Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e"

Transcriptie

1 Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e Eindrapportage van de taskforce Redesign Ba-curriculum en Standpunt College van Bestuur Intern Mei 2011 Where innovation starts

2 Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e Management samenvatting en Standpunt College van Bestuur

3 Inhoudsopgave Management samenvatting... 2 Management summary... 4 Standpunt CvB over Eindrapportage Taskforce Redesign Bachelorcurriculum... 6 EB position on the Final Report of the Taskforce Redesign Bachelor Curriculum Inleiding Werkwijze taskforce Structuur van deze rapportage Visie op de TU/e-ingenieur van de toekomst Missie TU/e Strategisch Plan, TU/e Commissie Veerman Toekomstige technologische ontwikkelingen Visie op de ingenieurs in de 21 e eeuw Gevolgen voor het toekomstige TU/e-bacheloronderwijs Bouwstenen en ontwerpeisen Instroom Rendementen Eisen aan herontwerp Bacheloropleidingen Aanbevelingen voor herontwerp bacheloropleidingen Structuur Gemeenschappelijke basis Majors Keuzeruimte Substantiële component in de maatschappij- en geesteswetenschappen (USE) Niveau differentiatie Coaching Studeerbaarheid TU/e Bachelor School Aanbevelingen voor implementatie Lijst met accroniemen Referenties Bijlage 1 Opdrachtomschrijving Bijlage 2 Shortlist competenties ingenieurs van de toekomst in ACQA

4 Management samenvatting Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e Eindrapportage van de taskforce Redesign Ba-curriculum De TU/e heeft al jaren te maken met grote problemen op het gebied van de instroom en de studierendementen. Om beide problemen aan te pakken, heeft het CvB de taskforce Redesign Bacurriculum ingesteld, met als opdracht te komen met een voorstel voor een herontwerp van de bacheloropleidingen. Uitgangspunten bij dit herontwerp zijn: dat de TU/e opleidingen aanbiedt die diverse typen bètascholieren aanspreken en dat iedere student met een VWO-diploma in één van de natuurprofielen met een redelijke inspanning binnen 4 jaar een bacheloropleiding moet kunnen afronden. De taskforce is begonnen met het definiëren van het profiel van de ingenieur van de toekomst. Ze constateert dat niet kan worden gesproken van de ingenieur van de toekomst, maar dat er meerdere ingenieurs van de toekomst zijn, met de volgende kenmerken: elke ingenieur is multidisciplinair (waarbij het gaat om zowel technische, als niet-technische disciplines); heeft een eigen unique selling point of specialisme; heeft een sterk analytisch vermogen en is innovatief en probleemoplossend; de ingenieur wordt nog belangrijker als schakel tussen techniek en maatschappij en moet kunnen werken in een globaliserende wereld (communiceren en samenwerken) ; de TU/e-opleiding is voor de ingenieur een startpunt, die haar voorbereidt op voortdurende vernieuwing en ontwikkeling (levenslang leren). Een gedetailleerde analyse van het instroomprobleem laat zien dat de TU/e momenteel vooral concrete bèta studenten (i.e. intrinsiek voor techniek gemotiveerde) aantrekt, terwijl dit nationaal gezien maar 17% van de populatie bèta-scholieren omvat. De Taskforce concludeert dat het duidelijk is dat de TU/e haar markt kan verruimen door het onderwijsaanbod aantrekkelijk te maken voor de carrière bèta s en de mensgerichte generalistische bèta s. De volgende bouwstenen zijn essentieel voor de vernieuwing van het Ba-curriculum: Bachelor verbreden met mensgerichte en management vakken: vanwege focus op ingenieur van de toekomst; om andere typen bèta s te trekken. Meer differentiatie in bacheloropleidingen: zowel breed eerste jaar als snelle specialisatie moet mogelijk zijn; tijdstip van keuze major variabel maken, overstappen naar andere opleiding met zo min mogelijk studievertraging; meer keuzeruimte aanbieden in vakken zodat verschillende typen bètastudenten hun interesse kunnen volgen en talenten kunnen ontwikkelen; meer flexibiliteit in vormgeving eigen studietraject: design your own study. Noodzakelijke voorwaarden hiervoor: zo min mogelijk organisatorische obstakels; studenten worden begeleid door professionele coaches; een mentaliteitsverandering binnen de TU/e t.o.v. niet-concrete bèta s. De analyse van het rendementsprobleem leidt tot de volgende bouwstenen voor de vernieuwing van het Ba-curriculum: grotere onderwijselementen (studieonderdelen) minder elementen parallel en meer ruimte voor zelfstudie minder herkansingen voor tentamens en compensatoir toetsen coaching van studievoortgang en keuzes creëren van meer commitment bij studenten De kern van het herontwerp is dat de TU/e moet veranderen van aanbodgericht onderwijs, naar vraaggestuurd onderwijs, waarbij de student centraal komt te staan en niet het onderwijsprogramma. Het onderwijs wordt zo ingericht dat voor studenten design your own study mogelijk wordt. Dit vraagt niet alleen een organisatorische verandering, maar ook een mentale verandering binnen de 2

5 organisatie. Het door de taskforce gepresenteerde herontwerp vormt een integraal geheel aan maatregelen die bijdragen aan het op gang brengen van deze mentale verandering: 1. Structuur: de TU/e bacheloropleiding biedt een structuur waarbinnen iedere student haar eigen unieke pad kan doorlopen. a. Een pad van 180ec is opgebouwd uit vier componenten die elkaar gedeeltelijk zullen overlappen: (i) een gemeenschappelijke basis (30 ec), (ii) een major (90 ec), (iii) keuzeruimte (60 ec), met in het totale pad (iv) een substantiële component in de maatschappij- en geesteswetenschappen (25 ec). b. Niveaudifferentiatie: Alle studieonderdelen krijgen een niveau aanduiding. Er wordt onderscheid gemaakt in drie verschillende niveaus voor studieonderdelen, waarbij een minimum eis zal worden gesteld aan het aantal studieonderdelen dat gehaald moet worden op het hoogste niveau voor het toekennen van het BSc-diploma. 2. Coaching: Bachelorstudenten krijgen coaching vanaf de vooraanmelding (intakegesprek) tot en met de masterkeuze, waarbij niet alleen aandacht zal zijn voor studieloopbaanbegeleiding maar ook voor de begeleiding van de persoonlijke ontwikkeling (en de planning daarvan), en voor het ontwikkelen van een persoonlijke identiteit als Ingenieur. 3. Studeerbaarheid wordt vergroot door: a. overzichtelijke blokken van maximaal 3 vakken parallel (waarvan maximaal één project of OGO vak), dus grotere onderwijseenheden van gelijke omvang; b. meer zelfstudie, minder contacturen en meer opdrachten per vak en deze te faciliteren door het bieden van meer on-campus werkplekken; c. deelname aan herkansing te beperken; d. toetsingsmomenten spreiden om concurrentie te voorkomen en werklast te verdelen; e. compensatoire beoordelingstrategieën hanteren binnen en tussen studieonderdelen; f. het experimenteren met vernieuwende onderwijsvormen en ICT ondersteuning in het onderwijs ter activering van de studenten. Een major is een pakket van 90 EC dat een student toegang moet bieden tot tenminste één, maar bij voorkeur meerdere masteropleidingen. De huidige bacheloropleidingen worden omgezet in één of meerdere majors. Hierbij blijven verschillende onderwijsmodellen naast elkaar mogelijk. Immers, diversiteit in ingenieurs van de toekomst, maar ook een grotere diversiteit aan studenten, vraagt om diversiteit in onderwijsmodellen. De ambitie is om op termijn majors te kunnen aanbieden, waarvan een aantal nieuw te ontwikkelen. Om de combinatie van de bovenstaande voorstellen te kunnen realiseren en om te voldoen aan de eis dat er minimale organisatorische obstakels moeten zijn, adviseert de taskforce om alle paden onder te brengen in een TU/e Bachelor School. Voor een succesvolle implementatie van de grote veranderingen die de taskforce voorstelt is betrokkenheid vanuit en gevoel van eigenaarschap binnen de TU/e-gemeenschap noodzakelijk. De taskforce doet de volgende aanbevelingen aan het College van Bestuur: 1. Gelet op de urgentie van de problemen van de TU/e streven naar snelheid in besluitvorming over het herontwerp van het bacheloronderwijs. 2. Zo spoedig mogelijk starten met de procedure voor het benoemen van de directeur van de Bachelor School. 3. Een nieuwe taskforce instellen die, in afwachting van de benoeming van de directeur van de Bachelor School, de opdracht krijgt om: a. op korte termijn draagvlak te verwerven onder de TU/e gemeenschap voor de plannen voor het bacheloronderwijs, b. voorbereidend werk te verrichten voor implementatie. 4. Creëren van de condities die nodig zijn voor het realiseren van de majeure verandering in het bacheloronderwijs die wordt voorgesteld. Het proces van curriculumvernieuwing vraagt om zorgvuldige evaluatie en innovatieondersteuning. Daarnaast zijn volgens de taskforce twee randvoorwaarden noodzakelijk om de beoogde vernieuwing te doen slagen, nl (i) goed onderwijs behoeft facilitering, en (ii) goed onderwijs verdient erkenning en beloning. Beide condities worden in de rapportage met een aantal voorbeelden van relevante aspecten toegelicht. 3

6 Management summary A future-proof and student-oriented Bachelor s phase for Eindhoven University of Technology Final report of the Redesign BSc curriculum task force TU/e has had serious problems with student intake and success rates for some years now. To resolve both these issues, the EB instated a taskforce entitled Redesign BSc curriculum which was to make a proposal for the redesign of the Bachelor s programs. The starting points of this redesign are: that TU/e offers programs that appeal to various categories of students of science and that every student with a VWO (pre-university) diploma in one of the sciences should be able to complete the Bachelor s phase within four years. The taskforce began by defining the profile of the future engineer. Its first conclusion was that there is no such thing as the engineer profile of the future, but rather a number of engineers, with the following characteristics: every engineer is multidisciplinary (with knowledge of both technical and non-technical disciplines); has an own unique selling point or specialism; has strong analytical skills and is innovative and solution-oriented; the engineer will become more important as a link between technology and society and must be able to work in a globalizing world (communication and cooperation); the completed TU/e program is only the starting point for the engineer, preparing him or her for a career of continuous innovation and development (lifelong learning). A detailed analysis of the intake issue shows that TU/e presently attracts mainly pure science students (i.e. intrinsically attracted to engineering), while at the national level these make up only 17% of the science students. The taskforce concludes that TU/e can broaden its market by making the curriculum more attractive to the career scientists and the people-oriented generalist scientists too. The following essential building blocks are needed to redesign the BSc curriculum: Broaden Bachelor s programs with social and management subjects: as part of the focus on the engineers profiles of the future; to attract other categories of science students. More differentiation in Bachelor s programs: offer both a general first-year program and a fast specialized program; offer more than one opportunity for students to choose a major; as fluid as possible transfer to an alternative program; offer more variety in subjects so that various categories of science students can develop their interests and talents; offer more flexibility in designing a personalized study program: design your own study. Preconditions: as few as possible organizational obstacles; students are supervised by professional coaches; a change of mentality at TU/e with regard to non-pure science. The analysis of the student success rate leads to the following building blocks for revising the BSc curriculum: more extensive modules (study components); less parallel study components and more emphasis on self-study; less exam resits and opportunities to compensate for failed study components; coaching in connection with academic progress and choices; foster more commitment among the students. The core of the redesign is that TU/e has to change from a supply-driven university into a demanddriven university, whereby the student will become the focus, rather than the curriculum. The programs will be designed so that students will be able to design their own study. Alongside an organizational transformation, this will also require a change of mentality within the organization. The 4

7 redesign proposed by the taskforce forms an integrated whole of measures that are to contribute to getting this change of mentality underway: 1. Structure: the TU/e Bachelor s program offers a structure in which each student can follow their own unique path. a. A path of 180 ECTS credits is made up of four overlapping components: (i) a common general component (30 ECTS credits), (ii) a major (90 ECTS credits), (iii) elective subjects (60 ECTS credits), and throughout the path (iv) a substantial component of social sciences and humanities (25 ECTS credits). b. Level differentiation: All study components will be accorded a level. Three different levels will be distinguished, and a minimum number of study components will need to be passed at the highest level in order to achieve the BSc diploma. 2. Coaching: Bachelor's students will receive coaching starting from their preliminary registration (intake) up until their choice for a Master s. Alongside academic counseling they will also receive personal development (and planning) counseling and supervision in the development of a personal identity as Bachelor of Science. 3. The feasibility of the study is increased by: a. clearly structured blocks of maximum 3 parallel subjects (of which maximum one project or DBL subject), thus more extensive modules, all of the same size; b. more self-study, less contract hours and more assignments per subject, facilitated by providing more on-campus workspaces; c. limiting the opportunities for resits; d. spreading tests and exams evenly to prevent competition between the subjects and to spread the workload; e. applying compensatory assessment strategies within and between study components; f. experiments with innovative teaching methods and ICT teaching support in order to activate the students. A major is a package of 90 ECTS credits that is to provide a student with access to at least one, but preferably more than one Master s programs. The current Bachelor s programs will be converted into one or more majors. It will remain possible to use various teaching models alongside each other. After all, diversity in the engineers profiles of the future, and diversity in the categories of student attracted to the university, demands diversity in teaching models. The ambition is to offer majors in the future, some of which will be newly developed. In order to achieve the combination of the above-mentioned proposals, and to meet the requirement of minimal organizational obstacles, the taskforce recommends bringing all paths under one single TU/e Bachelor s School. Successful implementation of the major changes proposed by the taskforce requires commitment based on a sense of ownership on the part of the TU/e community. The taskforce has the following recommendations for the Executive Board: 1. In light of the urgency of TU/e s problems, strive for fast decision-making on the redesign of the Bachelor s phase. 2. Initiate the procedure for appointing the Director of the Bachelor s School as soon as possible. 3. Establish a new taskforce which will be assigned to do the following in the interim period while the Director of the Bachelor s School is being recruited: a. foster the support of the TU/e community for the Bachelor s phase plans in the short term; b. make preparations for the implementation of the proposals. 4. Create the conditions that are required for achieving the major changes proposed for the Bachelor s phase. The process of curriculum redesign demands careful evaluation and innovational support. Furthermore, the taskforce sees two preconditions for the success of the redesign, namely (i) good education must be facilitated, and (ii) good education must be recognized and rewarded. Both preconditions are explained in the report and a number of examples are provided. 5

8 Standpunt CvB over Eindrapportage Taskforce Redesign Bachelorcurriculum De bacheloropleidingen van de TU/e zijn inhoudelijk van hoog niveau. Desondanks is er al jaren sprake van ernstig tekortschietende instroomcijfers en studierendementen. Daardoor kan niet of niet volledig worden voldaan aan politieke wensen en maatschappelijke behoeften en verliest de TU/e aanzien, marktaandeel en daardoor inkomsten. Incrementele maatregelen om deze problemen aan te pakken, hebben onvoldoende resultaat opgeleverd. In lijn met het begin dit jaar gelanceerde Strategisch Plan TU/e 2020 heeft het College van Bestuur daarom gekozen voor een meer fundamentele aanpak van de problematiek, gebaseerd op succesvolle ontwikkelingen en resultaten elders. De uitdaging is een aantrekkelijke en studeerbare opleidingsbrug te slaan tussen enerzijds de (steeds meer) gedifferentieerde onderwijsbehoeften van potentiële studenten en anderzijds de groeiende en ook (steeds meer) gedifferentieerde behoeften aan ingenieurs op de arbeidsmarkt c.q. in de samenleving. Met het oog hierop heeft Rector Magnificus Hans van Duijn in januari van dit jaar een taskforce Redesign Bachelorcurriculum ingesteld onder voorzitterschap van em.prof.dr. Tjeerd Plomp en bestaande uit vijf hoogleraren, twee opleidingsdirecteuren, vier studenten en een beleidsmedewerker. Opdracht aan de taskforce was te komen met een goed onderbouwd voorstel voor een zodanig herontwerp van het bachelorprogramma, dat: het bacheloraanbod van de TU/e aantrekkelijk en toegankelijk wordt voor een grotere groep studenten, met name verschillende typen bètastudenten zoals die worden onderscheiden in het zogenaamde Bèta Mentality Model (te weten: concrete bèta's, carrièrebèta's en mensgerichte generalisten) (doel: instroomvergroting); iedere student met een vwo-diploma (N-profiel) met een redelijke inspanning binnen vier jaar de opleiding kan afmaken (doel: rendementsverbetering). Medio mei heeft de Taskforce haar eindrapportage aangeboden aan het College van Bestuur, na voorlopige conclusies en voorstellen besproken te hebben met het College, het Bestuurlijk Overleg en het Overleg Opleidingsdirecteuren. Het College van Bestuur is tevreden over de snelheid en degelijkheid waarmee de taskforce zich van haar taak heeft gekweten. Het onderschrijft op hoofdlijnen de visie en de voorstellen van de taskforce en doet al het nodige om voortvarend van start te kunnen gaan met een planmatige implementatie van het voorgestelde herontwerp van het bacheloronderwijs. Inzet daarbij is binnen een jaar zover gevorderd te zijn dat de studenten die in september 2012 instromen in de bacheloropleidingen van de TU/e, tenminste voor een belangrijk deel al van de vruchten van de ingezette veranderingen kunnen profiteren. Met de volledige verdere uitrol van het herziene bachelorcurriculum zullen naar verwachting enkele jaren gemoeid zijn. Met de taskforce deelt het College van Bestuur de volgende overwegingen: (1) Er is niet één ingenieur van de toekomst. Ingenieurs moeten een rol kunnen spelen in verschillende toekomstscenario's en in hun professionele leven verschillende rollen kunnen vervullen. Het bacheloronderwijs van de TU/e moet daarom opleidingsmogelijkheden bieden voor meerdere typen ingenieurs van de toekomst. Dat vraagt om meer differentiatie en om meer individuele ruimte voor het ontwikkelen van eigen talenten door studenten. (2) Het bacheloronderwijs zal aantrekkelijk moeten zijn voor zowel 'concrete bèta's' (intrinsiek gemotiveerd door techniek) als voor 'carrièrebèta's' (gemotiveerd door carrièreperspectieven) en 'mensgerichte generalisten' (willen bijdragen aan oplossen van maatschappelijke problemen). Bovendien zal het open moeten staan voor alle scholieren met een natuurkundeprofiel (dus ook scholieren met een N-profiel zonder Wiskunde B en Natuurkunde). Op dit moment trekt de TU/e vooral concrete bèta's aan en slechts zeer beperkt carrièrebèta's en mensgerichte generalisten. Om daarin verandering te brengen zal het bachelorcurriculum moeten worden verbreed met 6

9 mensgerichte en managementvakken en zal er meer differentiatie- en keuzeruimte moeten worden geboden aan individuele studenten. (3) Gezien de ervaringen met rendementsverbeterende maatregelen elders vraagt het probleem van de tekortschietende rendementen om: grotere onderwijselementen; minder elementen parallel; meer zelfstudie; minder herkansingen; compensatoire beoordelingsstrategieën (middelen van toetsresultaten binnen een studieonderdeel of tussen studieonderdelen); intensieve coaching van studievoortgang en keuzes; meer committment van studenten. Het College van Bestuur neemt de volgende, door de taskforce voorgestelde kernelementen voor het herontwerp van de bacheloropleidingen over: (1) Structuur De TU/e-bacheloropleiding biedt een structuur waarbinnen elke student naar eigen keuze zijn/haar eigen unieke pad kan doorlopen. Een pad van 180 EC is opgebouwd uit vier componenten: een gemeenschappelijke basis (30 EC), bestaande uit zes componenten die de verschillende dimensies van de Eindhovense ingenieur weerspiegelen, te weten: wiskunde, natuurwetenschappen, engineering, design, humanities & social sciences en professionele vaardigheden); een major in een richting die aansluiting geeft op tenminste één maar liefst meerdere van de masteropleidingen (90EC) (om te beginnen worden de bestaande bacheloropleidingen en zo mogelijk ook de bestaande speciale bachelorprogramma's op basis van de bestaande CROHO-posities omgezet in een major; in een later stadium kunnen nieuwe CROHO-posities worden verworven voor nieuwe majors); onderdeel van elke major is een bachelor eindproject van 10 EC (eventueel uit te breiden met 5 EC uit de keuzeruimte); keuzeruimte (60EC, waarvan tenminste 30 EC volledig vrij in te vullen door student); een substantiële component geestes- en maatschappijwetenschappen (aangeduid met 'USE', wat staat voor User Perspective, Societal Perspective en Enterprise Perspective) (25 EC), die een samenhangend geheel vormt. De componenten 'gemeenschappelijke basis' en/of 'USE' zullen enige overlap hebben met een major of een groep van majoren. Samen zullen de vier componenten in ieder geval 180 EC vormen. Alle studieonderdelen krijgen een niveauaanduiding. Er worden drie verschillende niveaus onderscheiden, respectievelijk inleidend, verdiepend en specialiserend (gevorderd), waarbij een minimumeis zal worden gesteld aan het aantal studieonderdelen dat behaald moet worden op het hoogste niveau om in aanmerking te kunnen komen voor een BSc-diploma. (2) Coaching Bachelorstudenten krijgen coaching vanaf de vooraanmelding (intake-gesprek) tot en met de masterkeuze. Daarbij zal niet alleen aandacht worden gegeven aan studieloopbaanbegeleiding maar ook aan de begeleiding van persoonlijke ontwikkeling (inclusief de planning daarvan) en het ontwikkelen van een persoonlijke identiteit als ingenieur. (3) Studeerbaarheid De studeerbaarheid van de bacheloropleidingen wordt vergroot door: overzichtelijke blokken van maximaal drie studieonderdelen parallel (waarvan tenminste één een project), dus grotere onderwijseenheden van gelijke omvang (5 EC of veelvoud hiervan); meer zelfstudie, minder contacturen en meer opdrachten per vak en deze te faciliteren door het bieden van veel meer on-campus werkplekken; beperktere herkansingsmogelijkheden (voorwaarde: minimaal een 4 voor het eerste tentamen, één herkansing en daarna vak overdoen); 7

10 spreiding van toetsingsmomenten om concurrentie tussen vakken te voorkomen en werklast beter te verdelen; compensatoire beoordelingsstrategieën binnen en tussen studieonderdelen; experimenteren met vernieuwende onderwijsvormen en ICT-ondersteuning in het onderwijs ter activering van studenten. Een programma wordt geacht studeerbaar te zijn indien: een honorsstudent in principe in 2,5 jaar zijn/haar diploma kan behalen (honorsstudenten ronden in 3 jaar dus meer dan de reguliere 180 EC af); een gemiddelde student in 3 jaar zijn/haar diploma kan behalen; alle herinschrijvers na het eerste jaar in staat zijn het programma binnen vier jaar na de start met een diploma af te sluiten. Uitgangspunt hierbij een studie-inzet van 1680 uur per jaar. Met de taskforce is het College van Bestuur van mening dat het vernieuwde bacheloronderwijs organisatorisch het beste gestalte kan krijgen door het onder te brengen in één TU/e Bachelor College. Dat is ook gewenst om de kwaliteit van de verschillende individuele studiepaden goed te kunnen borgen. Daarnaast kan door instelling van het Bachelor College ook in organisatorische en bedrijfsmatige zin efficiencywinst worden geboekt. Positie, taken en bevoegdheden van het TU/e Bachelor College en van de directeur/dean van dit college behoeven naar de mening van het College van Bestuur nog verdere uitwerking. Het College van Bestuur heeft dr. ir. A.M.C. Lemmens aangewezen als beoogd Dean van het TU/e Bachelor College. Het college zal op zijn voordracht zo snel mogelijk de leden van het team aanwijzen dat onder diens leiding tot taak krijgt: op korte termijn binnen de universiteitsgemeenschap draagvlak te verwerven voor de beoogde herinrichting van het bacheloronderwijs; op korte termijn de kernelementen voor het herontwerp van de bachelor-opleidingen en de opzet van het TU/e Bachelor College in goed overleg met medewerkers en bestuurders van faculteiten en diensten uit te werken; op korte termijn een plan op te stellen voor de implementatie van de herinrichting van de bacheloropleidingen en een raming te maken van de transitie- en opstartkosten (bijv. voor projectmanagement, curriculum-ontwikkeling, inhuur experts, tijdelijke extra financiering van personele uitbreidingen in afwachting van later optredende positieve inkomsteneffecten, communicatie en marketing); op korte termijn een analyse te maken van enerzijds te verwachten structurele kostenbesparingen (bijv. via verhoging onderwijsproductiviteit en versnelling van het studietempo) en inkomstenstijgingen (bijv. via groei marktaandeel en hogere rendementen en output) als gevolg van de invoering van het vernieuwde bacheloraanbod en anderzijds te verwachten structurele kostenstijgingen (bijv. voor uitbreiding aantal studieloopbaancoaches, uitbreiding onderwijsaanbod in geestes- en maatschappijwetenschappen door middel van inkoop of uitbreiding van wetenschappelijke staf, management Bachelor College); het implementatieproces in goede banen te leiden en te coördineren en op afgesproken momenten over de voortgang en de afronding van het proces te rapporteren aan het College van Bestuur. Het College van Bestuur benadrukt dat bij de herinrichting van het basisonderwijs de nodige aandacht moet worden geschonken aan het onderwerp kwaliteitszorg en dat de kwaliteit en het niveau van het bacheloronderwijs in de nieuwe (organisatorische opzet) maximaal moeten worden geborgd. Bedrijfsmatig gezien hanteert het College van Bestuur nadrukkelijk het uitgangspunt dat de structurele meerkosten van het vernieuwde bachelorstelsel in steady state tenminste volledig gedekt zullen moeten kunnen worden uit de extra inkomsten die dit genereert. Daarmee stelt het college impliciet ook de randvoorwaarde dat structurele financiële verplichtingen die gaande het transitieproces worden aangegaan, in ieder geval gebonden zijn aan de randvoorwaarde dat ze volledig gedekt kunnen worden uit realistisch geprognosticeerde (latere) inkomstenstijgingen als gevolg van de hervorming van het bacheloraanbod. In het algemeen geldt voor het aangaan van financiële verplichtingen in het kader van het transitieproces daarnaast de restrictie dat deze moeten passen binnen de in opvolgende begrotingen voor het transitieproces geraamde budgetten op zowel centraal als decentraal niveau. Het College van Bestuur zet zich ervoor dat de komende jaren 8

11 voldoende centrale financiële middelen beschikbaar komen ter dekking van de transitiekosten. Deze zijn in principe overigens alleen bestemd voor het dekken van kosten die niet ten laste gebracht kunnen worden van afzonderlijke faculteiten of diensten. Voor het overige zullen dus decentrale middelen ingezet moeten worden voor het bekostigen van de transitie- en opstartkosten. Aan de hand van de door dr.ir. Lemmens en zijn team op te stellen raming van de transitie- en opstartkosten en analyse van structurele lasten- en bateneffecten zal het College zo spoedig mogelijk een globaal financieel meerjarenkader voor het transitieproces vaststellen. Het College van Bestuur gaat ervan uit dat de door de taskforce onder leiding van em.prof. Plomp geïnventariseerde aandachtspunten bij de uitwerking en verwezenlijking van de plannen de nodige aandacht krijgen. Tot slot, het rapport van de taskforce Redesign Bachelorcurriculum is voor het College van Bestuur aanleiding zich nader te beraden op aard, opzet en positie van een mogelijk University College. 9

12 EB position on the Final Report of the Taskforce Redesign Bachelor Curriculum TU/e s Bachelor s programs provide high quality teaching. Despite this, intake figures and success rates have been very poor for some years now. The upshot of this is that political and social expectations are not met, TU/e s reputation is damaged and so market share and thus income are lost. Incremental measures to solve these problems have not led to the desired results. In line with the TU/e Strategic Plan 2020 released earlier this year, the Executive Board has decided on a more fundamental approach to the problem, based on successful developments and results elsewhere. The challenge is to build an attractive program of education that is feasible for the students, that on the one hand meets the increasingly differentiated educational demands of prospective students and on the other the increasingly differentiated demands placed on engineers in the labor market and in society in general. In this light, Rector Magnificus Hans van Duijn established a Taskforce Redesign Bachelor Curriculum, chaired by emeritus professor Tjeerd Plomp and made up of five professors, two Directors of Studies, four students and a policy adviser. The taskforce s assignment was to prepare a well-founded proposal for redesign of the Bachelor s program so that: TU/e s Bachelor s programs will become attractive and accessible to a larger group of students, and in particular various categories of students of science as these are distinguished in the so-called Beta Mentality Model (being: pure science students, career science students and people-oriented generalists ) (objective: increased student intake); every student with a VWO (pre-university) diploma (science-profile) can successfully complete the program within four years with reasonable effort (objective: increase success rates). The taskforce submitted its final report to the Executive Board in mid May, after having first discussed its provisional findings with the ExecutiveBoard, the Board of Deans (Bestuurlijk Overleg) and the Joint Directors of Studies (Overleg Opleidingsdirecteuren). The Executive Board is satisfied with the speed and thoroughness with which the taskforce executed its assignment. In general, it endorses the taskforce s vision and the proposals and is taking all appropriate steps to facilitate fast and programmatic implementation of the redesign of the Bachelor s phase. The goal is to have made sufficient progress during the coming year so that students who enter a TU/e Bachelor s program in September 2012 will profit from most of the changes resulting from the redesign. After 2012 we expect it will take a few more years to complete the roll-out of the redesigned Bachelor s phase. The Executive Board concurs with the following conclusions reached by the taskforce: (1) There is no single profile of the Engineer of the future. Engineers will need to be able to play a part in various future scenarios and fulfill various roles during their working lives. Therefore, TU/e s Bachelor s programs must offer study opportunities for various categories of Engineers of the future. This will require more differentiation and more individual freedom for students to develop their own specific talents. (2) The Bachelor s phase will need to be made attractive to both 'pure science students (intrinsically attracted to engineering), career science students (motivated by career perspectives) and peopleoriented generalists (motivated to find solutions for social issues). Moreover, it will also need to be accessible to all students with a science profile (thus including science profile students who did not sit Mathematics B and Physics at secondary school). At present, TU/e draws mainly pure science students and only very few career science students and people-oriented generalists. To change this the Bachelor curriculum will need to be expanded with social and management subjects, and more differentiation and freedom of choice will need to be offered to the students. 10

13 (3) Successful strategies to increase yield in other institutions involved the following measures: more extensive modules; less parallel modules; more self-study; less resits; compensatory assessment strategies (averaging test results within a study component or between study components); intensive coaching in connection with academic progress and choices; fostering more student commitment. The Executive Board concurs with the following Bachelor s phase redesign core elements proposed by the taskforce: (1) Structure The TU/e Bachelor s program offers a structure within which every student can follow their own unique path. A path of 180 ECTS credits is made up of four components: a common general component (30 ECTS credits), made up of six disciplines that reflect the various dimensions of the TU/e Bachelor of Science, namely: mathematics, natural sciences, engineering, design, humanities & social sciences and professional skills); a major that provides access to at least one, but preferably more Master s programs (90 ECTS credits) (to start with, the existing Bachelor s programs, and where possible the existing Special Bachelor s programs, will be converted to a major system on the basis of the existing CROHO (Central Register of Higher Education Programs) accreditations; in a later phase new CROHO accreditations can be acquired for new majors); a Bachelor s final project of 10 ECTS credits will be a component of every major (this may optionally be expanded with 5 ECTS credits from the elective quota); elective quota (60 ECTS credits, of which a minimum of 30 ECTS credits can be unconditionally determined by the student); a substantial component of humanities and social sciences (known as 'USE': User Perspective, Societal Perspective and Enterprise Perspective ) (25 ECTS credits), that form a cohesive whole. The 'common general component' and/or USE will have some overlap with a major or group of majors. The four components will in any case amount to 180 ECTS credits. All study components will be accorded a level. Three separate levels will be distinguished, namely introductory, advanced and specialized, whereby a minimum number of study components will need to be passed at the highest level in order to be awarded the BSc diploma. (2) Coaching Bachelor's students will receive coaching starting from their preliminary registration (intake) up until their choice for a Master s. Alongside academic counseling they will also receive personal development (and planning) counseling and supervision in the development of a personal identity as Bachelor of Science. (3) Feasibility of the study The feasibility of the Bachelor s programs will be increased by: clearly structured blocks of a maximum of three parallel subjects (of which at least one project), i.e. more extensive modules, all of the same size (5 ECTS credits or a multiple thereof); more self-study, less contract hours and more assignments per subject, facilitated by providing more on-campus workspaces; less opportunities to resit exams (conditions: a minimum grade of 4 for the first attempt, one opportunity to resit, and if this fails the subject has to be repeated); spreading tests and exams evenly to prevent competition between the subjects and to spread the workload; compensatory assessment strategies within and between study components; experiments with innovative teaching methods and ICT teaching support in order to activate the students. 11

14 A program is considered feasible if: in principle, an honors student can achieve their diploma in 2.5 years (i.e. honors students can achieve more than the standard 180 ECTS credits in 3 years); an average student can achieve their diploma in three years; all students who re-register after the first year can successfully complete the program within four years from the start. This is based on a study workload of 1680 hours per year. The Executive Board agrees with the taskforce that the most efficient organizational structure of the redesigned Bachelor s phase is a single TU/e Bachelor College. Such a structure is also desirable to be able to guarantee the quality of the various individual study paths. Furthermore, establishing a Bachelor College will also lead to more organizational and operational efficiency. The Executive Board is of the opinion that the position, tasks and authorities of the TU/e Bachelor College and the Director and Dean of this College need more elaboration. The Executive Board has appointed dr. A.M.C. Lemmens as the intended Dean of the TU/e Bachelor College. He will nominate the members of a transition team, and the Board will appoint these as soon as possible. Under his leadership the team will be assigned the following tasks: foster the support of the university community in the short term for the proposed redesign of the Bachelor s phase; elaborate, in the short term, the core elements of the redesign of the Bachelor s phase and the plans for the TU/e Bachelor College, in consultation with the faculty and services staff members and directors; prepare a plan in the short term to implement the redesign of the Bachelor s programs and make an estimate of the transition and start-up costs (for example costs of project management, curriculum development, consultancy, temporary extra financing of additional staffing in anticipation of longer term positive income effects, and communication and marketing); prepare an analysis in the short term of, on the one hand, expected structural cost savings (such as increased teaching productivity and better student progress) and income gains (such as growth of market share and increased yields and output), and on the other expected structural cost increases (such as the costs of extra student coaches, expansion of the curriculum to include humanities and social sciences by transferring or recruiting academic staff, and Bachelor College management), resulting from the implementation of the redesigned Bachelor s programs; supervise and coordinate the successful execution of the implementation process and make progress reports to the Executive Board at agreed times. The Executive Board emphasizes that due attention will need to be paid to quality assurance in the redesign of the Bachelor s phase and that the quality of teaching in the new organizational system must be guaranteed. On the operational side, the Executive Board emphatically takes the starting point that the structural additional costs of the redesigned Bachelor s phase in steady state must be fully covered by the additional income it will generate. The Board thereby implicitly defines the precondition that structural financial obligations that are entered into during the transition process will in any case be fully covered by realistic prognoses of income gains as a result of the redesign. In more general terms, financial obligations entered into during the transition process will also need to fit within the successive budgets estimated for the transition process at both the central and the decentral level. The Executive Board will ensure that sufficient central financial resources will be available to cover the transition costs during the coming years. In principle, these are only intended to cover costs that cannot be covered by the individual departemental or service budgets. In other words, all other costs of transition and start-up must be carried at the decentral level. The Board will approve an outline longterm financial calendar for the transition process as soon as possible using the estimates of the transition and start-up costs and the analysis of structural cost-benefit effects prepared by Dr Lemmens and his team. The Board expects that due attention will be paid to the points for attention for the elaboration and implementation of the plans that were inventoried by the taskforce under the leadership of emeritus professor Plomp. 12

15 Finally, the report produced by the Taskforce Redesign Bachelor Curriculum has prompted the Executive Board to reconsider the nature, design and position of a future University College. 13

16 Toekomstbestendig en Studentgericht Bacheloronderwijs van de TU/e Eindrapportage van de taskforce Redesign Ba-curriculum 14

17 1 Inleiding De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) heeft al jaren te maken met grote problemen op het gebied van de instroom en de studierendementen. De initiatieven die tot nog toe genomen zijn, schoten te kort om de genoemde problemen het hoofd te bieden. Het College van Bestuur (CvB) is van mening dat een fundamentele herziening van het bacheloronderwijs nodig is om op lange termijn te kunnen voldoen aan de maatschappelijke vraag naar ingenieurs en met name de vraag in de High- Tech regio Eindhoven. Begin januari 2011 heeft het CvB de taskforce Redesign Ba-curriculum ingesteld. Deze taskforce kreeg de opdracht (zie bijlage 1) te komen met een voorstel voor een herontwerp van de bacheloropleidingen van de TU/e. Dit herontwerp dient de genoemde negatieve ontwikkelingen te keren. De taskforce bestond uit vijf hoogleraren, vier studenten, twee opleidingsdirecteuren, een externe voorzitter en een beleidsmedewerker onderwijs als secretaris. De leden van de taskforce (zie ook bijlage 1) zijn op persoonlijke titel benoemd en hebben ieder voor zich aangegeven niet het belang van een faculteit maar het belang van de TU/e te vertegenwoordigen. In de opdracht aan de taskforce geeft het CvB aan dat het bacheloronderwijs van de TU/e aantrekkelijk moet worden voor een grotere groep studenten. Uitgangspunt is dat iedere student met een vwo diploma in één van de natuur profielen met een redelijke inspanning binnen 4 jaar een bacheloropleiding bij de TU/e moet kunnen afronden. Het herontwerp van het bacheloronderwijs dient bij te dragen aan de doelstellingen van de TU/e om meer studenten aan te trekken en hogere rendementen in het bacheloronderwijs te behalen. De taskforce wordt uitgenodigd om naast het genoemde herontwerp te adviseren over het opheffen, samenvoegen en opstarten van nieuwe opleidingen, waarbij de rapportage van de taskforce zal bestaan uit: een visie op het toekomstige bacheloronderwijs, een advies over de toekomstige richtlijnen voor het bacheloronderwijs aan de TU/e, een beschrijving van het traject dat bij de implementatie doorlopen moet worden. 1.1 Werkwijze taskforce Om te komen tot een goed advies over een herontwerp heeft de taskforce verschillende bronnen geraadpleegd. Naast de diverse rapporten van andere nationale en internationale universiteiten die kampen met soortgelijke problematiek en onderwijskundige literatuur over studeerbaarheid, heeft de taskforce zich ook laten inspireren door de binnengekomen reacties 1 op de van de Rector Magnificus aan de TU/e-medewerkers (dd 28 januari 2011). Daarnaast heeft de taskforce de studentendenktank 2 geraadpleegd, die verschillende ideeën over verbetering van de studeerbaarheid van de TU/e-opleidingen heeft gepresenteerd. De leden van de taskforce hebben zelf binnen hun persoonlijke netwerk ervaringen uitgewisseld met collega s van binnen en buiten de TU/e. Daarnaast heeft de voorzitter van de taskforce een bezoek gebracht aan Syracuse University (Syracuse, NY, USA), om te leren van de inrichting van het engineering bacheloronderwijs aldaar. Bij de benoeming van de taskforce werd een aantal leden uitgenodigd om samen de zogenoemde kerngroep te vormen. Deze kerngroep was verantwoordelijk voor de voorbereiding en uitwerking van de taskforce bijeenkomsten. De taskforce zelf is vier keer bijeen geweest. De eerste bijeenkomst vormde een eerste kennismaking waarin de inhoud en organisatie van het werk van de taskforce is besproken. De tweede bijeenkomst 1 Deze reacties ( of notities) van individuele medewerkers, groepen medewerkers of faculteiten zijn binnengekomen op het door de taskforce geopende mailadres 2 De studentendenktank is een groep studenten met verschillende disciplinaire achtergronden, die op verzoek van de rector magnificus verschillende malen bijeen is gekomen om te adviseren over onderwerpen met betrekking tot het verbeteren van de studierendementen. 15

18 bestond uit een 2-daagse brainstormsessie, die resulteerde in de notitie Conclusies en eerste uitwerking. Deze notitie bevatte de uitgangspunten en eerste omlijning van het herontwerp en vormde de basis voor een overleg met de rector over de richting van de voorstellen die de taskforce van plan was uit te werken. In de twee hierop volgende bijeenkomsten zijn de eerste conclusies en voorstellen uitgewerkt in een presentatie Toekomstbestendig Bacheloronderwijs, die de taskforce heeft gehouden in het Bestuurlijk Overleg op 11 april 2011 en het overleg met de opleidingsdirecteuren op 19 april Aan de hand van enkele stellingen zijn de voorstellen besproken, met als conclusie dat er op hoofdlijnen overeenstemming is over de voorstellen vanuit de taskforce. Vervolgens heeft de taskforce deze schriftelijke rapportage aan het CvB opgesteld, ter aanvulling op de presentatie. 1.2 Structuur van deze rapportage Allereerst wordt in hoofdstuk 2 een visie op de TU/e-ingenieur van de toekomst en het toekomstige bacheloronderwijs gepresenteerd, welke voortbouwt op de missie en strategische doelen van de TU/e, het advies van de commissie Veerman en verschillende beelden uit de literatuur over toekomstige technologische ontwikkelingen. Daarna wordt in hoofdstuk 3 een analyse gegeven van de problemen en uitdagingen van de huidige bacheloropleidingen resulterend in bouwstenen en ontwerpeisen voor oplossingen. Vanuit de visie op de toekomstige ingenieurs en de bouwstenen en ontwerpeisen wordt in hoofdstuk 4 het herontwerp van het bacheloronderwijs gepresenteerd. Deze rapportage wordt afgesloten met aanbevelingen voor de implementatie. 16

19 2 Visie op de TU/e-ingenieur van de toekomst De taskforce is gevraagd een visie te ontwikkelen op het toekomstige bacheloronderwijs. Voor het ontwikkelen daarvan is de taskforce uitgegaan van: de missie van de TU/e; het Strategisch Plan, TU/e 2020; het rapport van de commissie Veerman; literatuur met betrekking tot toekomstige technologische ontwikkelingen en daarmee samenhangende visies op de ingenieur van de toekomst. In deze context is het belangrijk op te merken dat een bacheloropleiding een tweeledige functie heeft. De opleiding moet enerzijds een afgeronde wetenschappelijke basisopleiding vormen, maar dient daarnaast de eerste fase te zijn van een volledige ingenieursopleiding. De bovenstaande punten worden in dit hoofdstuk toegelicht en uitgewerkt tot een visie op de IngenieurS van de toekomst waarvan de toekomstige TU/e bacheloropleiding straks de eerste fase zal zijn. De tweede fase is vanzelfsprekend de masteropleiding. Echter, deze maakt geen onderdeel uit van de opdracht van de taskforce. 2.1 Missie TU/e In de missie (2011) van de TU/e worden de volgende aspecten benoemd die van belang zijn voor de visie op het toekomstig bacheloronderwijs (onderstreept): De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) is een onderzoeksgedreven en ontwerpgerichte technologie-universiteit van internationale allure, die zich op het terrein van de engineering science & technology samenhangend bezighoudt met onderwijs, onderzoek en kennisvalorisatie. Op onderwijsgebied leidt de TU/e ingenieurs (Master of Science) op, die beschikken over een stevige wetenschappelijke basis en diepgang en over de nodige competenties om zich succesvol in uiteenlopende maatschappelijke sectoren en functies te kunnen ontplooien. De TU/e biedt haar studenten en medewerkers een internationaal en academisch, dat wil zeggen intellectueel prikkelend, studie- en werkklimaat, dat inspireert tot een brede persoonlijke ontwikkeling, maatschappelijk en cultureel engagement en een ondernemende houding. 2.2 Strategisch Plan, TU/e 2020 In januari 2011 heeft de TU/e het Strategisch Plan TU/e 2020 vastgesteld, waarin de bovengenoemde missie voor de komende jaren is omgezet in strategische doelstellingen. Er wordt in het Strategisch Plan een eerste beeld neergezet van het bacheloronderwijs van de toekomst. Onder andere wordt genoemd dat: er meer differentiatie moet plaatsvinden in de specialistische bacheloropleidingen; er meer moet worden ingezet op het realiseren van een uitdagend en motiverend studieklimaat. de TU/e aantoonbaar wil voldoen aan internationale excellentiestandaarden. Ook worden er de volgende streefgetallen voor het bacheloronderwijs genoemd die in 2020 moeten zijn gerealiseerd: Aantal bachelorstudenten + 50% Aandeel vrouwelijke bachelorstudenten > 35% Rendement BSc-opleidingen 3 > 70% Al met al betekent dit dat de instroom meer divers dient te worden en groter van omvang, en dat het rendement moet stijgen. 3 Percentage van de herinschrijvers in het tweede jaar dat de opleiding binnen vier jaar na aanvang succesvol heeft afgerond. 17

20 In het Strategisch Plan, TU/e 2020, komen verder de volgende sterkte punten van de TU/e met betrekking tot het bacheloronderwijs naar voren: kleinschaligheid, de High Tech Regio en de Brainport van Nederland, strategic area s (Health, Energy en Smart Mobility). Het toekomstig bacheloronderwijs zal optimaal van deze sterke punten gebruik moeten maken. 2.3 Commissie Veerman De Commissie Veerman schrijft 4 dat instellingen zich meer moeten onderscheiden. Het Nederlands hoger onderwijs heeft meer diversiteit nodig om de gewenste kwaliteitsslag te maken die moet leiden tot een top-5 positie van de meest concurrerende economieën. Alleen met een grotere variëteit aan instellingen en kwalitatief betere opleidingen verwacht de commissie dat tegemoet gekomen kan worden aan de verschillende wensen van studenten en de behoeften op de arbeidsmarkt. Instellingen en opleidingen moeten volgens de commissie Veerman veel nadrukkelijker beter en verschillend willen zijn. Ze pleit daarom voor differentiatie op verschillende aspecten: In structuur: universiteiten moeten onderzoek en academische vorming centraal stellen om zich te onderscheiden van hbo-instellingen. Daarnaast moet goed worden nagedacht over de organisatievormen die het niveau van de opleidingen borgen en waarbinnen een balans is tussen academisch onderwijs en onderzoek. Tussen instellingen: instellingen moeten zich beter profileren, wat de variëteit ten goede zal komen en tevens zorgt dat toekomstige studenten en werkgevers weten wat ze kunnen verwachten. Daarnaast zorgt profilering voor gunstige omstandigheden om excellentie te ontwikkelen. In het onderwijsaanbod: Het aanbrengen van een grotere variëteit aan opleidingsvormen voor verschillende doelgroepen met als doel om alle talenten, in welke richting of op welk niveau dan ook, maximaal te ontwikkelen. Hiertoe pleit de commissie voor selectie, brede opleidingen, en het stimuleren van een leven lang leren. De commissie Veerman beveelt instellingen daarom aan om: 1. een duidelijk profiel te kiezen; 2. meer aandacht te geven aan onderwijs, verbreding en flexibilisering van opleidingen; 3. personeel te professionaliseren. Naast deze aanbevelingen, die zijn overgenomen door het ministerie van OC&W, en de richtlijnen die uit de TU/e missie en strategie naar voren zijn gekomen is het bij het bepalen van een visie op het toekomstige bacheloronderwijs van belang dat er gekeken wordt naar de veranderende omgeving. 2.4 Toekomstige technologische ontwikkelingen Er zijn verschillende bronnen die een visie bevatten op toekomstige technologische ontwikkelingen en de gevolgen die deze ontwikkelingen hebben op de plaats en rol van toekomstige ingenieurs. Zo hebben de Nederlandse vereniging van ingenieurs, KIVI NIRIA, de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging (KNCV), de Amerikaanse National Academy of Engineers (NAE; onderdeel van de National Academy of Sciences uit de VS) en de IEEE uitspraken gedaan over toekomstige technologische ontwikkelingen en het daaruit volgende profiel van de ingenieur van de toekomst. 4 Advies van de Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel: Differentiëren in drievoud, omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs, april

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs.

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. Jim Bergmans Inhoud presentatie Grote veranderingen in het TU/e bacheloronderwijs

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum In September 2008, Erasmus MC has implemented the Bachelor/Masters structure (BaMa) in its regular medical curriculum (codename ErasmusArts 2008

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Future Driven Value Creation 02-12-2013

Future Driven Value Creation 02-12-2013 Future Driven Value Creation 02-12-2013 Programma 16:30 Introductie en toelichting op het thema 17.15 Vraagstelling en individueel bezinnen 17:45 Break en broodjes 18:15 Break out sessies (2 groepen) en

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Vergrijzing/verzilveren. Toenemende levensverwachting Christensen et al 2009. Ons vak in beweging

Vergrijzing/verzilveren. Toenemende levensverwachting Christensen et al 2009. Ons vak in beweging Ons vak in beweging Dr. Hans Hobbelen, Lector healthy Lifestyle, Ageing and Health Care Toenemende levensverwachting Christensen et al 2009 Vergrijzing/verzilveren Ontwikkeling grijze druk De 2010-2025

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Studiebegeleiding & tutoraat

Studiebegeleiding & tutoraat Studiebegeleiding & tutoraat Patricia Post-Nievelstein, Head Tutor, University College Utrecht Richard van den Doel, Senior Tutor, University College Roosevelt Oscar van den Wijngaard, Coordinator Academic

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Beste leden van de Alumni-Denktank,

Beste leden van de Alumni-Denktank, Beste leden van de Alumni-Denktank, Op 11 februari treffen wij elkaar voor het tweede Alumni-Denktankdiner. Wij kijken ernaar uit jullie weer te ontmoeten! Net als vorig jaar willen wij jullie een aantal

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

European frameworks for VET

European frameworks for VET European frameworks for VET VLOR Brussels, 4 June 2014 Carlo Scatoli Vocational Training and Adult Learning 2002 The Copenhagen Declaration 30 November 2002 Strengthen the European dimension Improve transparency,

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Energy Renovation 2020

Energy Renovation 2020 Energy Renovation 2020 Luk Vandaele Belgian Building Research Institute Sustainable Energy Saving in Existing Housing Now Antwerp 14-10-2009 The Energy Renovation Programme 2020 By 2020 there will be no

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Resultaten. Harm Hospers

Resultaten. Harm Hospers Resultaten Harm Hospers Doelen? Gemotiveerde en getalenteerde internationale studenten interesseren en selecteren voor LAS Studenten een breed, open curriculum bieden, met bijzondere aandacht voor academische

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Vooraf. Canada. NOC- NSF, NBB. LTAD: oude wijn, nieuwe zakken? Physicheskoy kulturnye (Gomelski). Ben Ponsioen. Duitse methode.

Vooraf. Canada. NOC- NSF, NBB. LTAD: oude wijn, nieuwe zakken? Physicheskoy kulturnye (Gomelski). Ben Ponsioen. Duitse methode. Vooraf Canada. NOC- NSF, NBB. LTAD: oude wijn, nieuwe zakken? Physicheskoy kulturnye (Gomelski). Ben Ponsioen. Duitse methode. Vooraf (vervolgd) Wij: Opleidingsplan. Overzicht vaardigheden bolwerk. SelecOebeleid.

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

HBFF Training & Consultancy

HBFF Training & Consultancy HBFF Training & Consultancy Business English, level A Business English, Level B Business English, Level C Business Writing Skills One-to-one trainings GENERAL COURSES HBFF Training & Consultancy Verwersstraat

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

Keuze vakken P&T Living

Keuze vakken P&T Living Keuze vakken P&T Living Antal Haans (A.Haans@tue.nl) Coach Technische Vakken P&T-LIVING 31 Maart 2015 1 P&T Major Binnen de TU/e bachelor school Keuze ruimte 60 ECTS 90 ECTS - Psychologie & methoden -

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse Maakindustrie The effects of Informal Workplace Learning on Employability in the Dutch manufacturing sector Jochem H.

Nadere informatie

Welke functies moeten ingevuld worden?

Welke functies moeten ingevuld worden? Welke functies moeten ingevuld worden? De herziene Wod van papier naar praktijk! Jan-Bas Prins 17 juni 2014 Relevante documenten Europa 2010/63/EU EC Implementation, interpretation and terminology of Directive

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Studiekeuzetraject Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Opbouw IB-diplomaprogramma Vak Nederlands binnen IB-diploma Higher level Standard level A versus B (B

Nadere informatie