z w a r t e t H e g o u d

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "z w a r t e t H e g o u d"

Transcriptie

1 z w a r t e t H e In Schoonebeek is de NAM weer aardolie aan het winnen. Dat is fijn, want aardolie is heel belangrijk in ons leven. In deze krant lees je waar aardolie vandaan komt en waarvoor je het kunt gebruiken. g o u d Deze krant is gemaakt door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), een bedrijf dat in Nederland olie en aardgas opspoort en uit de grond haalt. Op de volgende pagina lees je meer over de NAM. Bijvoorbeeld hoe lang het bedrijf bestaat, wat de naam betekent en hoe je aan informatie voor een spreekbeurt komt. 1 Aardolie: wat moeten we zonder? 2 Wie of wat is de NAM? Hoe belangrijk is de nieuwe oliewinning in Schoonebeek? 3 Hoe weet je waar je naar aardolie moet zoeken? Hoe komt aardolie de grond uit? Waar wordt de olie verwerkt? 4 Aardolie: hoe lang nog? OPDRACHT OPDRACHT* Copyright: NAM Hoofdkantoor NAM Assen Je weet vast wel hoe de olie eruit ziet die je gebruikt om pannenkoeken mee te bakken. Dat is een dunne vloeistof die uit zonnebloemen of olijven gehaald wordt. De aardolie die bij Schoonebeek op 800 meter diep in de grond zit, is heel anders. Die is juist zwart, taai en stroperig. Die olie is zelfs zo dik dat het te veel geld kostte om de olie uit de grond te halen. Daarom is de NAM in 1996 gestopt met het oppompen van de olie. Maar nu heeft de NAM een slimme manier bedacht om die dikke olie dunner te krijgen: met hete stoom, met een nieuw soort ja-knikkers en door liggende (horizontale) putten te boren! Daarom kan er vanaf begin 2011 wel weer olie uit de grond van Schoonebeek opgepompt worden. Op pagina 3 lees je hoe de NAM dat doet.? Aardolie maakt ons leven heel prettig en gemakkelijk. Je weet nu dat we onszelf in auto s, motoren, vliegtuigen en schepen kunnen verplaatsen dank zij aardolie. En dat ook allerlei spullen van aardolie zijn gemaakt. Verzin zelf nog eens vijf andere voorbeelden?

