Stedelijke wateropgave Assen. Deel 3: Aangepaste klimaatscenario s KNMI (2006)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stedelijke wateropgave Assen. Deel 3: Aangepaste klimaatscenario s KNMI (2006)"

Transcriptie

1 Stedelijke wateropgave Assen Deel 3: Aangepaste klimaatscenario s KNMI (2006) 28 juni 2007

2 i

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Werkwijze 3 2 Klimaatscenario s KNMI Inleiding G en W scenario 4 3 Functioneren watersysteem Assen Inleiding Statistische analyse Neerslagreeks Reeks van waterstanden Systeemgedrag 7 4 Normering NBW Normering Toetshoogten inundatie (NBW) Afvoercriterium 13 5 Knelpunten Toetsing NBW normen Toetsing afvoercriterium 19 6 Conclusies Wateropgave Assen 22 I Begrippenkader 23 ii

4 1 Inleiding 1.1 Aanleiding In mei 2006 heeft het KNMI nieuwe klimaatscenario s gepresenteerd. Deze scenario s laten een stijging van de neerslaghoeveelheid zien. Het meest extreme scenario voorspeld een extra neerslag volume van 27% van de dagsom die eens in de 10 jaar voorkomt. Als gevolg van de nieuwe KNMI-scenario s wil de gemeente Assen weten wat deze scenario s betekenen voor het functioneren van het riool en oppervlaktewatersysteem en of de stedelijke wateropgave van Assen hierdoor zal veranderen. De gemeente Assen heeft reeds begin 2006 de stedelijke wateropgave voor het huidige en midden scenario bepaald. De methodiek en uitgangspunten die hierbij zijn gehanteerd (zie stedelijke wateropgave Assen, deel 1 ) worden ook bij deze studie toegepast. De Stedelijke wateropgave Assen, deel 2, geeft een overzicht van de analyse en resultaten, welke worden vergeleken met de resultaten van deze studie. Als vervolg op de studie van 2006 bepaalt Nelen & Schuurmans de stedelijke wateropgave van Assen aan de hand van het nieuwe W+-scenario. Doel: In dit onderzoek wordt het W+scenario van het KNMI vergeleken met de huidige situatie en het Midden-scenario, teneinde een beeld te krijgen wat de gevolgen zijn van het toekomstige W+scenario voor de gemeente Assen. Het doel van dit project is om de kwantitatieve wateropgave voor het grondgebied van de gemeente Assen te bepalen en te vergelijken met de wateropgaven die geconcludeerd zijn aan de hand van het huidig en midden-scenario. 1.2 Werkwijze Voor zowel het open water systeem als de riolering van de gemeente Assen is een gegevensplatform opgebouwd voor het bepalen van de stedelijke wateropgave. Het gegevensplatform vormt de basis voor de opzet van het watersysteemmodel opgezet in het rekenprogramma Sobek Rainfall-Runoff. Met behulp van het Sobek-model en nieuwe langjarige neerslagreeksen is het systeemgedrag, de reactie van het watersysteem ten gevolge van extreme neerslag, bepaald voor het aangepaste klimaatscenario. De berekende waterstanden zijn getoetst aan de NBW normering. Dit levert een ruimtelijk beeld op van gebieden die al dan niet voldoen aan de gestelde wateroverlast criteria, zowel voor de huidige als toekomstige situatie (zie hoofdstuk 4 en 5). Klimaatveranderingen krijgen steeds meer de aandacht, waarbij het toekomstige klimaat een sterk aandachtspunt wordt. Veranderingen in neerslag kunnen gevolgen hebben voor het funtioneren van riolering en oppervlaktewater systemen. De neerslag toename kan leiden tot meer wateroverlast agv beperkingen van de afvoercapaciteit van het rioolsysteem. 3

5 2 Klimaatscenario s KNMI Inleiding Klimaatveranderingen krijgen steeds meer de aandacht, waarbij het toekomstige klimaat een sterk aandachtspunt wordt. Veranderingen in neerslag kunnen gevolgen hebben voor het funtioneren van riolering en oppervlaktewater systemen. De neerslag toename kan leiden tot meer wateroverlast agv beperkingen van de afvoercapaciteit van het rioolsysteem. Het KNMI heeft in 2006 nieuwe klimaatscenario s vrijgegeven. Deze scenario s vormen op dit moment de referentie voor het bepalen van de neerslag en temperatuur in de toekomst. 2.2 G en W scenario De KNMI 06 scenario s geven een inschatting van het toekomstige klimaat in Nederland, bekeken voor 2050 en Er zijn een 4 tal scenario s opgesteld door het KNMI. De G- scenario s voorspellen een temperatuur stijging van 1º tot 2050 en 2º voor 2100 en de W- scenario s een stijging van 2º tot 2050 en 4º tot 2100 (figuur 1.1). De G+ en W+ scenario s voorspellen tevens een verandering van de luchtstromingspatronen, waardoor de klimaatveranderingen versterkt kunnen worden. Bij elk KNMI 06 scenario komen een aantal vergelijkbare kenmerken van klimaatveranderingen in Nederland naar voren: De opwarming zet door, hierdoor komen zachte winters en warme zomers vaker voor. De winters worden gemiddeld natter en ook de extreme neerslaghoeveelheden nemen toe. De hevigheid van extreme regenbuien in de zomer neemt toe, maar het aantal zomerse regendagen wordt juist minder. In de G en W scenario s (waarbij ervanuit gegaan wordt dat er geen veranderingen in stromingpatronen plaats vinden) neem de neerslag in Nederland zowel in de zomer als in de winter toe met circa 3% per graad wereldwijde temperatuurstijging. In de G+ en W+ scenario s wordt er rekening gehouden met een verandering in de stromingspatronen in de atmosfeer. De meeste van de gebruikte Global Circulation Models laten ofwel nauwelijks verandering van de luchtstormingspatronen in de zomer en winter zien, ofwel een duidelijke verandering. Dit is de reden dat er gekozen is voor twee scenario s zonder verandering en twee met verandering van luchtstroming. Een van de gevolgen van de verandering in luchtstroming tov de gevolgen zonder luchtstroming is dat de temperatuur sterker stijgt en de neerslag juist minder zal stijgen en de potentiele verdamping hoger is t.o.v. het W scenario. De afname van de neerslag in de zomer, tov het W scenario, komt vooral door de afname van het aantal dagen met regen. In alle scenario s neemt in de zomer de gemiddelde neerslaghoeveelheid op dagen met veel regen juist toe door de zwaardere buien. (toegelicht in tabel 1.1) 4

6 Figuur 1.1 De KNMI 2006 scenario s (bron: KNMI) De toename van de neerslag en een hevigere intensiteit kunnen in extreme situatie een grotere overlast veroorzaken dan de neerslag waarmee tot op heden rekening werd gehouden. De riolering moet deze toenemende afvoeren kunnen verwerken om overlast te voorkomen. Om de toename van de problemen en overlast te kunnen inschatten voor de rioleringssystemen en het oppervlaktewater in stedelijk gebied zijn in deze studie de neerslag gegevens aangepast naar het W+ scenario en is voor het jaar 2050 bepaald wat de verwachte neerslagsituatie is. De resultaten van dit onderzoek worden besproken in hoofdstuk 3. Tabel 1.1 Klimaatverandering in Nederland rond 2050 ten opzichte van het basisjaar 1990 volgens de vier KNMI'06 klimaatscenario's. Het klimaat in het basisjaar 1990 is beschreven met gegevens van 1976 tot en met Onder winter wordt hier verstaan december, januari en februari, zomer staat gelijk aan juni, juli en augustus G G+ W W+ Wereldwijde temperatuurstijging +1 C +1 C +2 C +2 C Verandering in luchtstromingspatronen in West Europa nee ja nee ja Winter gemiddelde temperatuur +0,9 C +1,1 C +1,8 C +2,3 C koudste winterdag per jaar +1,0 C +1,5 C +2,1 C +2,9 C gemiddelde neerslaghoeveelheid +4% +7% +7% +14% aantal natte dagen ( 0,1 mm) 0% +1% 0% +2% 10-daagse neerslagsom die eens in de 10 jaar wordt overschreden +4% +6% +8% +12% hoogste daggemiddelde windsnelheid per jaar 0% +2% -1% +4% 5

7 Zomer gemiddelde temperatuur +0,9 C +1,4 C +1,7 C +2,8 C warmste zomerdag per jaar +1,0 C +1,9 C +2,1 C +3,8 C gemiddelde neerslaghoeveelheid +3% -10% +6% -19% aantal natte dagen ( 0,1 mm) -2% -10% -3% -19% dagsom van de neerslag die eens in de 10 jaar wordt overschreden +13% +5% +27% +10% potentiële verdamping +3% +8% +7% +15% Zeespiegel absolute stijging cm cm cm cm 6

8 3 Functioneren watersysteem Assen 3.1 Inleiding Om te kunnen beoordelen hoe een watersysteem reageert bij het W+ scenario, moet allereerst bekend zijn hoe het watersysteem functioneert. In deze context is inzicht nodig in de statistiek van de waterstanden en afvoeren. Dit functioneren is geannaliseerd met behulp van een model. Met dit model kan op elke relevante locatie in het stedelijk watersysteem het verloop en de frequenties van de waterstanden worden bepaald. Tevens kunnen middels de modelberekeningen de maximale afvoeren worden bepaald. 3.2 Statistische analyse Neerslagreeks Om het systeemgedrag te bepalen is gebruik gemaakt van de langjarige neerslagreeks met uurwaarnemingen van 1906 tot en met 2003 van De Bilt en de verdampingsreeks met dagwaarden van dezelfde periode. Deze reeksen zijn gecorrigeerd naar het W+ scenario voor Dit houdt in dat de neerslag volume in de winter toeneemt met 14% en in de zomer afneemt met 19%. De verdampingsreeks is tevens gecorrigeerd voordat het model is gedraaid. De verwachte toenamen van de potentiele verdamping is 15% gemiddeld. (zie tabel 1.1). De resultaten uit de model berekeningen uit het midden scenario worden vergeleken met de resulaten die volgen uit de berekeningen die uitgevoerd zijn aan de hand van W+scenario van het KNMI. Beide scenario s worden tevens vergeleken met de huidige situatie Reeks van waterstanden Het resultaat van de modelberekeningen is een bijna honderdjarige reeks van waterstanden. De relatie tussen de afwijkingen van streefpeil en de herhalingstijd van deze afwijkingen is gevisualiseerd met waterstand-overschrijdingskans-grafieken. Voor elk afwateringsgebied/rioleringsgebied kan een waterstand-overschrijdingskans-grafiek worden gemaakt, door de met het model berekende maximum waterstanden over de periode van 1906 tot 2003 statistisch te verwerken. De waterstand-overschrijdingskans-grafiek is voor elk peilgebied uniek en wordt bepaald door de combinatie van alle factoren die de waterstanden beïnvloeden. De grafiek vormt daarmee als het ware de unieke vingerafdruk van het peilgebied. Het effect van klimaatscenario s, verandering in de ruimtelijke ordening en verbeteringsmaatregelen kan zichtbaar worden gemaakt in de waterstand-overschrijdingskans-grafiek. In deze studie is voor elk van de alle peilgebieden/rioleringsgebieden in de gemeente Assen deze vingerafdruk bepaald voor verschillende scenario s. Als voorbeeld is voor twee peilgebieden hieronder de waterstand-overschrijdingskans-grafiek weergegeven. In de grafiek van peilgebied GPG-A is het effect van de maximum waterstand weergegeven. Het vaststellen van de maximum waterstand is nader toegelicht in deel 1: methode en uitgangspunten van de stedelijke wateropgave. 3.3 Systeemgedrag Om het systeemgedrag ruimtelijk te visualiseren kan een inundatiekaart worden gemaakt. Door voor elk peilgebied de waterstandstijging bij 1:100 jaar uit te zetten in de 7

9 hoogtekaart, kan worden getoond welke gebieden inunderen door verhoogde oppervlaktewaterstanden. De hoogtekaart waar de waterstanden op uitgezet worden is van Verschillen tussen het kaartbeeld en de werkelijkheid kunnen daarmee worden verklaard, zodra een nieuwe versie van de hoogtekaart beschikbaar is kan de inundatiekaart geactualiseerd worden. Bovendien moet er bij het lezen van de inundatiekaarten rekening worden gehouden met de gehanteerde uitgangspunten. Zo zijn bijvoorbeeld hydraulische effecten zoals opstuwing door de bakjesbenadering van het hydrologische model buiten beschouwing gelaten en is de ruimtelijke spreiding van neerslag niet meegenomen. Figuur 3.2 toont voor de gemeente Assen het geïnundeerde oppervlak bij een waterstandstijging eens in de 100 jaar voor het de huidige situatie. De inundatie als gevolg van het Middenscenario is weergegeven in figuur 3.3. Figuur 3.4 geeft de inundatie als we uitgaan van het W+scenario van het KNMI. Tabel 3.1: Inundatie per scenario Klimaatscenario Inundatie (ha) Huidig Midden W Uit de figuren valt weinig verschil in inundatie te zien. De inundatie per scenario is gesommeerd in tabel 3.1 teneinde het verschil duidelijk te maken. Naar voren komt dat de inundatie slechts in beperkte mate varieert tussen de huidige situatie, het midden scenario en het W+-scenario. Dit kan verklaard worden door het feit dat de neerslag in de winter toeneemt en in de zomer afneemt. De berekende T-100 bui is een werkelijke neerslaggebeurtenis van 10 oktober Oktober ligt tussen de zomer en de winter in, wat naar aanleiding van het W+ scenario vrijwel geen vermeerdering van neerslag veroorzaakt. In oktober zal er dus vrijwel geen neerslag toe of afname zijn en is de bui even hevig als de in de huidige situatie. Bovenstaande gedachtengang is geillustreerd in figuur 3.1 8

10 Figuur 3.1. Overzicht van de oktober 1963 bui in samenhang met het W+ scenario. Figuur 3.2 Systeemgedrag in de huidige situatie uitgedrukt in geïnundeerd oppervlak bij een berekende waterstandstijging van eens per 100 jaar. Figuur 3.3 Systeemgedrag na klimaatverandering midden scenario in 2050 uitgedrukt in geïnundeerd oppervlak bij een berekende waterstandstijging van eens per 100 jaar. 9

11 10 Figuur 3.4. Systeemgedrag na klimaatverandering W+scenario in 2050 uitgedrukt in geïnundeerd oppervlak bij een berekende waterstandstijging van eens per 100 jaar.

12 4 Normering 4.1 NBW Normering Om te bepalen of de berekende kans op verhoogde waterstanden of de verhoogde afvoer door klimaatwijziging wel of niet acceptabel is, worden normen gebruikt. In deze studie is gebruik gemaakt van de werknormen zoals deze zijn opgesteld in het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW). Deze normen kunnen mogelijk nog wijzigen, wanneer de huidige normen worden omgezet naar definitieve normen. De normen gelden als landelijke normen en zijn gedifferentieerd naar vier typen grondgebruik. Voor deze typen grondgebruik is een acceptabele kans op inundatie vastgesteld, zie Tabel 4.1. De werknormen zijn weinig gedifferentieerd, voor specifieke typen grondgebruik binnen het stedelijk gebied zijn geen normen vastgesteld. Dit geldt bijvoorbeeld voor recreatief grondgebruik (golfterrein) en natuurgebieden (bossen). Figuur 4.1 toont het grondgebruik volgens de gegeneraliseerde LGN4 in de gemeente op Assen. Figuur 4.1 Weergave van het grondgebruik op basis van de gegeneraliseerde LGN4, Kloosterveen en Messchenveld zijn als nieuwbouwlocaties weergegeven 11

13 Tabel 4.1 Werknormen uit het Nationale Bestuursakkoord Water Categorieën grondgebruik Herhalingstijd inundatie Maaiveldcriterium Stedelijk gebied 1:100 jaar 0 % Glastuinbouw 1:50 jaar 1 % Akkerbouw 1:25 jaar 1 % Grasland 1:10 jaar 5 % 4.2 Toetshoogten inundatie (NBW) Een belangrijk aspect van de normering is het vaststellen van de toetshoogten, oftewel bij welke waterstand er sprake is van (beginnende) inundatie. In principe geldt hiervoor wanneer het laagste maaiveld is bereikt, echter het begrip laagste maaiveld is niet eenduidig omschreven. Figuur 4.2 Drooglegging (t.o.v. winterpeil) op basis van de AHN in Assen In het Nationaal Bestuursakkoord Water zijn per grondgebruik verschillende percentielwaarden gegeven om het laagste maaiveld te bepalen (zie Tabel 4.1). Voor stedelijk gebied wordt bijvoorbeeld het 0%-maaiveldcriterium gehanteerd. De praktijkervaring is dat 0% waarden slecht bruikbaar zijn. Het 0% laagste maaiveld ligt bijvoorbeeld vaak onder het streefpeil van het peilvak door bijvoorbeeld lokale depressies in het landschap of meetfouten. Een correctie op basis van gebiedskennis is daarom noodzakelijk, ditzelfde geldt ook voor de andere typen grondgebruik. 12

14 Visualisatie toetshoogten De toetshoogten kunnen grafisch worden weergegeven door per type grondgebruik de toetshoogten uit te zetten in de waterstand-kans-grafiek. De omhullende (zie rode deel in Figuur 4.3) van de toetshoogten bepaalt het faalgebied. Het peilvak voldoet niet aan de norm wanneer de waterstand-kans-lijn van het betreffende peilvak in het rode faalgebied komt. Figuur 4.3 Toetshoogten uitgezet tegen de genormeerde herhalingstijd, uitgesplitst naar grondgebruik 4.3 Afvoercriterium Om de wateropgave op basis van het tien daagse afvoer criterium vast te stellen is de neerslaggebeurtenis van oktober 1960 doorgerekend, nadat deze is aangepast aan het W+scenario. In Figuur 4.4 is het verloop van de bui weergegeven, de totale hoeveelheid neerslag van de gebeurtenis is ongeveer 140 mm /09/ /10/ /10/ /10/ /10/ /10/ /10/ /10/1960 Figuur 4.4 Neerslaghoeveelheden (mm) voor neerslaggebeurtenis okt

15 Het water dat afgevoerd wordt naar de boezem als gevolg van bovenstaande neerslaggebeurtenis is niet alleen afkomstig uit het stedelijk gebied van Assen. Een deel van het water komt uit het gebied dat bovenstrooms van Assen ligt. In Figuur 4.5 zijn de af- en aanvoerende stromen voor Assen weergegeven. Om een goed beeld te krijgen van de wateropgave op basis van het tien daagse afvoercriterium moet rekening worden gehouden met het aandeel van het bovenstroomse gebied. Op deze manier wordt voor het stedelijk gebied van Assen de netto tien daagse afvoersom (m 3 ) bepaald. Het tien daags afvoercriterium betekent dus concreet dat de netto tien daagse afvoersom (m 3 ) niet mag toenemen als gevolg van klimaatverandering. Figuur 4.5 In- en uitstromend water voor het stedelijk gebied van Assen 14

16 5 Knelpunten 5.1 Toetsing NBW normen In voorgaande hoofdstukken is per peilgebied het systeemgedrag bepaald en een normering voorgesteld. De vraag is nu: in welke peilvakken wordt de norm wel en niet gehaald? De toetsing aan de normen is uitgevoerd door voor elk peilgebied te controleren of de systeemgedragslijn het faalgebied doorsnijdt. In Figuur 5.1 is de toetsing van een peilgebied gevisualiseerd. In dit voorbeeld voldoet het peilgebied aan de gestelde norm. Op deze wijze is voor elk peilgebied bepaald of het peilgebied aan de normen voldoet, voor de huidige situatie, het Midden-scenario en het W+scenario. Figuur 5.1 Toetsing van het systeemgedrag aan de normering. Het systeemgedrag is de rode lijn en de normering bepaald de grenzen van het faalgebied. In Figuur en 5.4 zijn de knelpunten in het watersysteem aangegeven voor het huidige scenario, het middenscenario 2050 en het W+-scenario, zoals deze volgen uit de toetsing (beschreven in de vorige paragraaf). De afwateringsgebieden die niet voldoen aan de normering zijn weergegeven met een ingekleurd blokje. Het type grondgebruik waar een peilvak op faalt, is met een kleur aangegeven. In Tabel 5.1 zijn de toetsingsresultaten samengevat. Tabel 5.1 Toetsing van het systeemgedrag aan de normen voor inundatie voor het stedelijk gebied van Assen Aantal falende afwateringsgebieden (totaal aantal gebieden: 70) Stedelijk Hoogwaardige landbouw Akkerbouw Grasland Aantal falende gebieden* Huidige scenario Midden scenario W+ scenario *Een deelgebied kan op meerdere functies tegelijk falen. In totaal zijn er voor het huidige scenario 10 afwateringsgebieden in het stedelijk gebied met knelpunten, voor het middenscenario 2050 komen daar nog 7 afwateringsgebieden bij. Wanneer we uitgaan van het W+scenario falen er in totaal 19 afwateringsgebieden. De 15

17 stedelijke knelpunten komen in het Midden scenario op 5 gebieden en in het W+ scenario op 7 falende stedelijke gebieden. Respectievelijk 3 en 5 meer ten opzichte van de huidige situatie. Het aantal falende afwateringsgebieden is gebaseerd op alle gebeurtenissen verspreid over een jaar. De gebieden zullen in de praktijk niet allemaal tegelijk inunderen, maar zijn in voor het jaaroverzicht gecombineerd in 1 figuur. De stedelijke knelpunten bevinden zich op het kazerne terrein en in de omgeving van het Havenkanaal, terwijl de knelpunten voor grasland en akkerbouw zich vooral in het noorden bij het Messchenveld en in het zuiden bij Asserbos bevinden. 16

18 Stedelijke wateropgave Assen W+scenario Figuur 5.2 Toetsing van het watersysteem aan de norm voor inundatie voor het huidige scenario. Gekleurd grondgebruik geeft aan dat het peilvak op die functie niet voldoet aan de norm (rood stedelijk; geel hoogwaardige landbouw; bruin akkerbouw; donkergroen grasland). 17

19 Figuur 5.3 Toetsing van het watersysteem aan de norm voor inundatie voor het middenscenario. Gekleurd grondgebruik geeft aan dat het peilvak op die functie niet voldoet aan de norm (rood stedelijk; geel hoogwaardige landbouw; bruin akkerbouw; donkergroen grasland). 18

20 Figuur 5.4 Toetsing van het watersysteem aan de norm voor inundatie voor het W+scenario. Gekleurd grondgebruik geeft aan dat het peilvak op die functie niet voldoet aan de norm (rood stedelijk; geel hoogwaardige landbouw; bruin akkerbouw; donkergroen grasland). 5.2 Toetsing afvoercriterium Met behulp van het neerslag-afvoermodel is de afvoer uit het stedelijk gebied van Assen bepaald op basis van de neerslaggebeurtenis van oktober In Tabel 5.2 zijn de berekende afvoeren voor het huidige en midden scenario weergegeven. In tabel 5.3 zijn de berekende afvoeren voor het huidige en W+scenario weergegeven. 19

21 Tabel 5.2 De berekende af- en aanvoeren (in m 3 ) van het stedelijk gebied van Assen voor het huidige en midden scenario van de neerslaggebeurtenis van oktober Huidige situatie Midden situatie Opgave Bruto afvoer stedelijk gebied Aanvoer vanuit landelijk gebied Netto afvoer stedelijk gebied Neerslag in stedelijk gebied Tabel 5.3 De berekende af- en aanvoeren (in m 3 ) van het stedelijk gebied van Assen voor het huidige en W+ scenario van de neerslaggebeurtenis van oktober Huidige situatie W+ scenario Opgave Bruto afvoer stedelijk gebied Aanvoer vanuit landelijk gebied Netto afvoer stedelijk gebied Neerslag in stedelijk gebied Het watersysteem van het stedelijk gebied van Assen ontvangt water van het bovenstrooms gelegen landelijk gebied. Deze component moet buiten de wateropgave voor het stedelijk gebied worden gehouden. Daarom wordt de netto afvoer vanuit het stedelijk gebied bepaald door een beknopte waterbalans voor het stedelijk gebied op te stellen. De neerslag die in het stedelijk gebied valt is samen met de aanvoer vanuit het landelijk gebied de input van de waterbalans, de bruto afvoer uit het stedelijk is de output. Door de bruto afvoer vanuit het stedelijk gebied te verminderen met de aanvoer vanuit het landelijke gebied is de netto afvoer vanuit het stedelijk gebied bepaald. In Tabel 5.2 is te zien dat de netto afvoer uit het stedelijk gebied niet gelijk is aan de hoeveelheid neerslag die er gevallen is. Dit wordt veroorzaakt door de berging en de vertragende werking van het watersysteem. Hierdoor komt een deel van de neerslag niet binnen 10 dagen tot afvoer. De wateropgave op basis van het afvoercriterium is gelijk aan de toename van de netto afvoer als gevolg van klimaatverandering. Voor het stedelijk gebied van Assen is deze wateropgave dan ook m 3 naar aanleiding van het Midden-scenario. Wanneer uitgegaan wordt van het W+ scenario is er geen wateropgave. Een verklaring hiervoor is het feit dat de gekozen T100 neerslaggebeurtenis (oktober 1963) slechts weinig veranderd door de klimaataanpassingen. Het vernieuwde W+scenario veroorzaakt tevens geen toename van de neerslag in het stedelijk gebied. Bovenstaande gedachtegang is geillustreerd in figuur

22 Figuur 5.5 Overzicht van de oktober 1963 bui in samenhang met het W+ scenario. De opgave bij het midden scenario was m³ en het W+-scenario wordt geen stedelijke wateropgave berekend. 21

23 6 Conclusies 6.1 Wateropgave Assen De kwantitatieve wateropgave voor Assen is vastgesteld op basis van een toetsing van het integrale waterhuishoudkundige systeem (= watersysteem + afvalwaterketen) aan - de NBW werknormen voor de kans op maaiveldinundatie, gedifferentieerd naar type grondgebruik; en - het afvoercriterium zoals dat gehanteerd wordt door de waterschappen; ofwel geen toename van de maximale 10-daagse afvoer naar de boezem. Beide criteria zijn beschouwd voor de huidige situatie en voor een situatie waarbij rekening is gehouden met klimaatswijzigingen (W+scenario(KNMI) en het Midden-scenario). In het W+ scenario neemt de 10-daagse neerslagsom in de winter toe met 12% en in de zomer met 10%. Ook veranderd de intensiteit van de zware buien. De maanden die buiten de zomer en winter vallen (dus o.a. oktober) worden gecorrigeerd voor de gemiddelde toename van de neerslag, maar veranderen slechts in zeer geringe mate ten opzichte van de huidige situatie. Gebleken is hierdoor dat de neerslaggegevens voor oktober 1960 (T- 100) voor het huidig scenario gelijk zijn aan het W+ scenario. Het gestelde criterium dat de maximale 10-daagse afvoer naar de boezem niet mag toenemen ten opzichte van de huidige situatie, impliceert (vanwege de neerslagtoename door klimaatswijzigingen) dat extra waterberging moet worden gecreëerd. Voor Assen is uitgerekend dat in de maatgevende situatie (oktober 1960) ca m 3 extra water moet worden geborgen voor het Midden-scenario maar dat er voor het W+scenario geen extra wateropgave is. Op basis van de uitgevoerde modelanalyses is bepaald dat in de huidige situatie binnen het stedelijkgebied van Assen 19 afwateringsgebieden niet voldoen aan de gestelde normen ten aanzien van de kans op wateroverlast. Indien rekening wordt gehouden met verwachte klimaatswijzigingen volgens het Midden en W+-scenario komen daar voor beide 7 falende afwateringsgebieden bij. In het W+scenario falen er 2 stedelijk afwateringsgebieden meer dan in het midden scenario. 22

24 I Begrippenkader In de studie wordt een aantal begrippen gebruikt die hier nader zijn toegelicht. Afwatering Falen Inundatie Kans Normen Ontwatering Schade Veiligheid Wateroverlast De afvoer van water via een waterlopen- rioleringsstelsel naar een lozingspunt, van waar het water kunstmatig of onder vrij verval uit een gebied wordt geleid. Het niet (meer) voldoen aan vastgestelde criteria. Het onderwaterlopen van land (overstromen). Waarschijnlijkheid dat iets gebeurt. Eisen waaraan de inrichting, het beheer of het gedrag van waterkeringen en watersystemen moeten voldoen. De afvoer van water uit percelen over en door de grond en eventueel door drainagebuizen en greppels naar een stelsel van grote waterlopen. Alle vormen van nadeel/verlies als gevolg van wateroverlast, zoals het verminderen van de landbouwopbrengst, water in huizen, etc. Het beschermd zijn tegen gevaar voor volksgezondheid of mensenlevens. In deze studie is veiligheid niet aan de orde en gaat het om wateroverlast. De term wateroverlast wordt in deze studie gebruikt om het falen van het watersysteem aan te duiden. Het systeem faalt (in zijn functioneren) als er frequenter hinder of schade ontstaat dan acceptabel wordt geacht. 23

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Nieuwe statistieken: extreme neerslag neemt toe en komt vaker voor

Nieuwe statistieken: extreme neerslag neemt toe en komt vaker voor Nieuwe statistieken: extreme neerslag neemt toe en komt vaker voor Hans Hakvoort (HKV), Jules Beersma (KNMI), Theo Brandsma (KNMI), Rudolf Versteeg (HKV), Kees Peerdeman (Waterschap Brabantse Delta/STOWA)

Nadere informatie

Wateroverlast Wouw. ICM case study. Marcel Zandee 8 maart 2017

Wateroverlast Wouw. ICM case study. Marcel Zandee 8 maart 2017 Wateroverlast Wouw ICM case study Marcel Zandee 8 maart 2017 Inhoud van de presentatie Waar ligt Wouw? Aanleiding studie Situatie Opbouw model Resultaten simulaties Conclusies Vragen 2 Waar ligt Wouw?

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor Nieuwe neerslagstatistieken voor het waterbeheer: Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor 2015 10A In 2014 heeft het KNMI met het oog op klimaatverandering nieuwe klimaatscenario s

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland

Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland Definitief Gemeente Kampen Grontmij Nederland bv Zwolle, 29 november 2005 @ Grontmij 11/99014943, rev. d1 Verantwoording Titel : Bergingsberekeningen

Nadere informatie

BEANTWOORDING VAN VRAGEN OVER DE EVALUATIE WATEROVERLAST

BEANTWOORDING VAN VRAGEN OVER DE EVALUATIE WATEROVERLAST DATUM 12 maart 2014 VAN College van D&H AAN Verenigde Vergadering AFSCHRIFT AAN Evaluatie Wateroverlast BETREFT MEMO BEANTWOORDING VAN VRAGEN OVER DE EVALUATIE WATEROVERLAST 1 AANLEIDING In het Evaluatierapport

Nadere informatie

Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW. Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3

Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW. Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3 Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3 Brief aan de leden T.a.v. het college frontoffice tel.

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI 06 scenario s Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI De KNMI klimaatscenario s voor Nederland uit 2006

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Advies interim boezempeil

Advies interim boezempeil Advies interim boezempeil Aanleiding, waarom interim boezempeil Sinds 1998 geldt in de boezem een zomerpeil van NAP-0,42 m. en een winterpeil van NAP-0,47m. Het lagere winterpeil is ingesteld om de kans

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave 74OF86 RWD rapporten.indd 1 23-10-2007 14:23:15 74OF86 RWD rapporten.indd 2 23-10-2007 14:23:21 Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 Het watersysteem...

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen Geert Lenderink KNMI 26 mei 2014: presentatie KNMI14 scenario s De Basis: het 5de IPCC rapport van WG1 (2013) 1. Kennis m.b.t. globale klimaatverandering

Nadere informatie

Verkenning afvoercapaciteit oppervlaktewatersysteem Poelwetering

Verkenning afvoercapaciteit oppervlaktewatersysteem Poelwetering Verkenning afvoercapaciteit oppervlaktewatersysteem Poelwetering Gemeente Leiden 18 december 2014 Versie 1 BC4091-105 HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Stationspark 27C Postbus 4 4460 AA Goes

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Bijdorp. 15 maart Watersysteem Bijdorp. Geachte mevrouw, heer,

Bijdorp. 15 maart Watersysteem Bijdorp. Geachte mevrouw, heer, DATUM 15 maart 2016 REGISTRATIENUMMER ONDERWERP Watersysteem Bijdorp Geachte mevrouw, heer, 1. Aanleiding De wijk Bijdorp ondervindt bij zware neerslag wateroverlast. De gemeente Schiedam en Delfland zijn

Nadere informatie

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken?

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Kees Broks (STOWA), Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Groene daken zijn hot, ook vanuit het oogpunt van stedelijk waterbeheer. Ze vangen

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Stof tot nadenken? Opzet presentatie Klimaatverandering en het (versterkte) broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering De nieuwe KNMI-klimaatscenario s Mogelijke effecten 1

Nadere informatie

Watersysteemanalyse Waterplan gemeente Woudrichem

Watersysteemanalyse Waterplan gemeente Woudrichem Watersysteemanalyse Waterplan gemeente Woudrichem definitief In opdracht van Opgesteld door Projectnummer Gemeente Woudrichem MWH B.V. W09B0060 Documentnaam S:\data\Project\Water09\W09B0060\Rapportage\Eindconcept\Bijlage

Nadere informatie

Het waterbeleid van de provincie Limburg is beschreven in het Provinciaal Waterplan Limburg, dd. 20 november 2009.

Het waterbeleid van de provincie Limburg is beschreven in het Provinciaal Waterplan Limburg, dd. 20 november 2009. Memo Ter attentie van Project management Den Dekker B.V. Datum 03 januari 2013 Distributie Projectnummer 111850-01 Onderwerp Parkeerterrein Jumbo Heythuysen Geachte heer Bosman, 1 WATERBELEID Het streven

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken

Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken Project: Samenscholing in de afvalwaterketen Deelproject: Wateroverlast in bebouwd gebied Versie 1, definitief

Nadere informatie

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Impacttest extreme buien Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Wat willen we? Effecten extreme buien en maatregelen zo realistisch nauwkeurig en gedetailleerd mogelijk simuleren

Nadere informatie

Bijlage E: Peilvakken en de gewenste grond- en oppervlaktewaterpeilen.

Bijlage E: Peilvakken en de gewenste grond- en oppervlaktewaterpeilen. Blad 95 van 127 Bijlage E: Peilvakken en de gewenste grond- en en. Zie ook de bijgevoegde Peilvakkenkaart op A0. Afweging en uitgangspunten peilenplan Terwolde De belangrijkste afweging bij de totstandkoming

Nadere informatie

Huniesën'Aa's ~ Reest<' 'eden waler>cilap

Huniesën'Aa's ~ Reest<' 'eden waler>cilap ~ ~ _.) Watasehap NooRDERZIJLVEST Huniesën'Aa's ~ Reestcilap Stede I ij ke wateropgave Assen O pgesteld in samenwerking met: Nelen & Schuurmans 1 maart 2006 neerslag waterstand kansverdeling

Nadere informatie

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Inleiding Dit document is opgesteld als vervolg en update van de analyse van de waterhuishouding, opgesteld in januari 2008. Toen is geconstateerd dat de

Nadere informatie

Projectplan Systeemkennis Inundatie en Actualisatie Toetsing Normering

Projectplan Systeemkennis Inundatie en Actualisatie Toetsing Normering 1 Projectplan Systeemkennis Inundatie en Actualisatie Toetsing Normering 1 Definities... 3 2 Projectidentificatie... 4 2.1 Projectnaam... 4 2.2 Projectnummers... 4 2.3 Projecttype... 4 2.4 Beleidsveld...

Nadere informatie

Toetsing waterhuishouding

Toetsing waterhuishouding Toetsing waterhuishouding Bedrijventerrein Hattemerbroek - deelgebied Hattem Quickscan waterhuishouding - nieuwe stedenbouwkundige opzet Ontwikkelingsmaatschappij Hattemerbroek B.V. december 2009 concept

Nadere informatie

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden Kans op hittestress Kans op overstroming Hittestress komt voor bij een periode van uitzonderlijk warm weer en wordt versterkt door het hitte-in-de-stad of urban heat

Nadere informatie

Regionale Klimaateffectatlas

Regionale Klimaateffectatlas Regionale Klimaateffectatlas Projectcode MR12039 Datum Regionale Klimaateffectatlas Versie 1.0 Opdrachtgever stadsregio Rotterdam Opdrachtnemer IGWR Inleiding De stadsregio Rotterdam werkt sinds 2008 aan

Nadere informatie

Methode berekenen onzekerheid in wateropgave nu beschikbaar

Methode berekenen onzekerheid in wateropgave nu beschikbaar Methode berekenen onzekerheid in wateropgave nu beschikbaar Hans Hakvoort 1, Joost Heijkers 2, Kees Peerdeman 3 en Michelle Talsma 4 Samenvatting In opdracht van de STOWA heeft HKV lijn in water een methode

Nadere informatie

Wordingsgeschiedenis van Noord-Holland 2000 v.chr zeegat Bergen / achtste eeuw n.chr strandwallen+dorpen

Wordingsgeschiedenis van Noord-Holland 2000 v.chr zeegat Bergen / achtste eeuw n.chr strandwallen+dorpen Wordingsgeschiedenis van Noord-Holland 2000 v.chr zeegat Bergen / achtste eeuw n.chr strandwallen+dorpen Wordingsgeschiedenis van Noord-Holland Rond 800! veenpakket / 1350! eilanden met duinenrij 3 Landwinning

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Bijlage 5, beleid. Bijlage 5, beleid

Bijlage 5, beleid. Bijlage 5, beleid Bijlage 5, beleid Bijlage 5, beleid 53 Bijlage 5 Beleid Inleiding In deze bijlage wordt een toelichting gegeven op het beleid en plannen die samen het kader vormen voor de waterhuishouding in het plangebied.

Nadere informatie

Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen

Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen 5 Tholen Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen 50 De afgelopen jaren vielen in Tholen meerdere buien die resulteerden in wateroverlast en

Nadere informatie

Toelichting GGOR polder Berkel

Toelichting GGOR polder Berkel Toelichting GGOR polder Berkel Inleiding Om het GGOR te kunnen bepalen is de GGOR-systematiek gevolgd (zie figuur 1). Op basis van een analyse met een grondwatermodel zijn de actuele grondwaterstanden

Nadere informatie

Controleberekening riolering (DEFINITIEF)

Controleberekening riolering (DEFINITIEF) Titel: Omschrijving: Projectnr: Rapportnr: Datum: Controleberekening riolering (DEFINITIEF) Boschkens-west Goirle 09JV10090 09-10486-JV 08-12-09 RAPPORT Grotestraat 143 5141 JP Waalwijk tel: 0416-560381

Nadere informatie

Extreme neerslag in het stedelijk gebied. STOWA, 1 juni 2017 Harry van Luijtelaar, Stichting RIONED

Extreme neerslag in het stedelijk gebied. STOWA, 1 juni 2017 Harry van Luijtelaar, Stichting RIONED Extreme neerslag in het stedelijk gebied STOWA, 1 juni 2017 Harry van Luijtelaar, Stichting RIONED Zwaarste buien deze eeuw Apeldoorn, 120 mm in 75 minuten (2009) Herwijnen 94 mm in 70 minuten (2011) Deelen,

Nadere informatie

Richtlijn versus maatwerkberekening

Richtlijn versus maatwerkberekening Memo DM 1063841 Aan: Peter Van Hoof [peter@vanhoof-watermanagement.nl] Van: HDSR Datum: 23 juni 2016 Onderwerp: Notitie maatwerkberekening Vierde Kwadrant Kockengen In deze memo heeft het waterschap een

Nadere informatie

Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel

Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel Gemeente Goirle projectnr. 219713 revisie 3.0 12 juli 2010 Opdrachtgever Gemeente Goirle Afdeling Realisatie en beheer Postbus 17 5050 AA Goirle datum vrijgave

Nadere informatie

Toelichting GGOR Schieveen

Toelichting GGOR Schieveen Toelichting GGOR Schieveen Inleiding Om het GGOR te kunnen bepalen is de GGOR-systematiek gevolgd (zie figuur 1). Op basis van een analyse met een grondwatermodel zijn de actuele grondwaterstanden (AGOR)

Nadere informatie

PROJECTNUMMER C ONZE REFERENTIE A

PROJECTNUMMER C ONZE REFERENTIE A ONDERWERP Aangepaste leggerwijziging Tradeportsloot DATUM 14-4-2016 PROJECTNUMMER C01031.000363.0900 ONZE REFERENTIE 078903199 A VAN Joost Veltmaat AAN Waterschap Peel en Maasvallei Inleiding Klaver 6a

Nadere informatie

Peilbesluit Campen. 12 december 2016

Peilbesluit Campen. 12 december 2016 Peilbesluit Campen 12 december 2016 Luc Mangnus (Dagelijks bestuurslid - waterschap Scheldestromen) WELKOM Doel Informeren over voorontwerp peilbesluit; Met belanghebbenden in gesprek gaan, mogelijkheid

Nadere informatie

MEMO. Toelichting op maatregelen Oranjebuurt in de Lier.

MEMO. Toelichting op maatregelen Oranjebuurt in de Lier. MEMO Aan: Koos verbeek Van: J. den Dulk Datum: 23 mei 2007 Onderwerp: Stand van zaken maatregelen ter voorkoming wateroverlast Oranjebuurt, De Lier Bijlagen: Functioneel programma van eisen voor de verbetering

Nadere informatie

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces

Inleiding. Waarom Ruimtelijke adaptatie? Doel en afbakening van het klimaatatelier. Proces Betreft Verslag klimaatatelier Goirle Project Klimaatateliers Hart van Brabant Van ORG-ID / HydroLogic Aan Gemeente Goirle Datum 7 juni 2016 Inleiding In opdracht van de werkgroep Afvalwaterketen van de

Nadere informatie

Het bergingsmoeras bestaat uit watergangen met laag gelegen percelen tussen kades. De afmetingen van het bergingsmoeras staan in onderstaande tabel.

Het bergingsmoeras bestaat uit watergangen met laag gelegen percelen tussen kades. De afmetingen van het bergingsmoeras staan in onderstaande tabel. Afbeelding 2.1. Schets watersysteem bergingsmoeras Het bergingsmoeras bestaat uit watergangen met laag gelegen percelen tussen kades. De afmetingen van het bergingsmoeras staan in onderstaande tabel. Tabel

Nadere informatie

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem Memo DM 1013497 Aan: Marktpartijen uitwerking plannen het Burgje, gemeente Bunnik Van: Beke Romp, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Datum: 13 januari 2016 Onderwerp: Notitie gebiedskenmerken (waterthema

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Nieuwe afvoerroutes via maaiveld en retentiegebieden voorkomen wateroverlast in Enschede-Noord

Nieuwe afvoerroutes via maaiveld en retentiegebieden voorkomen wateroverlast in Enschede-Noord Maatregelen 3 Enschede Nieuwe afvoerroutes via maaiveld en retentiegebieden voorkomen wateroverlast in Enschede-Noord Het noorden van Enschede is in de loop van de vorige eeuw veranderd van een sterk landelijk

Nadere informatie

Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld

Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld Effect van veranderend maaibeleid en klimaat in beeld Nicole Jungermann 1, Hans Hakvoort 1, Twan Rosmalen 2, Gerry Roelofs 2, Susanne Groot 1 In het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) hebben de waterschappen

Nadere informatie

Doel: voorkom regenwateroverlast!

Doel: voorkom regenwateroverlast! http://bit.ly/2pjgadl Wereldtemperatuur 188-216 Ontwikkeling extreme neerslag Doel: voorkom regenwateroverlast! Masterclass klimaatadaptatie Kennemerland, 18 mei 217. Harry van Luijtelaar, Stichting RIONED

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Zware regen

RISICOSIGNALERING Zware regen RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING staat meestal synoniem voor een extreme hoeveelheid neerslag en kan in Nederland het hele jaar voorkomen. In het winterhalfjaar

Nadere informatie

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015 Samenvatting: De gevallen neerslag van afgelopen week en met name van donderdag 8 januari heeft geleid tot verhoogde afvoeren en waterpeilen in het beheergebied van Waterschap Aa en Maas. De neerslag is

Nadere informatie

Hemelwater op het maaiveld

Hemelwater op het maaiveld Afvalwater Beleid & Planvorming Hemelwater op het maaiveld Michiel Brouwer Johan Post Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93 94 (lokaal tarief) F 020 608 39 00 KvK

Nadere informatie

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Kaarten Waterbelangen DM: 303052 1 Wateropgaven 2015 / 2027 Kaart 1. Gebieden met een WB21 wateropgave In 2005 is een studie wateropgave uitgevoerd (conform

Nadere informatie

Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw

Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw Provincie Limburg Maastricht, 14 september 216 Joris Schaap, Profiel 214 heden Zelfstandig hydroloog en bodemkundige 28-214 Adviseur water in het landelijk

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst PWO Zuid-Beveland-Oost. 26 november 2012

Informatiebijeenkomst PWO Zuid-Beveland-Oost. 26 november 2012 Informatiebijeenkomst PWO Zuid-Beveland-Oost 26 november 2012 Luc Mangnus Lid dagelijks bestuur waterschap Scheldestromen WELKOM inhoud Kader Planvorming wateropgave Inbreng van de streek Resultaten analyses

Nadere informatie

Onderwerp : Herberekening hydraulische toetsing hoofdwatergang Cyclamenweg

Onderwerp : Herberekening hydraulische toetsing hoofdwatergang Cyclamenweg Intern memo Aan Van : Hans van Gogh : Jeroen Willemsen Datum : 13 maart 2013 Onderwerp : Herberekening hydraulische toetsing hoofdwatergang Cyclamenweg Versie : 0.4 1 Inleiding De Overbuurtsche polder

Nadere informatie

Ruimte voor water. in het rivierengebied

Ruimte voor water. in het rivierengebied Ruimte voor water in het rivierengebied Het rivierengebied bestaat bij de gratie van de grote rivieren met daarlangs de zich eindeloos voortslingerende dijken. Daartussen vruchtbare klei, groene weilanden

Nadere informatie

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer Aan Gemeente Maassluis Behandeld door Richard Wilbrink T.a.v. De heer E. Zeeman E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van Richard Wilbrink MSc. T 015-7511854 Betreft Voorbereidende onderzoeken winkelcentrum

Nadere informatie

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Vlaamse Klimaatconferentie: Adaptatie, 26.5.2011, Antwerpen Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Johan Brouwers Dienst Milieurapportering - MIRA, Vlaamse Milieumaatschappij

Nadere informatie

WATEROPGAVE EN VOORKEURSMAATREGELEN ROTTERDAM EN SCHIEDAM

WATEROPGAVE EN VOORKEURSMAATREGELEN ROTTERDAM EN SCHIEDAM WATEROPGAVE EN VOORKEURSMAATREGELEN ROTTERDAM EN SCHIEDAM Beleidsveld: Inrichting en onderhoud Vergaderdatum: 18-12-2008 watersystemen Aard voorstel: Besluitvormend Agendapunt: Kenmerk VV: 717679 Aantal

Nadere informatie

Bijlage 1: Kaart locatie inrichtingsmaatregelen buiten het natuurgebied

Bijlage 1: Kaart locatie inrichtingsmaatregelen buiten het natuurgebied Bijlage 1: Kaart locatie inrichtingsmaatregelen buiten het natuurgebied Bijlage 2. Kaart hydrologische effecten Met een hydrolgisch model zijn de effecten van de waterhuishoudkundige maatregelen uit het

Nadere informatie

Droogte monitoring. Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling

Droogte monitoring. Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling Droogte monitoring Coen Ritsema, Klaas Oostindie, Jan Wesseling Inhoud Droogte karakterisering KNMI Standardized Precipitation Index (SPI) Website Droogtemonitor Toekomstige website uitbreidingen? Droogte

Nadere informatie

De vergeten klimaatontwikkeling en het effect op hoogwaterstatistiek en maatregelen

De vergeten klimaatontwikkeling en het effect op hoogwaterstatistiek en maatregelen De vergeten klimaatontwikkeling en het effect op hoogwaterstatistiek en maatregelen Bertus de Graaff 1, Rudolf Versteeg 2 en Jeroen Tempelaars 3 Na de extreme neerslaggebeurtenissen in 1998 en de daaropvolgende

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland Postadres: Postbus 21, 373 AE De Bilt Bezoekadres: ilhelminalaan 1 Telefoon 3-22 6 911, Telefax 3-22 1 47 www.knmi.nl Meer informatie? Voor meer informatie over de nieuwe klimaatscenario s voor Nederland,

Nadere informatie

Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven

Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven Project : Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven Projectnummer : NC8110503 Versie : definitief Datum : 15 juli 2008 Aanleiding Het terrein van de Tivolikerk en het naastgelegen Zusterhuis aan de Heezerweg

Nadere informatie

Toelichting GGOR Oude Polder van Pijnacker

Toelichting GGOR Oude Polder van Pijnacker Toelichting GGOR Oude Polder van Pijnacker Inleiding Om het GGOR te kunnen bepalen is de GGOR-systematiek gevolgd (zie figuur 1). Op basis van een analyse met een grondwatermodel zijn de actuele grondwaterstanden

Nadere informatie

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Voor: Opgesteld door: Versie 1 (14-06-2012) Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Dit document bevat 11 bladzijden. Ons kenmerk: 19312RA-MW-LED

Nadere informatie

: SAB Prinses Margrietlaan Best Betreft : Watertoets ontwikkeling Prinses Margrietlaan nabij nr. 24

: SAB Prinses Margrietlaan Best Betreft : Watertoets ontwikkeling Prinses Margrietlaan nabij nr. 24 Logo MEMO Aan : Henrike Francken Van : Michiel Krutwagen Kopie : Dossier : BA1914-112-100 Project : SAB Prinses Margrietlaan Best Betreft : Watertoets ontwikkeling Prinses Margrietlaan nabij nr. 24 Ons

Nadere informatie

NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat

NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat Het jaar 1998 was in Nederland het natste van deze eeuw. De afgelopen jaren zijn we echter vaker geconfronteerd met grote neerslaghoeveelheden.

Nadere informatie

Vergelijken van methodes voor het berekenen van waterstanden bij regionale overschrijdingsnormen

Vergelijken van methodes voor het berekenen van waterstanden bij regionale overschrijdingsnormen Vergelijken van methodes voor het berekenen van waterstanden bij regionale overschrijdingsnormen Een toepassing van de Vlaamse methode op een Nederlands watersysteem Harm-Jan Benninga 19-07-2013 Vergelijken

Nadere informatie

Evaluatie wateroverlast twee jaar geleden Waterberging in Drenthe blijkt te voldoen

Evaluatie wateroverlast twee jaar geleden Waterberging in Drenthe blijkt te voldoen Evaluatie wateroverlast twee jaar geleden Waterberging in Drenthe blijkt te voldoen ir. B. Kolen (HKV LIJN IN WATER) ir. J.M.U. Geerse (HKV LIJN IN WATER) H.F.M.J. van den Eerenbeemt (Provincie Drenthe)

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Bijlage 17-1: Stedelijke wateropgave Nieuw-Amsterdam Veenoord

Bijlage 17-1: Stedelijke wateropgave Nieuw-Amsterdam Veenoord Bijlage 17-1: Stedelijke wateropgave Nieuw-Amsterdam Veenoord Situatie Nieuw-Amsterdam Veenoord Nieuw-Amsterdam Veenoord ligt in het zuiden van de gemeente Emmen, ten westen van Erica. Het dorp wordt door

Nadere informatie

Waterbeheer in droge en natte tijden met BOS-OMAR

Waterbeheer in droge en natte tijden met BOS-OMAR Waterbeheer in droge en natte tijden met BOS-OMAR Myrjam de Graaf, Karlijn Kessels (Waterschap Limburg) en Ciska Overbeek (Nelen & Schuurmans) Waterschap Limburg heeft samen met adviesbureau Nelen & Schuurmans

Nadere informatie

MEMO. 1. Aanleiding. Datum: 22-oktober Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH)

MEMO. 1. Aanleiding. Datum: 22-oktober Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH) MEMO Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH) Datum: 22-oktober 2015 Onderwerp: Capaciteit duikers Wilhelminapark, Plaspoel- en Schaapweipolder 1. Aanleiding Het Wilhelminapark

Nadere informatie

Programma Water en klimaatveranderingen

Programma Water en klimaatveranderingen Programma Water en klimaatveranderingen Ger Renkens / Luuk Postmes 7 juni 2016 Doel Beschermen van de volksgezondheid en het milieu en het leveren van een bijdrage aan het in stand houden en verbeteren

Nadere informatie

Beoordeling effecten Riolerings- en waterhuishoudkundig ontwerp Hoge Wei Oosterhout

Beoordeling effecten Riolerings- en waterhuishoudkundig ontwerp Hoge Wei Oosterhout Beoordeling effecten Riolerings- en waterhuishoudkundig ontwerp Hoge Wei Oosterhout Versie 4, 26-5-2011 Ir. F. Jansen, Frank Jansen Adviezen Drs. G. Bockting, Ambito B.V. Frank Jansen Adviezen Renkensstraat

Nadere informatie

Kennisvraag: wat waren de herhalingstijden van de neerslag? In beeld brengen situatie zoals die buiten geweest is.

Kennisvraag: wat waren de herhalingstijden van de neerslag? In beeld brengen situatie zoals die buiten geweest is. Neerslag juni 2016 Kennisvraag: wat waren de herhalingstijden van de neerslag? In beeld brengen situatie zoals die buiten geweest is. Antwoord: De neerslaggegevens van zowel de KNMI neerslagstations als

Nadere informatie

Beverdam in de Scheide

Beverdam in de Scheide Beverdam in de Scheide Aanleiding Sinds enkele jaren heeft zich een bever gevestigd in de overstortvijver bij de watergang Scheide in de gemeente Venray. Het dier heeft meerdere oeverholen langs de vijver

Nadere informatie

Betreft Uitbreiding bedrijfsterrein Van Ooijen, Parallelweg-west Woerden Afwatering terreinverharding

Betreft Uitbreiding bedrijfsterrein Van Ooijen, Parallelweg-west Woerden Afwatering terreinverharding Bijlage Afwatering terreinverharding D1 Notitie Referentienummer Datum Kenmerk 11 augustus 2014 153681 Betreft Uitbreiding bedrijfsterrein Van Ooijen, Parallelweg-west Woerden Afwatering terreinverharding

Nadere informatie

NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS

NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS 1 NIEUWE NEERSLAGSTATISTIEK VOOR WATERBEHEERDERS brochure 26a 2004 INHOUD 1 Aanvulling van de historische

Nadere informatie

Huidige situatie en verwachtingen voor rivierafvoeren, (water)temperaturen en grondwater

Huidige situatie en verwachtingen voor rivierafvoeren, (water)temperaturen en grondwater Huidige situatie en verwachtingen voor rivierafvoeren, (water)temperaturen en grondwater De wateraanvoer van de Rijn is laag voor de tijd van het jaar, hij bedraagt momenteel 1165 m3/s. Naar verwachting

Nadere informatie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie 24 Resultaten peiling Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie De 32 auteurs en redactieleden die aan dit boek hebben meegewerkt, hadden als voorbereiding op de werksessie van 7 november 2013

Nadere informatie

Gelezen de voordracht van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland van 12 juli 2016;

Gelezen de voordracht van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland van 12 juli 2016; Besluit van Provinciale Staten van Noord-Holland van 3 oktober 2016 met nummer 2016/66 tot wijziging van de Waterverordening Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier Provinciale Staten van Noord-Holland;

Nadere informatie

Klimaatverandering in Utrecht. Erwin Rebergen Beheerder/Beleidsadviseur stedelijk water gemeente Utrecht Groenmoetjedoen!

Klimaatverandering in Utrecht. Erwin Rebergen Beheerder/Beleidsadviseur stedelijk water gemeente Utrecht Groenmoetjedoen! Klimaatverandering in Utrecht Erwin Rebergen Beheerder/Beleidsadviseur stedelijk water gemeente Utrecht Groenmoetjedoen!-dag,12 juni 2016 De klimaatopgave, omgaan met 1. Intensievere neerslag 2. Stijging

Nadere informatie

Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen

Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen Situatie Kern Emmen Kern Emmen omvat het centrumgebied van Emmen en de wijken Emmermeer, Hoge Loo en Spoorzijde. Het bestaat overwegend uit dicht bebouwd

Nadere informatie

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 1222412 Klimaat in de stad Anticiperen op extremen & case Beverwijk Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 Erik Warns, Gemeente Beverwijk Jeroen Kluck, Tauw bv & Lector Water in en om de stad,

Nadere informatie

Positieve en negatieve effecten van drainage: Een analyse in het kader van het Eindadvies Berging en Afvoer voor Wetterskip Fryslân

Positieve en negatieve effecten van drainage: Een analyse in het kader van het Eindadvies Berging en Afvoer voor Wetterskip Fryslân Positieve en negatieve effecten van drainage: Een analyse in het kader van het Eindadvies Berging en Afvoer voor Wetterskip Fryslân Opdrachtgever: Wetterskip Fryslân Positieve en negatieve effecten van

Nadere informatie

DE WAARDE VAN NORMEN EN DE EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING, BODEMDALING EN VERANDEREND GRONDGEBRUIK

DE WAARDE VAN NORMEN EN DE EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING, BODEMDALING EN VERANDEREND GRONDGEBRUIK DE WAARDE VAN NORMEN EN DE EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING, BODEMDALING EN VERANDEREND GRONDGEBRUIK Toetsing hoogten boezemkaden binnen dijkring 14 en 44 Nederland heeft duizenden kilometers boezemkaden.

Nadere informatie