitvaart Orde I Gebedsdienst Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken bemoediging Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie?

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Johannes 14:6 Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg en de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij. Genesis 20:1-12 1 Abraham

Nadere informatie

Zondag 17 november 2013

Zondag 17 november 2013 Zondag 17 november 2013 aansteken tafelkaarsen lichtlied Stilte Welkom v Onze hulp is in de naam van de Heer a DIE HEMEL EN AARDE GEMAAKT HEEFT v in de naam van de Heer die de weerstand van de nacht wil

Nadere informatie

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op?

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? De gevolgen van de verkeerde keuze van Saul. Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? 1 Samuel 9:9 9 Vroeger zei iedereen

Nadere informatie

Prijst de Vader, prijst de Zoon. Prijst de Geest die in ons woont. Prijst de Koning der heerlijkheid. Prijst Hem tot in eeuwigheid.

Prijst de Vader, prijst de Zoon. Prijst de Geest die in ons woont. Prijst de Koning der heerlijkheid. Prijst Hem tot in eeuwigheid. We zingen voor de dienst Welkom Stil gebed Bemoediging en groet We zingen staande 'Hef je hoofd omhoog' Opw. 288 Hef je hoofd omhoog, want de Koning komt. Buig nu voor Hem en aanbid Hem. Zing... (hosanna

Nadere informatie

LITURGIE. Tweede Paasdag 2016. m.m.v. muziekgroep

LITURGIE. Tweede Paasdag 2016. m.m.v. muziekgroep LITURGIE Tweede Paasdag 2016 Voorganger: Organist: Pianist: Ds. J.A. Brussaard Thijs Snoeijer Marcel ten Brinke m.m.v. muziekgroep Zingen: Door Uw genade Vader (Opwekking 369) Door Uw genade, Vader, Nooit

Nadere informatie

Opwekkingsdienst 10 april 2016 om 16.45 in de Ark. Voorganger: Ds. Stam M.m.v.: de opwekkingsband. Thema: Waarom zou ik komen? "

Opwekkingsdienst 10 april 2016 om 16.45 in de Ark. Voorganger: Ds. Stam M.m.v.: de opwekkingsband. Thema: Waarom zou ik komen? Zingen voor de dienst om 16.45: Opw. 623 Laat het huis gevuld zijn Opwekkingsdienst 10 april 2016 om 16.45 in de Ark Voorganger: Ds. Stam M.m.v.: de opwekkingsband Thema: Waarom zou ik komen? " Laat het

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

HERVORMDE KERK HOOGBLOKLAND

HERVORMDE KERK HOOGBLOKLAND ================================================ LIEDBUNDEL HERVORMDE KERK HOOGBLOKLAND ================================================ De liedbundel is ook te vinden op de website: www.hervormdhoogblokland.nl

Nadere informatie

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen ijn lieve engel, bewaar en help mij altijd goed. God heeft U aan mij gegeven, als een helper in dit leven. Mocht ik verkeerde wegen gaan, haal me daar dan vlug vandaan. Leid mij veilig aan Uw hand, zodat

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: 1 Timotheüs 1 vers 18 t/m 1 Timotheüs 2 vers 15 Lied 410 vers 1 en 2 (Op Toonhoogte) Psalm 21 vers 5 (Schoolpsalm) Gezang 323 vers 1, 7

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20 Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20 Voorzang Lied 88 (Toonhoogte) Gezang 53 (Bundel 38) Psalm 21 vers 4 en 5 Psalm 118 vers 11 Gezang 217 vers 1, 3 en 4 (Liedboek)

Nadere informatie

Orgelspel. Welkom en afkondigingen

Orgelspel. Welkom en afkondigingen RUST BIJ DE VADER Biddag voor gewas en arbeid t Harde, 9 maart 2016 Voorganger: ds. D. Dekker Organist: dhr. G.G. Kunst Medewerking: kinderen zondagsschool en jeugdclubs Aanvang; 9.30 uur 1 Orgelspel Welkom