2 OPDRACHT OPDRACHT*...Het grootste bedrijf in Nederland dat aardgas uit de grond haalt, is de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). Op pagina 1 heb je kunnen lezen dat de aardolie die bij Schoonebeek in de grond zit, te dik is om op te pompen. De NAM heeft daar iets slims op gevonden: we sturen eerst hete stoom in de bodem, zodat de olie dunner en vloeibaarder wordt. Die stoom maken we in een energiecentrale, die we de Warmtekrachtcentrale noemen. De stoom gaat door ondergrondse buizen met allemaal gaatjes de grond in. Als extraatje komt daarbij in de centrale heel wat stroom (elektriciteit) vrij. Dat gebruikt de NAM voor een klein deel zelf, maar er blijft dan nog een heleboel over. Dat gaat naar het elektriciteitsnet. Dat is genoeg om een derde van alle Drentse huishoudens van stroom te voorzien. Oliebehandelingsinstallatie: hier wordt olie en water van elkaar gescheiden Warmtekrachtcentrale: samen met de oliebehandelingsinstallatie is dit het hart van de oliewinning. Hier worden stoom en stroom gemaakt. In de jaren veertig werd bij Schoonebeek olie gevonden. Toen werd de NAM opgericht, vlak na de Tweede Wereldoorlog. Eerst haalde het bedrijf alleen aardolie uit de grond; dat deden ze met de beroemde jaknikkers. Toen ging de NAM verder zoeken en ontdekte dat er veel aardgas diep in de bodem zat. In 1959 werd bij Slochteren in Groningen een groot gasveld gevonden: het Groningen-gasveld. Ook op andere plekken in Nederland en onder de zeebodem bleek veel aardgas te zitten. In 1961 bouwde de NAM het eerste platform waarmee zij midden op de Noordzee aardolie en aardgas uit de grond kon halen. Het aardgas dat we met z n allen gebruiken, komt vooral uit gasvelden in Groningen, Friesland, Drenthe, Noord- en Zuid- Holland en de Noordzee. Vroeger: ja-knikkers Nu: moderne pompen Tot de Tweede Wereldoorlog was Schoonebeek een klein boerendorpje. Er woonden vooral boeren en wat winkeliers. Toen, in de donkere oorlogsjaren, werd er bij toeval aardolie ontdekt bij een olieput die op de grens van Schoonebeek en Coevorden lag. En dat was niet zo n beetje ook! Op 12 september 1943 ging de eerste boorbeitel de grond in om een put te boren die diep genoeg was om de aardolie uit de grond te halen. In april 1944 was het zover: toen kwam de eerste olie uit de grond. Toch duurde het pas tot na de oorlog dat de productie van olie goed op gang kwam. In 1947 werd de Nederlandse Aardolie Maatschappij opgericht. Schoonebeek werd ineens een beroemd dorp. Vooral vanwege de ja-knikkers die overal in het land stonden te pompen. Om te weten hoe aardolie is ontstaan, moeten we ver terug in de tijd. Er was eens, 320 miljoen jaar geleden, een moerassig gebied met ondiepe zeeën. Dat moeras lag op de plek waar Nederland nu ligt. In dat water leefden allerlei planten en dieren. Als die dood gingen, zakten ze naar de bodem. Daar lag dus een dikke laag planten- en dierenresten. Door de bacteriën in het water werden die plantenresten verteerd, tot het een vieze smurrie was geworden. Miljoenen jaren bleef die laag daar liggen. En steeds kwam daar een andere laag op. Want het land veranderde miljoenen jaar later in een woestijn, dus kwam er een zandlaag op. En daarop kwam een grind- en een kleilaag. Die lagen waren zwaar, dus je kunt je wel voorstellen dat de plantenresten steeds meer in elkaar gedrukt werden. Daardoor werd de temperatuur steeds hoger en veranderden die plantenresten in een zwart, olieachtig goedje. l e d d i m s e e n e g t b o j x f l e e z t a e n a k p p r v e r f l g e g a d u u e f p i r l d g n r r e o h w u e o j i m h d t k f a r b p i r c c s o j a r e b u r w h t g f l y m h u i o y s t o o m i t s r m t n y o o r g j e a h f u l g i u t g e i l v k a f i b x v z a a t u De woorden hiernaast staan in de puzzel verstopt. Kun jij ze vinden? aardolie kunststof autorijden geneesmiddel rubber warmte vliegtuig verf makeup stoom

3 zand klei kalksteen kleisteen zoutlaag zandsteen steenkool Het zou mooi zijn als je zo maar ergens een boortoren kon neerzetten om de aardolie even op te pompen. Was het maar zo gemakkelijk! Olie zit niet overal in de bodem, dus moet je eerst uitzoeken waar wél olie in de grond zit. Daarvoor gebruiken we een speciale techniek die seismiek heet. Je kunt het vergelijken met een echo: als je in een put roept, hoor je even daarna je echo. Maar als je in een diepere put roept, hoor je die echo wat later. De specialisten die met seismiek werken (seismologen) werken net zo. Ze sturen lichte trillingen de grond in, bijvoorbeeld met speciale trilauto s. Die hebben een trillende ijzeren plaat die steeds even tegen de grond gedrukt wordt. Computers registreren hoe de trillingen terugkomen. De seismologen lezen daaraan af welke aardlagen er in de ondergrond zitten. Ze weten ook meteen op welke diepte die lagen zitten en waar de olie zit. Als we bijna zeker weten dat er ergens aardolie in de grond zit, doen we altijd eerst een proefboring om uit te vinden of het echt zo is. Want soms hebben wij het mis of is de olie al weggesijpeld. Eerst komt op de plaats waar we willen boren een boortoren te staan. Boren doen we door lange boorbuizen met aan het einde een grote draaiende beitel de grond in te duwen. In de buizen wordt vloeistof gepompt om het losgeboorde gruis weg te spoelen. Als de beitel uiteindelijk bij de gesteentelaag aangekomen is waar aardolie in zit, plaatsen de medewerkers bovenaan de buis een soort kraan. Met deze kraan kunnen we de buis open en dicht draaien, zodat de olie erdoorheen kan stromen wanneer we dat willen. En als er dan inderdaad olie doorheen komt, is dat het bewijs dat er olie in de grond zit! Dat boren duurt ongeveer twee weken per put. Daarna kan de boortoren weer weg, want die hebben we niet meer nodig. Je vraagt je af: hoe komt iemand op het idee om zo diep in de grond naar olie te zoeken? Da s simpel: op sommige plaatsen kwam vroeger de olie vanzelf naar boven geborreld. Daardoor ontstonden er kleine meertjes van olie. De mensen gebruikten die ruwe olie bijvoorbeeld als smeermiddel en in lampen. De mensen konden pas dieper in de grond naar olie zoeken, toen de Amerikaan Edwin Drake in 1859 een manier ontdekte om de wanden van een boorput te verstevigen. Daardoor stortte de put niet meer in en kon hij heel diep in de grond naar olie boren. Zijn eerste put was 21 meter diep. Dat was toen heel wat. Tegenwoordig kunnen de putten wel 3 tot 4 kilometer diep zijn! Als we helemaal zeker weten dat er aardolie in de grond zit, gaan we meer putten boren. Rond Schoonebeek heeft de NAM 73 putten geboord. Die staan op 18 productielocaties in en rond Schoonebeek. Op die locaties staan de pompen die de olie uit de grond zuigen. Samen met de olie komt ook aardgas en water mee naar boven. Het aardgas wordt gescheiden van olie en water. We gebruiken het aardgas voor een deel als brandstof voor de Warmtekrachtcentrale (energiecentrale). Het water dat tijdens de olieproductie mee naar boven komt, gaat door andere pijpleidingen naar Twente. Daar wordt het in een leeg gasveld gepompt. De olie gaat door de pijpleidingen naar de raffinaderij van de oliemaatschappij BP in Lingen (in Duitsland), waar het verder geschikt gemaakt wordt om in bijvoorbeeld benzine en diesel te gebruiken. In en om Schoonebeek lopen overal leidingen boven de grond. Door sommige van die leidingen gaat hete stoom die van de Warmtekrachtcentrale naar de locaties gebracht wordt. Door andere leidingen gaat aardolie die naar de raffinaderij in het Duitse Lingen gebracht wordt. Die pijpleidingen lopen in grote bochten. Dat is nodig omdat de stoom en de olie zo heet zijn. De stoom, maar ook de olie zijn wel 200 C. Als metalen leidingen ineens zo heet worden, gaan ze uitzetten. Maar dan moeten ze wel de ruimte hebben om uit te zetten en weer te krimpen. En dat kan alleen als de leidingen in bochten lopen. Mooi is anders, en daarom heeft de NAM zo veel mogelijk geprobeerd om de leidingen een onopvallende kleur te geven en soms achter dijkjes te verbergen. En ook de pompen en de installaties proberen we zo goed mogelijk te verbergen door ze een onopvallende kleur te geven die past in de omgeving. Nederland Coevorden Schoonebeek Schoonebeek olieveld Emlichheim Aardolie Duitsland Lingen Nordhorn Meppen Lingen raffinaderij De aardolie zit zo n 800 meter onder de grond. Dat is zo n 7 voetbalvelden achter elkaar!

4 OPDRACHT OPDRACHT* De NAM houdt goede buren graag te vriend. Daarom maken we altijd afspraken met de bewoners als we ergens aan de slag gaan. Bijvoorbeeld over de kleuren die de buizen moeten krijgen, of hoe we de buizen zullen verstoppen in de omgeving. Ook doen we graag iets terug voor de bewoners. Zo hebben we in de winter van 2010 voor de bewoners in Schoonebeek een tijdelijke ijsbaan aangelegd en mocht elk gezin een zak oliebollen afhalen. Kijk, da s nou naoberschap! Hoe lang denk jij dat we nog aardolie uit de grond kunnen halen? Dat weet niemand precies. Want er worden nog steeds nieuwe olievoorraden in de bodem gevonden. En we leren ook steeds nieuwe technieken te gebruiken om meer aardolie uit een olieveld te halen. Bijvoorbeeld nu uit het olieveld Schoonebeek! De NAM denkt nog zeker 25 jaar olie naar boven te kunnen halen in Schoonebeek. In totaal zullen dat ruim 120 miljoen vaten aardolie zijn. Zo n vat bevat 159 liter. Dus reken maar uit: dat is ongeveer 16 miljard liter olie! Science fiction? Knappe koppen denken dat de olie wereldwijd in 2060 misschien toch echt op begint te raken. Hoe moeten we dan aan onze energie komen? Sommige mensen hebben al zonnepanelen op het dak, waarmee ze energie opwekken. En je ziet vast wel eens windmolens staan. Daarmee wordt ook energie opgewekt. Maar autorijden is lastig, met een windmolen op het dak. Onderzoekers experimenteren wel met biobrandstoffen en waterstofgas. Het fijne van deze brandstoffen is dat je er zo veel van kunt maken als je zelf wilt. Water en biologisch afval is er immers altijd genoeg. Het probleem is alleen: hoe neem je deze brandstoffen mee in je auto? Maar daar wordt hard aan gewerkt! Olie zit niet in een bel in de grond, en ook niet in een ondergronds meer. Het zit in de zand steenlaag, tussen de zandkorrels. Deze informatiekrant is een uitgave van de NAM. De krant is bedoeld voor groep 7 en 8 van de basisschool. Tekst: Marjolein Rooseboom Tekstproducties Illustraties: Wim de Jong, Assen Fotografie: Shell en NAM Vormgeving en druk: Van Gorcum, Assen Juni adres: NAM: Schepersmaat 2 Postbus 28000, 9400 HH Assen Telefoon (0592) of Sinds de start in 1947 heeft de NAM 250 miljoen vaten olie geproduceerd in Schoonebeek! Wat weet jij van aardolie? Omcirkel het juiste antwoord! 1. Op welke manier zit aardolie in de grond? a. In een enorm oliemeer, dat wordt afgesloten door een zoutlaag. b. In olievaten die op 800 meter diepte liggen. c. In open ruimtes (poriën) die in een zandsteenlaag zitten. 2. Hoeveel vaten aardolie denkt de NAM in 25 jaar uit de grond te halen bij Schoonebeek? a. 12 miljoen b. 120 duizend c. 120 miljoen 3. Hoe heet de techniek waarmee de NAM onderzoekt hoe de bodem eruitziet? a. seismiek b. echoput c. trillingen Bronnen a. b. c. d. e. f. 4. Hoe lang blijft een boortoren staan? a. zolang als nodig is om olie uit de grond te halen b. zolang als nodig is om de put te boren c. 1 maand 5. Wat betekenen de letters NAM? a. Nederlandse Aardgas Maatschappij b. Nationale Aardolie Maatschappij c. Nederlandse Aardolie Maatschappij Oplossingen 1. c 2. c 3. a 4. b 5. c

5 Nieuw-Amsterdam Hernieuwd oliewingebied Erica Warmtekrachtcentrale en oliebehandelingsinstallatie Schoonebeek Klazienaveen Weiteveen N E D E R L A N D D U I T S L A N D z w a r t e t Putten 73 putten verdeeld over 18 oliewinlocaties 44 productieputten 4 observatieputten 25 stoominjectieputten 15 km bovengrondse leidingen Twist H e 1. Warmtekrachtcentrale produceert met ultrapuur water stoom voor de oliewinning. Hierbij wordt ook 120 MW stroom opgewekt. Daarvan wordt 10% zelf gebruikt en gaat 90% naar het openbare stroomnet. 6. Oliebehandelingsinstallatie scheidt olie van water. 7. Olie gaat via de pijpleiding naar de BP-raffinaderij in Lingen en wordt daar geschikt gemaakt voor dagelijkse toepassingen zoals benzine en diesel. g o u d 8. Het productiewater wordt in lege aardgasvelden in Twente geïnjecteerd. Deze velden liggen op 2 kilometer diepte. BP-raffinaderij Olie Water zand/ kleilaag kalk/zandsteenlaag afgedichtende kleilaag 2. De olie in het Schoonebeekveld is stroperig doordat het veel paraffine bevat (een soort kaarsvet). Door toevoeging van stoom wordt de olie warm en daardoor vloeibaar gemaakt. olie 3. De vloeibare olie gaat door het poreuze gesteente naar beneden en wordt opgepompt door hoogrendementspompen. Olie Bentheimer zandsteen Stoom ± 200 C 800 meter Aardgas Water Aardgas Naast olie bevat het veld ook kleine hoeveelheden aardgas. Deze poster hoort bij de aardoliekrant Kijk op

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

Daar loop je warm voor!

Daar loop je warm voor! Aardgas Aardgas: wat is dat? Daar loop je warm voor! In deze krant lees je van alles over aardgas. Je komt te weten wat het is, waar het vandaan komt en waarvoor je het kunt gebruiken. Verder staan er

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

AARDOLIE, HET ZWARTE GOUD

AARDOLIE, HET ZWARTE GOUD AARDOLIE, HET ZWARTE GOUD 10 TIPS OVER DE VOORBEREIDING VAN DE SPREEKBEURT: AARDOLIE, HET ZWARTE GOUD 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Start met het verzamelen van materiaal. Kijk in de bibliotheek en zoek op internet.

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2030

Staatsolie Visie 2030 Staatsolie Visie 2030 In de Staatsolie Visie staat wat ons bedrijf in het jaar 2030 bereikt wil hebben. Wij werken daar voortdurend aan. Onze blik is op de toekomst gericht. Zo willen wij dat Suriname

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Elke dag voldoende aardgas voor iedereen. Het lijkt de normaalste zaak van de wereld, maar dat is het niet.

Nadere informatie

Naam: DELFSTOFFEN. pagina 1 van 10

Naam: DELFSTOFFEN. pagina 1 van 10 Naam: DELFSTOFFEN In de aarde zitten heel veel materialen verborgen, die wij in de loop van de eeuwen hebben ontdekt. Wij kunnen ons geen leven meer voorstellen zonder deze stoffen. Turf werd vroeger gemaakt

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING 19-4-2016 BIBLIOTHEEK ASSEN Over mezelf Zelfstandig onderzoeker en publicist. Sinds 1976 studeer ik op (kern)energie, radioactief afval, aardgas. Veel artikel

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Q&A (ultradiepe) geothermie in Utrecht

Q&A (ultradiepe) geothermie in Utrecht Q&A (ultradiepe) geothermie in Utrecht Algemeen Wat is (ultradiepe)geothermie? Bij geothermie (aardwarmte) wordt de warmte die in de aarde is omhoog gehaald en gebruikt. Door een boring onttrekken we die

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Een proefboring op zee, wat houdt dat in?

Een proefboring op zee, wat houdt dat in? Een proefboring op zee, wat houdt dat in? GDF SUEZ E&P Nederland B.V. voert regelmatig proefboringen uit naar gas op zee. Deze proef boringen worden uitgevoerd op een milieu- en veiligheidstechnisch verantwoorde

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

STAATSOLIE IN BEELD. Vertrouwen in Eigen Kunnen

STAATSOLIE IN BEELD. Vertrouwen in Eigen Kunnen STAATSOLIE IN BEELD Vertrouwen in Eigen Kunnen Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Bron van Energie. NAM in de hedendaagse samenleving

Bron van Energie. NAM in de hedendaagse samenleving Bron van Energie NAM in de hedendaagse samenleving Bron van Energie NAM in de hedendaagse samenleving De NAM Shell en ExxonMobil zijn elk voor vijftig procent aandeelhouder is opgericht in 1947 en houdt

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou?

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou? Deze les is een blokles. Je gebruikt alle stappen van het stappenplan lezen. Je voorspelt waar de tekst over gaat. Je beantwoordt vragen die gaan over: o moeilijke woorden/stukjes tekst o algemene dingen

Nadere informatie

Ik ben de Kaars! De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte. ENERGIE 5 6 GROEP. Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer.

Ik ben de Kaars! De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte. ENERGIE 5 6 GROEP. Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer. ENERGIE Ik ben de Kaars! De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte. Aangeboden door Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer. www.eu.nl -> onderwijs Europese Unie Jongelui!

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. groep 7-8. Klas

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. groep 7-8. Klas Zoeken naar leven groep 7-8 Naam School Werkbladen In NEMO Klas Zoeken naar leven Wat is leven, wat is dood en wat is levenloos? Jij leeft, een plant leeft en een hond ook. Een steen leeft niet. Maar leeft

Nadere informatie

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland H1. Aardgas in Nederland Een Nederlandse energiebron Aardgas is de belangrijkste energiebron van Nederland. Het voorziet in bijna de helft van onze

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst nog niet! Maak eerst deze vraag: Wat weet je van de aardbevingen in Groningen? Schrijf het op in de linkerkolom. Wat weet ik van de aardbevingen? Wat ben ik te weten gekomen?

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kleuren Inleiding Hallo allemaal. Ik hou mijn spreekbeurt over kleuren omdat ik het een leuk en interessant onderwerp vind en ook omdat kinderen er niet zo snel op komen denk ik. Ik heb mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

gerecycled plastic Plastic Hero je brooddoos en je spelcomputer Kunststof Held Alles over plastic recycling Gemaakt van: Naam: Zit onder andere in:

gerecycled plastic Plastic Hero je brooddoos en je spelcomputer Kunststof Held Alles over plastic recycling Gemaakt van: Naam: Zit onder andere in: Alles over plastic recycling Naam: Plastic Hero Gemaakt van: gerecycled plastic Naam in het Nederlands: Kunststof Held Zit onder andere in: je brooddoos en je spelcomputer Opdracht 1: Plastic gezocht!

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Afhankelijk van de natuur vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 December 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73588 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

ALLES OVER PLASTIC RECYCLING

ALLES OVER PLASTIC RECYCLING ALLES OVER PLASTIC RECYCLING Naam: Plastic Hero Gemaakt van: gerecycled plastic Naam in het Nederlands: Kunststof Held Zit onder andere in: je brooddoos en je spelcomputer Opdracht 1: PLASTIC GEZOCHT!

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek

Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek Bevindingen op hoofdlijnen Evert Holleman 4 juli 2016 Zorgen uit de regio Overzicht zorgen op basis van de brief aan Kamp en inventarisatie aanvullende

Nadere informatie

9 januari Start G50-jaar

9 januari Start G50-jaar jaaroverzicht 2009 2 j a a r O v e r z i c h t 2 0 0 9 9 januari Start G50-jaar Tijdens de nieuwjaarsreceptie van de gemeente Slochteren presenteert NAM-directeur Roelf Venhuizen het ontwerp van het kunstwerk

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas

Werkbladen In NEMO. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas Werkbladen In NEMO Energie Naam onderbouw havo/vwo School Klas Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging (bijvoorbeeld de wind en waterstromingen), en aan brandstoffen. Om de energie te

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels.

De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. ENERGIE Ik ben Steenkool! De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. Aangeboden door Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer. www.eu.nl -> onderwijs

Nadere informatie

Dat kan beter vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Dat kan beter vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 August 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/82623 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

De samenwerkende bedrijven van Green Well Westland gaan naar verwachting per jaar 7.000.000 m3 aardgas en 13.000.000 kilo aan CO2 besparen.

De samenwerkende bedrijven van Green Well Westland gaan naar verwachting per jaar 7.000.000 m3 aardgas en 13.000.000 kilo aan CO2 besparen. Fig. 73 6. Wat is het verschil tussen beide verdeelstukken? 7. Teken een verdeelstuk na. 8. Zet pijlen in de buizen in de richting van de warme waterstroom. 9. Wat is de functie van mengklep? 10. Wanneer

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur. banner. Green Science CITAVERDE. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.

Afhankelijk van de natuur. banner. Green Science CITAVERDE. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs. banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Green Science CITAVERDE 12 juli 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/81673 Dit lesmateriaal is gemaakt met

Nadere informatie

Woordenschat les 8.1. Vervuilde grond?

Woordenschat les 8.1. Vervuilde grond? Woordenschat les 8.1 Vervuilde grond? Afgraven en de afgraving Afgraven is de grond of aarde weghalen door te graven. De afgraving is de plaats waar de grond wordt weggenomen. Boren We boren een gat in

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

BRON VAN ONZE ENERGIE

BRON VAN ONZE ENERGIE NAM Aardgas + Martin de Boer, projectleider Henk Heeringa, communicatieadviseur Dinsdag BRON VAN ONZE ENERGIE 1 Agenda - Wie is NAM - Introductie in het Aardgas+ project - Film - Uitdagingen en (initiële)

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Energie opwekken vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Energie opwekken vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 21 October 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/82621 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven?

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Naut Groep 6 thema 1, les 1 Natuurlijke verschijnselen Werkblad 1 Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Zet een kruis voor het goede antwoord. ijs me-ten sla-pen wor-tel voet-bal-len snoep brood le-zen Vul in.

Nadere informatie

NAM Informatiekrant waterinjectie

NAM Informatiekrant waterinjectie O H lie er P ve on ro ld tw jec Sc ik t ho ke on lin eb g ee k Waterinjectie Informatiekrant van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) over de herontwikkeling van het olieveld nabij Schoonebeek

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Door Tessa de Wekker - 25-4-2014, 12:37 (Update 25-4-2014, 12:37) bron: Foto Ton Stanowicki ALPHEN AAN DEN RIJN - Nu is het terrein van Indaver Afvalverwerking

Nadere informatie

Werken in de olie- en gasindustrie

Werken in de olie- en gasindustrie Werken in de olie- en gasindustrie Beste gastdocent, Dit lespakket biedt u de handvatten om een leuke en leerzame gastles te kunnen geven in de groepen 6 t/m 8 van het basisonderwijs. Het bestaat uit kant-en-klaar

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek

Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek Januari 2011 Nieuwsbrief Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek Inhoud 1 Zorgen dat de olie veilig geproduceerd wordt, dat is onze rol 2 Olie, stoom en stroom 3 Zicht op de leidingen 4

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief Drents Archief Meisje met de hoepel Groep 2 Les 3 Speuren in het archief Les 3 Speuren in het archief Samenvatting van de les In het Drents Archief bevindt zich een kistje dat een dubbele bodem blijkt

Nadere informatie

Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek

Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek April 2012 Nieuwsbrief Herontwikkeling olieveld Schoonebeek Editie Schoonebeek Inhoud 1 Dankwoord Roel van Kootwijk 2 NAM en Schoonebeek: goede buren 3 Sporten op Het Bôoveld 4 De hoist en de pro-rod 5

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Milieu Effect Rapportage

Milieu Effect Rapportage Startnotitie Milieu Effect Rapportage - HERONTWIKKELING OLIEVELD SCHOONEBEEK - Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V., april 2004 EP Document Nr.: EP200402201228 Eigenaar: Mimi Eelman / Eric Dorenbos Revisie

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie