De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid : kwesties inzake volgorde en vraagstelling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid : kwesties inzake volgorde en vraagstelling"

Transcriptie

1 Dr. dr. R.W.M. Ciard De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid : kwesties inzake volgorde en vraagstelling Adnsprakelijkheidsre.ht isvooral psychologie.wie zich het dachtaffet van een neàische foutvoeh,verondersteh dat zijn of haat behdndelaar tekort is geschoten at betrcft rrerkhouding.n aandacht. Daarme.wortlÍ ttê tóón sezet en àrcait dejurjdische striid hoofàzakelijk om de persoon van àe atts en wotu1í àe situatiewaarin het ne.lisch hanàelen pldatsvand vercnachtzaamd. Dat erkt àoot in àe nanier waarop de kwesti.iuri.lisch wo/dt afsehandel.l. De pioriteit liqt bii het aantonen van dejuridische fout,9/aarbu de vraag vr'ordt gesteld ofde arts handelàe zoals vah een redelilk bekwaam hulpverlener mocht wolde4 wrwdcht Het folnulereh van (techts)retevante wasen moet uitgebrciíler en preciezel, dewijze vas osderzoek tet beantwootuins wn àie vrasen moet methodisch.r en over de wlgorde waarmee de k\resties wonl dfgehandeld hagedacht Ondelzoek naar.assali.eit \ ordt ook beinvloed àoor.le gedrassmechanismen vah het slachtoffer. Een effciëntere en in houdelijk betere werkwijze van het aansprakeliikheidsrccht woràt voorgest.ld, wdarbii de wrctorcníle invloed vas de begríjpetijke segatieve emoties ean de gelaedeerde op het prccesvdk waarheidsvinding naet orclen l. Irleiding Bij medische aansprakelijkheid nag de civiele rechtê. pas beslissen of een arts verantwoordeluk gehouden kan worden voor schade door een medische fout als er sprake is van wanprestatiê ofeên onrechlmatige daad en er voor het ontstane nadeel een duilende causale verklaring blijkt te bestaan. Voo. een dergelij ke j uridi sche procedure dienen de eisers vaak over een lange adem te beschikken. zo besliste bijvoorbeelde Recht bank's Hertogenbosch onlangs over een zaak van een dooí een huisarts gemiste diagnose hersenvliesontste king die speelde in r993 en datwas warempel noggeen eindvonnis.r Uitkomsten van onderzoek naar de door_ looptrjden van alle medische aansprakelijksheidclains ontbreken, zowel van de gerechteljke als de builenge_ rechtelijke afhandeling. Eris immers geen centrale regis' ratie van alle door rechtbahken behandelde zak n van medischeaansprakelijkhejd en de schadeverzekeraars zijn niet erg scheutis met hun informatie op dit gebied. Voo. eisers duurt het altijd te lang en de praktijk lijkt hen daarin gelilk te geven, De kwaliteit van j urid iscbe be slissi hgen kent nietalleen een inhoudelijke maar ook een organisatorische dimen sie: die vraagt wat de meest efficiênte wefkwijze voor afhandeling ervan zou kunnên zijn. De eisers b! mêdi schê aansp.akeujkheid zijn teleursesteld in en boos op hun behandelaar(s). De gedaagdê aítsen daarentesen voe le n z ich veelal onterecht aangevallen. Procespartijen willen eenvoudig snelwetenwaar ze aan toe zijn. En als we uit de casuspositie ook nog lering willen trekken, wordt het wel erg moslerd na de naaltijd wanneer het allemaaljarên duurt eer de beslissing is sêvallen. Daarnaast iser de inhoudelij ke vraag hoede voorliggen_ de zaak moet wo.den onderzocht en beoordeeld. Bij medrsche vraagstukken heeit de.echter daarbij vaak de inbreng van eên of meer deskundigenodig. Bij het doorlezen van uitspraken verbaas ik ne herhaaldelijk over het gehannes met en door medjsch deskundigen. Ondui dc lij ke vraagstêllingen, ondu idelij ke.ap poíten of ingebrachte contra expertjses geven aanleiding iot het benoemen van weer.ieuwe deskundigen met weer nieuwe vragen, zo ve.vllegt dc tijd. zowel op het punt van inhoudelijke sturing als praktischë doelmatighei.l van deskundigeninbreng kan hier beslist vooruitgang Oh aan te geven hoe we tot zoweleen snellere als belere afhandel'ngvan een casuspositie zouden kunnên komen, wilik in ditartikelbij twee belangrijke aspecten stilstaan l vok'ordei onderscheid gaan maken tussen achtereen volgens een verkennende en een afhandelingsfase. Voor hêt vestigen van aansprakelijkheid dient er steeds sp.ake te zijn van eenjuridische foui, van schade en van een causaal verband daartussen. On de kans van slagen van de vordering in te schatten worden in de inventarisatiefase die drlê elementen stuk voor stuk slobaal getoetst {'quick scan) om te zien wat de zwakste schakel zou kunnen zijn. Áan he! onderzoeken van dat onde.deel wordt veryolgens prio.iteit toegeken.l. 2. ing: de kwestie hoe wed zaakaan de band van de rechtsvraag zouden moeten onde.zoeken en wat we dan precies van de deskundigen verlangen om nader te analyseren, hangt nauw hiermee samen ên vraagt praktische resie en inhoudelijke sturing. ln drt artikel zal ik deze twee punten nader uitwerkên vanuit de rnvalshoek van kwaliteitsbevordering van rechtspleging. Dat roept de vraag op hoe het staat, gelet op de doelstellingen en idealen van de rechtswetenschap, met de controle op deugdelukheid van dejuridische proou' r.n.n op selke w i/e drp bcsd ng.s SeleBiri neerd en georganiseerd.. oí dr R.w.M ciard sak klf, loosv(bonden aai hd Maassbd zêkênh!èt Ronerdanêialsjuítst RorÍdán nírdê or tuivare Lrw, ftasmu5 Un vêáiiên Rorerdam. fit 5tevêisrêdádêurvandiiitdr.hÍifr MerdailaaiDêdeíkÀb.n.onêlcdecíoor ên Han! Niiboervoorr!n suqqeíies voo, vêóèièris vàn dn anikd r. Rb. t.heftoqenbor.h r03êprêmbèí2ooe tr rs9969/uazà07 ros7, un3kl95s.

2 D juridi$hê arlad.rin! va Éêdircb. an3prakdijkheid: r* 2. De quick s.,aft een snclle verkênning voo! bepalins vaí de logische volgo.de Rechtsvergelijkend komen i n bet aansprakelij kheidsrecht steeds vijfverschillende punien aan bod, die gezanenlijk bepalen ofde gedaagde pa$j verantwoordelijk gehouden kan wor.len voor de schade.':ln de NedeÍlandse civiele wetgevlng vinden we die elementen in art. 3:303, 6:162 lid i,6:163, 7:446 en 7:.1s3 Bw. Cenoemde vijívoorwaar den voor ves!igi ng van med'sche aans prakelij kheid 2ijn: l tes n het handelen van ee. arts kan een civielrech telijke actie worden ingesteld; 2. er bestaat ecn behandelingsovereenkomst tussen.. de arb schoor rpkorr bu de nalomirg \dn dre ove- 4- dientengevolge leed de patiënt schade; s. deju.idische norm strekt tot bescherming van deze De regeh 1,2 en s zijn soeddeels voor rekening van de rechter, terwijlde inb.ens van de medische deskunclige zich rich! op de punten 3 en 4. Deze laatstgênoeftde twee punren omvatten het veíaijtbaar tekortschjeten van de arts (de fout in juridische zin), het bestaan van schade en het causale verband tussen het foutieve ged.ag en het ontstane letsel. Traditiegetfouw wordt bij dê rechtsaíhandeling ook die volsorde gehanteerd eerst beoordelen ofer een foutwerd gemaakten dan pas komt de.est, Dat heeft zoweleen praktjscht als een st.ategi sche reden. Hetpraktische argument i s vooral van verze keringstechniscbe aard: de verzekeraars willen eerst weten of er weleen fout is gemaakt, Als dat niet het geval is, stopt het onderzoek. Het stratêgische argument is, gezien vanuii het perspêctief van de gelaedee.de, clat wannee. is vast komên te staan da! er inderdaad een fout gemaakt werd, de verzekeraar en/of de gêdaagde partij eerdergeneigd kunnen zijn om maarliever tot een schikking te komen dan om door te gaan met d juridi sche stnjd. Nergens schri.jft de wet ecbter een bepaalde volgorde bij het onderzoek van de verschiuende deter minanten bij aansprakeljjkhe'd voor. Is het nret doelmatiger om in de aanvangsfase van het geschil dus eigenluk al buitenge.echtelijk - een sneilê en globale vêrkenning van al dievijfpunten te doen, een qrick s.ar? lmmers, de vordering kan pas dan worden toegewezen als aan alle voorwaarden wordt voldaan. wie, naeerst te hebben vastgesteldat er een foutwerd gemaakt, tot de ontdekking komt dat dit tekortschieten cchter niet tot scbade heeftgeleid en de causaliteitsvraag daamee van de baan is, zal zich toch gefrustíee.d voe len, wan!alle moeitewas uiteindelijk voor nlets.ik wil dat duidelijk maken aan de hand van twee voorbeelden. Carxs r.r Een 42'jarise man gaatnaar zijn hui sarts omdat hij een wraf op de rug bij het linker schoude.blad heeft die tijdens bêt afdrogen snel bloedt. De huisarts onder zoekt de afwij kende plek ên besluit die d lrect chi rurgi sch te vemijderen. Dat huidstukje wordt echter niet opgestuurd voor PA'onderzoek, maarverdwijntin de prullen_ bak. Eenjaar later bêmerkt de pahënt een grole bobbel in zijn linker oksel en dat blijkt een u'tzaaiing van een melanoom, een kwaadaardige moedenlek, te zijn Enkele daanden later openba.en zich bovendien riitzaaiingen van die tumor in de h rsenen en krap tweejaar na het eerste huisartsenbezo k overlijdt de patiënt aan de ge volgen van deze ziekte- In het weggegooide huidstukjê van de rug zal zich, achteralbezien, wêl de primaire kwaadaardige tumor hebben bevonden van waaruit de uitzaaii ngen waren ontstaan. De nabestaanden veronder stellen een beroepsfout en eisen een verklaring voor recht dat de huisarts aansprakelijkis voorde schade als gevolg daarvan.4 Zij leggen hieraan ten grondslagdat d huisarts een medische fout heeft gemaakt door bij de vemijdering van het plekjê op de linker schouder een onjuiste diagnose te stellen ên verzuimd heeft nader pathologie onderzoek te laten verrichten. Door het ont_ breken van dejuiste diagnose zou patiënt de kans op een tijdise adequaie behandeling zun ontnomen. In deze zaak is nog geen êindoordeeluitgesproken en inmidd ls zijn e. aldrie deskundigen bi.ideze kwesli betrokken seraakt. Tienjaar na het huisartsenbezoek ligt in de procedure nu de vraag voor of er door drt handelen van dê huisarts schade werd veroorzaakt wanneer een kwaadaardige moedêrvlek in zijn seheel c hirurgisch werd verwijde.d, blij kt dat eventuele verdere interenties er niet toe leiden dat de patiênt betêre gene_ zr185lansên leefl. Jund \i h geíornu ê"rd. Pr rs ge aantoonbaar verlies van kans op een beter behandëlings_ resultaat die de basis zou kunnen vo.men voor even tueel proportionele aansprakelijkheid.5 Een tweede voorbeeld:" Cdsur 2. Een man van 37Jaar worclt door een neuroch! rurg geopereerd vanwege een in de hersenen gelokali seerde tumor di met succes geheelwordt verwijdêrd Bij microscopisch onderzoek doorde klinisch patholoog word!de uígenomen afwijkins als een'atypisch menin geoom'geclassificeerd, een jn prlncipe gocdaardige tu mor- Er volgt daarom ook geen verderê behandel'ng. Zevenjaar na deze ingreep krijgt deze man punklacht n en worden er bij radiodiagnostisch onderzoek meerdere haa.dvormige afwijkingen in hct skelet geconstateerd die veídacht zijn vooruitzaaiingen van een kwaadaardig tumorproces. weefsel uit een van die bothaardcn wordt vervolgens onderzocht en dat laat het beeld van een hemangiopericytoom zien, een kwaadaardige tumor. venolsêns is met die kennis opnieuw gekêken naar de zeven jaar eê.der verwijderde ce.ebrale tumor en cle oorspronkel!ke diagnose atypisch meninseoom wordt herroepen in een hemansiopericytoom gr.lll. De ske lethaarden zijn zeer waarschijnlij k uitzaaiingenvan deze De/e p"r -rr drênr eer er\ ror s' hadêtersopd'ns In en dan kont de procedure op gang, waa.bij de verzekeraar zièo.c.owen,ïhefiveerenenrsot.êst4znd,hafstulowr*ew20o7.vor.3s(a),pr67rr636êfl.obe.dek,phiósophi.rlèsu siíro^làw,philo ethv conoost 2oa3 lt 4) p R.wM. c aíd, Mêdts.he aanspíak?ukrred zoa s hêt li d) mo.f, rrbr Rb.c.avefhao.3r decembí2003,/á200e,rr,urv3c9rr7(nirr.wm.card). RwM.crd&riM.B,Gknan,'cênÉrmalienemdanoon,jrdÉ.hbezi.r',Nede antt ÍUas.hnfr vmr ceneeskuhd.zoae r5i:at217 Dc:e.as6 werd dóor pànj n vooíqdesd aan deluíid s.hr commiss vai d NêdêrandÍ veren e nq v

3 F\^Prt \ê en RP.ht 2Ol n 2 Dê turr.rr*h. àftà'd ri'g vr nedi$b. a.í.p..kêlrrkh.td: lrres.s hz.k. volg.rd..n v.réi rring vqr het zrekerlurt 5dípn rpl de dd\ ordd vdn eiser om een objec!iverende herbeoordelingsprocedure door vakgenoten vraagt.' De juridi sche commissie van de pa thologenvereni gi ng verzoekt partijen daarentegen eerst door een oncoloog te laten beoo.delen of hrer werkelijk s.hade jn de zin van kansverlies is opgetreden omdat het een tumortype betreft dat, wanneer de achterat bezien jur5le drdgnosp op her momenl!dn de primdire behandeling direct zou zijn gesteld, geen consequenties voor een onmiddelluke aanwllende lokale en/of algeme ne behahdeling zou hebben gehad. er zou toen niet an ders gehandeld zijn. Bij beide casusposities speeltvan de hierboven genoem de factoren de vraag naar schade een centrale rol doch in beide gevauen lukt daa an geen sprake te zijn, want de genezingskansen bleken niet nadelig beïnvloed. Wannee. bij aanvang van deze letselschadeclaims de deskundige êerst een algemene toetsing van die drie medisch relevan!e factoren fout schade causalitêit had verricht, zou sneller tot de kern van d zaak zijn geko men omdat duidelijk was geworden wat hier de zwakste schakel is, namelijk bet ontbreken van schades rn d zin van een kansverlies waardoor het causale verband nrêt meer.elevant is- Vooruaarde voor hêt realiseren van die verkennende fase isweldat partijên zich in hun respec tievelijke co.clusies of verzoekschrlf ten bearsumenteerd uitspreken over alle factoren voor aansprakelijkheid waarnaderechterdiesanen met partijen en een globaal onderzoek kan onder!!erpen tijdens een comparitie ex art. l3l Rv waarbij dan aleen medisch deskundige be hulpzaam zou kunnen zijn oh specifieke vragen te be' antwoorden. zo wordt vastgesleld aan welk punt of welke punten voorrang voor onderzoek moet worden toegekênd. Daarmêe komen we bij het tweede onderwerp van dit artikel, de vraagstelling(en) te beantwoorden 'n dê procedu.ëen eventueelvoor te leggenaan dedeskun' dige(n). 3. tl t siructurere! van ber ondêrzo k en de te bearlwoordé! viaa n Cevraagd waarom hij toch altud zulke heldere columns en artikelen schreêf, antwoordde de socioloogj.j.a. van Doorn eens datje bij analyse van een kwestie eerst de goêde v.agen moet stellen enje daar veryolgens door moer laten leiden.lederê rech!enstudent leert datje voor het oplossen van een casuspositie bij aanvang als leidraad steeds de rechtsvraag moet formuleren door de vordering met srondslag in de vragende vorm te Sieten. Levert een dergelijke handelwijze dan ook, in de geest van Van Doorns bemerking, eenjuiste en vooral beldere vraag d ie een betrouwbare en b.uikbare gidsvormtvoor het onderzoek van de kwestie? Je zou Van Doorns vraag ook nog anders kunnen ve.woof den wat is nu werkelijk de ke' van het probleem? Im mers, de êerste fase van de prcblen solvins cycfts'is hei herkennen en juist omschrijven van het probleen. Daarbij komt nog, zeker voorjuridische professionals die op dit gebied 'buitens taanders' zij n, dat veelkwesties van nedische aansprakelukheid vaak niet simpelg structureerd blijken- De kwêstie moet dus eerst helder vorm krijgen alvorens er systematisch aan gewerkt kan gaan worden. Binnen een ju.idische context is de eerste logi sche stap het onde.zoêken en verkla.en van de gebeur tenissen en vervolgens of er iemand verantwoordelijk kan worden sehoudên voor dê schadelijke sevolsen ean het incident, de attributie. Hetzoeken naar een objectie ve causale verklaring voor het voorval is dus van door slaggevend bêlans. Dat proces kan worden verstoord door uiteenlopende vormen van voonngenomenheid die zowelbij het slachtofferals bij de onderzoekers kunnen voorkomen. Ook dienen we eisen te stellen aan de denkba.e verklaringen. Dat heeft weer sevolgen voor de inrichting van het onderzoeksproces Psychologísche reactíes bíj de selaedeer.ie tlet startpunt van een claift is, zoals we al stelden, vrij. wel steeds boosheid van de gelaedee.de (of diens nabestaanden) op de behandelende aíts vanwege de even onverwachte als ongewenste afloop. Dat leidt tot veel voorkomende sociaal psychologische feactieparonen. De cerste is een verstoring van de tot dan toe zo vredige wereld waarin zulke calamiteiteniet thuishoren. Di! is de justwo d belief.'" yolsens deze tbêorie hebben mensen er sterke behoefie aan te Seloven in een ordelijke, voorspelbareen rechtvaardige wereld waarin mensen krijgen wat ze ve.dienen. Een gevolg hiervan kan zijn dat, nu ze zoiets ellendigs toebedeeld hebben gekregen waarvan ze vinden dat ze het nietverdrend hebben, on derzocht gaat worden wie hiervoor beslist verantwoor deltjk is, de fundanentele attributiefout.t\ Hoe etnsi\gel de gevolgen, des te meer verantwoordelijkheid er aan de vermeende 'dader'wordt toegekend." Het is beslist zijn ofbaar schuld. Als vervolsens nos eens op de ketên van gebeurtenissen word t teruggekeken, dan valt er toch duidel'jkeen mohenttebepalenwaaropdeactoranders had kunnen en hoeten handelen waardoor er een veel gunstiger afloop van de gebeunenissen zou zijn gcweest. Hierbij wordt verondêrsteld dat het menselijk handelcn steeds bewusten uit vrije wilgeschiedt. Dat virtuele herschrijven van het scenario, nu met een glrnstiger uitkomst, wordt de courterfactual fallacy genoemd." Dankzij dit alternatieve draaiboek blukt ook de causale re lat ie tussen het on rec h tmatig han delen van de veroor liíqvai de n(ío<opè(he prcpaíarêi,waaíbljdêopêei.odaiiqèwiluêwoídêi oidízo.htdar reinè van dê redên vai dnoídêzoeken de kl,nè.hè uikomí ièr bek nd zijn bijd b.o 8ÍoêknÍ. Nmr en objêdèw herbeoorde iissfoadure b! Ri moq.rlke d aengtts.he dwarins, N?r'e ands rjàíhrift vdr ceneskunde 2ooo t aa s66 ftái!!.tk ii.asus Iwelspêkê van over jden en de nab*ràanden v{ondê6èllên dat dir hêt qevolq 5 va^ oiluèt ned sch hàidêrèi oêze.ycl6 bê*aat!ir d lêmêit vai nroínar e ovíherbdíefi ndê poblem. hetb wljzenvan hupb ondeíopl6snq 2 e: Rl. scínbeíg, cdsanivê rsy.holosy, wàds\ onh cenqaqe Lêah rq?009, p 429êv r0. MJ.Lemer&o.r Mirrer,!uíwoÍ d Íesearch and rhé aríiburion procê$: look íq ba.k and ahead. PJlcrolo4,.r/8,,,éii, r977 vol 35, r0r0 r05r oókmj r.íneí. Íhe betief in o ju, wo/td: o turdanhtut detebn, NÈw \dk: Ptenrn teso F. t1ètdët. 11'ê pstchdtosy d hè,p j.m.3!í9{, Motivar om blàses in 13. D.R. Maidrlle a. (Íed.).7re piychatasy aí.arhètía.tua t thinkrrs

4 zaker en de daaruit voorrvloeiende schade voor het Een billijk aansprakelijkheidsrecht ve.langt dat we de juistê, dat wil zeggen niet leidende, vraag ofvragen stellen envenolgens dat dê dêskundigen dre de rechter Sddn \ ooílir hter \ oor dê beanl$ooíd'ng e^ dn Pe I s'fi 8ê_dp mplhodê hdrrerer. Md!- hoc ddn? Dddrbi' /i.n twee verschillende elementen van belang: de algemene methodolosische vereisten voor het opjuiste wijze uit' voeren van het rêtrospectieve onderzoek en het recbt doen aan dê specifieke omstandishêden van het geval. 3-z- Iretrospectíef on lezoek: de ve*eíize Elders is aan de methodologische problematiek rond re_ trospectief feite.onderzoek recent uitvoerigaandacht geschonken." De kern is dat de we rkwrjz e, leuristieker, en verschillende onbewuste mechanismen,iar, het oordeel stelselmatig kunnen beinvloeden en daardoor to!ongewensteresultatenleiden.'7brj medischeaanspra' De jridi&n. rrhadeling vàá íêdi&n agpnk liikhêid: Lrcsdês idrk wlg.rd. er vr:a3sr lliís kelijkbeid doet zich steevast de kw stiê voor dat er mêt kennis van de treurige afloop wo.dt têruggekeken naar de primaire handelwijze van de arts ên dat lei.lt weer tot wijsheid achteraf. lk noemde hie.boven al dat zich met b hulp van de courrefa.trdlfali4cydan een vi.tueel Deze, vanuit het slach!oflerstandpunt bezien, begrijpe lijke psychologiscbe reacties hebben tot gevolg dat we maar al te snel geneigd zijn de oorzaak van een calami teit aan een bandelende persoon toe re schrijven, de alte rnatief aand ient met een (v rondersteld) gunstiger persoonsattributie, enveronachtzaftendaardoorveêlal resultaat.l3 Dat heefi ookjuridische betekenis:êen cau de rolvan de omstandigheden, de sitriationele attnbu saalverband tussen een foutiefhandelen en de ongeluk kige afloop heeft als onderbo'rwiíg heí sine qua non' De íechtspraktijk ltkt in die persoonsatt.ibutie mee!e vereiste, eên gedachte-expe.lment waarbij gekeken wordt gaan. Ihmers, de wettelijke regel zoals gegeven ln árt of de afloop anders zou zijn geweeí indien gedaagde 7:453 Bw richt z'ch op het handelen van de arts en stelt op dat momentanders had gehandeld.'" De tegenfeitelii dat die de zo.s van eên goed hulpverlener in acht dient ke denkfout en het CsQN-verband opere.en op dezelfde te nemen. waarom niet de volgende formulering: 'De hulpverlener moet bij zijn werkzaamheden, cle omstan' De situatie wordt hiermee achteraf niet alleen sterk ge digheden van het seval en de stand van de meclischc simplificeerd tot een dichotoom keuzemoment, waarbil wetenschap in aannerking nemende, de zorg van een dêbeslisserbij de splitsingvah de wes helaas de verkeer goed hulpverlener inachtnemen'? Bij medi sc hë aansp ra_ de.oute koos, maar ook de volgorde in tild waann de kclijkheid gebrurkt men bij het formuleren van cle gebeurtenissen hebben plaatssevonden kan an.lers rechtsvraag enlof de opdracht aan de dêskundige vaak worden voorsestêld.']o De ook al senoemde fundamentele een door de Hoge Raad gelormulee.de rêgel daí het er attributiefout staat hiermee in nauw verband. Dat bujkt bij de beoordeling van aansprakelijkheid ofr gaat of de immers uit de virtuele mutatie, die in het verhaalwo.dt (naam specialisme) voor zijn ofhaar medisch handelen aangebracht en dus is het de schuld van gedaagde. heeft gehandeld met dê zorgvuldigheid van een.edelijk DebeslissingLep voor deartsanders dan in retrospectie bekwaam enlor redelijk handelend (naam sp cialisme).i5 wordt voorgesteld en vaak is een situatie in werkelukheid Aldus sefornuleerd is een derselilke.echtsvraag ers veelcomplexer en zijn de ovetresinsen ftin.lereenvou globaal, richt zich - onbedoeld te veel op de persoon dig dan eên simpel dichotoom keuzemonent (wel of vande arts ên wordt lussen de resels eigenujk gev.aas.ll niet opsturen van het huidstukje'). Daarmee gaat het 'was het ni t dom om dat huidstukje in de pruuenbak gemutee.de scenario tegen de feiten in, het is irreêeldus te gooien in plaats van het voor PA ondezoek op te tegenfeiteltk, het is 'counte rfactual. sturen?'of getuigt het niet van onvoldoende deskuncl'g Maar hoe dan wel? Deskundigen op het gebied van het heid van de patholoog om de hersentlrmor verkeerd te onderzoeken van incidenten en accidenten pleiten er ookvoor een bij de situatre passend en realistisch onge_ valsmodelte hantefen." De gang van zaken dlênt vanaf he t startpunt van het proces vanuil de posi tie van degene die de beslissingen moest nêmen teworden gereconstru eerd waarbrt stap voor stap wordt gekeken wat de actor aan sêgevens rer beschikking had cn welke conclusies hij of zij daaraan verbond." Hët is dus dringend nodig dat er zowel naar de situatie als naar het gedrag van de daarin handelende actor wordt gekeken.'?r Bij ftedischê aansprake jkheid is voor de omstandigheden van het ge\dloo\ l-p z.altêmodel\dn sroor beldns. dp $rrre waarop ziekte doorgaans ontstaat, zicb manifesteert en verloopt.':l we zullên daàrom aandacht dienen te gev n aan het proces van het zoeken naar dê meestjuiste vef r4 ziê dààíov{ l c 5.n, ArÍibdie.luÍidis.hêGlsa itrnen pítvenriêvewèíking in:w H van Boom e a (rctl t, c.àras en privadíè.ht ovzt s,r qedrass.ffè...a bu pnvaaíreeht?,r',(e krí,rr.n, Ds Náe: soomiurdls(hê u rqev$ 2oo3 p rsr'203. rr. HR 9 nov nbêrseo. r99r.26. r6.zêr.wm.crídafj.lc.mê..rdba.h,ndzklresqejèwaárónwirhêidarhteíaloibirlilka,taérbndslutistenbkd2oa9,762,ptor4ta?tèrníqr ^, eman. P slovt & a Ívrskv. J,'rqá r',ias.r' canbridse Univtrr tv Prc3 í.osn tiev b as s te vinden op <hrtp://en wik p dia oíe/w k/coqn tivê bas r3. NJ.Roesedj.M.Ok n,',cóuii{fa.tuar..rusara{íibrióf,andt st ian! E\petihèht 9. P\/.hat 1 ooe, p ook:i H Ntèlwenhuis, anrechtnatiqe dodèn 20. z c.r wakh&rl 8vínê, counierfucualrhhk iq, rhê tlnp.tttotd.teííe.t, M.nary& cos,rj,,2004 vol.32(31,p r6ql73 7t. t.aeàsa^,íh. hlnan.antibuíbn. uisot'è dat, a(ale s and huai.z.,v,/'éj. FaÍíhan (LK)r Álheàrc Pub Èhiíq Lrd,003, p e2-r04 22 s.w Dtkket, Íhe fetd 4uidè to u^dè4tanàins hunar erat, (uk): alhqàre 2006 ^. ^t'tê6hót 24. Dr sp err bitvoolbeê d n{k bi het píob eem van de qêboonêqeàso.ieerde he6en5chade (íêrolo9ts.he seboorte<hadê). zie de noot bii HR 7 dècêmber 2007, /À2003,2r (n.nr RwM. ciard). 2s P. L Dtal. hfercn.e ta the ben àrr,,,ró, Loidon:Rourlêdqer0o4(2fdêd.).

5 Flnerrise P, FP.ht 2,lr-2 De juridi*b..th.rdêling u3pralr lilkhèid: Ls.srl s irzak. volsor.l. cr vr-g.. l[ng 3.3. zoeken,taar,le meest juíste eeíklaàrg Binnen de civiel.echtelijke context zijn we het fteest in een causale duid'ng van de gebeurtenissen geinteres seerd. Bij wetensc hapsbeoefen ing, 2owel theo.etisch als praktisch, staat êen causale opheldering van de onder zocht fenomenen cent.aal en met zo'n verklaring kunnen we het verschljnselvervolgens begrijpen.'?6 Maar wat houdt dê term begrijpen'nu precies in? Lipton wijst op drie verschillende vragen die we dienen te stellen om uit te maken in hoeverre er van een werkelijk begrip. Leren hp Jê' hr, h-r fenoméên dl\ /uddnic bu ndd n kennen ofbegrijpen we het ontstaan ervan nu ook Hoever kunnen en moeien we vragendetriis teruggaan om het verschijnsel te verklaren? srhurlr er enige vorm \dn c rcul"rirei n dp u rles? Bij dê getoonde casusposilies is er respectievelijk van een gemiste en van een onjuiste diagnose sprake de artsen hebben dus een diagnostische fout gemaakt. Daarm ê is aan de gêbêuftenis een naam gegeven maar is dit.os nret oorzakëlijk verklaard. De gekozen aandui ding, mits goed te definiè.en, is op zich nuttig want daarmee kunnen we in statistische zin besch.ijven hoe vaak dat fenomeen voo.komt en in hoevene êreventueel samenhang bestaat met een ander lènomeen,1s het ver keerd steuenvande diagnose indeze situatie iets uitzon derlijks of komt hetjuist frequent voor? En daarop volgt vanzelfsprekend de waaromvraasrals er aan de orde is of een aís verwijtbaar onzorgvuldig hêeft gehandeld, zal her diagnostische proces toch voldoende begrepen moeren worden om een beargumenteerde uitspraak daarovef tekunnendoen. Bij de eerste casus bijvoorbeeld blijkt bij statistisch ondcrzoek van sroepen patiènten met een ftelanoom datjuisi bij een z'ch als bobbel pre senterende kwaadaardige noedenlekde kenmêrkende bruine kleur vaàk ontbreekt, waardoor er niet aan die diagnose wo.dt gedacht. De tweede kwestie is dat met elk anlwoord op een waaromvraag aanslu'tend zich wêer de vervolgv.aag aandient ('why regresj):is de uitleg zelf voldoende uit gelegd? Dezevraag I'gtt n grondslag aan de kennistheo retisch vraag naar de funderins van onze kennis. We stuiten bij het zoeken naar een antwoord op deze v.aag ook op de grenzen vah onze kennis. Hetbeoordelen van de uitkomsten van het deskundigenonderzoek stelt de kwestie vanuit welke betrouwbare kennisbronnen het medisch handelen werd geëvalueerd. Immers voor zowel de rechter als partijen is van belang of de deskundige beargumentee.d kan uitleggen waarom het zo gebeurd js en hoe vanuit normatiêf oogpunt naar het incident kan worden gekeken. Her derde punt ten slotte, de circulariteitstoets, dwrngt ons na te gaan ofwe veronderstellen dat een hypothesê correct lijkt uitgerekend omdat, indien juist, die een goede verklaring voor de gebeurtenissen zou seven. we hebben dus beboefte aan verkla.ingen maar de kwes!ies rond kennistheori encausaliteit zijn immens.?3 we zuuen bij verkenning van deze problematiek ook ontdekken dat niet alle verklarinsen altijd causaal z'jn en nret alle oorzaken ook verklaarbaar.':e 3.4 De praktiik van het re.rospectíef onderzoek! gfaaq een waaíer van qeichtspunten Uiteindelijk zuuen er knopen ddorgehakt moeten worden en de drie vooral medisch bepaalde kwesties - fout, schade en causaliteit - elk concreei moeten worden be oo.de ld. Waar ljgt nu toch de grens tussen zorgvuldig en onzorgvuld ig nedrsch handelen? we zoeken dus naar een liefst empirisch-methodologisch onderbouwde objectieve, plausibete, realistische, verineerbare ve.kla ring voor wat hier gebeurd is. Als causal attributie in het aansprakeujkheidsrecht centraal staat, is het nodis ons te realiseren dat we meerdere dimensies - of beter dichotomieèn - te beoordelen krijgen: persoon/situatie, bedoeld/onbedoeld, door interne,/externe factofen, struc!ureel/incidenteel, speciëek/globaal en controleerbaar/on ontroleerbaar.ro wanneerwe beseffen, zoals hierboven uitgelegd, dat we daafbij door kennis van de ohgelukkige afloop op een dwaalspoor gebrachi kunnen wordeh, is de remedie daartegen om de situatie waarin het handelen zich heeft afgespeeld vanuit meerdere perspectieven en vanaf het initiële moment naar de afloop te bezien. war we zouden willen weten, is waarhec artsen door. gaans in een situatie zoals bij de twee geschetste casuspositiês geconfronteerd worden. Dat zijn dan v.agen welke n1oselijkheden enb perkinsen de mêdische kennis in die situatie heeft en hoe dan gegeven die omstandighed n het beste te handelen.ls het gebru ikeuj k of ongebruikeluk dat huisartsen weggesneden huidafwijkingen aan de prullenbak toevertrouwen? En waarom doen zc dat? Komt êen misclassificatie door pathologen van dit bepaalde tumortype vaker voor? Op dre manier ond r zoeken we bewust op een fundamenteêl niveau niet al leen de gedragingen van personen maarjuist ook dê sl tuatie waa.in dit handelen zich afspeelde. Dat alles valt vanuit de volgende perspectieven te beschrijven: l de klidr.fte conte)o: de situatie van de patiënt. Hoe píesenteerde die zijnklachten enlof z iektevers bij n. selen? Hoe kenmerkend zijn die? 2. de wetens.happelike context van de casus, deweten. schappelijke situati - Wat is erbekend overdit /rpklpbpêld pn In hpr serdl vdn dros ro\, rs(he mi\\e's overde herkenbaarheid ervan?r'wat is er mogelijk? 3. de procedurclecontext: een toetsing van het handelen aan de hand van de voor dat probleêm beschikbare praktijkvoorschriften in de vo.m van protocollen,.ichtlijnen,standaardenensedrassregêls. Dievinden?6. s Psitos, causatior a ExplaMr,o,,st ksíêd (Uk) Á.trmêi 2o0e. 2T.P.Lipto..whareoodÈanêxplanatiod,n:l.córnwèll(rêd.),tpkhatu^:eytaof.\ptahdb.hs.,.,..,oxrodunvrsiiyPí8!2004,p.r ziêdebjdíaqeniih{boêfva zlzsktd.), rh. oíard afa46,rto,, oxroíd un v6 ty Prer P K M62í ( è't.j, Íhe orfud Han'1baok of Episk notae, a\íaíd tlniv.5iry P rcss Beèheèz ned ),Ihê axfod Ha..lba.k af cousdtio., a\taíd rnivëí. \ Mann..AíundamenÉ atíbdioíên3'lê0ol'adc ininologi.alp'.h rr Rw M c aíd. Med 3chê êxpíttê bt d agnoí s.h mèsêu. Ée

6 De juíidt.ch. afhrdeli.! vd nêdisà. dr.p'akelijrheid: * een groeiende toepassing in de rêchtspraak. r': Daarbij doen zich twee praktische problemen voor. Soms zijn er sewoon geen praktukvoorsch.iften beschik_ baar, soms bestaan er juist meerde.e voo. berzelfde probleem. Daarnaast dienen praktijkvoorschrift n aan dwingende kwaliteitseisen te voldoên e. dat is lang niet altijd het geval.i Voor de kwêstie van de eerste casus heeft de huisartsenvereniging nog geen praktijkrichtlijh inzake het welof niet opsturen van wesgenomen huidstukjes. Dan is eí ook nog de vraag naar meer alsemene kwaliteitsborging: bestaan er structurele maatregelen oft de kwaliteitvan zorgverlening te waarborgen en vindt er periodiek ook retrospectieve systematische toetsing van de kwaliteit plaats? 4. de toetsihgscontext voor.le deskundige: soms moeí de deskundige gearchiveerd matêriaal of gegevens uit hetdossier opnieuw beoordelen, zoals róntgenfo to's, microscopische preparaten, electrocar.liogram men en wat dies meerzij. De contextuele informatie, dus kennis van de afloop, kan de inlerpretahe daar van beinvloeden. Dus drenen er procedures te be staan waarbij door blindering voor de uitkomsten de interpretatie van onderzoêksgegevens en de oor deelsvorming niet wordt beínvloed door contextin de rechtspraktij k dient de nad.uk te ligsen op de kennis_ theorerir hê dspe.ren. de ep 5remolosrp. Dê vracg i\ steeds ofde.onclusies die we trekken gebaseerd zijn op de best nogeljke causale uitleg van de gebeurtenissen. Naast dejuridische vormvereisten vraagt dat naast een goede methodologie van onderzoek, om optimale interpretahevan de feiten en het zondêr vooringenomen' heid veuen van een oordeel. s. de orsanisatolische corterl biedt de wijze waarop de praktijk ofganisatorisch is ingericht (werkomge ving, uit.usting, kwaliteit staf, management etc.) ook de beste voo.waarden voor goede zorg? Dezewaaiervan factorên dient ertoe het handelen en de situatie systematisch te onderzoeken. En dan nog de persoon van dearts. verdien!die expliciete aandacht en hoe pakken we dat ond rzoek dan aan? Bij procedures omtrent medische aansprakelu kheid wordt gekeken naar de gedragingen van de medische professional en dat is de resultante van 3 k s: karakter, kennis en kundigheid. Ligt het nu vooral aan een tekortschieten van diens houding en motivatie zoals te weinig aandacht, slordig heid,laksheid of zelfs roekeloosheid?r5 Enbeschikte de beroepsbêoefenaar, gegeven de stand van de ftedische $erp rschdp, sel o\ er!oldoende kênnrs en en drirc or diens taakkundig te volb.engen? Het gaatom het subtic_ le onderscheid tussen'mistake' en'misconducf, het uit elkaar houden van morele kwesties ('when it s lêgal, ifs moral )en medisch inhoudelij ke zaken, het onderscheid tussen de persoon en het systeem. Het aansprakeljjkhëidsrêc ht in hetalgemeen en de m di sche aansprakelijkheid in het bijzonder vraagt het inte grereh van juridische en niet juridische wetenschappe lijke inbreng. Dat vraagt niet alleen organisato.ische naar- juist op fundamenteel niveau ook inhoudelijke aaneenschakeling daaryan. Ook moet wor.len gezocht naar de meest efficiènte benadêring van het probleem. Vanuit de positie van het slachtoffer bezien mag bu procedures inzake medische aansprak lijkheid dan \ oordl het a((err op piv.holosr$ hê reacties liggen. in M.AJ M. suiiseí,'r(htsióèrenvoorànsen rrun roeoa$iís h dê rêchr\pn* r'jas.h.ift vêót cwdh./vz.nr I sane as\ína, RmÈh Medict )aurnat 2oto 344: vol 2a p re rr. L R ason, Hunan êíóí:nodêsàfd manaqemlnf,8rnàr' del,.,, /ó,

7 Na 31 Medische aansprakeliikh id zoals het (niet) moet Naar aanleidin8 van Rechtbank's-GravennaSe 31 december 2008, nr /HA za LJN BG9127,JA 2009,31 1. Inleiding In 1935 schíeef de jurist Felix Cohen: 'Fundàmentally there aru only two slglifi.ànt qrestions in the 6eld of láw. Ole it'how do courts aciually d{ide caps of a givm kind?' The other is, 'How ought they to de.ide.ass of a givm kind?"r Em logis.he derde vraàg is of er nu tussen de res pectievelijkê antw(x)íden verschil be staat mwàarom de? Ruim een ldlve euw làtêr fomuleert de filg soof Hilàry Komblith in een bescnou wjng over kemistheorie drie soortgelijke vragen: (1) zouden we tot ore opvattingen moeten komen?, (2) hoe komen s,e feitelijk tot onze opvattingen? en (3) zijn de processen rvàamee lve tot onze opváttingen komên dezelfde alswaamee we tot onzê opvattingen zouden dio n te konen?'zzo kum{ we dusdena nier rvaarop juridische beslissingen *oden genomen, beschouwen. De vraag hoew feitelijk tot oue opvat' tingcn dienen te komo, kan nog uilgesplitst wordcn in een praktische (de meest efficiirte wijze) en ecn inhoudelijke (de best noselijke wijze). Als wegdoende drie víagen loslaten op het aànspiákelijkheidsrecht, s,át voor ántwoordên levetdat dm op? In ditartikel wil ik in die geest een receít vonnis van d llechtba t 's GÍê venhage bebeffeide en zaak vàn medis.he àànsprákèlijkheid be'.omentàrièren. Ik benoeh eerst de doelstelling!,àn(nedjsche) aatuprakelljkheid, behàndel cte càsls en kom dàn met een conceptlre l Famwcrk hoe we het best tot onze opvattingen bij een áànsprákelijkheidskwestie krmen komen, deonderdelen daarran worden dàam verder uitge 2. M dische aansprakeliikheid: doelstellingen Medis.he aaff pràkêlijkheid bevindt zió op het snijvlàk vàn het civiele re.ht en de geneshíde. De werking vàn dit tunctionele rechtsgebied is hfeeërlel: compensatien preventic. De eèrste taak is heel concrei, de tweede tanelijk abst.act. De onderliggdde geda.hte bij de prcvêntie tunctie is datje van gefraakte fout.n moet lerd; dàt geldt niet ànen voor de leíweeíder(s) naar ook vooí de beroepskring waarloe de gedààgde behoort. De nomatieve beoordeling m het prcvenhe effect srààn niet ios lan elkaar maarblijken imig r n1ochten.3 Pàs àls er in zo a'e1 letterlijke áls figturlijke zin 'recht'is gedaàn aàn de beíeffende càsus kàn hetjuridis.he oodeel tot vooíbêeld sh kken.a De uilspraak d ient derhalve niet alleen jundischdogratisch te kloppen maar ook gebas ed te zijn op methodologi{h juist uitgevoerd en dê anall'se daaran. Juist omdat het bij (fredisà ) letselschade om emoti onele kwesti s gaai, is en rationele adlpak mei grote ( etens.happelijke gestrensheid van buitengewoon be lang zodat padijen zi.h uiteindêlijk h d goed gemotiverde uitsprààk zulen kmen vinden.- Om te $'aàrborgèn dàt deze gelieerdê doêlen conpensatie er preventie ook werkelijk kumen s oíd en gere;'li Éerd, is het wenselijkons oveí de middelen te bezimèn. 3. Ziektegeschiedenisen vordering Een 42 jàrige mán bezo kt zijn hhis arts omdàt hij een 'wràt'heeft op dè rug bij het linker s.h.udèrblád die tij dctu het afdrogen gemkkelijk blo dt. De huierts bekljkt de àfwij kcnde p1 k d besluit dlre.t die chi rurgjsch te vemijderen. FIet huid íukje wordt echteí niet opgestuurd voor onderzoek, naaí verdwijntin dc prullobak. Een jaar làter beme.kt dc pariènl een grote bobbel in zijn lin ker ok*1en de huiiarts vetrijst hem daanoor mar het ziekennuis. Aldaàr wordt vastgestel dat het gààt om een dtzaàiing vàn een melànooh, en kwààdàardigê moedeívlek. En kele màànden 1átèropenbaíen zich bovcndi.n uitzáaiinge vàn die tu mor in de hersenen d kíap twee jàar na hct ec6te huiertsenbezoek overlijdt de patiirt am de geyolgen vm deze ziekte- Het is redèlijk tè vemoe dcn dal zich in de weggegmide huidafi{ijkhg op de rug de primàire kvaad.ardige tumor bevond vm waaruit d. uitaaiingen zijn onlstaar G'er dil conult en zijn redenen om zo tc hmdelen had d huisarts e.hter geen àantekeningen ge maakt op de patiéntenkàrt. De nabestaanden veronderstelen em beroepsfout en eisen en verklàrlng voor recht dat de huisarni aanspiake lijk is voor de schàde als gevolg dààr vàn. Zij leggen hieíaan ten gíondslag dat de huisàits een mêdis.he folt heeít genaakt doorbij de veíwijde nng van hetplekjeop de linker schouder een onjuiste diagnose te stellenên verzuimd heeft nader pa thologieonderzoek telalenverrich- FrS. Coho, 'Trm.endental nosene anrl ine tuncriona I atpreach', Colr i, rdu n..iftr 1935, vol. 35, p. 809 e v. Ce.ile inn. I-emG,,4r i,rrodr.ln)" fd t. rrrd'rl df tndalr3., CamLr.id ge Univeaitl, PÈrs 2007, p T.A. BrulrDn en M.V. Me[), 'Pati.nt salel_v and m.dicàl mlpr!.ti..: a.àse srtêt, Annnh al I'xdd M.nrirc 2sJ3, vol. r 3t! n lt.w À,1. Cidd 'MedGche a.nspraklilkheid nls aspg kend r{hf,/1y&s 2006, 25.,1 Dat them: G voder u itgew.kl in S. Dekld, Jbr.r,rka,alan.inj vf.ry naí,íontabi/ily, Aldershor Ashgate Plb 5 R W.M. Ciard, drrsp/akalttl.rd u, nrl-!, lttiilische Ít6tit t" n.nis.tu tnktik (dls. LcidL'n), D.tl HààF Bóon lundi' NTBR 2OO9/7 249

8 tm. Dooi het onibreken van de juiste djagros zou patiihr de kans op een tijdige ndequate behandeling zijn ontnomen-d Maar de deze ca suspositjê te onderzeken? 4. Een conceptueel raamwerk: de kennisdíiehoek Om de vnag te kunnen beantwoorden hoe we píakt1s.h tot ore opvattjngen zoud n moeten kom4, is em coherent raamweík nodig. Het feit4- onderzoek naaí het beweerdetjk onrechtma tig hándelen van artsen dist aan bepaàlde kwaliteibcnteia te vol do n en de inteípretatie van wat heeft plàatsgevondo vraagt on1 een bredd epidemiologisch kádeí. Ken nis vd dergelijke methodologjs.he aspecten is voor a e juisten die bij en casuspositie als d eze betrokken zijn onontbeerlijk. De beslissin8 vm d rechter over een zaak vm medische ampraketijkheid intefeert de ald$ met elkaar verbonden juridi- {he, epidcmiologische en kemie theoretische infomatie (figt!r). MEDIS'HÉ Juridis he dogmatiek Ëis?!f: Kemisdriehoek bij nedis.he Iutrlísche dognatiek. Die loní v aí zelêprekdd de verankering van dit gehel waarbijhet mtenèh en roí mele reót het speelveld en dê speliè Bels amgev{. Hier treffen we een historisch gegroeide verzamelingvan traditis m convmties. Epiden,ologie. Iedere casus, hoe uniek ook, maakt evflwel erg ns deel van uil en toont famili4es ants.hàppm mel sooftgelijke gaallen- Het is steeds inzichtgevod wameer de casc in em groter geheel wordt gepláàtst. Iederc Pàtiënt maakt tegelijk deel uit van veíschillende gícpen. Deze casus behoort bijvoorbeeld tot de volgende verzamelingen: - tot de populatie Patiènt4 die zich mêt èm omchreven k1àcht tot hun - tot de popdatiê Patiènten bij wi door de huislts e n afilijkdd slukje huid werd weggesneden, tot de populatie patiènten met ed kwaadaaídige medervlek, tot de populàtie Patiënten t'ij wie de diagnose ln eerst instantie E1k van dje g.oepo kan zowel kwalitàtief als kwmtitatielb schrcven worden en d epidernnogische aspecten $'ord n getalsmatig in de volm van frequenties m k:rjrn om' schrevm.t Em epidemiologische studie levêrt gegd rs op als: hoe vaak komt de klacht zoals deze Patiënt had vooi àls reden om mar de huis' arts tê gaan? Hoe vaak wordt daarbij tot chirurgie beslotm? Worden allê chirurgisch le ijderde siukjes hujd áltijd door de huisaés voo. nê det on ingestuurd? Hoe vaak blijkt het dán om een mdánom te gaan? Hoe vaak peí jaàr komt de ziekte mè lànmm in ons lmd voor en hoe fie quent ziet êen huierts en de.gelijke afwijkiíg? He vaak wordt die in e6te instantie als zodanig herkend? De antwoorden op dergelijke epide niologis.he vràgen zijn Puur desciptief en zekeí niet normatief vm áard. Na de vraag 'loe vaak....?' volgl de 'waàrom' vraag: bijvoof beld waaromwordm niet alle huidsiukjes vooí mder ondeízoek opgestuud of waarom wo.d t bij klinikhe beoodeling vm en huidafwijking de diagíose melanoom gemist? Dat È de malytis.he kmt van de epide Dezê cass hooé ook nog tot de pe pulatie vd gemiste diasnos: he vaak komen die voor en wàddoorl Zonder onieil zou dê rechter er niet aan te pas zijn gekomen. Nu dàt wel zo is, màakt de casus deel uit van de Sroep civielrechtelijke zakm van medische adspíakelijkheid. Uit epidê miologisch weten we dat ruim 95% van lets lschad ak n door mêdische fouto buitengerech telijk woldt argehándeld door schik' king oí afirjjzing vm de claim.' Wat gebeurde eí in dat dat dse casus dm juisl wél voor de (críisfieolie. Dd is er nog de kdnistheoretische (=epistenologis.he) dimensie. Bij gereo\telijkeplocedures wordt váàk de tem 'waárheidsvinding' gehanteerd. De tundamentele doelsrelling daawan is tegeujk hct achteihalen van de historis.n w r' kelijkheid én het vemijden i-an tou ten. Maa! wat behelst het begrip 'waarheid' m is een natuugetrcuwe reconstíuctie nog wel mogelijk of lo Pen we eerder hêt Sevaar van een constructie? Bij deze dimsie hebben we et over het toet*n van h t wadheidsgehalte vm be eringm ad de hand vm de gelanteerde methode. hd ze casus stelt de eiserdat de huisarts een beroepslout heeft ge maakt, dat het huidstukje niet weggegooid bad mogm woíden en dat door het niet tijdig vaststellm vm de diagno* de pahënt dàardoor een lans op heetel w rd onhlom4, maai waarop is dat gebá*erd? De betíokken m disch deskundigen stell n daamast allerlei zàken vast. Maar hoe bepaal je or hm leronder stellingm wel juist zijn? uirejndelijk sprcekt de rechtd zich uit, maar is zijn uitspraak overbiivooóeeld het causaal verbmd epistemologish wel juist? De drie kenvràgen van de epistemologie zijn: wat ddkm we te weten, wàt zouden we willm weten en wat kllmen we wet4?ro ÍVe ont Tssenvomls Rb. 'sra.avohage 10 s.pt nber 2003, tr 02/2885. OleE tionel [e dejiniépn àls dc studie van hct ophdl.n Íd Íeiim en de relêtie dnà.vd mct (tu.ltedsuelen van indnn- Naar dit lenomeen m de nogelijkc oo.- aken daanan is inmiddels vel on llrzoet vedicht. Zie bijvqnb cld P crosv terry 'Th inportnnce.t co8ndvc trof in diàsnosis and slntl"è6 nj mi nimize ihm" Ácnd.ri. l4dnn? 2003, vol 73. p mk It.W V. Gia.d, 'Medische expl'rtise bii diagnosti{}p mis*e" E4{Írs. d /(anr 2008, m. 2, 9 J.H HubbLnml. Chnstiaatu,'CLs sp{taculàire onnviklelins vd medii sàc Íhàde.lainr in NLddland: 1993/ '01 in vergel,jëns ndt 1930/90', NdrÉ Lutds Tiils.httf w Gdt4kunde 2a04, vol t lt P. 125G A. Mo oí! -4 Sarde làd!8,t ltu $aty oj dford: Bla.kwel PublGtung 250 NTBR 2OO9/7

9 komen er ds niet aan om tijdens een proc dure on voortdurmd deze die vrago te stellen. Wat is daan oor de mest praktisóe benaderjng? Bimo het toernooimodel bestokd prccee partijo elkaar met kitisó vragm en ook de r{hter stelt kwesties am de orde. Maar is en discursiefproces met sceptische vragfl Íoldcnde ga' rmtie om de wdkeljkheid bovo water t krijgen? Of moet er mee u druk komen op de melhodologie vm hct feitoonderzek? Er bestaat hel gevae van (bias) bij h i verzmelm van feiten en het oordelen daarovêr door kennis van de afloop. Daarom dienen we deze verstorende cognjtieve contaminaties te eliminercn. Een medisch voorbeeld: en radioloog b oordeelt em róntgenjoto van haít en longen en ziet daarop geen aê wijkingen. De klacht n vd de patiènt houden echtêr aan ên enjge tijd later wordt er opnieuw en loto gemaakt. Nu wordi er w l degelijk iets gezim en bij mder onderzek longkanker vastg6teld. De ziekte blijkt imiddels uitgezaaid m de paliènt is niêt mer te genezen. Het is logjsch om je af te vragm of er op de e$te al iets te zi n moet zijn gewe6t en of h t niet opmerken daaè vd de verdiwoordelijke radioloog kán wordfl vetreten. Een deskudig herbmrdeelt de ee.ste foto o ziet dadop wel d gelijk een vlekje. Impljce rt d it vervol gens dat de radioloog bij diens eenite beoo.dêling oru orgvuldig heeft gehandeld? Zo bqim lijkt de aak e nvoudig. Maar wat zouden we meten weten? Tm eerste: is de wijze ve vm lnvloed op de uitkonst? E\perimmtm hebbd dat herbeoordeling vm Íoto's zonder voorkemis ván de uitkonst in de meeste gevallm weer oplevert dat er gem afwijkingen wordm gezid. Er dient dus een píocedure te bestam een objectiverende herbeoordeling, waarbij de onderzoe ker(s) sen weet heeft/hebben vm d dia$ose bij de patiónt.rr Te twede: hoc vaak komt dit Íenomeen vm'gdiste' afwijkingen vooi? series fdo's van dezelfde paliënl opnieuw wordm bekekm na dat er em aíwijking wed gevonden, dan blijkl dat zcer ÍÍequmt- 12 Met dergelijke achtergrondinjormatie kij ko we mders - aker genuànceerder - tegm zoh casus aar recht spraak vraagt het vermijden van cog nilieve ilusis en dus het kemisne' mm van wet$chappelijke imi.ht n die behulpaam kllmm zijn bij hêt weerstaan van de eerdergenemde Eerst dan mtlurlijk de juridjsche basis vm deze driehoek. Het staítput È her fomuleren van een h)?e thes ter veíklaring van het onheil dór de eimde benadeelde - partij diejuridisch in de rechtsvraag 'vertaald'wordr heêft dêhuisarts embe roepsfout gernankt allererst geen juiste klinischê diagnose op de bloedende huidafwijking te stellm, dat vcnolgen chirugisch weg te nemen en h t excisiepleparaat ad de prullenbak in plaais vm am de patholoog toe te ve.trouwen? In de íe htsshijd die volgt, gaat het om de verificaíe of de fakin abe vm deze h}?othes. Maar deze geponeerde hypothe is bepalmd voor de aanpak van deze kwestic. Er kan bij deze rcchtsvraag tussen hvee 'aanvliegrout6' worden gekozm voor het rccht op schadevêígoeding: êen tekortkonjng in de nake ning (art- 6:74 BW) of een schadoergoedingsverbintenis ujt de wet bij onrechtmatige daad (àrt BVV). Praktisch is e! tussen deze twee íoutes weinig verschil, Waarom is deze systemtbóe driè hoeksbenadering bij medl{he am sprakelijkheid te preíererd boeen de traditionele ad-hocwerkwijze?feiten wordo nooit velzameld m geregi sheerd op een tnlrld rrs, hei vooràl en de vorderhg induceren een op het juridisdre doel gericht proces vm Íei tenonderzoek. Ën feitm sprekm nim mer voor zicb er ji sreds interpreta lie nodig.rs S lectiviteit bij het verza meld van informtie en voonngenomenheid bij debeoorde ling daanm liggen op de loer en dus want de gedàagde partij moet (l ) toe iekenbaar tekoítges hoten zijn jegens eiserc, (2) eí moet sprake zijn van schade en (3) er is eo caueat verband tussen daad fl so\ade. Ook rêchtsvergelijkend is dat st ds de ken van medische aatrpíakelijkheid.la Dezê die êlemoten zijn ir hun samennang bepalend voor de we n uitkofrst van het geding en te8elijk "ullen moeten nemd om die cognjtieve val ook de kemvragen waarop de d skudigen kuilen le vermijden àls we oprecht hu antwoord moelm ge streven naar emílf frial. Dat heeft ven. Dit zijn 'klassieke' lerstukkcn. alles te maken mel de al besproke rclatie tus*n de compemaiie en de píêventietunctie als er duidelijk wordt wat er echt mis ging dm kan daaruit lering wordm getrokken ('oe waít instht, not hifltlsisht!').ikwll de drióoeksbenaderingvooí deze casus nog verder uitwerkm. Sinds I 995 is er de ler stc.ial's 'De overeenkomst inzake gfleskundige behàndeling' (WGBO). 15 Hienn word t ondeí ne r dê zorgpticht van de aíts oms.hreven, het goêd hulpverlenerchap. Is de b mtwoordjng van de rechtsvraag bij deze.asc nu mêt deze am het 'klassieke' sdudevergedingsrecht regevoegde gezondheidsre.htelijke 5. De juridische dimensie regelgeving gè makkelijker eneffectiever gewordo? Of is er sprake van nomatieve 'o!erlill'? Csondheidsjuistm vinden de WCBO em amwint.rd llartlieí heeft zich echter afgevráàgd of medische n Zie HóJ Ànhen 17 j:nua.i 2006,,{ 2m'j, 37 (m.nt. R.WM. Ginrd). 12 Bij M ondeu e! vm s.rining op long kanler waar bij rlelacncs periodlêt iè to s en hart m tongen werdên gêmaàlt, liet zien dat $ àm r longkanler went on tdekl êr in retrospe.tie bij 32% en dê pàtiirten op voo.afsaande forot al.í *ijklng.n t. ziln walmi Zie Mulm et al. Ita.lrcloty vol. 143, p. 609 c.v. 13 Dênl àd de b.!dd. w.áschnwina van Nietbóê:!r b.stad gld f.ii6, all n interpretaties. Na.ll,l, Vgl in lux,rox l,a Llnden d. vcrlt$lh vh 'brc.yn lí duiy', '.lamge' 6 15 Bck 7, titel Z afdeling 5 Bw. I 6 }1 D.C. Roscàm Abbin& 'De gemsl<udèe behand linssovereenkomt (8bo): bijwerki^benenconplicati s',co,td.l" NTBR 2OO9' 251

10 aansprakelijkheid nu vanuit jundisch oogpunt weíkelijk zoiets bijzonders is.17 Wat is nu echl de waaíde van bijvoorbeeld de open nom van go d hílpverlme$chap in art. 7:453 BW? Is die minder meer dlidig dàn art. 6:1ó2 BW? En watis he,t rechtsgeolg van schmding vm deze norm? Word t daamee in beginsel de otre.htmatigheid ván het ge dra& en doen of nalátm in stíijd mel een wettelijke plicht ei áit. 6:162 lid 2 BW geg4o? De gedrágstoetsing ex aft. 7:453 BW is niet wser ijk anders dan die in het kàdeí vm een onrechtmatige daad. Als juíidis.he basis vd deze dnehoek hebben we feitelijk geno g aan het'klassieke' aasprakelijkheids Dan is er ten slotte nog de al erder gdoemde bepaling van de dossier ptót vm dt. 7:.1í lid I BW Màar wat is daanan nu hêt rechtsgdolg? De huierls heeft niet aán deze wettelijke verpli.htiry voldaên. Het pràktirhe gaolg is dat liij zichzelr benadelt, hij kan niet gedocummteerd t* genbsijs levercn c.q. genotiveerd 6. De epistemologische dimensie: het Íeitenond rzoek Aanleiding voor deze procedure is het overlijdo vm deze man. De ei *nde partij stelt de teiten die de gíondslag voor d vordenng ondersteum. Een fatale afloop als stàrt pmt, zoals bij deze casus, shrurt en stoort het Íeitenonderzoek. Het stoort omdat die kemis aàtêëf van de mestàl desastr.ue - afloop heftisi co in het levm rcept ve verschil lende vormen van vooringenomm heid (=bias), waaran de belang rijksre de orrcomc àir6 en de Àiflds's]'' á6 zijn.r3 Bijoutcomebias wordt het oordeel over de handelwijze negatleí gekleud mbijhindsight biàs sclt men door de konis van de al'loop de wàarsdrijnlijheid van eeír gebeurtè nis hoger in dan wêrkelijk hel Ssal is- Concreet vooí dêze càsus: de be slissing ve de huierts om het huid stukje weg te gooien, gegevd deze uitkonst, is mderhand bezien m- tlulijk onve.standig gewest (out-.ome bias). Hij hád ook de klini{he $aarschijnlijlheidsdiagno* kenne lijk njêt goed ingschat; hij,ou hiei tdh beslist ám een melanoon heb ben noeten denken (hjndsight biàs)? Wijsheid áchteràf lgt imer op de loer. De motioneel getinte visie op de gebeuitenis*n van de nabestaanden in het licht van de dodèlijke afloop is begnjpelijk. In de rechterlijke àrda werk n deze vomen vm bias in het voodeel lan de eiser en in het mdeel van de gedàagde. À'Iaar hoe dien je d an bij em dergelii ke kwestie de Ínêdische werkprccesscn feitelijk te onderzoeken zonder gêlêid te wordm door het restltàai daaívan? De remedie t gen een der gelijke vooring{omenheid is on al lere$t uitkomst en voorafgaand procês van elkaar 1os te koppelen ên vervolgens zo objntief als nognogè lijk is de pr1x6mlige 8dg van za ken chronologisch te bestudeten vanuit de positie van deze aits. Dat vraagt reconstnrche van het prcces!ànàí het moment dat deze Pàtiênt zich meldde met zijn klacht bij de huierts. Waarofr besliste de patiênt mar de huisarts te gáán? Welke versdén*]en nam de huisdts waar? Hoe interpreterde hij die infomatie? WaaÍom besloot hij iot vemijdering van dit huidstukje.hirugisch en hoe? Waarorn stuurde hij dat prepama1 niet op naar em làboratorim klinische pathologie? ln d zê keto van gebeurtenissen moest de huisarts zichzelf keer op keer vragen stellen, oordelen d op grond daar' van landelen. op die moment n moeten die b6lissingen in de ogen van de auctor to.h vuelfsprckend gelekd hebben? Klrmm we dat ach' teraf ook imim? We wlllq daaíover ilrmers objectieí proberm te oorde Wameer een dergelijke recontructie in verbmd met e n nomadeve be ooídeling nodig blijkt, is em ade' quate ve6laglegging in het patièn' tendossier daanoor een vootraarde. Die dossierptdlt is omsclreve in art.7:454lid 1 BW mardie Laak blek in het onderhàvi8e Seval dooi de huisàrts niet te zijn mgekonm. Als we het gedrag van verweeider wi]lfl begrijpen en beoodeler! is er nog een volgend Pmt vm ondeízoek van bêlan8: gedjagen andere huisa*sên zi.h ln een vergelijkbàre situatiè? Is het ongebruikelijk dat huisartsm de diagnose kwaadaardi ge moederlek missen n/of dal ze huidstukjes weggooien? Voor het nomatieve oord el jn geváilm van medis.he amprakelijkheid wordt immers voor het vergelijkingstwe gêkozen door het stellen vm de vraas: hoe zou in deze situatie cle àmpak zijn geweest ve em Íedelijk bekwaam en redelijk handelend huis arts?re Dat mag gén gedachte-expe rimmt zijn maar behelst em pra kti sche gedragstoetsing aan en op grond van empiis h onderzoek vast gestelde medishe werkwijze-2o Het Nederlands Huisàrtsm Goootschàp fomuleert divere standaarden voor omch ven medisóe problemen. Die kunen vooi een dergelijke toet sing worden gebruikt, maar voor h t ondeíhávige geval bestaat er echter nog gts stàndaard.'?r 7, De epidemiologische dimensie: het deskundigenonderzoek ln em c66 als de,-ê kan de recht r uitdàárd niet zonder inbídb van medische deskudigen. Het i5 de rechter die beslist over het ge{hil brisen parlijo, niet de deskudise, dus dat vraagt Soedê regie op welk momdt vragen we een d6kudigenadvies, wie vragen we.laafloor, welke vragen leggen we venolgêns aán de deskmdige v.or, hoe beoor delen we di N rapportage en a'at 17 T. tlà rtlief, 'De staai! an h.t privààke.h telikc gczondh.idsr..ht',in: G?o,d,arids/dr,:,rr.kd, À d posíi.. treadwies va dc vcrmging vór Cezondheidsr..ht. Den Haag: SDU 2007, p. 5U J. BÍonenj.C Heshe_v, 'Ouitun! bis jn d(èion evaluarion', JDhar ty'rd^o tu it! dnd Sa.hL Ps!.rolo[t1 19ia, rol. 54, p en E.M. Harl y,'hindsignt bias in legal dedsion n.ling', Sdidl CoA r,]rx 2002 vol. 2s(1), p. 43' HR 9 nolember 1990, l\ï 1990,26 20 In de goecakhd. is sinds d negotiger Fro vd dc vorigê eeuw bosed najci,s smabààr gfforden: op grond van m.thàljs.h veranhvoor.l em pidsch óndcrzoek word t vastsèitld wal in ën 8.8Nen situa tie d bést mgelijke 21 zè http: //wfr.nhg.ora, 252 NTBR2OO9'

11 doen we daar uiteindelijk mee? In het twede tuss nvonnis2 somt de rechtbank de víagen op aan de imiddels benoemde deskundigen, een emerite hooglererhuisart*ngenees kmde cn ed oncolois.h chirurg. Maar welke vegen dienen in dit geval gesteld te worden? Vànuit juridisch percpectief is de kwestie wie in welke matê bepaalt en zou moetm bepalen welk ondezoek naar welke feitm wordt gedaan.r Maàr deze formul ring is ryen juridis.h als abstnct. Hoe conoetiseíen we dat nu bij deze Gsus? Als we de ondei pmt 2 sanengevatte ziektege{hiedois berhouwen, is de volgorde van gè beurtenissen (met kdis vm de afloop!): patiënt komt ah{ijking op de ru& die wordt niet als melanoom heíkend, verolgem chirurgisch verwijderd, waama het stukje huid wordt weggegooid. Daarna blijkt uit het ziektebeloop de warê aaíd van de aíwijking. De rechtbank fomuleert als vraag aan de huisartsdeskundige: kd een huisaés aan êen huidaíwijking zien of her een goed- of kwaadaardige àfwijking is? Preciezei is de vraag hoe goed een melan{rm klinisch herkenbaaí is, wánt de verdenking daarop bepaalt de volgende stap mmelijk het dom van weers londe.zoek door de klinisch patholoog om de diagnosê aan te tonen of uit te sldtm-24 Dêa. komt de epidemiologis.he kmt vàn de zàak naàr vors. tn de eerste plaars blijkt de klini{he herkenbaarheid van melanomen bepaald niet prcbleemloos: tot 1/3 daanànwordt m* visueel onderzoek dooí huisártsen niet als zodanig hêrkend en zelfs hierin g6p cialis rde d matologm h rkemm niet alle melanomen.s ln Nederland worden circa 2400 nieuwe melanoomgevalm per jaa. ontdêkt {dat betekot dat en hui$rts mai ééns in de 3 4 jàar een nieuw te diagnosticêíen gevál vàn een metanoom ziet.26 Maar onder deze(m diagnce gaan uiteeílopende verschijningsvor mm schuil. De kans dat een patiist zich pe*nteert mêt een melànoom als em bloedende afwijking op de rugisin iede. gevàl nog veel Llger Het is, gezien de Bebruikte term 'wrat', bijdeze patiênt zeei waarschijnlijk dàt deze een zogmoemde nodulair mêlanoom had, die zich vaak door hêt ontbreken vàn bruin pigmênt niêt als melánoom làat heíkennen.27 De dlaring die em huis arts met juist due specíieke aíwii king op de tug heft, b dus zeer ge.ing eí de tans op em diagnostische m'sser o aanee grooi Er diênt zich vervolgens de (temistheoretische) víaag aán wáarom de a frliikingm dàn niet herksd worden en of dergelijke iricht{ leiden tot het fomuleren vm cdteria waarn]êe een enigszins betrouwbare schifting pluis/niet pluis mogelijk is. De consequenhe vm let niet herkemm is dat eí geen chirurgis.he a.tie woldt ondenoíen ên dè diagnose en behándellng dus veéraagd worden ('doctoí's de1ay').'z3 Bij deze.asus wed ondànls het ontbreko vm verdenking op en melmoom de afwijking wel direct net het mes ver wijdêíd. Máai was dat ook een afdoende behandeling? Hêt tweedê punt beh Ír het wel of niet opsturen vmhet ve ijd rde huidstukje voor pathologieond r-?oek. Moet dàt altijd? H t Nederlands Huisatsen Genootschap heeft daarover (nog) geen píáktijkri.hdijn gefomuleeíd; er is dus geen Sevaliderde toetsingsmaatstáf. Aángezim de meste venijderde n]o dervlek ken gedaardig zijn en bovendien nogal em om ccmêtische íedenen ves'ijderd worden, is het wegsooien daanan niet uitzonderlijk. Een recote proefpeiling onder huisartsm [et zien dat de frate waarin huisartsm huidexcisies insturen of we&gooien nogàl sterk wisselt.'?e Een van de huisaít*n in die studie vercouwde bijna een kwart van demoede.vlek ken aan de wilnisbak wmeer het handelen van de gedáagde hujsarts in het lichtvan gem ldeempirische studies woidt bezieí! is het klinjsch mis*n van de diagnose melanoom en het weggooien ed huidstukjes niet vreemd- Met wijsheid achteraf is het nahrullijk wel ongelukkig te nomen. 8. Schade en causaal verband: nogmaals de epidemiologie Bij vaststelling vm het causale verbmd in de zin van en condicio-sinequa-non dienen we de situatie te vergelijken zoals dle nu is m zoals die zou zijn geweest lndim het huidsrukje wel was opgestuurd en daarop de juiste diagnose zou zijn 8este1d. De {ige con*quênhe van het wel stelld van de diagnosê zou een am \ullende lokalè.hirurgis.he behandeling zijn gewe sl het zekerheidshalve w gsnijden vm em extra rmdje huid rcnd het gebied waar het melanoom zich bevond. Die ingreep blijkt niet bepalend te zijn voor de g nezingskansen van de patiënl.]o Uit onderzoek is zelfs geblekd dal als lokaal gezien niet Àl het tmomeel Él weg blijkt te zijn gehaald, dat toch geen invloêd heeft op de prognos.31 Bovmdi n is een bij andere kraadaaldige g zwellen (bij\,.borsrka*et nuttig gebleken êanvullende behmdeling mel kmkergrodí mmmde genesmiddelen bij dit type tumor tot nu te niet ziníol gebleker De conclusie vm dit all6 is dat dêze patiènt ged verlies van kam op hestel hefl 22 Rb. 'srl.avenluge 2 jmi 200i1, tu 02/ 23 C. êe Crcot, Hrt dèskurdjgmntè ifl de.ititb ptatcdwt F.n Recht dt Píoktijk, tr 165), Dcvcntu: Kluwd 2m3. 24 De diagtun. dnt het gààt on M kwaad ààrdig gtrwel is alê n doo. ni.ros.c pish ond!rcek van weefsel dmr d Pá- 25 K.T. TEn er al, 'Biopsy or the pignmt d l6ion whs and how', Io,tar d/r, Amdi.nn of Dtndtolot! 2sJf, 26 RWM. Ciad mh.a.m. N.mm,'Diagnostiek van gepismcntërde huid.jwijlingen: líè M mligft mldoom te onlerkemm', N.drlafl C.r8tudd 2004, vol. 1i13, tu. 46, 27 zi. A.A. Marghmb et al, 'The most olmon.hàllog in mdanoma diagnosis md how to avoid ficm', Árs'' /a sitn kutnal oj DemntDtDS! 200], vd. 54,!. I Zie bijvmrleld Rb. Áritum 29 dc.mbe! 2004, I-IN As56l3. 29 PA J. PI.!d Dnsl 'ííitirhe bli( na het ldeine snjdf,', À,Ít6./r co/ l!.r 2001n.1, p. 14s zie À.M. Egg.mont en M. Crre, 'R:nlomized adjuvant thl'rafy tríà15 in mela nma: snrgi.í mrt systenic" s.nitu's ií olro/og200z vol.34(6),! zie B.G. Molenka mp et al., alon-radi.àl diagnctic biopsies do not n gàtiv.\ lníuênce melanona panent sun ival, X" elr o/s!bi.,l O,cor4? 2002 vol. 1,r(41, P. l'124 1J30. NTBR 2OO9l7 253

12 geledèn: er is dus, ondanks het onc breken vàn de diagnce, geen s.háde. De vràag naa! het causale verbmd is daaídoor niet relevmt. Dit punt is wel sumier aan d orde gekomer! de oncologisch chirurg heefthet o tbrekm van kansverlies kdbaar gem.iakt, màr de rechtbank heeft dit signaal niet goed opgem Íkt 4 gaat door m t hêt stellm Ím v.agen aan de deskmdig4. Uit proces economisle oveiweglngd was het betcr g weest de viààg naar eventu ele schadê eerder te stelld (zie boven 9. De pmktische oíganisatie: het nul van een qriclc scaí Ten slofte nog d praktisch àsp{t vàn de afhmdeling van de càsus door de rechtbank- Pàtiênt bezocht zijn hujsarts in sêptembd 1998 en dit vomis weíd tuim tien jaar later uit gesproko, maár het is nog niet de eindbestissing. Medici moetm de hen amseboden Problemen vlug en effi.ihr aftandelen, juridisóe motens malen echteí tíaag. De jurjst Tjittes gebruikte vór in dergelijk tergend langzaam vdloop vm en rechts gang ooit de van em slak, voortkruipend in n plas stíoop. On te ziên of ee adspraak op s.hà devergoeding karorijk is en waar bij de àíhandeling van een casus vm medisch asprakelijkhêid de knelpmten zouden kumen lig8o, js en {ílk s.nn op zijn plaars. Er km globaal beoord eld worden oí er aan de drie vootraarden van onrechtmatisheid, so\ade o causaal verbmd voldam kd worden en wààr mogelijke knelpmten opdoemên. De wet sctuijft aan welke eisen er voldam dimt te wotdm voor het recht op schade rgoedins, màai niet in welke volgo.de deze pmten moeten worden behandeld. Bij en d rgelijke 4!i.k s.ax is de hulp van de deskmdige(n) onontbeerlijk. Bij deze casus zijn het dê viàgm rond n\ade en de causaliteit waar het om draait. luist het onderzoek vàn deze twe punten brengt ons bij de anderc twee njet juridische zijden vm de djiehoelt de epiderniologische en de epi stênologische en daamee belmden ve bjj het deskmdigenonderzoek. 10. Conclusíes Uitgmgspunt voor deze beschouwíng e'as dê triàs vm vragen (1) hoe zouden we bimen en juridische Pro-.edure tot onze opvattin[ien moeten komo?, (2) hoe komen wê reitelijk tol ome opvattingo? en (3) vàum (1) m (2) samm of niet? Als we die vragen loslaten op deze con rete casus positie zimwe datwens m wcrke' lijkheid niet samenvallm. Voor beantwoording van de viàag he we wel tot ome opvattingd zouclen moeten komen is een conceptueel hàmwerk gêpíêsenkerd o voor deze casus uitgewerkt. Deze analyse heft duidelijk gemàkl dat de epidemiologische benaderin8 laàt zien dathet heleroal niet zo vremd is dat de àíwijking op de rug niet door dê huisàrts als melanoom woídt herkend. Ook wordt langs die w g duidelijk dat er geen scnàde toe g schrev n kàn wordm aan het weggooien van de huidaiwijkin& er is gen veílies vm kms daardoor De disussie bimen de juíisteiii over de (on)wetosóappelijkheid vm het rccht heeft in iedeí geval duidelijk getuàkt dat er mêer aàndaót dient te komen vooí de methodologische aspecren van de rechtspraktijk, cl'l dd.c-hased t?tddfl.c.3': Voor het getun deerd lwerfl vanbewijs dient de materiêle s formele wettelijke nor' mering aangevuld te wordm met n wetschappelijk onderbouwde ne thodolo8ische nomering: er is feite lijk dus een dubbele maatstaf.s3 De diiehoekbenadering heeft duidelijk 1. de gedragingen vd de gedaagde àrts worden systemàtish r n daarmee objetieve! 2. de procesgang kd efficiënter ver lopen door vroeg loelp mlen op te sporcn m voorrang te verlenen om te zien of dit de vordeing in De implementatie erm heeft PÍàktis.he gevolg n. Het is w4*lijk in em prille fase van het Pro.es vm en comparitie van Partijen net de dee kmdige(n) te orgànjseren om viagen te Íorduleren en evmtuele knelpmten voor het ráststellen van de am' sprakelijkheid eerder te heik(mm. Èí moet ook meer juridisch dskundigheid ván aípn worden gevraagd om goêd in re kmen spelen op de lanuit de rechtbank gefomulerde De juidi{he nom is e4 open nom en de gezondheidsrechtelijke rechts regels jmake de overenkomst van medische behandeling voegt claarààn niets es*nti els toe. Daarom kan HaÍlief tgaeden zijn: m t hêt 'oudetretse' verbint nisseníe.ht krlmo we hid nog steedsprim uit de voeten. Met betere kennis vd syv temahek van het onderzoek van.alamiteiten, êen betere regie van het proces en meei juidische dêskudigheid bij artsen realiseren we de situati hc medis.he aampékelijlheid Dr.dLRw.M.Gind Jurist, Rotterdam Institute of Privatê Law, Erasmus Univerciteit 4 Patho' loog en kfini*fi epidemioloog, Maás stàd Zeken}luis Rotterdam Na 32 Derogerende werking redeliikheid en billiikheid. Devaluatie begrip ber,ruste roekeloosheid? Hoge Raad 5 september 2008, NJ 2008, 480 (TelÍoríScaranea) De procedure In het kade. van het ontwikkeld van jnlemetactiviteiten roept Scaràmea d hulp in van Teffort, die zich jegs Soramea verbindt iot het leveren van s000 poortm, noodzakeliik met 32 D.À. Scium, 'Studi6 of tne of clid.nce in legal education,, (1). F en R.WM. Ciard d H.LC.J. Med<elbach, alietzrhn g.lijl<: rvaarcn wisheid achtêraf d$ilrij! is', ÀïB 2009, 33 Zie uitgcbreid daarcva l ljudtu! Thth, otut, nnd crinir.l k1u. Afl 4s{rt Ln lqgdl qrslflolog!/, Canbndge Unircrsity Prcss 2C{6 alsm.ds T. Andeson, D Schm en W Twinin&, ".iysb C.nbridge UnirêBity lre$ 2005 m w' Twining R.Íri,À1[S dtlr.., Cam_ briri8e Unir Dity hcss D. opleidingd k* g.ldhlelík deskmrlige en de shrt nct een dsksdis.rc gèter dààr zeker aan toc krmm ^I& 254 NIBR 2OO9/7

13 Letsel & Schade 2010 nr. 2 A "+il.,,--.,1 nt t t^tt I 'Ánalysis of ldd s/rduid be lí.lked viíh lnt ve halre b9íl ledmini abaut h ltanr behariaut dntl choice C R' Sunsteinr t65 l Na de calamiteit: perceptie en primaire psychologische reacties en hun betekenis voor het aansprakelijkheidsrecht Raimond Giardz njl]eeerstestapisherdeêni'jr n err rcpraentcren Dan de kuestie. De?anier waarop die bij aonrdng van tut Sescàil óor eise.s uonlr uderaege,.ír' rs bepaiend,aot de Diize wlatup het De.Llet Lndt aanaepakt en ap]el]st Maa' Let op: de pnínirc pqchnlogis'hp rcacttes t;n d" Eeloeàeerde àjn uaak bepdlen(l;)aar de jindlsche inkadenn{ en dê wijze udrrop ín de prcedurc l.3t alllletzoek DordtUerricht'Dad ]n?kdnnetpracesdulua trhei(lsvirulin onseaildbe ndtaeduol.dentgl nneblalldeeedangne panij. Uít lret Íàir ttiol beginsel t)loeií rroaft.lat we em objectíeue ca1slrle vetkldn'rg t,oor de SebeDÍendsen zoeken om billíiktekuntlenooftletmmnd oakamerll)?rkeliikl'a:ntekunnenleft'llhetprerc.].tievefu LtiP uíchtindeveríe keít.1e psyctlololisch.e melhanxnlen en de LlLlarop Sebd:eerdd ddnpasstrgen udn d u rk en oofdeelsprocers n o t '1le subjectíe1)e stunni rc uemijden af te carctgeftn, zijn eert uoauaaíde een rccht'ddrdrae beslisstnx e Ideiding Een arts ol.e rechtcr hebben bij de aánvang vàn een consult ol bijde stat van een zaak nog maaf weinig jd e wat de ujtkomst zal wordênj dat onrvouwt zich pas gaandew 8. Stap voof stap wordt informatie verzameld, getoelst, geinteqreteerd en uitehdelijk resulte'n dil werkpfoc.s jnh tziieen dir rosc nlet een behàndelllan oi een beslissing waajaan eventucel eer iuridische sanctie ls verlronden. Maaf wairjuit blijkt ru of de irts ot mágiskaal dan.bli tot de juiste conclusie zijn 8ekÓÍnenl Klinische iníorrnatie.tie nadeíhand woídt v rkregen, kan dui.t lijk naken dat de ee.d r g sielde diagrosetoch onjuist was of dàl er voor de verkeerde behandeling werd Sekozer. Het vonnis van de Íralfechl.. - zle de Schiedamnef parkíroord kan op soofiselijkê wijze doof latcr gebleken feitcn lvofden ieruggeflor" De besllssers bleken dan te hebben gedlvaàld En hoe is ílat bij de civielc rechter, bijvoofbeeld bij uilspraken inzake het wel olnietbestaan var aansprakeiijkhei.l voor lelsel schade? Wordt c1àijbij nooil onjuist geoordeeldl [n wanneer cn waa.doo. bliikl die vefsèsing danl Besláat cr zoiets als een onalhankelijke gouden standaartl waaraan beslissingen retíospeciief getoetst kuinen worden? In cjvielíechierlijke king vin.ten sommigen het ongepast om hel woo.d divaljdg tc Sebruikcnr.te rechter ]n er_ sre aanle8 was lot een ander l.zicht gekomen. Hehben we welenig idee hoe vaak het in hel aansprakelijkheids recht È fout gegaan? Het is beslist ni l vefkeerd om het aansprakelijkheids recir eens te bezien vanuit hêt perspcctjei van kwalj reitstoctsing en bcvoídering: ho voorkom je dit er nl dens de procedure fouten worden gemaakt en hoe conlroleel je het verkrcgen resultaat op deugdelijkheidl Kwallteit is ninllrl I vanzelfspfekcnd maar lraágt voon durend odderzoek en bewaking van zow l de g hanteel de werkprocessen (pfocestoe6ingl ats van de urtkom sten {uitkomslloetsing). Het zo coírect lrogeliik toepas sen van het positicve recht en de doctiine is nituurlljk cssentjeel máàr dat voímt op zichnoggéér Saranlie voot cen Juisle beslissing Daar is d us nieer voor no'ltg maêi e rcr.sunstêin,lntto,iuclion.ln:c$sr.suntent.d),beharurjllaw&elrnofrcs''ríbnlgelnwsí\prestcdrbridce2000 : Ránnond ciard,s àrs uni,a, p.r'or,u,b "n runo.n "p,i"., i""i "'L'""'r""'"" r"i r""':'ll1 ':i,:",:::::::::,'f:ï"":1"*:'',1:

14 Letsel {, Schade 2010 nr.2,:.? ij Dal i d l tselscbadcpraklirk expliciere randacll voor d. inichtnrg v.rn de w.fkprocêssen en toctsing van dc resrltaren gewerst b, komt voort uí d doclslellingen van hct Àansprikeliikheidsrccht: colnpensad. en prelen tie. llic twee zijn als eed Siamese t leelnrs mêt elka.r leflronden. Er dienl pfinairbillijk ie w orden gcoordeelil. uit Eenriiktc fouten vervolgers l dng r kken is alleen mogcliik als er een d.ugdelljke en nr-.thodologisch vcr.r.u'rj ' r..r'"lr rb' orlpeb-r"ri "I wordl gevo der. wannecr cr cchlerlnei s'ijshtid àchler af wordr geooíleeld, lejdl dat vark tot hei trckken tad de lerk..rde concl(sjes ovcr hoe het kon g.beurer en \lordi nen op het lerkeefde been Eezel hoe hcrhnling vrn het voorval is le voorkonen.l Ile calastfofe is voor de gcla.dee.de Iet vanzellspreken d stêr1 unt vooí diens schadc!êrgoedirgsadie Deze rtoof de gevolgschide bepaalde conte\t heeii xiterí in loelba.r eíiectên op d reaclics v.m de eiser: dle be panll diens perc.ptc en de ine prelaiie!àn de gebcuíê nisscn, veígfool v..lal de enotionele.cacries ed ook de venvijlcn richtrng d lermeendê àànslichtertt van drt onh il. hr hoc!eíe r orden jr ridischê beslisse s hiêrdoof beinvloedl lnzicht in di primairc lsychologischr Í àc tjcs op de ranrlzalige gebe L le ssen en het moeclijke Íurerde eilect daa.van op i itenotdcrzoek, interp.etàde en oord.elslorning is noodzakeljjk.a we lqnner door de xinverltidg van die reacrics al nr de beginfase op een verkeerd spoor gezet worden In dit ànikel zil ik me be zighouden nr.t dc lraig nnaf onb.doelde affecti.ve stlr ring van ond rzock, i.i rpíelntje en oorde l en laten zicn.lal de gangbarc iuriciische iotnalism r en rationa' lteir darí g n geen gararltie bieden. Ik g brujk dadtoê tlvee voorbeeldedi ecn hislorlsch st.aatongeval en letscf.,l d.ó, BFvoI\oni /èr)"frde I J.(,êrrr;-cnr. cesclretst wordt hoe mel dcze cog tjel psychologische kwesries op eer julste rïijze oln rc gaan. 1- AansprakeliikhcidsÍecht: altitd dader éd situaticl Ik begin m.t een eenloudi8 voorbeeld, een hisr.rsch síaalongevêl drr rcgêlíiàtjg opduikt in de Angclsàksl sche iuíidiscbe Iiteratuu over onderzoek maf..r'isiir verband. Alle elementaire ingredièrien van het a.nsprak lijkhcidsíecht komcn in dit korte relias voorer ook de bisal ps-vchischc reactiemechanislner die bij hct slacltl' Cdsur 1: Jim is trambeslulrfder en staat erom bekend dàt hij meestal tc hard fiidl. op een dag is hel nood weer en hjdens ecn u'nrdïlaa8 wordt een boon ont woíeld die boven op eer trarr vdlt Íaa.van Jin1 de bestuude. is. Eí vallen 8.lukkig geen dodo naar e. zljn $'el enk.lc gewonden. Een vnn die tehavende pnssàgierc eisl schadêle.go.ding net nls feilelijkc srondsllg dat ils Jin nier te hard ltàd gereded, de boom niet op de iran zou ziln bcland en hijdtrs geen lcnvon.lingen zou hcbben opgelopcn.5 De vordeddg u'crd in deze zaak iigewezen met als be- Langrijkste argunrcnr de afwezighei.l varl een causêal ve.band6 llrsser de gcdràgingen lan de ramb Íuurder cn dc val vàn de boom: die gebeuricnis is imners puul rocvallig.t Màar dal is natuuflijk geen bevrediêende uit sp.a.k voor de gelaedeerdc wànt die is ovcrtui8d dnt zijrl verhaal over hoe dil voofvàl kon plaatsvindcn wcl moet kloplenl Er zijn dric j ídisch rclevanle elerne.ren rn net v rkla.ende relaas van het slachtoiicr: L dc gerrfflenlsj het bcgrnt ermee dal dê gelaedeerde overomlel.l wordl dooi een oraangcname en ljesltst o.tn\fr L '.rrljr'.r H-rfreew"d dpnr 'r-de wereldbeeld lerstoofd, want bomen horen niel op Lrilns te vallen rva.lrdoof er gewonder vallen. hr die Soede \dereld houden trnmbestuurders zich arn de regcls. M.1àr daarmee woídt het leit was dez SebeL'l renis de v rwezenliiking van een zcer klein maar be slist beshánd flsi.o is, geirê8eerd. 2. de a.'lbane zoiets vindl toch nlel volkomen loevàl ljgplaats, dat moet iemand loch op zijn gewetenhebb n? l)al is door loedocn vrn Jilll nituurlijkl Maar llgt het wel aucmaal aan de Setuagingen van dcze L dc.uujdllleia de trambestuu.dereêli te hard, Í'as dus ultileíekerd Dei op de plaats des onheils warl door dc onlwortelde looiii op Iet koctswerk kon val ]en. Het zou niêt zijn gebeuídirls Jim zich wél áà]l d snelheid hrd gehollden ls hiêr wel een caxsaal veí bnnd tussen hdgedràg van de best!rr.deren dc scha_ de of zijn ef andc.e - betefe vc.klaringenl ne tr,-.,.s"r,. rrr. o' -.rbo\pr \..\r..êr.. r.. dai doorde geliede rde dc ooízaaklan de schadegeheel zrekrr.nrtíitscn&h (aphn..rjnnjsighlbiis.ourconrel.oowlerlg.àndtrdaptrl'elenrnnrg,qul-ldlhrxtdcdr2003:l2irtl0llll:lia6 ZreN S.ln'àrz, En.rion. c!8niri.d, Jtrd de.i$!t maki4. ri)anrid dnd Emorri,n 2000, v.l l1(1).!.lll4'10 B Ív!B.l.uBnoISusiÍNo.]lLrs99)43^rl2l (Pa]'Dc.JsusposÍiekomloolv.oÍjnhetboeirlanHI-A'llin&1]H...1Ê.LiruJd h.r n rr ldu,, Claren{lln P,êss Oar:old 1935 rr 170 HiÈr LrÈzondigl dr chcndê parliizich.ar Êd ónnm.rt,t lalldi:tr er worldj rw'ê zak n mel elkáàr in letua!(l lobn'hr iv nuss n 3!'én relatiê belà.].i diè de s rreurrenb.vcimin s,àrschiinlijker mal<er z. ook À. TveFky en Ir l{jhnemin, E\rÈnr.nàllPnts rnhririvc Fasoning:Ll'...njun.tionl.nlactn,r).obabilirytrdgdrênf,lsvr/Ín,ni.dlli.tnr1933v.l 90(4) p.293ll5 zieooknb.nsháha.cjusatio!andidsêejbifty''ljllncl'clopedjà.llàwjldeconomi.s..dilldlrl'b'bo.iaèitaldc'deceesl,vo ' 2 (Cirrl l.álr and Ecomm.sl 6,1463 Chêltènhitr, tjk: ElgàrhhlishiDg,2000.

15 Letsel& Schade 2010 ní 2 op de gedragingen van Jim werd betíokken' niet op de situatie. Bij het aanspíakelijkheidsrechl leiden ut 'le komsten er kenneliik ioe dat er dus al snel op dê man wordt scspeeld, ain d omstandigh'den wa'ronder net voorvai piaatsvdd lvoldl geen aandacht besi'êd De rcchteí heeít hier Seoordeeld dat Jim geen blaam troi voor de venlon{lingen: hel gezond verstand va' de ma_ gjslraat was hlef voldoende er was dan ook geen deskundisenonderzoek!odi8 om de rechiêr tc adusèíen Maar ilkt het bij ingewikkeld r en bovendien emorione lere zaket, bijvoorbeeld bii nedische àansprakeliikheid' onl zowel situatie a1s hel Sedrag van de persoon elk vol cloende diepgaand re onderzoekenl Een volsende casus om dit punt op een andere wjjze te laten zlen' 2. Een diagnostische dwaling De vol8en.le casuspositie ke t een dramàtischer afloo! Casar 2i omdat hun ardêrhalf jaar oude dochlenje hoee kooís heelt (40,70 cl be en de ongeruí ouáets de huisarts De huisarts schnlde ziekte niet als elnstigin maar uileindelijk brengen de ouders omoàr ze hier njel tevreden mee zijn, hun kjnd naar her zte lenhui 1 dr $oídr r'r'.8'\reld d rr ter n ei' ê eêl 'r enntige vorm van herscnviiesontsteking heeit (septische nleninsococcenneningitisl Het luk ternauwef nood met nntibiotica eo intensieve beha delrns haal leven ie redden zij hondi levensla!8 ernsnge Íeslver schijnselen aan deze ziekteperiode over'q Bij deze zieklegeschiedenis kunnen we een soodgelijke opsomming van reactles maken als bij de eerstc casus: ook hier zijn de oud rs overrompeld dooí de onaansename en beslisl ongewenste uitkomst ook hier wórdt h n vredis. wereldbe ld verstoord wanlkiddeí n mogen wel ziek worcl n naar niet bijna eraan doodgaarl om dáarna met lran.licaps doo. het leven te moeten Saan Ook hieí is dllidelijk wre er schuld heeít er ook hier is een alleí natiel scênario d nkbaar; als dc huisarts ztlr dtagnos tisch werk beler had gedaan, zolr de meningococcen ziekle wel ogenblikkelijk zijn herkend zodat hel kird dired was behandeld - mei veel bete'e genezmgskao sen. Daarmee is hel verldarend verhnal voor ouoers 'le Íond en daar.ranhouded zevast weeíhebbenwf lema_ kên lllei de twcêdeling: de omstandjgheden van het gelal de diasnostische situatie - en hêt Sedrag van de huisafis. WeLkvan die lwee elemenlerwas lu hei meest bepalend voor de oníortlrinliike aitoop? De juddische beslisse. moet het hem oí haar voorgele8de Drobleem ollossen en de logische eersle daarbii 'stapp n ziin hel Drobleeln in juddische ternen te deliniëren en concreet le beschrijven'q; die rep.esentatie bliikt bepalend voor de opzei ván de píoceduíe en hel juíidisch redene rcn. De manier wanlop door eisef dit rclaas in hun con clusie van eis oí verzoekchiít wordt Ecformuleeld be Daàh hel meniale kader waarblnnen de Íeiten h_"keker zullen gaan worden Dat staat b kend als het lrdmína ci fe./.r0 De formdenng van de rechtsvrna8 getlrist rlsar à!a wanr bij de bovengenoemde casus wo'dt àa' de des kundiee de vrair vooígelegd om h t Sedrag van de huis-.rns reo"oord"rar. D, Jídrrrri'cho,01irr il'' 'r' pr: air bij het slachroller maaf sec ndair ook bij de pe so n di hierbij emolioneel oí beroepshalve betjokken raken verschiile e vormen van psvchologrsche renctre. 3. PÍimaire psychologische reacti s na een calamiteit ln de aigelopen decennièn js eí vanuit de psvchologl ondêrzoek gedaan naar reactiepatronen van $ê'htoffeís van calamiteiten. Hoe ervaren ze wal er mer fen rs sebelrril? En wat doen ze danr dan verdeí meel SlachtoÍ_ L.* t"ug"t"n veelal op gebeurtenissen met impliciete automatische palronen elr die zijn dan \\reer b pareno voo. de manierwaarop h i gedía8 wordtbeoordeeld van de vermeende aanstichleís van hel onheil " Dat levert de volgende veel voorkonerde en onderling veíwante sociaaf psychologische reactrepatf onen op: - de iuddàiíi DtelÊ veíàssing liundanental sulpnse]j een schending van de volmaake wereld (just world h)?othesis) ; de ftrndàmentele attributieiout (fundan ntal attribu - de tegenfeiteiijke denkiout (countedaclualallacvl Bij de besprcking vàn de beide casusposities kwamen w' deze reactjes al tegen ln het aansprak liikheidsíechr gaat het om dc verwezenliikng van een bepaald gêvaar en woíden de slachtofíers v jwel altiid op onaaqerane wiize door de sebeuíenissen overompeld en die leiden Jl.r ool, n.8 lol o de$.n'le í'êr ell" lrdc LráL 's Kêl m. rfen.l er be.h e\èt é np " lu4dan)'1'"1 -''1'à "-: c 0 s p,. oj i, t ". 8" b,.,o "p! D4 oj /.lo P\[VCi" I e ' J.rj prctz, A.J. Nàpt s, RJ,,"..0",g, n"."g.r,,"g, o";"'.i p.or"* "t,r,+"**"g.,-r.-', oró\àd ro "*":::ï:,:1.:,,.;: '.",,"... /! \ TvcÀlvan ljnnêru'l ThclÈmrrÈorre(Éions I J.S Ul. rn.s Adilsàribày,cM.conzàlÈz,51".-*i.r",.-*,r,ip",LnLl{e"ons n: E 0J\ rl\on & RJ srèrnb 'n (redl ïft" q\o,2 4!a i!3 trn lmrri'í reof ÁnaMr 'í' ol Prv- " :l.ílï"11i.1ili.:l;:,ij,ï,";ï:**""."nrasuinsih I

16 Letsel.\. Schade 2010 nr. 2 r3 Êen logische vrmg is dan: wàdrolll werden de slachloí ferc door de gebeuíenissen ovenallenl Kender ze het Sevaàr nietl Wàs dit werkelijk iets Lritzonderlijksl Tegetiik is die venrclcnde gebeldenis een inbrêuk op hun tot dan toc v.edige en wêlhaasr volruakte wererd. Dit is bekcnd.ls de jusl rrdrid àiporftesls of d c /rrt urdrld àeàelr3 Volgers deze 6eo.ic hebben nensen er srerke b ho lte aan tegelovenin ern ordelijke, voorspelbaren IechlvaaÍdi8e wereld waà.in nrensen kjjger lvat ze verdi nen. Dit ki{ade lot hebbed ze echr niet verdiendl Een g.\,olg hicrvan kan zijr dar nu ze zoieis ellcndigs toebedceld lebben gekegen wat ze hci njet ve.di.nd helrben, onderzochl gaat worden wie hienoof beslist veràmwooídelijk S.hoxden k.n wordell. IIet ligt niet áan toevallige omstandigbeden, hier heeít êen actof de hand in gehad.n het is beslist zijn oíhaar schuld en dat,. 41da-,. t;e.t!,tbut..ror? i H... -" I ac 8- lolgcn, des te meer verantwoordelijkheid e. a,rn ie ler meende dader woídt toebedachl.rs 4." \,1.lgF oo der"h"lê Frêr rdnëeo - c rog eens wordl t-ê.uggekeken, dan!:rlt daarin tocb c.n be slissend momem re bepalen waarop de actor ande$ l.rd kunnen ed noeten handelen. Daardoor zou de afloop v-r.ló 8FLêL L n.;j{ veel B r. g{,. I g weesl. Hierbij Í'ordt natuxrlijk wel verondersteld dat het menselijk hàndelen sleeds volledig be$'ust en uit vriie wilgeschiedt. Dat vlrtllele herschriilcn of nutcren van het scerario, nu met eed gunstigcr uitkomst, Nordt Í1e ca iterfa.tudl ltlllaqt Benoemd.to Dankzij dii a lrema Iieve draaiboek wordt ook een oorzakelijk verbard ge legd tussen het onrechimarie handelen van de veroorza ker en d daaruit vooívloeiende schade voor het Dat slacltolierc op deze n.rnier kunnen reageren, is heel irvoelbaar naar hun inteípretaiic vàn d feiten blijki njei altijd juist llet ldl. rnal bcginsel van.fi. 6 lid l EVRMinpliceeí dát weloor hetrealiseren van een juist ooídeel goed moetcn nag.an war hun nogelijke invlo d ls op de reclrtspraktijk. 4. Dc juridische alpecler van deze gedrassne Wat ziin de prakdsche impljcalies van d.ze psychologische observatiês en $elke relatie beslaat cr met juri- 'ru dèche leerstukkenl Voor dc litcindelijke juridische be slissjlu is van belars dêt de hierboven beschrcv.. reacticpatronen kunnen leider lot een venekrnd beeld í bi"s l r- r d- rór' r-j.,.d.e 8ó dàagde paíij. Wnl linden ire hienan tcmg in de rechtsiàktijk? lerí het punt van de íundam ntele!eíà$ sing. De wereld wo t draaiende gcnoudcn door nlênsên en hun i z t voo. en tocwijding aên huniaakb laahof zaken goed zulle! verlopen. Aan dit /tlit urorrl beiiefis êên v.nachting eigen wàruil wêer de aanname var cen zorgplicht die op lense!.usi voo.tvloeit odr eên de.g lijk idenle we.eld tc realis.rcn cn te bewàken.r7 Dar creèert situaiiespccili.ke verw.chlingen en djê klcuren het oordeê].13 Zoryrlichten zijn op verschillende wjj zer ge.odiiicecrd mêar steeds als open Dorlnen, biivoor bóe J.o^j dó.rr.rr 74qJ D\^.\o,Íd- r,r,8e.eí in afi. 7:658 EW, voor de opdráchtdêmer ir ad. 7:401 llw. Dat zijr íeeds regels o! de lvijze vi.: Ire ladndu. dns maet bíj.ijn vetkaaftàellen de zors ljan een Soed lítlnctianele Mnduidnsl llt a.hí ne tren Màar wat bctaall en lvat beperkt nu de inhoud va. die zoryplichtl En welke eigen verantlvoordeljjkheid heeft.en rechtssubjecl in een bep.lalde situati.? ED hoe di'r...hr.drr rr so d:. J"r rcr 8q\.o-óó)ÊêromarlseeÍi droombccld? Hct gevaar besraêt da( als dc vlekkeloos verlopendc Írereld ons uitgangspunt is, al snel de gedachte mact opkornen dat iemand diens zorg plichi niet goed nakwam. Bij caslrs I bededk r we dar ílnt niel allecn op de van rrimbestlrllrder Ji'l maar ook op de eigenaa. van de ongevallen boom zolr zorgllicht ruí. Een aan dil ondeflleíp verwot juridisch astecl is de jnfofmatieplicht. Wêkunnen ooklrobe.en ie voorko 1nen dat nl.ênsen onaangenaam vcrasi worden door hen attent le naken op mogclijkc nsico's van voorgedomer acties of inierventics, b i leerstuk \.3n de waàíschuwingsllichi in het buitenconrfictuele aansprakelijk heids.ccht.re De vrrag js boever het rechl op de4 weë nagn.cgaa'lmer de slaclíoiiers zonder dal.laàrmcc de waarlreid geweld Bordt nàngedaán. rj Mi LcírcÍ& Dt Mrller'Just rvorld researh ànd rlrê aríibution pr...$ l{,óking b.ck.nd.head,?srh.lo8.dl,rlllin 1977 rol 3i, 1030 nliir o.k N{J rt'fei Tnd belklin ajusr udtd aldndancnttldclltn t N.N Y!dr: Plenun t930. ' F. Heidef Tà.pJl.tutd l óití.,.p.ruondl rcldrions. NewYork, 1953: Wiley. r5 tv lurgert Morirario.ál bià$.s jn th attnbution oi Fsponsibilily for ad Jc.idenr á Ècrá i..ly$5.1rh. {lelensle rthbnrron hypothc sf. lsy.frologi.dl Aull.rh J93r tu/. 9D, p np Í". "t".. r.c.j.. / /:. r r.:oo,. coop. ),. ' tl\ Za.Ep i " " M x No.nnrwnr A D.^. SlÀlel, Judgirg tlrê unêxpècrèd'dirorinèarnn oísiruntron speciic exp.randes,!rd!.dn Jdumal.f.tJ.rdl lsy.à.,oar 1009 DOi: I0.1002/ejsp.S9l. " ZiÊ daar.rc. r Gics.n. Ildnll urth.aèr D. uadrlnudn r]]li.àr ià à.r i)uíarrrrrd.nrele a.nrprdkdtrlkhedsdài, D n H e: tso. Iun dhchê ungelds,2005

17 Letsêl & Schade 2010 nr' 2 De altributiefoul heeít rls gevolg dit we naar al te snel geneigd zijn dc oofzaak van een cjamiieit aan een hnn delende persoon toe te schrijven de persoonsatirjbutre' en veronnchiza ren.lrlrdoor veelàl de íol lan de olil standighed n, de siiuationele allribulie''zo Dat levert het gevaar op dit we bij sx posl analvsê van een rampspoed ons onderzoek le zeer b perken lot 8ed'ÀSingen van de bêtrokken persoon of peísonen Fien tfeiícnd vo'rheeld v die reíricde tot pe$oonsattributie \inden we in hel volgerde vooíbeeld dat Nieuwenhuis ors in ziir boeien de stljl Lrij de behanrteling van h t onderwcrp cansilíert voorschotelt.'zr ln êer liít staan reeds dde marne mel.cn totnalsewicht van 210 kg Wêarschu\tnrgsbordjes naasi de lilt geven aan: 100 k8, Inax 3 perc' Het vcíhàal venolsl et het schegen vàn lerschillend scênano's waarbij wisselend zware lrersonen in rvissel nde 'omb! naties iníappen, steeds mei h t gevols dal de 8Pwl'hts_ grern overschre.len wordt en de liít naar beted'n slon waafdoor l tselschade blj de passa$ers worol veroor zaákt. Het is weliswaar een te boek gêsteld gedachte ex lerimenl om de píoblemnti k van hel oorzakelijk rede ne.en op dldactjschê wijze te beslreten, maar de vraag is ioch rst.n vooral wiens schuld het nu is, een attri_ Zijr juristen nooir jn êen overvolle lilt gestapl? Hêbben ze het bordje wel Sezien en gelezenl Hebben ze dan mel gernefk! dat er bij overbelêsting een wàrrschlrwrngsíg nàal klhkr, er soms een lilnpje gaat brànden en de lilt niel meerin bewesing komt? Ondat mensen veiligheidswenken niet opnerkên oí negercn tsere svsleènr van bescherning tegen overbelasting in pe'sonenliiten lngcbouwd: de siluatie is aargcpast aan hel sons onredelii ke, soms onbewost onveilig Sedràg van menscn ALs Êen l:ít dd I lo,i nj" bpnecrr v. l. rbr ddr JÍi.l dir.l,n e n defe.t van dal beveiligingssysteem rlet zoêken naàr de peísoon wiens Sewicht (lette.liikl dc doonlag 8at' Ls niet opporluun: de!íioriteit ligt bii lret ondertoek van het systeem en van dê siluade Bij h t verruijen van drí voorval zijn versclrillc de scenario s denkbaar en dnar uit zal eên keuze mocte worden gemaakt wànrbij de beste causirle!e.klá ridg voor degebeurte sscndêdoor slag 8eeft. DÊ vraagis of h I recht niet te sdelmeegaat in deze penoonsattribulie en daardoor de sitllatjeattibuiic \er.lgr Ddr Lr4rb or' bi h"r /ulserdf pjr' tlet laatsle on.lerwery in deze reeks is d counrefa'ludl ldlld.y, de tegenieitelijke denklout De negaiiêi ajgcloper gebeu.teris wordl door lret slachtofier in g dachten SereconstÍueerd er dje maakt daar zo zijn oi hiir veí haal vrn. Daafbij lvordt, meeíal al vroeg in die íeelc van feiten, een monrenl viísesteld dat bepalend wordt s acht voor hel veíderc verloop De gervonde passag'er treschouwt hel rijgedràg vnn de tfrmbestuurder àls zo'n ircloí en de ouilers de miskenning van de ziekte door de àfis tijdens diens onderzoek van hun dochtetje Áls deze aansticht rs van het onh jl indefdaad op dál bcpa Lende noment adders hadden g handeld dan zou de on gewenstê êfloop naar het oordeel var eiseís ziilr atge_ wend Die mader van fedcneren heeft een duid lijk doel: dc oorzaak van de calamil it duldelijk m'rken Dil vaslstellen van de causaliteil vormt lret middelpunt van hct aanspralelijkheidrrecht maaí is ieve s een lan dc lastigste onderdelcn daawàr' Dc.,un'er,tuludl fl]ídrl' kan ons bij hetondcrzoek naar causaal verband in de zln van een condi.ro slne qm non op twee mani ren pan'n spelen. Ten eeíste wo.dt voor hel vastsrcllen va een ca saàl v rband gebruik g maak van een ge'lácme ex perilnenr zoals dê b{l lbr test oi de NEs-s lcsl naaí d!ê komen op helzelf.le neer: à]s de weggclaten fa'ror bete lelr o.i, r Ê'er, \' r$e/, -lr l' nt \rr nc o r8'r rér' i t atie plaatsvhdt, is daarmee d oorzàkelijke bctekenis ervên vastgesteld.2'z De legenleileliike mani r var denken doct echler píecies hetzelíde- want.lnarbij bedenken we immers wat er zou zijr Sebeuíd als er een alternatre ve handelwijze zott zijn toegepast en lvelk resr raat ílnt dan zou hebbed gehad. En dad nog een saillant punl de bewijslast rust op i1 ejsend pa[ij I art 150 Rv Eiser en juridlsche beslisser hndteren dezelídeaanp;rk B staat.í een obiedieve melhode voor dat gedachte exped mentl ls dit wel dejuiste Inanier om hct causarè veroano tc bewijzena Wani er is nog een ander problccíl Het tw ede bezwanr is dar w voor een Soed oofdeel de besc. \lirg sr.l" I hplben u\" e- Jr d- qil' dri'oá ' send realistisch orgevàlsno.let zr Áan de hand var dat sysleemkunnen we de gehele sitlràtie ogens'nous'o mcn nlet all iacloren die daarbii een Íol spelen cn hun inrcracties en dal is v el meer dan allêe de gedragrnged van de g daagde De situale ond rzoeken imllrcecn ge d iaille rd weet hebben met welke proc ssen we re ma ken hcbben cn op welke wiize zich dit alles onlvoulvt we zijn van nature geneigd om de geschiedenis ils e-"n lindir froces tc' IeconstNercn, opgebolrwd nit opeen volgende dècfere stappen De weíkelijkheid is me'slàl complexer, want dinger l(o en voofi uii dê hteradie vmr veíschillende svstemen Eii de trimcasus hcbben lye tênminste te mak n het tra spoísysteem, de iníchtin8 a ziè daaíó'el ]. ci.sên,.àtribtrlje, ]urid]sch. causa[iên en Fl.vêntiev. NeÍldng,, in: wh. van Bdom e..' {..d l c.dl4q en,nuodldàl' à". ltue"elledcn b4 pn'ml'dnrike re'rsrukkrn Den Hi!g: Boon JlridFchd litsev s 2003 p Lsl 203 "*t^r-.".r*," ", r r i-*",i 1, 1 'r "" J s ddft D'\q ri'r"/'0 p 4rP1 ;;;;sïi:;;;;;r".';", ot u sutri"i".t s"0.r".t t"r"r'"n een rèbeuíen 'LÀr ' hpr Ëevors G \ r" êen!ê'inr rrs vàn ràctoèn $-r v:n êr tênmlnstê eerl ê noodakelijk bhlkt orl(lrt acnrctuê8e atns'"nlo 'en ara"':n'op cdr ze r] D A t'ischer 'lnuffid nt Causcd, K.rru.Ày ld r loum.t 2OO5 2006,!o1 94{2J,p 277r19 I R.rson. TlÈ àund.onhl,fuldn ltnald trlj, a..rds!s da1 lid'i' ^rdten's' Frrnhátn l{] (l ' Ásl ate Puirlhhing Lrd 2003 p' 92 10'1 10

18 Letsel & Schade 2010 ni. 2 vàn íle stad, de bouw!àr de woonsij( fet weer, de conslr ctic vàn de tranr, het SÊdràg vrn nens.n in dc t.am, hel gcdrag van dc besllmrdeí en 8a zo mair door' -o -.jr,., q \êló 'i r"ir' ó rr urèr /o die bij de totslardkoning vàn dn ongeval een fol k'nien Helzelfde g.ldt voor de nedjsche can's Ziekledràgnos_ tiek is een ingêlt'jkkeld lroces'za Àchteraf stant wêl lasl wat de wefkcliike diasnose was, manr dat weet de ans op hct monrent vnn her onderzoek nog rjel. A alvse vnn de kiinische vcrscliirselen var hct áektcproces het zeer zeldzarue vóórkonen van deze ziekre en de prolrlematische diagnosiiek vàn hcrsenvljesontsteking ol.ken dnidclijk hoc de diagnoslische siiu.lue was: e n rrilzón de ijke en lastig herkenbarê ziekic. Dat situation lt on derzoek werpt ecn nnder lichl op de caslrs De bewoken 8eídealGee.de weíeld, d. atíibulieloxl en de legenleilelijke denkfout dragen bij lot een ve.tekenrng \'.rn de werkclijkheid en liaàrdo.r o tst.at wtjshpr'r i'n leíaii deze verschijnseled hmgen naun mcl elkaar sà nen.'zs Als in de procedure dc causale verkladng van de gebellrtenis zo cenlrà:lstaat, is het nodig dat door rn_ 'le richlin8 v.rn de $,erkwijzê subjeciieve invloedef worden 5. De prál(tische aarpak De.echler moer, overecnkomsfig anikel 13 van de wel Algemene Befalingen, uitspraak doen Dat is de slslu' ing van een procedlue dic uit venchillende stàpf'n be s1nat. Door procespàrtijcn worden leg novergeíeroe standpurten na.r vorengeb.acht nadat de eisende paíij Iet geschil onder lvoorden hecfl gebracht Wi. koní er mel her meest ovefixisende verhnàl? lraarvoor worden argucnten gclraagd en is trelvijslevering en rv:ár'je rnrgdodig. Deju.idische beslissing zal idealiter geba seêrd zijn op dic uideg dic dê reclrt r nls best mogeujke vcrkhrnrg besclrouwt. Maar lervolgens u be8'íjpl hêt.1, diedt de vraàg zich atrn: op grond waaívan wordt ecn rjtleg nu als beíe geaccepteerdlro len geloohraàr''8c verkla.ing geeft ons hel 8evoel dat zo allcs goed bij el kàar!asl, de fcite, de bewijslevc.ing. Tiide s hct ver loop lan de pfo.edure moet cr d ts sprake zijn vrn cohe.cnte gene.crende mechrnisnen2t we b scirikken daannee uil.indeliik, naar het Liikl, over eeo ràrioneel \,e.hàal maar diê onderlinge samenhrng lqn bedrie3lijk zijn: we zien sons verbànde waar die toch niel 7jjn, -". cohcrcn[e blas.28 De gewo de in de irirn kwan lnet een h zijn ogên colrc..nt lefhaal, r'aarir hij ecn vefh"d legde mct hêl djgedrag vên JÍD. In het tt6senvonnis bii hel neisje n.t h rsenlliesorlstckrg velt de r chler ccn oo..lcel over dc genislc dingnose e het gcdràg v.n dc betrokken huisaísên, w.arbiiin dc a.gu'neniatiê een s. 'r"n \ o dr a'- lr '. J r.r J- ii gno' rrr' BF '.._8 bíekkig. cornunicau en vjlr organisato sche Íi'io rcn.2e Marr.lat is illenual cohet ntie die lvordt bereikt dooí zowel de rviize waaíop hct píoblccln vanai dc aan'!rn8 is mgekad..d àls dc i teqrctatie van de geheuric nissen melkennis achteraí ook bij deze nreningllécasus is de situatie veel complexcr, zoqlel medjsch inhoude lijk, orgarisatorisch.n communlcaticf wrarb'j boven_ dien de allochlone oud.n van hetnleisic de NederlandsÊ tial niel goed nnchtis rvaren cn rvirtschij ijk endcre cultxreel b p.dlde opvatiinger ovcr de aanpak vàn zrek leproblemer door e n aís hebben Niei de coh.entie rnaaí een loenbare causile lcrkiàring is beíissend Vanaf.le staí van het geschil ioi.n ltlet het ooídeel kxn nen we drs op veíschillende nranteren op een dwaar spoor gcbracht lvorden en de praklische vraag rs hoe dat te voo.kome, gelei ook o! de in chiing van hft 'iviele proces rraarin de lechteí reaseert op wat pafirlen aan d.igc. De Iicrbo\,en besproken scept'scne àrgrr.renren $oeren ods wakkêí schudden. Noch de lrambestuufdcr' noch de hujsirts, noch de rechter \leten op hel monlent dat zii aar hun tàa-k beginnen hoe dê àiloo! zal $rorden Hun enige mogelijkheid is de tank nanf behorcn rê vef vullen. VooÍwat b.t.eit het aànsprakeliikheidsrecht kii gcn i le bij de lroceduíe betrokkenen een kenn'srnèore rische verantlvoordelijkheid tocbedeeld betr lfendc de proccssên van feitenond rzoek inteqrrctalle en oor_ deelsvonnhg; niet het fositieve recht maar de gehan_ t erde meihoden zijn hier lan doorslaggevend belaq tsij de feconímctie van de ÍIare loed.acht hebben lve te makên mei drle onderling verbonden clemenien dic elk bun aándachr vrirgen: dc persoon nlel di.ns gedrirg in dê gegelcn sitlralie.r0 D.irnaast slceit alles zich il bi'rncn ee omschreven hàildelnrgsconlext bir en cên beparlde R.\ÀrM. Cia, niedèch. erpertise bijdirs.oíhche nrisês. Frftrtse a n{àr2003l' ir srj 6l i",n""'".c-'.i'"*r,'-u$làttiibullods,andlhêhnnisiblrtbins:á.oncep1ualijíegrat l.at 1996!.132, 197 :17. r; Ih!l, s.ieíifif exol.nalion ánd rhe ${se oi lndent.nding, lllilt$il} ofsitnl?2002' rel' 69! llz213 o srn.o, L B. rhèni, Q A Le.Kr Holvoik,'LhecdlêIsenccoicole"iceoverrtrecouneoÍdecÈLo nrkns../.!mdloffrr.fnr.nldl tsy./,d.a)r tedrnr,i4ero,ry and orladidtr 20ol,vol zt(51, p ,1. anr"*,.ru*tti"o,ioo,.,t Jrd episteí,i. resf.nsibiliry ld l 3rl la.!findrng. iipk..me: Á rdtmdl.fsn.idi arnr.,r.lly 20rs ",ence, ZiÈ roq 2.21 [2iê hel.í.í als lemcld odder ndor s]. ncrunoer:rrnal.lsan'sorlrton.lthep rnn]jlitylriàdper5.ns.situ!1ii]ns'jddbchaviof,..lll1mnlo.s.d.. lií].isondlf2006, 1T

19 Lersel & schade 2010 nr. 2 periode er ontvouwen de zaken zich in de loop van de tijd. Dàarnee wordr cen svnemadekvoor het onderzo lr airnser.ikt en zal door een wàaier van Sezichtsprrnten te hadteren hei probleem op verschillende lvijzer vanuil U eellopê.oe D/í p r'' aêr sorjen ordf /o l In legenstellillg tot hel ííaf.echt js eí jn hel civiele rccdt maaí weinig bijzondere aandachl voor de persoón van.te darler. Aárgenonen lvordt dat bijvoorbeeld i"mbesluu.rlers, artsen, advocal n enrechlers pas indewereld hun werkza hede mogen gaan vemchted als zij deugdeljjk zijn orgelej.t en zich voldoende voor hun ftlnctie hebben gekwaliiiceefd Dê gevalsbeoordeling im pliceert dat nauweljjkr naar p rsoonskenmerken wordt 8èvraa8d: wat zouden we van de gedaagde moeren we tenl Bijvoorbeeld:is deze doktel wel voldoende k ndigl k een nlis die keer op ke r bii diagnosfiek t kon scxret geen Sevaar voor de lnensh idl Slaat de lrambestu rder wellichi bekend oí1 ziin roekeloze rijgedras? Misschren is dergelijk oordelen over e n persoon eerder psvcholo gisch d ju.idisch. H i js ook allesbehalve siírpel Dà náar liever het 8Êdfag van die peisoon In de rechtswelenschap draait hei oíl hel sturen (door weigevind ofhet beoordêlen (via rechtspraakl vin men' sclijk gedrag. Maar iedêre handelnijze is situarioreel t'ep!"'d. Hierbover see' k reed' op dê p- 'r'c\oromi" soon - situatie n bii het vaststellen var aansprakelijk heid voo. {leiscl)schade is het nodig te beginnen met de beoordeljng van dc situatie vanaf het initièle mome t lor en nlet het ogenlrlik rvaarop de schade w rd verwez n lijkt. waàrmee werddeverantwoo elijke percoon rn dre specifiek omstirndigheded geconfronteeí't er1 noe rer seerde hljhieropl was dat vaduit ziin losltie ook begrii DeLijkl Eên dergeliike ondeízo k moet dan ook in de na tuurlljke richting van de tiid ullgevo rd worden' niet ret.ograad.3r Zo proberen we gedrag in eett situatje le cluiden. Calamil.itênonderzoekwam vooral tot ontqrk_ kêling om ong lukken net vliegtuieen op d' juistc wllze te kunnen ve.klaren en zo eventueel hêrhaling ewan te voorkom n.3'z Daarbij bleêk een \rnrchlbale liaison tus se psychologi en technologisch onderzoel(: wal ge beufde eímct de machine en watdeed de m ns en waaf on cieed {]1e dal?i Menseliik leilen n íalen is sleeds orlosmakelijk verbonde met kken en middelen De nogelijkheden om langs êmpirisch weg de werkelijkhejd te ontslllilen worden mede bepaald door onze cod cedtuele kaders cn hoe het probleem aan ons wordt vooreelegd. Zoals ik hierbovenheb gesch tst, kumen de prinaire psychologisch reacties ons op ongerlensle wrl ze stufen. We noscn sympatlie koeslcren voor het slachloffer vanwcge wat h ln ofhaafoveflnàm, weinogen de positi van het íachtoffer iesenover een macnlt ger institulie proberen te leríerken, maarw wlllen een Íeltelijk ilrisle b slissiog en we willel weten hoe herha lin8 te voorkomen. Ain het pfoces van waarhêidsvin ding hangt dus steeds een methodologjsch priiskaartle' Dje lrijs is hoger dan nenig jurist ve'onderslerr' jl zrehiêrcvd uitgebídidr.wm. ciárd &H J.LG. M rkelttrch, N!.rzsch.s selijh: wair.n \{ifhoft acheral o$iuilk is À' de'ldielj Juir r.nbldd 2009, 762, P 1014 r02l,, ir"i. o"r.r."i, rn" f,aa guidp to,rd4ídndlna /umda Ashsàtê 2006' rr "D1: ^ldeshot:.r. snanrc,sumaniaao* md b{ft,uoontraier}r Amsi.rdan: Elsevrer

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid: kwesties inzake volgorde en vraagstelling

De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid: kwesties inzake volgorde en vraagstelling Dr. dr. R.W.M. Giard * De juridische afhandeling van medische aansprakelijkheid: kwesties inzake volgorde en vraagstelling Aansprakelijkheidsrecht is vooral psychologie. Wie zich het slachtoffer van een

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ LH 262 BK JV 151 FA KR 069 MU ET 160 TK VK 010 MT JE 139 EN AW 228 WI KT 247 BI BT 172 FA PW 261 BK HF 119 EN NF 107

Nadere informatie

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m I b u w k k p l t H I C 6 4 4 0 3 X G l v r s t d z h d l d g t l z! B s t k l t, D k u v r h t k p v -p r d Bu c kt W h p d t u d b s t r s u l t t v r k r p r d u c t, d t v r v r d g d s m t d l l r

Nadere informatie

W el k rekenb la d gebru ik j ij?

W el k rekenb la d gebru ik j ij? > VOORBEELD 1 Aan 50 leerli n g e n u it h et v ie r d e j a a r werd gevraa gd welk reke nbl ad z i j h e t l i ef s t g e b r uike n. D e r e s u l t a t e n vi n d j e i n o n d e r s t a a n d e t

Nadere informatie

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014

MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 MKB-vriendelijk aanbesteden 14 November 2014 H.C.A. Zwitserloot Beng, inkoopmanager Bizob Opgericht door de deelnemende gemeenten 2003; Bizob is van en voor de 18 gemeenten, daarnaast werken wij voor organisaties

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

O v e n C S M 6 9 3 0 0 G G e l i e v e e e r s t d e z e g e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g t e l e z e n! B e s t e k l a n t, D a n k u v o o r h e t a a n k o p e n v a n epe rn o d ub ce t

Nadere informatie

m Page 1 of 12 Alle persberichten over Jouw 5-S terren R a d io F orest. Bron - F M R a d i o/ R a d i ov i s i e 0 4 d e c e m b e r 2 0 0 4 F orest: V a n D ex ters en U ltiem e K erstpla ten V a na

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene. 1. Procesverloop

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene. 1. Procesverloop Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-373 d.d. 9 oktober 2014 (mr. P.A. Offers, prof. mr. E.H. Hondius en drs. W. Dullemond, leden en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon)

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon) 0. 1 1 0.00-0. -0 15.9-0 3.17-0.71-0.59 0.1 9 0. 1 7 0.31 0.2 5-0.44 0.21 0.3 5 0.20 0.1 1 0.32 0. 28 0.17 0. 0 4 R=7.5m Huls t-ha ag 3 b eto npaa ltje s -0.5 0-0.4 6 0.0 2-0.3 3-0.35 0.20-0. 29 B E ST

Nadere informatie

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek De nieue efficiënie in e beonfabriek iconor... bk e revoluie in e bouerel. Nie r nie iner. He eare sys kan sava als e bouijze voor e 21se u: e isolaiebou ehoe. iconor laas e isolaie craal in alle syse

Nadere informatie

MEINDERT OOSTERHOF, in zijn hoedanigheid van gerechtsdeurwaarder, kantoorhoudende te Drachten,

MEINDERT OOSTERHOF, in zijn hoedanigheid van gerechtsdeurwaarder, kantoorhoudende te Drachten, Vonnis RECHTBANK LEEUWARDEN Sector kanton Locatie Heerenveen zaak-/rolnummer: 371218 CV EXPL i 1-5231 vonnis van de kantonrechter d.d. 14 maart 2012 inzake X wonende te eiser. procederende met toevoeging.

Nadere informatie

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T HET SEP-RAA MWE R KPLAN HEEFT A LS DO E L C U L TURELE IN STE LL INGE N E N S CHO LE N (IN HET B I JZO N DE R LE RA REN) CO N C RETE I N H O U DE LI

Nadere informatie

Stelling 3: De causale selectie van eiser is geen juiste grondslag voor beoordeling van het causale verband

Stelling 3: De causale selectie van eiser is geen juiste grondslag voor beoordeling van het causale verband Aansprakelijkheid en waarheidsvinding - Afscheidssymposium Raimond Giard Stelling 3: De causale selectie van eiser is geen juiste grondslag voor beoordeling van het causale verband Prof. Arno Akkermans

Nadere informatie

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving

Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving Bij la ge 1 Ver keers bor den met om schrij ving........................................................................ Snelheid A1 Maxi mum snel heid A2 Einde maxi mum snel heid A3 Maxi mum snel heid

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen)

Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen) Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen) Noot I. van der Zalm Overlijdensschade. Schadeberekening. Inkomensschade.

Nadere informatie

Studiedag Remediaal. 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl)

Studiedag Remediaal. 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl) Studiedag Remediaal 25 maart 2011 Sui Lin Goei (s.l.goei@vu.nl) 1 Dyscalculie - een nieuw verschijnsel? Rekenexperimentje (TTR en ABC-toets) Ernstige reken/wiskundeproblemen en dyscalculie: zomaar twee

Nadere informatie

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp Dij V S Amcf, 2632 BB N Dij V S - SD - S Pi - Bc.l Hii - Iiw - H Cll - D Ec - Fmiliijf - Mw 200 Amcf - T mi - Omij - Gmlij cii Dllli Aciii - P P: w,, wii - P: iil,, i, l - Af P: ij, ill, w, c, zi Oz l

Nadere informatie

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Algemeen Als u vermoedt dat een beroepsbeoefenaar uw rechten heeft geschonden, kunt u hem of de zorginstelling waarbinnen hij werkt aansprakelijk stellen. Volgens

Nadere informatie

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P 1 80 Cijfers(45) Beschikbare letters: A B E G H I J K L O S T U V J A U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I V K I B G T H G I T K U O H B I I H U U K O Z A E I Z J L O G G J B A Z E S H

Nadere informatie

Grafschriften uit de oudheid

Grafschriften uit de oudheid 1 3ous 39 Grchrin oudheid oor (SATB) Soranen Aln Tenoren Bn 1 q = 80 Er is een b Er is een Er is een Er is een b da d da d da d b da d ad ad ad ad door b door door door do b do do do dlik ta dlik ta dlik

Nadere informatie

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst chirurg. Patiënten weten vaak niet of nauwelijks aan welke risico s ze bij een ingrepen]. ingreep worden blootgesteld. behandelingsovereenkomst Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische

Nadere informatie

Delta Lloyd Schadeverzekering N.V, gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen: Aangeslotene.

Delta Lloyd Schadeverzekering N.V, gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen: Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-122 d.d. 23 april 2013 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. B.F. Keulen, leden en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl ECLI:NL:RBAMS:2015:3202 Instantie Datum uitspraak Datum publicatie Zaaknummer Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Vindplaatsen Uitspraak Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419

Nadere informatie

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant tussen BSA en Verbond van Verzekeraars Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder

Nadere informatie

Truma Secumotion. Gebruiksaanwijzing

Truma Secumotion. Gebruiksaanwijzing Truma Secumotion Toepassingsgebied De Truma gasdrukregelaar SecuMotion zorgt voor een gelijkmatige gasdruk van 30 mbar bij een toegestane ingangs druk van 0,3 16 bar. SecuMotion regelt en bewaakt het verbruik

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-262 d.d. 17 september 2012 (prof. mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr. drs. D.J. Olthoff,

Nadere informatie

Montage. Montage DC RTS Receiver. Montage Power 2,5 DC. A. Muur montage: B0or 2 gaten v0lgens de m0ntage tekening en srhroef de onderzijde vast.

Montage. Montage DC RTS Receiver. Montage Power 2,5 DC. A. Muur montage: B0or 2 gaten v0lgens de m0ntage tekening en srhroef de onderzijde vast. Montage Montage DC RTS Receiver A. Muur montage: Verwtder deksel door aan beide kanten knijpen. B0or 2 gaten v0lgens de m0ntage tekening en srhroef de onderzijde vast. B. Vastplakken: Verwijder aan de

Nadere informatie

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer 14 februari 2011 A.M. Hol, Universiteit Utrecht 1 Vraagstelling: Heeft overschrijding

Nadere informatie

LJN: BP4803, Hoge Raad, 10/04523. Datum uitspraak: 20-05-2011 Datum publicatie: 20-05-2011. Rechtsgebied: Civiel overig Soort procedure: Cassatie

LJN: BP4803, Hoge Raad, 10/04523. Datum uitspraak: 20-05-2011 Datum publicatie: 20-05-2011. Rechtsgebied: Civiel overig Soort procedure: Cassatie LJN: BP4803, Hoge Raad, 10/04523 Datum uitspraak: 20-05-2011 Datum publicatie: 20-05-2011 Rechtsgebied: Civiel overig Soort procedure: Cassatie Inhoudsindicatie: Onteigening. Verzuim tot betekening cassatieverklaring

Nadere informatie

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n.

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n. Ridderkerk A, A, A, A e, e, e en e verdieping Driekamerappartement m Royale woonkamer/keuken van circa 0 m met veel lichtinval en een aangrenzend balkon. op de eerste verdieping. Privé parkeerplaats op

Nadere informatie

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger

De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger De competenties van de nieuwe burgemeester van Helmond: het oordeel van de burger Onderzoek en Statistiek, februari 2012 Inleiding Gemeente Helmond Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Februari 2012

Nadere informatie

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling 9 september 2015 Alex Ter Horst Advocaat pensioenrecht Achtergrond Indien verplichtstelling van toepassing is leidt dat voor wg en bpf tot allerlei

Nadere informatie

rijksdienst voor sociale zekerheid

rijksdienst voor sociale zekerheid rijksdienst voor sociale zekerheid Studenten tewerkgesteld met een overeenkomst voor studenten: derde kwartaal 2011 rijksdienst voor sociale zekerheid Open ba re in stel ling van So ci a le Ze ker heid

Nadere informatie

INHOUD COLOFON. Redactie: W. v. Midlum - Lay out Bes tuur stichting OPS - eindredactie. Opla ge: 750 exem pla ren. issn: 1572-770X

INHOUD COLOFON. Redactie: W. v. Midlum - Lay out Bes tuur stichting OPS - eindredactie. Opla ge: 750 exem pla ren. issn: 1572-770X COLOFON Redactie: W. v. Midlum - Lay out Bes tuur stichting OPS - eindredactie Opla ge: 750 exem pla ren issn: 1572-770X Co py right: Arti ke len mo gen met naam en bron ver mel ding over ge no men wor

Nadere informatie

Benoeming deskundige in merken- en reclamezaken

Benoeming deskundige in merken- en reclamezaken 3. Een andere mogelijkheid is dat in het kader van een kort geding een deskundige wordt benoemd, die aan de hand van een bureaustudie vóór de zitting de door partijen in het geding gebrachte partijmarktonderzoeken

Nadere informatie

Het register van akten van de burgerlijke stand

Het register van akten van de burgerlijke stand Het register van akten van de burgerlijke stand 91 door Hans Merckens Zo als ker ke lij ke re gis ters er voor ker ke lij ke aang if tes en voor het vast leg gen van de voor de kerk be lang rij ke za ken,

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-67 d.d. 2 maart 2012 (prof.mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr.drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 9 MEI 2013 Herengracht 551 Contactpersoon: 1017 BW Amsterdam Ellen Soerjatin T 020 530 5200 E ellen.soerjatin@steklaw.com

Nadere informatie

Aspecten van medische aansprakelijkheid

Aspecten van medische aansprakelijkheid Aspecten van medische aansprakelijkheid Prof. mr. dr. J.L. Smeehuijzen Vier onderwerpen Oorzaken moeizame afwikkeling; Toegeven fout en excuses; Verhouding open disclosure en veilig melden; De voorfase

Nadere informatie

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ee n r u i m t e l i j ke c o n o m i s c h C r a d l e 2 C r a d l e p e r s p e c t i e f v o o r -L i N m o b o u r ; d g p a r t i ë l e h e r

Nadere informatie

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-205 d.d. 19 mei 2014 (mr. C.E. du Perron, voorzitter, drs. L.B. Lauwaars RA en R.H.G. Mijné, leden en mr. I.M.M. Vermeer, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders. Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders. Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft Vragen Hoe zit het met de privaatrechtelijke aansprakelijkheid

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 102 d.d. 2 november 2009 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en drs. A.I.M. Kool) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

De eiwitten, die uit de insecten geproduceerd worden, mogen gebruikt worden voor de productie. (EG) nr. 1069/2009.

De eiwitten, die uit de insecten geproduceerd worden, mogen gebruikt worden voor de productie. (EG) nr. 1069/2009. Bijlage. Beantwoordinq van vragen uit de insectensector over de mogelijkheden en restricties m.b.t. de vervoederinq van insecten(-producten) aan nezelschaps- en landbouwhuisdieren. De insectensector heeft

Nadere informatie

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders Voordracht 9 juni 2015, Minisymposium Juridische gevolgen voor kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders Monika Chao-Duivis

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 41 d.d. 22 februari 2011 (mr. B.F. Keulen, voorzitter, mw. mr. E.M. Dil-Stork en prof. mr. M.L. Hendrikse) Samenvatting Natura-uitvaartverzekering.

Nadere informatie

Een patiënt stelt u aansprakelijk. Een claim, wat nu?

Een patiënt stelt u aansprakelijk. Een claim, wat nu? Arjan Kuik, tandarts, lid sinds 1983 VAN EEN ZORGPROFESSIONAL Een claim Een patiënt stelt u aansprakelijk. Een claim, wat nu? Een patiënt stelt u aansprakelijk. Wat nu? Informatie voor zorgprofessionals

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het kamerlid Leijten (SP) over een medisch letselschade fonds (2010Z18345)

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het kamerlid Leijten (SP) over een medisch letselschade fonds (2010Z18345) > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2006.0691 (013.06) ingediend door: hierna te noemen klaagster, tegen: hierna te noemen verzekeraar. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

Klachten en complimenten

Klachten en complimenten Patiënteninformatie Klachten en complimenten Informatie over de klachtenopvang in Tergooi Inhoudsopgave Pagina De klachtenfunctionaris 5 Klachtencommissie 7 Als u het ziekenhuis aansprakelijk wilt stellen

Nadere informatie

Al g e m e e n : O p a l o n z e a a n b i ed i n g en, a a n v a a r d i n g en, m ed ed el i n g en en o v er een k o m s t en v o o r o n d er s t a a n d e v er r i c h t i n g en z i j n u i t s l

Nadere informatie

ACCOUNTANTSKAMER. BESLISSING ex artikel 38 Wet tuchtrechtspraak accountants (Wtra) in de zaak met nummer 15/352 Wtra AK van 20 juli 2015 van

ACCOUNTANTSKAMER. BESLISSING ex artikel 38 Wet tuchtrechtspraak accountants (Wtra) in de zaak met nummer 15/352 Wtra AK van 20 juli 2015 van ACCOUNTANTSKAMER BESLISSING ex artikel 38 Wet tuchtrechtspraak accountants (Wtra) in de zaak met nummer 15/352 Wtra AK van 20 juli 2015 van mr. X, wonende en kantoorhoudende te [plaats1], K L A G E R,

Nadere informatie

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Bestuurlijk standpunt Voorkeurs t r a c é B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Provincie Limburg Pagina 1 27 mei 2008 2 1. I n l e i d i n g De Buitenring Parkstad Limburg ( de Buitenring

Nadere informatie

mr. Richard A. Korver Communicatietrainer & Advocaat

mr. Richard A. Korver Communicatietrainer & Advocaat mr. Richard A. Korver Communicatietrainer & Advocaat Aansprakelijkheid & schuldhulpverlening aan (ex)ondernemers BRONNEN VAN AANSPRAKELIJKHEID Onrechtmatige daad (6:162 BW) Tekortschieten in nakoming verbintenis

Nadere informatie

Muziekboek van de Sterrebrostrekkers

Muziekboek van de Sterrebrostrekkers Muziekboek van de Sterrebrostrekkers een trekharmonicaorkest uit Tonden Samengesteld en beerkt door Dies Nicolai en Ivo van der Putten Dit boekje is een greep uit het repertoire van de Sterrebostrekkers

Nadere informatie

Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183. Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld

Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183. Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183 Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld Auteurs: mr. M. Verheijden en mr. L. Stevens Samenvatting In maart 2009 vindt een

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-257 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter en mr. D.G. Rosenquist, secretaris)

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-257 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter en mr. D.G. Rosenquist, secretaris) Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-257 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter en mr. D.G. Rosenquist, secretaris) Klacht ontvangen op: 21 april 2015 Ingesteld door: Consument

Nadere informatie

C/13/555974 / HA ZA 13-1827 28 oktober 2015 8 oordeel dat met deze uitingen sprake was van misleidende publieke berichtgeving. VEB en de stichting stellen dat door deze uitingen de gedupeerde beleggers

Nadere informatie

INHOUD: ACTUEEL. SPECIAL Hoe gaat het anno 2011 met de VAR?... 16

INHOUD: ACTUEEL. SPECIAL Hoe gaat het anno 2011 met de VAR?... 16 REDACTIE: Mw. Mr. L. Porsius Inspec teur loon hef fing en, Bel as ting dienst te Amster dam Mr. C.F.M. Berkhout Senior wetgevingsjurist, ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te Den Haag Mr.

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, is het navolgende gebleken.

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, is het navolgende gebleken. RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2005.2662 (068.05) ingediend door: hierna te noemen 'klagers', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht

Nadere informatie

KLACHTPLICHT BIJ NON-CONFORMITEIT

KLACHTPLICHT BIJ NON-CONFORMITEIT KLACHTPLICHT BIJ NON-CONFORMITEIT Bij de aankoop van een woning blijkt achteraf nogal eens dat iets anders geleverd is dan op grond van de koopovereenkomst mocht worden verwacht. Er kan bijvoorbeeld sprake

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-057 d.d. 20 februari 2015 (prof. mr. M.L. Hendrikse en mr. E.E. Ribbers, secretaris)

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-057 d.d. 20 februari 2015 (prof. mr. M.L. Hendrikse en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-057 d.d. 20 februari 2015 (prof. mr. M.L. Hendrikse en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting Inboedelverzekering. Uitleg van verzekeringsvoorwaarden.

Nadere informatie

Convenant loonregres

Convenant loonregres Overwegingen: Aon pleegt voor werkgevers onder meer loonregres ex. artikel artikel 6:107a BW; Aon is van mening dat er op grond van artikel 6:96 lid 2 sub b en c BW voor de zogenaamde buitengerechtelijke

Nadere informatie

geurt s /meertens Adres: Mathematisch Centrum, 2 e Boerhaavestraat 4 9, Amsterdam Telefoon: (020)947272 Kunsthandel: G a le rie S wa rt, Amsterdam

geurt s /meertens Adres: Mathematisch Centrum, 2 e Boerhaavestraat 4 9, Amsterdam Telefoon: (020)947272 Kunsthandel: G a le rie S wa rt, Amsterdam "1 geurt s /meertens p e rs o o n lijk : Leo Ge u rts (1 9 4 2, Den Haag) e n Lambert Meertens (1 9 4 4, A mst e r- dam) werken a l s programmeur b i j d e S t ic h t in g Mathematisch Centrum, Amsterdam.

Nadere informatie

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer.

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer. 3.8 Meningen van bevraagden ten aanzien van de verstekregeling 3.8.1 Verruiming mogelijkheden verdachte? Uit de verkregen reacties wordt duidelijk dat er uiteenlopende antwoorden zijn gegeven op de vraag

Nadere informatie

Claimsafhandeling in polisclausules. Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013

Claimsafhandeling in polisclausules. Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013 Claimsafhandeling in polisclausules Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013 Agenda Schaderegelingsclausule Algemene opmerkingen Brandverzekering Arbeidsongeschiktheidsverzekering Aansprakelijkheidsverzekering

Nadere informatie

Verjaring in het verzekeringsrecht. Lodewijk Smeehuijzen (hoogleraar privaatrecht VU)

Verjaring in het verzekeringsrecht. Lodewijk Smeehuijzen (hoogleraar privaatrecht VU) Verjaring in het verzekeringsrecht Lodewijk Smeehuijzen (hoogleraar privaatrecht VU) Inleiding Wetgever heeft de ambitie gehad in de artt. 3:306 tot en met 3:326 BW het hele verjaringsrecht te regelen.

Nadere informatie

De hi e r ui t voor t vl oe i e nde ui t ga ngs punt e n z i j n ui t ge we r kt e n ve r me l d i n hoof ds t uk 2.

De hi e r ui t voor t vl oe i e nde ui t ga ngs punt e n z i j n ui t ge we r kt e n ve r me l d i n hoof ds t uk 2. . I NLEI DI NG Di t doc ume nt omva t he t Ca pa c i t e i t s pl a n 2 va n ENECO Ne t Be he e z oa l s ve e i s t i n de El e kt i c i t e i t s we t 1998 e n he t hi e op a a ns l ui t e nd be s l ui

Nadere informatie

Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade

Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade M.P.G. Schipper & I. van der Zalm Published in AV&S 2010/3, nr. 15,

Nadere informatie

Noot bij ktr. Utrecht 16 september 2008, BF0857

Noot bij ktr. Utrecht 16 september 2008, BF0857 Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Noot bij ktr. Utrecht 16 september 2008, BF0857 Z.H. Duijnstee-van Imhoff Published in WR 2009/109, p. 388-390. 1 Noot bij ktr. Utrecht 16 september

Nadere informatie

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek.

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek. DIPLOMA Concetwedstijd Veld hoven 29 novembe 2OL4 Veeniging: Hamonie Okest Vleuten Plaats: Vleuten Diigent: Ajan van Gaasbeek Divisie: 2" divisie Aantal punten: Veplicht gedeelte: Colossus Thomas Doss

Nadere informatie

www.rolloos.nl Teamrollen Belbin

www.rolloos.nl Teamrollen Belbin Teamrollen elbin Zelfperceptie vragenlijst eze vragenlijst is bedoeld als een hulpmiddel om je belangrijkste teamrollen vast te stellen. iermee krijg je als het goed is een goed beeld van jezelf. Veelal

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-41 d.d. 10 februari 2012 (mevrouw mr. E.M. Dil-Stork, voorzitter, mr. W.F.C. Baars en mevrouw mr. A.M.T. Wigger, leden en mr. E.P.A. Bogers,

Nadere informatie

Sinterklaasliedjes. Sinterklaas Kapoentje. poen - tje, œ œ. Sinterklaasje bonne bonne bonne. Hop, hop hop! Paardje in galop. recht - ga - nu in

Sinterklaasliedjes. Sinterklaas Kapoentje. poen - tje, œ œ. Sinterklaasje bonne bonne bonne. Hop, hop hop! Paardje in galop. recht - ga - nu in Sterklaasliedes & c Sterklaas Kapote S - klaas ka - po - te, gooi m scho - te, & gooi m laars - e, Dank u S - klaas - e! & c St - klaas - e Sterklaase bonne bonne bonne bon -ne bon- ne bon - ne, gooi m

Nadere informatie

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid De Nederlandse Voorschotbank B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid De Nederlandse Voorschotbank B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-146 d.d. 21 mei 2013 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter, mr. W.H.G.A. Filott mpf, mr. J.Th. de Wit, leden en mevrouw mr. M. Nijland,

Nadere informatie

H4 econ 90 21-1-2016 10:20-11:50 KOO NAM H4 wisa 100 21-1-2016 12:30-14:10 JAM VIG WER H4 wisb 100 21-1-2016 12:30-14:10 KRM RAP RUW

H4 econ 90 21-1-2016 10:20-11:50 KOO NAM H4 wisa 100 21-1-2016 12:30-14:10 JAM VIG WER H4 wisb 100 21-1-2016 12:30-14:10 KRM RAP RUW Toetsnaam minuten datum tijd akdocent H4 ges 90 18-1-2016 08:20-09:50 FK SCJ H4 fatl luistertoets 55 18-1-2016 10:20-11:15 DD EP H4 mo 90 18-1-2016 12:30-14:00 HEM KH H4 wisd samen met H5 100 18-1-2016

Nadere informatie

2.1. X leeft van een uitkering op grond van de Wet werk en bijstand. Op deze uitkering worden de lopende huurbetalingen volledig ingehouden.

2.1. X leeft van een uitkering op grond van de Wet werk en bijstand. Op deze uitkering worden de lopende huurbetalingen volledig ingehouden. beschikking RECHTBANK MIDDEN-NEDERLAND Afdeling Civiel recht kantonrechter zittinghoudende te Utrecht zaaknummer: 2534388 UE VERZ 13805 GD/4243 Beschikking van 13 december 2013 inzake X wonende te Arnhem,

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8.

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8. %DVLVVFKRRO+HW3DOHW +HWKRXGHQYDQ HHQVSUHHNEHXUW INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 5 SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 7. SPREEK BEURT IN GROEP 8. HOE BEREID IK MIJ N SPREEK BEURT

Nadere informatie

Rechtbank Amsterdam 15 april 2009; voetganger struikelt over uitstekend putdeksel.

Rechtbank Amsterdam 15 april 2009; voetganger struikelt over uitstekend putdeksel. Rechtbank Amsterdam 15 april 2009; voetganger struikelt over uitstekend putdeksel. Benadeelde komt ten val over een putdeksel dat drie centimeter boven het gewone trottoirniveau uitsteekt en loopt letsel

Nadere informatie

Artikel 185 WW. Spoorboekje

Artikel 185 WW. Spoorboekje Artikel 185 WW Spoorboekje Wanneer is art. 185 WVW van toepassing? Er moet aan een aantal voorwaarden zijn voldaan wil art. 185 WVW van toepassing zijn. Allereerst zal er sprake moeten zijn van een ongeval

Nadere informatie

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Intermediaire Voorschotbank B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Intermediaire Voorschotbank B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-148 d.d. 21 mei 2013 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter, mr. W.H.G.A. Filott mpf, J.Th. de Wit, leden en mevrouw mr. M. Nijland, secretaris)

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2003.1733 (052.03) ingediend door: hierna te noemen 'klager', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2011-346 d.d. 2 december 2011 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. B.F. Keulen en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr.drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-18 d.d. 16 januari 2012 (prof.mr. C.E. du Perron, voorzitter, mr. R.J. Verschoof en mr. A.W.H. Vink, en mr.drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

Uniek wonen in de Valuwe, Cuijk 26 huurappartementen en 11 huur eengezinswoningen aan de Goudenrijderstede, Valuwsedijk en Angelotstede

Uniek wonen in de Valuwe, Cuijk 26 huurappartementen en 11 huur eengezinswoningen aan de Goudenrijderstede, Valuwsedijk en Angelotstede Uniek wonen in de Valuwe, Cuijk 26 huurappartementen en 11 huur eengezinswoningen aan de Goudenrijderstede, Valuwsedijk en Wonen in het hart van de Valuwe Als oudste uitbreidingsk van Cuijk kenmerkt de

Nadere informatie

Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond

Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder de overheid) onder meer loonregres ex. artikel 2 Verhaalswet ongevallen

Nadere informatie

e e n b o s t u l p e n

e e n b o s t u l p e n een bos tulpen E e n p r o j e c t v a n Ge r C. Bo u t, Al b e d a Co l l e g e, Euroskills 2008, KMR, OBM-Ri j n m o n d, PWS, SKVR e n Villa Ze b r a Tulpen uit Amsterdam??? Nee, natuurlijk niet: Tulpen

Nadere informatie

Schriftelijke vragen. Inleiding door vragenstelster.

Schriftelijke vragen. Inleiding door vragenstelster. Gemeenteraad Schriftelijke vragen Jaar 2014 Datum akkoord college van b&w van 2 december 2014 Publicatiedatum 5 december 2014 Onderwerp Beantwoording schriftelijke vragen van het raadslid mevrouw M.D.

Nadere informatie

Samenvatting. Consument, tegen. Arag SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen Aangeslotene. 1. Procesverloop

Samenvatting. Consument, tegen. Arag SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen Aangeslotene. 1. Procesverloop Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-322 d.d. 8 september 2014 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. B.F. Keulen en drs. L.B. Lauwaars, leden en mr. I.M.L. Venker) Samenvatting

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken.

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken. RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2006.2274 (047.06) ingediend door: hierna te noemen 'klaagster', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 293 d.d. 25 oktober 2011 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter en mevrouw mr. M.B.S. Brinkman, secretaris) Samenvatting Execution only. Computerstoring.

Nadere informatie