Nadere informatie

DIENST VAN DE VOORBEREIDING

DIENST VAN DE VOORBEREIDING Eredienst in de Morgensterkerk 15 juli 2012 Dienst van Schrift en Tafel Muziek bij binnenkomst DIENST VAN DE VOORBEREIDING Welkom door de ouderling Stilte (gemeente gaat staan) Bemoediging en drempelgebed

Nadere informatie

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =

= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = Orde van dienst voor zondag 14 september 2014, eerste viering, 9.30 uur Kerk: Brugkerk, Kroonplein 1 te Lemelerveld Koster: Hendrie Arnold Organist: Wim Pardoen Ouderling van dienst: Herma Schepers Zondagskind:

Nadere informatie

01-02-2015 Jongerendienst:

01-02-2015 Jongerendienst: 01-02-2015 Jongerendienst: Heer, ik kom tot U (Opw. 488) Heer ik kom tot U; neem mijn hart, verander mij, als ik U ontmoet vind ik rust bij U. Want Heer ik heb ontdekt, dat als ik aan Uw voeten ben, trots

Nadere informatie

Orde van Dienst voor de Oecumenische Vredesdienst op 22 september 2013 In de Heilige Familie Kerk in het Kruis

Orde van Dienst voor de Oecumenische Vredesdienst op 22 september 2013 In de Heilige Familie Kerk in het Kruis Orde van Dienst voor de Oecumenische Vredesdienst op 22 september 2013 In de Heilige Familie Kerk in het Kruis m.m.v. Cantorij Protestantse gemeente o.l.v mevr. Coby Moens; voorgangers: dhr. Sjaak Stegers,ds.

Nadere informatie

De priesterkleding. Hugo Bouter e.a. De kleding van Aäron. Dit zijn dan de kledingstukken die zij moeten maken Exodus 28:4 vv.

De priesterkleding. Hugo Bouter e.a. De kleding van Aäron. Dit zijn dan de kledingstukken die zij moeten maken Exodus 28:4 vv. Hugo Bouter e.a. De priesterkleding Dit zijn dan de kledingstukken die zij moeten maken Exodus 28:4 vv. De kleding van Aäron De kleding van de hogepriester bestond uit zeven onderdelen, die uitvoerig worden

Nadere informatie

LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen. Refrein

LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen. Refrein LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen 19.00 uur LAAT HET FEEST ZIJN IN DE HUIZEN (Opw. 533) Laat het feest zijn in de huizen, mensen dansen op de straat, als het onrecht

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. G.J. Codee (De Bilt)

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. G.J. Codee (De Bilt) Welkom in deze dienst Voorganger is ds. G.J. Codee (De Bilt) Schriftlezing: Jona 3 en 4 Lied 231 vers 1, 3 en 4 (Op Toonhoogte) Psalm 95 vers 1 (Schoolpsalm) Psalm 27 vers 6 en 7 Psalm 119 vers 5 en 6

Nadere informatie

Inhoud BIJLAGEN. 1. Voorwoord van Frederik de Vrome op de 120 Heidelberger 2. Overzicht van de paltsgraven te 124 Heidelberg

Inhoud BIJLAGEN. 1. Voorwoord van Frederik de Vrome op de 120 Heidelberger 2. Overzicht van de paltsgraven te 124 Heidelberg Inhoud 1. Hulde aan de Heidelberger 7 2. Keuze voor catechismus 11 3. De historie van Heidelberg 21 4. Frederik III, Heidelbergs nieuwe 28 keurvorst 5. Frederik de Vrome voert catechismus in 41 6. Zacharias

Nadere informatie

KERSTVIERING VOOR JONG EN OUD 2015 Datum: 24 december 2015

KERSTVIERING VOOR JONG EN OUD 2015 Datum: 24 december 2015 KERSTVIERING VOOR JONG EN OUD 2015 Datum: 24 december 2015 Tijd: 19.30 uur Locatie: De Kern Spijkenisse Voorganger: ds. Lennart van Berkel Organist: Adri v/d Padt Pianist: Manon Welkom Samenzang: Stille

Nadere informatie

Inleiding Christendom

Inleiding Christendom Wie zijn de grondleggers van het christendom? Jezus zei: Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen, door hen te dopen in de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest, en hun te leren

Nadere informatie

Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten

Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten (Openbaring 2:18-29 en 3:1-6) De brief aan de gemeente van Filadelfia Vers 7: En schrijf aan de engel van de Gemeente in Filadelfia: Dit zegt

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, We zijn vandaag bij elkaar om onze doden te herdenken. Vier namen zullen worden genoemd, vier mensen uit onze gemeente, die in het afgelopen

Nadere informatie

Open Deur-dienst. Open Deuren. Zondag 7 februari 2016. Voorganger: ds. J.T. de Koning Organist: Wim Warnaar m.m.v. de Sionsband

Open Deur-dienst. Open Deuren. Zondag 7 februari 2016. Voorganger: ds. J.T. de Koning Organist: Wim Warnaar m.m.v. de Sionsband Open Deur-dienst Zondag 7 februari 2016 Open Deuren Voorganger: ds. J.T. de Koning Organist: Wim Warnaar m.m.v. de Sionsband Zingen: Samen in de naam van Jezus 1 Samen in de naam van Jezus heffen wij een

Nadere informatie

Beamer Edwin Krijgsheld

Beamer Edwin Krijgsheld Welkom Mieneke de Vries Koor Aglow uit Leek o.l.v. Bauke Mulder Combo Orgel Frans Koster Voorleesstem Danielle Krijgsheld Beamer Edwin Krijgsheld 1 2 Opening Komt allen te samen Lezen uit de Bijbel O kom

Nadere informatie

De brief aan de Hebreeën. C. Noorlander

De brief aan de Hebreeën. C. Noorlander De brief aan de Hebreeën C. Noorlander Hebreeën: Oproep aan (Joodse) christenen: Volhard, val niet af. Toont de glorie van Christus vanuit het OT: Hoger dan engelen, Mozes, Abraham en hogepriesters Vergelijkt:

Nadere informatie

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED Zondag van de tekenen der tijden 14 augustus 2016 Oud-katholieke parochie van de H. Georgius, Amersfoort Welkom door een kerkmeester Openingszang: Gezangboek nr. 754 Tijdens

Nadere informatie

Dankdienst. Nicolaas Martinus Rietkerk. -Nic- voor het leven van. 26 november mei Kruispunt, Voorschoten, 17 mei 2016

Dankdienst. Nicolaas Martinus Rietkerk. -Nic- voor het leven van. 26 november mei Kruispunt, Voorschoten, 17 mei 2016 Dankdienst voor het leven van Nicolaas Martinus Rietkerk -Nic- 26 november 1940 10 mei 2016 Kruispunt, Voorschoten, 17 mei 2016 voorgangster: ds. Anki Peper ouderling: Nico Jan de Rooij organist: Jan Berghuis

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

Orde van de doopdienst. op zondag 20 december 2015. in de Hervormde kerk te Sellingen. waarin. Jarno Godlieb. gedoopt wordt

Orde van de doopdienst. op zondag 20 december 2015. in de Hervormde kerk te Sellingen. waarin. Jarno Godlieb. gedoopt wordt Orde van de doopdienst op zondag 20 december 2015 in de Hervormde kerk te Sellingen waarin Jarno Godlieb gedoopt wordt Voorganger : Ds. J.W. Baan. Organist : Mevrouw M. Withaar-Boomsma. Medewerking : Kinderen

Nadere informatie

Het sacrament van. Het vormsel. Sacramenten

Het sacrament van. Het vormsel. Sacramenten Het sacrament van Het vormsel Sacramenten DSacramenten Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap van de Kerk

Nadere informatie

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID Romeinen 8: 13 Want indien gij naar het vlees leeft, zult gij sterven; maar indien gij door de Geest de werkingen des lichaams doodt, zult gij leven. 14

Nadere informatie

Inhoud. Literatuurlijst 112

Inhoud. Literatuurlijst 112 Inhoud Woord vooraf 6 1. De betekenis van Mozes 9 2. In Egypte gekomen 14 3. Vijandschap in Egypte 19 4. En baarde een zoon 24 5. De keus van Mozes 29 6. Uit Egypte voert... 34 7. IK ZAL ZIJN heeft mij

Nadere informatie

Is Jezus God? De namen van God de Vader en God de Zoon

Is Jezus God? De namen van God de Vader en God de Zoon Is Jezus God? De namen van God de Vader en God de Zoon 1 Johannes 5: 20 (Statenvertaling) Doch wij weten, dat de Zoon van God gekomen is, en heeft ons het verstand gegeven, dat wij den Waarachtige kennen;

Nadere informatie

Liturgie voor de afscheidsdienst van. Ds. M.B. Visser. in kerkgebouw Open Poort te Boskoop. op zondagmiddag 16 november 2014

Liturgie voor de afscheidsdienst van. Ds. M.B. Visser. in kerkgebouw Open Poort te Boskoop. op zondagmiddag 16 november 2014 Liturgie voor de afscheidsdienst van Ds. M.B. Visser in kerkgebouw Open Poort te Boskoop op zondagmiddag 16 november 2014 Voorganger: ds. M.B. Visser Organist: Arjen de Pagter Naast de organist wordt voor

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Vragen over het Koninkrijk van God

Vragen over het Koninkrijk van God Hugo Bouter Vragen over het Koninkrijk van God Matteüs 13 e.a.p. Inleidende vragen Al een aantal jaren probeer ik de aspecten van het Koninkrijk van God te begrijpen en ik ben me ervan bewust dat er verschillende

Nadere informatie

Orde III Schrift, zegen en gebed

Orde III Schrift, zegen en gebed Orde III Schrift, zegen en gebed bemoediging en groet Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt heeft, Ps. 124:8 [die trouw houdt tot in eeuwigheid Ps. 146:6 en niet laat varen het

Nadere informatie

Welke opdracht kreeg Mozes van God?

Welke opdracht kreeg Mozes van God? Opnieuw heeft God de tien geboden geschreven. Welke opdracht kreeg Mozes van God? Exodus 34:1 1 Toen zei de HEERE tegen Mozes: Houw twee stenen tafelen voor u uit, zoals de eerste, dan zal Ik op die tafelen

Nadere informatie

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Prediking Geloofsbelijdenis Onderwijzing bij het Avondmaal De apostel Paulus beschrijft hoe onze Heer Jezus Christus het heilig Avondmaal heeft ingesteld:

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Refrein: Wij zingen hosanna de koning ter eer; Gezegend die komt in de naam van de Heer.

Refrein: Wij zingen hosanna de koning ter eer; Gezegend die komt in de naam van de Heer. 1 Teksten Palmzondag (Deze teksten zijn in stroken geknipt en worden op de desbetreffende tafels gelegd.) GvL 525 (t. H.Beex/m. Fl.van der Putt) Toen Jezus naar zijn stede ging Toen Jezus naar zijn stede

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin Met Deliver zingen we voor de dienst; Dat is genade! - Opwekking 722 Heer ik dank U Voor wat U heeft gedaan Ik kon niet doorgaan op eigen kracht Maar dankzij Jezus mag ik nu voor U staan U spreekt mij

Nadere informatie

De leiding van de Heilige Geest, en de misleiding

De leiding van de Heilige Geest, en de misleiding De leiding van de Heilige Geest, en de misleiding Leiding van de Heilige Geest is essen3eel, fundamenteel en onmisbaar! Romeinen 8:14 Want allen, die door de Geest Gods geleid worden, zijn zonen Gods.

Nadere informatie

Welkomstwoord en mededelingen Ik wil juichen voor U, mijn Heer (Op Toonhoogte 271) Ik wil juichen voor U, mijn Heer,

Welkomstwoord en mededelingen Ik wil juichen voor U, mijn Heer (Op Toonhoogte 271) Ik wil juichen voor U, mijn Heer, 1 Welkomstwoord en mededelingen Ik wil juichen voor U, mijn Heer (Op Toonhoogte 271) Ik wil juichen voor U, mijn Heer, Ik erken: U, Heer, bent God met blijdschap in mijn hart. en ik behoor U toe. Ik wil

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Levend Water (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Joh.4:10 wie gedronken heeft van het water, dat Ik hem zal geven, zal geen dorst krijgen in eeuwigheid, maar het water, dat Ik hem

Nadere informatie

De bruiloft van het Lam

De bruiloft van het Lam Openbaring 1: 1-4 De bruiloft van het Lam 1.Openbaring van Jezus Christus, die God Hem gegeven heeft om Zijn dienstknechten te laten zien wat spoedig moet geschieden, en die Hij door Zijn engel gezonden

Nadere informatie

Zondag 27 juli 2014 Bethelkerk Wijkgemeente Ambacht-Oost. : Ds. Guus A.V. Fröberg : Kees van den Berg

Zondag 27 juli 2014 Bethelkerk Wijkgemeente Ambacht-Oost. : Ds. Guus A.V. Fröberg : Kees van den Berg Zondag 7 juli 014 Bethelkerk Wijkgemeente Ambacht-Oost. Voorganger Organist : Ds. Guus A.V. Fröberg : Kees van den Berg De kaarsen worden aangestoken Wij bereiden ons in stilte voor op de dienst In de

Nadere informatie

Tekst liederen zangdienst 18 september 14.30 uur

Tekst liederen zangdienst 18 september 14.30 uur Tekst liederen zangdienst 18 september 14.30 uur EvL357 Vreugde, vreugde louter vreugde 1. Vreugde, vreugde, louter vreugde is bij U van eeuwigheid, Schepper, die t heelal verheugde, bron van eeuwige vreugde

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar Welkom in deze dienst Voorganger is ds. P. Molenaar Schriftlezing: Mattheüs 5 vers 13 t/m 16 Lied 245 vers 1, 2, 3 en 4 () Morgenzang vers 1 (Schoolpsalm) Psalm 46 vers 1 en 4 Psalm 119 vers 1 (Nieuwe

Nadere informatie

Week les 2. Keizer en Kerst

Week les 2. Keizer en Kerst Week les 2. Keizer en Kerst Je ouders kennen het begin van het kerstevangelie misschien nog wel uit het hoofd: En het geschiedde.... Dit lijkt heel veel op het woord geschiedenis eschiedenis. Er is ook

Nadere informatie

JEZUS VERGEEFT EN GENEEST

JEZUS VERGEEFT EN GENEEST LITURGIE voor de themadienst ter afsluiting van de VBW De bouwplaats op zondag 25 oktober 2015 om 9.30 uur in de Elimkerk te t Harde. JEZUS VERGEEFT EN GENEEST Voorganger: ds. D. Dekker Organist: dhr.

Nadere informatie

Protestantse Gemeente De Levensbron te Rilland. Tweede zondag in de Advent, 6 december 2015 Kerkdienst van Woord en Sacrament

Protestantse Gemeente De Levensbron te Rilland. Tweede zondag in de Advent, 6 december 2015 Kerkdienst van Woord en Sacrament Protestantse Gemeente De Levensbron te Rilland. Tweede zondag in de Advent, 6 december 2015 Kerkdienst van Woord en Sacrament Voor de dienst luisteren we naar: In de hemel is de Heer (Andre van Zyl). In

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ

TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ TIME 2 SING 16 JUNI 2013 OPSTANDINGSKERK 19.00 UUR THEMA: VOLG MIJ LAAT HET FEEST ZIJN IN DE HUIZEN (Opwekking 553) Laat het feest zijn in de huizen, mensen dansen op de straat, als het onrecht buigt voor

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. K. Timmerman

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. K. Timmerman Welkom in deze dienst Voorganger is ds. K. Timmerman Schriftlezing: Romeinen 5 vers 12 t/m 21 Romeinen 6 vers 1 t/m 14 Psalm 119 vers 53 (Schoolpsalm) Psalm 103 vers 8 en 9 Lied 100 vers 1, 2, 3 en 4 (Op

Nadere informatie

Na de uitvaart DIRECT NA DE BEGRAFENIS OF CREMATIE PERSOONLIJKE GEDACHTENIS

Na de uitvaart DIRECT NA DE BEGRAFENIS OF CREMATIE PERSOONLIJKE GEDACHTENIS als deel van onze eigen dagen. Nu geven wij het terug aan God, dat Hij zich ontfermen zal over het werk van zijn handen. En wij bidden: Gedenk, God, dit leven. Verzamel de naam van N bij de namen van uw

Nadere informatie

10 redenen voor de komst van de Heere Jezus

10 redenen voor de komst van de Heere Jezus 10 redenen voor de komst van de Heere Jezus 1. Als vervulling van Gods beloften En Ik zal vijandschap teweegbrengen tussen u en de vrouw, en tussen uw nageslacht en haar Nageslacht; Dat zal u de kop vermorzelen,

Nadere informatie

Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht,

Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht, Dienst van 25 juli 2010 Ds. Willemijn Bakkes Silogemeente, Utrecht, Teksten: Gen. 18, 20-33 en Luc.11, 1-13 Vragen staat vrij. Heer, leer ons bidden De leerlingen vroegen aan Jezus; Heer, leer ons bidden.

Nadere informatie

Hein Antonie Wolters

Hein Antonie Wolters Orde van dienst bij het afscheid van Hein Antonie Wolters Geboren: 12 mei 1949 Overleden: 7 februari 2015 Op vrijdag 13 februari om 13.00 uur in de Maranathakerk te Lunteren Voorganger : Mw. Ina Hansum

Nadere informatie

De Twaalf Artikelen des geloofs apostolische geloofsbelijdenis. 1. Ik geloof in God den Vader, den Almachtige, Schepper des hemels en der aarde.

De Twaalf Artikelen des geloofs apostolische geloofsbelijdenis. 1. Ik geloof in God den Vader, den Almachtige, Schepper des hemels en der aarde. De Twaalf Artikelen des geloofs apostolische geloofsbelijdenis 1. Ik geloof in God den Vader, den Almachtige, Schepper des hemels en der aarde. 2. En in Jezus Christus Zijn eniggeboren Zoon, onze Heere;

Nadere informatie

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan welkom juni in de open deur dienst 19 2016 Thema: Verlangen naar God n.a.v. Psalm 42 voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan organist: Christian Boogaard Welkom en

Nadere informatie

Welkom in de Hoeksteen. Voorganger: Broeder Riemer Alons

Welkom in de Hoeksteen. Voorganger: Broeder Riemer Alons Welkom in de Hoeksteen Voorganger: Broeder Riemer Alons Lezen : Romeinen 8: 12-30 HC Zondag 20 Psalm 84 : 1 en 3 Gezang 103 : 3, 4, 5 en 8 Gezang 174 : 1, 2 en 3 Gezang 106 : 4 Psalm 36 : 2 Welkom in de

Nadere informatie

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij Openbaring 1 Bijna alle vertalingen noemen dit laatste Boek in de Bijbel Openbaring van Johannes, terwijl dit niet de oorspronkelijke titel is. Openbaring begint namelijk met de woorden Openbaring van

Nadere informatie

IEDEREEN IS WELKOM! Themadienst kerk en school Zondag 29 januari 2012 Voorganger: ds. D. Dekker Organist: dhr. A. van Dijk Aanvang: 9.

IEDEREEN IS WELKOM! Themadienst kerk en school Zondag 29 januari 2012 Voorganger: ds. D. Dekker Organist: dhr. A. van Dijk Aanvang: 9. IEDEREEN IS WELKOM! Themadienst kerk en school Zondag 29 januari 2012 Voorganger: ds. D. Dekker Organist: dhr. A. van Dijk Aanvang: 9.30 uur 1 Orgelspel Welkom en mededelingen Zingen: Lied 301: 1 en 2

Nadere informatie

Keuzeteksten. Voor de maaltijd zie Dienstboek een proeve, deel I blz. 1136v.

Keuzeteksten. Voor de maaltijd zie Dienstboek een proeve, deel I blz. 1136v. Keuzeteksten Voor de maaltijd zie Dienstboek een proeve, deel I blz. 1136v. opening 1. Allen zien ernaar uit dat u brood geeft, op de juiste tijd. Geeft u het, dan doen zij zich te goed, opent zich uw

Nadere informatie

Orde I Schrift, zegen en gebed

Orde I Schrift, zegen en gebed Orde I Schrift, zegen en gebed groet en inleidend woord Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Meebouwen aan een betere wereld

Meebouwen aan een betere wereld Meebouwen aan een betere wereld GEBEDSVIERING Ten Bos, zondag 27 september 2015 INTREDELIED: DOOR JOU GEROEPEN WELKOM INLEIDING EN KRUISTEKEN Ik wens u van harte de genade toe + van God, onze Vader, van

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Liturgie. Thema: In gesprek met God

Liturgie. Thema: In gesprek met God Liturgie voor de jeugddienst op zondag 17 januari 2016 in de Hervormde Johanneskerk te Heerde. Aanvang 19.00 uur, samenzang vanaf 18.45 uur. Thema: In gesprek met God Voorganger: Ouderling v. dienst: Medewerking:

Nadere informatie

!""# $ $ %!#% & $ !"# $ - ()*+ $! ' - 33##&# $ # 56$$% ;! 11. Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13

!# $ $ %!#% & $ !# $ - ()*+ $! ' - 33##&# $ # 56$$% ;! <!!()=# ! &>11. Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13 Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13 1 Het volk dat in donkerheid wandelt, ziet een groot licht; over hen die wonen in een land van diepe duisternis, straalt een licht. 2 Gij hebt het volk vermenigvuldigd,

Nadere informatie

PASEN. 31 maart 2013 Protestantse Gemeente Edam. Grote Kerk. Thema: Houd me (niet) vast

PASEN. 31 maart 2013 Protestantse Gemeente Edam. Grote Kerk. Thema: Houd me (niet) vast PASEN 31 maart 2013 Protestantse Gemeente Edam Grote Kerk Thema: Houd me (niet) vast Voorganger ds. Juup van Werkhoven-Romeijn Organist Frans Koning m.m.v. Projectkoor o.l.v. Frans Koning Gerro de Boer,

Nadere informatie

(U wordt verzocht zoveel mogelijk voor in de kerk te gaan zitten)

(U wordt verzocht zoveel mogelijk voor in de kerk te gaan zitten) (U wordt verzocht zoveel mogelijk voor in de kerk te gaan zitten) Organisten: Erik Krooneman en Marijn Krooneman Orgelspel We zingen twee liederen: k Ben reizend naar die stad (Joh. de Heer; nummer 19)

Nadere informatie

ORDE VAN DIENST voor de viering op Zondag 5 juli 2015 in de Dorpskerk aanvang: 10.00 uur

ORDE VAN DIENST voor de viering op Zondag 5 juli 2015 in de Dorpskerk aanvang: 10.00 uur ORDE VAN DIENST voor de viering op Zondag 5 juli 2015 in de Dorpskerk aanvang: 10.00 uur ~ 3 e Zondag van de Zomer ~ Voorganger Ouderling van dienst Diaken Lector Organist Kinderkring Crèche : Drs. Jan

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Liturgie voor de dienst van het Woord waarin we de uitstorting van de Heilige Geest gedenken. EENSGEZIND!

Liturgie voor de dienst van het Woord waarin we de uitstorting van de Heilige Geest gedenken. EENSGEZIND! Liturgie voor de dienst van het Woord waarin we de uitstorting van de Heilige Geest gedenken. EENSGEZIND! Voorganger: ds. P. Molenaar Aanvang van de dienst: 10.45 uur. Ouderling van dienst: M. van Maanen

Nadere informatie

Orde II Schrift, zegen en gebed

Orde II Schrift, zegen en gebed Orde II Schrift, zegen en gebed begroeting Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie