HERMES Mededelingenblad van de onderzoeksgroepen van de departementen toegepaste taalkunde en letteren van de HOGESCHOOL-UNIVERSITEIT BRUSSEL

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HERMES Mededelingenblad van de onderzoeksgroepen van de departementen toegepaste taalkunde en letteren van de HOGESCHOOL-UNIVERSITEIT BRUSSEL"

Transcriptie

1 HERMES Mededelingenblad van de onderzoeksgroepen van de departementen toegepaste taalkunde en letteren van de HOGESCHOOL-UNIVERSITEIT BRUSSEL Woord vooraf Binnen de HUB is in de voorbije maanden gewerkt aan het op poten zetten van een structuur die het onderzoeksbeleid gaat uitstippelen. Schematisch gaat die er uit zien zoals in onderstaand organogram 1. Onderaan vinden we de vier onderzoeksraden (OZR) van de drie studiegebieden die binnen de HUB vertegenwoordigd zijn, aangevuld met een onderzoekscel voor de professionele bachelors. Elk van de vier onderzoeksraden vaardigt twee vertegenwoordigers af naar het overkoepelende Bureau Onderzoeksbeleid (BOB); hun namen vind je terug in het vakje van de relevante OZR. Het BOB wordt voorgezeten door Paul Janssens. De rol van het BOB is om coördinerend op te treden, om op die manier een maximale eenvormigheid tussen de verschillende onderzoeksraden te bewerkstelligen. De volgende collega s hebben zich kandidaat gesteld voor het lidmaatschap van de OZR Letteren, en zijn intussen alle door het directiecomité aangesteld: Lieven Buysse, Jan Ceuppens, Jef Janssens, Dany Jaspers, Isabelle Peeters, Erwin Snauwaert, Tom Toremans, Anneleen Vanden Boer, Guido Vanden Wyngaerd, Philip Vermoortel. Een afgevaardigde van de K.U.Leuven, Hubert Cuyckens, vertegenwoordigt de Geïntegreerde Faculteit Letteren. De OZR bestaat uit 11 leden en is evenwichtig samengesteld. Drie opleidingen zijn vertegenwoordigd, met name Taal & Letterkunde, Toegepaste Taalkunde en Handelswetenschappen. Daarnaast is er een goed evenwicht tussen leden van K.U.Brussel, Vlekho en Ehsal, evenals tussen de onderzoeksdomeinen taalkunde en letterkunde en de verschillende onderwijstalen. Verder 1 Bureau Onderzoeksbeleid (BOB) Paul Janssens zijn de doctorandi vertegenwoordigd en de Geïntegreerde Faculteit Letteren. De vier onderzoeksraden vergaderen maandelijks in dezelfde week. In de tussenliggende weken zal het BOB eveneens een maandelijks vergaderritme hanteren. Op de eerste vergadering van de OZR Letteren (op 17 september 2007) zijn al meteen een aantal problemen geïnventariseerd en werden een aantal mogelijke denksporen bewandeld voor een aanpak. Zo is het bijvoorbeeld bekend dat universiteiten en hogescholen, zeker in het verleden, een andere onderzoekscultuur hadden. Sommige hogescholen, zoals Ehsal, zijn goed op weg die achterstand in te halen, maar voor de opleiding TT moet die inhaalbeweging nog ingezet worden. Personeelsleden van een universiteit beschikken over 50% onderzoekstijd, wat niet het geval is voor de personeelsleden van de opleiding TT, waar de beperkte onderzoeksruimte erg versnipperd is over de personeelsformatie. Daarbij komt nog dat onderzoeks- en onderwijsdomein van de docenten zelden samenvallen. Verder hebben hogescholen geen (of beperkte) toegang tot financieringskanalen als het FWO, en moeten zij het stellen met de hun toegekende academiseringsmiddelen. Om de onderzoeksoutput te verhogen is het aangewezen om te evolueren naar een systeem van gedifferentieerde opdrachten, waarbij er enerzijds personeelsleden zijn die geen onderzoek verrichten en dus meer lesgeven en/of meer bijkomende taken vervullen, en anderzijds personeelsleden die een substantiële onderzoekstijd krijgen. In het departement Handelswetenschappen van Vlekho bestaan al dergelijke gedifferentieerde opdrachten. Ook aan Ehsal beschikken de meeste onderzoekers over 50% onderzoekstijd. OZR Letteren Guido Vanden Wyngaerd Dany Jaspers OZR Economie Ignace van de Woestijne Koen Algoed OZR Rechten Luc Wintgens Annick de Boeck OZR Professionele Bachelors Dirk Smits Wat de toegang tot FWO-middelen betreft, biedt de associatie nieuwe mogelijkheden. Geaffilieerde onderzoekers aan de K.U.Leuven hebben er als co- 22

2 promotor toegang tot alle financieringskanalen. Geassocieerde (hoofd)docenten en hoogleraren zullen de komende maanden op dezelfde financieringskanalen als promotor een beroep kunnen doen. Een andere vraag is welke structuren er binnen het domein Letteren in het leven geroepen dienen te worden om het onderzoek te stimuleren, en om de besteding van werkingsmiddelen voor onderzoek te structureren. Het lijkt verstandig om binnen Letteren het aantal onderzoeksgroepen die Vlekho tot voor kort telde (zeven) te reduceren, omdat het niet realistisch is vergeleken met de personeelsformatie die aan onderzoek doet. Guido Vanden Wyngaerd Voorzitter OZR Letteren Intra Muros CRISSP BRUSSELS CONFERENCE ON GENERATIVE LINGUISTICS 2 de relaties hoofd-complement en hoofdmodificeerder. Vlekho & KUB juni 2007 Van maandag 25 tot en met woensdag 27 juni 2007 organiseerde CRISSP voor de tweede keer het Brussels Conference on Generative Linguistics. Dit keer ging het om een co-organisatie met de Universiteit van Tilburg en de Universiteit van Leiden. Het thema was Alternatives to cartography, d.w.z. het zoeken naar alternatieven voor een op dit moment binnen de generatieve grammatica gangbare theorie van woordvolgordevariatie (cartografie). Op maandagochtend is de plaats van afspraak de aula 052 op campus Vlekho. De conferentie begint veelbelovend, met de eerste genodigde spreker, Edwin Williams van Princeton University, die zijn lezing de provocatieve titel There is no alternative to cartography heeft meegegeven. Hij concentreert zich in zijn bijdrage op alternatieve manieren om functionele structuur uit te spellen, en om de centrale lokaliteitseigenschappen die eruit voortvloeien (lexicalisatie, selectie, verplaatsing) op een systematische en niet louter descriptieve manier af te leiden. Na de eerste koffiepauze volgt Ion Giurgea (Université Paris 7). Hij biedt een zeer uitgebreid en sterk empirisch georiënteerd overzicht van woordvolgordeverschijnselen binnen de nominale groep. Hij komt tot een aantal crosslinguïstische generalisaties, waarvan hij laat zien dat ze niet zonder meer af te leiden zijn op basis van een cartografische benadering van woordvolgorde. Het alternatief dat hij voorstelt houdt een terugkeer in naar woordvolgordeparameters die gebaseerd zijn op Edwin Williams In hun lezing Defective C concentreren Ángel J. Gallego (Universitat Autònoma de Barcelona) en Juan Uriagereka (University of Maryland) zich op de cartografische benadering van de linkerperiferie van de zin. Ze betogen dat de correcte analyse van ingebedde subjunctieven niet de aanwezigheid van een extra functionele projectie vereist (zoals in cartografie wordt aangenomen), maar dat de recent door Chomsky geïntroduceerde notie van defectiefheid volstaat om de relevante feiten te analyseren. De linkerperiferie van de zin staat ook centraal in de bijdrage van Josef Bayer en Ellen Brandner (beiden van de Universiteit van Konstanz). Uitgangspunt is het ook in variëteiten van het Nederlands geattesteerde verschijnsel dat vraagwoorden in ingebedde vraagzinnen in verschillende Zuid-Duitse dialecten kunnen worden gevolgd door een voegwoord (bijv. Ik vraag me af wie dat hij gezien heeft). Bayer en Brandner betogen dat de variatie in de aan- of afwezigheid van een dergelijk voegwoord voortvloeit uit een flexibele benadering van de linkerperiferie, waarbij 23

3 vraagwoorden soms het hoofd en soms de specificeerder van de projectie CP kunnen vormen. Klaus Abels (Universiteit van Tromsø) benadert het thema van het congres op een meer abstracte, theoriegestuurde manier. Hij bestudeert de interactie tussen verschillende soorten van verplaatsing, en komt tot de constatering (a) dat die types van verplaatsing cruciaal geordend zijn ten opzichte van elkaar, en (b) dat die ordening gedeeltelijk gelijkloopt met de cartografische ordening van functionele projecties (en die dus deels overbodig maakt). Ook Omer Preminger (Massachusetts Institute of Technology) neemt verplaatsing als (een van) zijn uitgangspunt(en), maar concentreert zich vooral op de oorzaak/aanleiding van verplaatsing. Anders dan wordt aangenomen in het Minimalistische Programma (en de daarmee samenhangende cartografische benadering) stelt Preminger dat de voet en niet het hoofd van een ketting verantwoordelijk is voor de verplaatsing. Dat stelt hem in staat om een aantal kerneigenschappen van verplaatsing op een eenvoudige en samenhangende manier af te leiden. De eerste congresdag wordt afgesloten met een fel gesmaakte receptie met Belgische bieren in de Ultieme Hallucinatie. Op dinsdag verhuist het congres dan naar de gebouwen van de K.U.Brussel aan de Vrijheidslaan. De spits wordt afgebeten door uitgenodigd spreker Ad Neeleman van University College London, die een analyse voorstelt van woordvolgordeverschijnselen in termen van pragmatische noties zoals Topic- Comment en Focus-Background. Ook João Costa van de Universidade Nova de Lisbao zoekt een verklaring voor verschillende mogelijke woordvolgordes in prosodie en discoursefenomenen. Peter Ackema van de University of Edinburgh houdt een lezing over het voorkomen van voegwoorden in vraagzinnen (de zgn. dat-spoor effecten). Hij stelt een analyse voor die gebaseerd is op eerder gezamenlijk werk van hemzelf en de uitgenodigde spreker van de ochtendsessie, Ad Neeleman. Door de grote thematische samenhang van de ochtendlezingen ontspint er zich in de vragenperiode geregeld een levendige discussie. Na een eenvoudige maar verkwikkende lunch is het dan de beurt aan Markus Bader & Tanja Schmid van de Universität Konstanz. Zij buigen zich over een klassiek probleem in de syntaxis van de Germaanse talen zoals het Duits en het Nederlands, nl. de woordvolgorde in de werkwoordelijke eindgroep. Vervolgens heeft Clemens Mayr van Harvard University het over het fenomeen van de stilistische inversie in het Frans, een variatie in de woordvolgorde waarvoor hij een eerder traditionele analyse voorstelt in cartografische termen. Na de pauze is het tijd voor Denis Bouchard van de Université du Québec à Montréal. Hij presenteert zijn radicale theorie over de band tussen syntaxis en betekenis die duidelijk schatplichtig is aan de Saussure. De dag wordt afgesloten met een lezing van de derde uitgenodigde spreker, Michal Starke van de Universteit van Tromsø. Hoog tijd voor het congresdiner, dat tot eenieders tevredenheid verloopt. Plaats van afspraak is het restaurant Hémisphères in de Schildknaapstraat, een wereldrestaurant met gerechten van alle continenten. Woensdagochtend is de plaats van afspraak opnieuw de KUB. De dag vangt aan met de lezing van Michael Wagner, die door CRISSP uitgenodigd is. Wagner betoogt dat verplaatsingen in de zin die informatie structureren niet voortkomen uit de syntaxis zoals in cartografische benaderingen beweerd wordt. Hij neemt aan dat het de semantiek is die informatie in de zin structureert. Hij toont dan ook aan dat prosodische effecten bij topicfocusmarkeringen volgen uit een semantische operator. De lezing van Wagner wordt gevolgd door het levendige praatje van Peter Svenonius. Svenonius staat bekend om zijn gedetailleerde analyse van prepositiestructuren. Prepositiestructuren lijken te gehoorzamen aan een universele ordening en zijn dus gesneden brood voor een cartografische benadering waarin wordt aangenomen dat elke taal onderliggend dezelfde ordening heeft. Svenonius stelt echter voor een stap verder te zetten; hij wil de onderliggende principes achter deze ordening 24

4 ontdekken. Hij illustreert dat er in het geval van de prepositiestructuur universele semantische gronden zijn voor deze ordening. Hierna presenteert Martina Wiltschko de bevindingen waaraan ze samen met Elizabeth Ritter heeft gewerkt. Ze toont dat elke taal een categorie inflectie heeft, maar dat talen deze categorie heel verschillend kunnen invullen. In de talen die ons bekend zijn, geeft inflectie op een werkwoord informatie over tijd. In talen zoals het Halkomelem en het Blackfoot geeft de inflectie op het werkwoord echter informatie over locatie of gespreksparticipanten. Dit alles contrasteert met een cartografische benadering waarin wordt aangenomen dat de universele grammatica de inhoud van functionele categorieën heel specifiek bepaalt. Net voor de laatste koffiepauze is Angel Gallego aan de beurt voor zijn tweede praatje van dit congres. Deze keer trekt hij een parallel tussen het zinsdomein, het verbale domein en het nominale domein. Hij laat zien aan de hand van data uit het Catalaans, het Italiaans en het Spaans dat deze drie categorieën allemaal verplaatsing toelaten naar de linkerkant van de groep en relateert dit aan morfologische rijkdom. Daarna vertelt Luis Lopez dat de topicfocusstructuur die in een cartografische benadering veelal wordt aangenomen niet altijd de juiste voorspellingen doet. Er zijn bepaalde volgordebeperkingen op gecontrasteerde zinsdelen die enkel verklaard kunnen worden wanneer er ook rekening gehouden wordt met de dialoog waarin de zin geplaatst is. De laatste spreker van BCGL2 is Natalia Slioussar, en ook zij heeft het over topic en focus en hun plaats in de zin. Deze noties blijken nogmaals voer voor discussie en deze spreekster merkt op dat er in de cartografische benadering geen plaats is voor gradatie van topicaliteit, terwijl die in conversaties toch aanwezig lijkt te zijn. Ze pleit dan ook voor een meer relationele aanpak van de informatiestructuur in de zin. Henk van Riemsdijk De dag en het congres wordt afgesloten met een dankwoordje van medeorganisator Henk van Riemsdijk. Met een hoofd vol nieuwe ideeën en een tevreden gevoel kunnen de taalkundigen aller landen weer huiswaarts keren. DJ, GVW, JVC, LA & MDB RESEARCH IN INTERPRETING STUDIES: State of the Art and Future Perspectives Vlekho, 16 February 2007 Research in Interpreting Studies was a conference organised by the applied linguistics departments of the Hogeschool voor Wetenschap & Kunst and the Erasmushogeschool Brussels to give a new impetus to the field of Interpreting Studies in Belgium. One of the reasons for organising the event was the fact that the Belgian stakeholders in interpreting schools have known for some time that academic, i.e., research based training, is a prerequisite for obtaining future financial funding by the Ministries of Education of the Flemish and Walloon regions, for a researchbased reform of the interpreter training programme that centres on the profession s specificities and leads to the formation of highend interpreters. Another goal was to set up a Belgian research platform, in order to communicate the type of IS research conducted at the different colleges and to collaborate both on research-based topics and curriculum-linked aspects. An additional 25

5 objective was the organisation of bi- or triannual conferences on this matter with the participation of Belgian and international institutions. The Conference Ludo Teeuwen (Vlekho) and Jozef Vanden Broeck (Erasmushogeschool), departmental chairmen of the applied linguistics departments at the organising colleges, welcomed the conference participants and speakers at this unique conference the first of its kind, both with respect to this far-reaching collaboration and to the subject of the conference. Daniel Bauwens and Erik Uytterhoeven, coordinators of the interpreting programmes at the applied linguistics departments of the Erasmushogeschool and of the Hogeschool voor Wetenschap & Kunst, emphasised the objectives of the day in their welcoming speech and hoped for a valid experimental design for future research within IS. Morning Session The first key-note speaker of the day was Daniel Gile, Université Lumière in Lyon II with a presentation on Conference interpreting as an academic discipline. How to start up a scientific research project within the field of interpreting studies? Some suggestions. Gile explained how to start research projects on interpreting, finding out what can be expected from such projects and offered practical suggestions for research projects. Daniel Gile Participating Belgian colleges included: The Ecole des Interprètes Internationaux. (Université de Mons). Freddy Eggermont, Catherine Gravet and Myriam Piccaluga: La recherche en interprétation à Mons, de la didactique des langues aux approches cognitives de l interprétation: 45 ans d histoire, la recherché en interprétation comme accomplissement académique, la recherche en interprétation comme outil de formation, la recherché en interprétation comme activité scientifique per se. The Lessius Hogeschool was represented by Heidi Salaets who gave a complete survey of publications and projects, with an emphasis on legal interpretation and the project of colleague Sarka Timarova. For the Institut Supérieur de Traducteurs et Interprètes, Haute Ecole de Bruxelles. Corinne Imhauser and Martine Bracobs, reported on the state of IS research at their institution. The Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken, Hogeschool Antwerpen. Here Aline Remael and Bart van der Veer spoke on Current and Planned Interpretation Research and A Real Time Subtitling Project. Afternoon Session The Hogeschool Gent: Sonia Vandepitte and Hildegard Vermeiren with Research Environment: Projects from the Past, Present and Future Projects. For the Institut Libre Marie Haps, Haute Ecole Leonard de Vinci, Yvette Van Quickelberghe, focused more on the academic implications for students in their master year. The Erasmushogeschool Brussel. June Eyckmans on Measuring the importance of phraseological competence in interpreting. Vlekho, Hogeschool voor Wetenschap en Kunst. Giovanni Bevilacqua gave an Overview of Interpreting Studies Research at Vlekho and presented his doctoral dissertation (in progress) on Interaction and Triangular Communication in Homes for Elderly People in Limburg. The second keynote speaker of the day, Mary Phelan (Dublin City University), gave a challenging and wide-ranging presentation on conference interpreting and community interpreting in Ireland entitled High potential for research, both for students and academic researchers. 26

6 VII JORNADA PEDAGÓGICA DEL ESPAÑOL Vlekho, 5 mei 2007 III JORNADA DE PRESENTACIÓN DE MATERIALES DIDÁCTICOS Vlekho, 23 juni 2007 Mary Phelan Before this, however, Martin Fostner, Secretary General of CIUTI, took the floor to encourage the audience, stating that Belgium with a market leader position for interpreting could offer a major contribution to IS research. The research situation, Fostner believed, was encouraging but that it was essential to come up with transferable research results, in other words, results that could be integrated in the curriculum of future interpreters. Concluding remarks were formulated by Rita Temmerman, academic co-ordinator of the Applied Linguistics Department of the Erasmushogeschool, who ended with a strong plea for future collaboration. A fine reception concluded this day with also a final thank you word and call for future collaboration, by the President of CIUTI, Hannelore Lee-Jahnke. Conclusion Organizers and participants univocally agreed that this initial gathering of interpreting studiesresearchers was a success and expressed the wish to set up an interpreting studies network. With reference to this the organisers put forward two suggestions: 1/ adding Interpreting Studies as a thematic strand with the ABLA-association; 2/ setting up a research network within the recently formed working group Multilingualism and Cross-Cultural Communication (MCCC) of the Compostela Group of universities. DB & JE Naar jaarlijkse gewoonte zette het departement TT zijn deuren tweemaal open voor lesgevers Spaans. De studiedag van 5 mei, die werd opgezet samen met de Consejería de Educación van de Spaanse ambassade en met het Instituto Cervantes, draaide rond woordenschatonderwijs (El léxico en el aula del español/le). Tijdens een zeer geanimeerde en interactieve plenaire zitting, La adquisición el léxico y la creación de redes entre palabras, onderstreepte Marta Higueras García (Instituto Cervantes) het belang van woordenschatonderwijs (toeristen nemen op hun reizen naar het buitenland vaak woordenboeken mee, maar geen grammatica s). Door middel van de analyse van een aantal grappige fouten toonde ze aan met welke procédés de meeste mensen de woordenschat in hun geheugen opslaan (soms dus op een onvolmaakte manier), en ze pleitte ervoor om met deze kennis rekening te houden bij de planning van didactische activiteiten. Het is met name belangrijk dat de studenten worden gestimuleerd om de syntagmatische (collocaties, idiomatische uitdrukkingen, geijkte formules) en paradigmatische (verwantschap met woorden van eenzelfde semantisch veld) relaties tussen woorden volop te benutten, en dus te focussen op de zogenaamde lexicale chunks. Na deze eerste sessie konden de deelnemers kiezen uit drie workshops. Marta Higueras García en Soledad Martín Martín (Universidad de Salamanca) presenteerden daarbij dossiers met meer concrete toepassingen van de principes die in de ochtendlezing al aan bod waren gekomen. Bernard Thiry (Universiteit Luik) gooide het over een andere boeg: de deelnemers kregen de kans om kennis te maken met de uitermate goed gestoffeerde webpagina die hij heeft ontworpen voor zijn cursus zakelijk Spaans. Tussen de bedrijven door genoten de aanwezigen met volle teugen van een theatermonoloog van Rob Frans, die afwisselend gestalte gaf aan de personages van Don Quichot en van Sancho Panza. 27

7 Bernard Thiry Op de studiedag van 23 juni (in samenwerking met de Consejería de Educación van de Spaanse ambassade) brachten vijf docenten Spaans verslag uit over hun didactische ervaringen. De hoofdspreekster, Dolores Soler-Espiauba, besprak het gebruik van politieke cartoons: in een zeer aangename sfeer (dankzij de humor van het gekozen materiaal) krijgen de cursisten de gelegenheid om kennis te maken met de Spaanse actualiteit, wat ook de aanleiding kan zijn voor een geïntegreerde training van de vier basisvaardigheden. De geselecteerde cartoons zorgen voor verhitte discussies onder de aanwezigen (vooral Spaanse native speakers, of toch minstens docenten met een relatief goede kennis van de Spaanse situatie), maar sommigen vroegen zich af of het materiaal wel geschikt is voor een publiek dat eigenlijk niet of nauwelijks vertrouwd is met de politieke, sociale en culturele achtergronden waarop wordt gealludeerd (de cartoons zullen veeleer kunnen worden gebruikt als afronding van een dossier waarin eerst de nodige kennis is aangereikt). Véronique Breton demonstreerde hoe het internet in het talenonderwijs kan worden geëxploiteerd (bv. via web quests ). Martine Mannens toonde zich een enthousiaste verzamelaarster van authentiek (tekst)materiaal: ze probeert haar cursisten te motiveren door hen in contact te brengen met de objecten bv. lege sigarettenpakjes en teksten bv. reclamefolders, verkeersboetes die zij bij elke strooptocht in Spanje buit maakt. Raimundo Romero staat sceptisch tegenover het didactische en menselijke rendement van elektronische innovaties (zoals het gebruik van blogs, web quests, e.d.). Hij betreurt ook dat op studiedagen als deze de echte protagonisten van het onderwijs de studenten meestal afwezig zijn. Wanneer zijn piepjonge leerlingen kinderen van geïmmigreerde Spanjaarden die in België in het Nederlands of Frans school lopen, maar toch ook alle registers van de taal van hun ouders zo goed mogelijk willen beheersen het multimedialokaal betreden, stelen ze onmiddellijk de harten van alle aanwezigen. Ten slotte rapporteert Montserrat Lajas over de bijzonder moeilijke omstandigheden waarin haar cursussen Spaans plaatsvinden, en over haar poging om de resultaten te optimaliseren door de familieleden van de jonge cursisten bij de lessen te betrekken. Website Bernard Thiry: ocios/ DM ATELIER LITERAIR VERTALEN door Jan Walravens Vlekho, 13 maart en 24 april 2007 Op 13 maart en 24 april 2007 organiseerde de vakgroep Frans twee vertaalateliers Literair Vertalen voor de studenten van de tweede licentie. Beide vertaalateliers werden geanimeerd door professor dr. Jan Walravens. Jan Walravens Jan Walravens studeerde in 1979 af als licentiaat Germaanse filologie aan de Vrije Universiteit Brussel. In 1983 behaalde hij het diploma Master of Arts aan de University of Iowa in de Verenigde Staten. Zijn doctoraat behaalde hij in 1991 aan de Université Libre de Bruxelles met een thesis over literair vertalen. Momenteel is hij hoogleraar Vertaalkunde aan de Haute Ecole Francisco Ferrer en Professor of Intercultural 28

8 Communication aan het Vesalius College in Brussel. Hij heeft verschillende opdrachten achter de rug als gasthoogleraar in binnen- en buitenland; tevens heeft hij bestuurlijke functies vervuld in wetenschappelijke en sociaal-culturele verenigingen. Vandaag betreft zijn onderzoek vooral de vergelijkende studie van culturele identiteiten; daarbij heeft hij bijzondere aandacht voor de rol van (ver)talen bij interculturele contacten. Hij is o.a. lid van de redactieraad van het tijdschrift Language and Intercultural Communication, uitgegeven door Multilingual Matters in het Verenigd Koninkrijk. De eerste sessie van het vertaalatelier, op 13 maart 2007, bestond uit twee delen. Eerst werden een aantal (theoretische) benaderingen van het verschijnsel (literair) vertalen besproken en dit vanuit een historisch perspectief (Scheiermacher, Von Humboldt, Steiner, Holmes, de manipulatietheorie, de Skopostheorie). De nadruk lag daarbij niet op de theorie an sich, maar wel op de praktische relevantie van bepaalde theoretische visies en standpunten. De vertaler stond dus centraal! Daarna werden een aantal literaire teksten geanalyseerd, meer bepaald gedichten van Leonard Nolens en van Lucebert. Literaire vertaling gaat hand in hand met literaire analyse. Het analyseren (d.w.z. het zoeken naar betekenissen ) van literaire teksten is een vak op zich. Het doel van dit onderdeel van de workshop was aan te tonen dat dergelijke analyses minder ontoegankelijk of moeilijk zijn dan vaak wordt gedacht. Ook hier stond de praktijk centraal: we onderwierpen enkele voorbeelden aan de toets van de lezer! Op het einde van de middag kregen de deelnemers een literaire vertaalopdracht. Er werd gekozen voor het gedicht L albatros van Charles Baudelaire (uit Les fleurs du mal II). Aan de studenten werd gevraagd om het gedicht eerst individueel te vertalen en dan in groepjes van vier studenten te komen tot één versie die vóór de tweede sessie aan Jan Walravens zou worden bezorgd. Kiezen voor een zeer bekende tekst heeft zowel voor- als nadelen. Een groot nadeel is dat er al zoveel vertalingen bestaan dat het van de studenten heel wat discipline vereist om niet te gaan spieken en inspiratie te halen uit de vele voortreffelijke vertalingen die al circuleren. Toch werd aan de studenten expliciet gevraagd om dit niet te doen, wat door de meeste groepjes ook werd gerespecteerd. Kiezen voor een bekend werk heeft ook vele voordelen. Het is voor de studenten waarschijnlijk veel leuker om te werken aan een belangrijke tekst met bewezen literaire kwaliteiten dan aan iets onbekends, en de uitdaging is ook veel groter. Bovendien is het niet onmogelijk dat onze studenten iets belangwekkends kunnen toevoegen aan de bestaande vertalingen. Tijdens de tweede sessie, op 24 april 2007, werden de vertalingen van de studenten geëvalueerd. Vooraf werd duidelijk gesteld dat het niet ging om een wedstrijd. Er werden dus geen prijzen uitgedeeld, hoewel bepaalde vertalingen door Jan Walravens meer gesmaakt werden dan andere. We overliepen de verschillende vertalingen, waarbij de studenten op een interactieve manier bepaalde specifieke vertaalkeuzes konden verantwoorden. De interpretatie van de brontekst op zich was zeker al geen eenvoudige klus. Er werden dan ook verschillende lezingen naar voren geschoven. We bespraken samen hoe bepaalde vertaaloplossingen een antwoord kunnen bieden op de problematiek van de brontekst. Gaandeweg werd ook duidelijk dat één heel belangrijk gegeven vooraf onterecht niet was meegedeeld aan de studenten, namelijk wie de opdrachtgever was van de vertaling, m.a.w. voor welk doelpubliek de vertaling moest geschreven worden. Doordat deze cruciale informatie ontbrak was het zeer moeilijk, zoniet onmogelijk de vertaalopdracht tot een goed einde te brengen. Nochtans was deze tactiek door Jan Walravens heel bewust gekozen met het doel onze studenten duidelijk te maken dat een vertaalopdracht altijd in een bepaalde context moet worden geplaatst. Dit is zeker een les die onze studenten kunnen meenemen voor de toekomst, waarin ze eventueel zelf als vertaler aan de slag zullen gaan. Het overzicht van de grote stromingen in de vertaalwetenschap en de kennismaking met bepaalde technieken voor literaire analyse, aangeboden tijdens de eerste sessie, waren zeer interessant. Ook de gedetailleerde bespreking van de vertalingen tijdens de tweede sessie was zeer verrijkend. Wij bedanken Jan Walravens voor zijn bijdrage en denken dat dit initiatief zeker voor herhaling vatbaar is! VB 29

9 Extra Muros ROUWEN ZONDER TRANEN POUR UN DEUIL SANS LARMES Hogeschool Gent, 22 maart 2007 Lessius Hogeschool Antwerpen, 23 maart 2007 Tijdens een tweedaags colloquium dat plaatsvond in Gent (22 maart) en Antwerpen (23 april) bogen zeventien sprekers zich over het verlies waarmee vertaling automatisch gepaard lijkt te gaan. In hun poging om het fenomeen te duiden namen de sprekers hun toevlucht tot metaforen uit de domeinen van de economie ( winst-en-verliesrekening, in de lezing van Katrien Lievois over de vertalingen in het Nederlands van La Chute van Albert Camus), de fysica (de wet van toenemende entropie, in de bijdrage van Francesco De Nicoló), de psychoanalyse, enz. Het verlies kan zich, volgens de inleiding van de organisatoren, zowel op referentieel als op talig vlak voordoen. Het is vaak moeilijk om actualiteitsgebonden of cultuurspecifieke betekeniselementen over te dragen in een vertaling. Zo toonde Katrien Lievois aan dat vertalers er niet alleen niet altijd in slagen om in hun nieuwe versie de ironie van de brontekst te reproduceren, maar zelfs, vooral door een gebrek aan sociaal-culturele bagage of door een ontoereikende kennis van stereotypen, de ironie van het origineel soms gewoon niet opmerken (bv. allusies in het boek van Camus op teksten van Dante, Mallarmé, Sartre). Ook de intertekstuele verwijzingen in het werk van Emilio Gadda gaan in de Nederlandse vertaling verloren, volgens Francesco De Nicoló. Deze spreker wijst de oplossing van de voetnoten of de verklarende inleiding van de hand. Niet alleen staan veel uitgevers weigerachtig tegenover de opname van dergelijke metatekstuele elementen; door een metatekst toe te voegen wordt het gevoel van verlies alleen maar versterkt (wie dit toch doet, gedraagt zich misschien als een melancholicus, die, volgens een door Henri Bloemen en Winibert Segers geciteerde tekst van Freud, blijk geeft van een opdringerige mededeelzaamheid die er bevrediging uit put zichzelf te blameren ). Zodra je expliciet zegt dat iets ironisch bedoeld is, houdt het op ironisch te zijn. Edgar De Bruin, die heel wat romans uit het Tsjechisch heeft vertaald, deelt deze mening. Lezers die bepaalde cultuurhistorische verwijzingen niet kunnen vatten, zullen volgens hem misschien wel de aandrang voelen om een encyclopedie ter hand nemen. Ook de taal en de vorm zelf kunnen voor obstakels zorgen: vaak is het zeer moeilijk om recht te doen aan de idiomatische uitdrukkingen, de woordspelingen, de alliteraties, de afwisseling qua taalregisters, enz., van het origineel. Zowel Nadia D Amelio als Carolyn De Meyer besteedden aandacht aan de vertaling van woordspelingen in teksten van James Joyce. Francesco De Nicoló én Edgar De Bruin wezen erop dat het in de literaire traditie van het Nederlands vanzelfsprekend is om een standaardvariant van de taal te hanteren. Dit zorgt voor problemen bij vertalingen uit het Italiaans (met zijn rijke dialectische variatie) en het Tsjechisch (waar in de literatuur veel spreektaal wordt gebezigd, zonder dat die wordt geassocieerd met een bepaalde bevolkingsklasse). Volgens De Bruin moet de vertaler in zijn tekst op zoek gaan naar een spreektaal die geen manifeste taalfouten bevat en ook niet te sterk regionaal gekleurd is: het geeft geen pas om een personage uit een Tsjechische roman een Gronings dialect in de mond te leggen. Over het fenomeen van de vertaling hoeven trouwens niet alleen tranen te worden geplengd: het is een activiteit die ook creatieve vreugde en lust kan opwekken, en zelfs met een batig saldo kan worden afgesloten. Via een briljante tekstmontage leverden Henri Bloemen en Winibert Segers impliciet kritiek op het opzet van de studiedag. Spreek je over vertaling in termen van verlies, winst en compensatie, dan neem je een retrospectieve houding aan, en dat werkt verarmend. Is het niet meer enthousiasmerend om de aandacht te vestigen op de voorwaartse dynamiek in de tekstproductie, waarbij, in de geest van Walter Benjamin, vertaling én origineel brokstukken blijven van een taal die er nog niet is? In de discussie wordt de vraag gesteld naar de praktische toepasbaarheid van deze visie op vertaling. De sprekers hebben zelf een fragment uit een werk van Derrida vertaald; ze blijven het 30

10 antwoord schuldig wanneer hen wordt gevraagd om de prospectieve benadering toe te passen op hun eigen vertaling. Over de vertaling van de tekst in kwestie viel niet echt iets interessants te melden, zo bleek. De prospectieve dynamiek kan zich m.a.w. pas echt ontwikkelen bij bepaalde types tekst, nl. teksten waar de dictie zwaarder doorweegt dan de fictie. Je kunt je dan ook afvragen of deze polemische visie op vertaling niet moet worden gezien als een verdoken literaire kritiek, als een bekentenis van de sprekers dat ze eigenlijk alleen teksten met een sterk talig karakter interessant vinden. DM Op de tweede dag van het colloquium presenteerde Sonia Vandepitte (Hogeschool Gent) de lezing Noem het verlies en ontdek de winst. Een analytisch model voor de beschrijving van betekenisverschillen in vertaling. Hierin onderscheidde ze het verlies van equivalent niveau van explicitering (de doeltekst is implicieter of explicieter dan de brontekst) en het verlies van equivalente informatie. Om verlies tegen te gaan kan de vertaler zijn toevlucht nemen tot vertaalprocédés, compensatie of explicitering. Patrick Goethals (Hogeschool Gent) deed in Vertalers op zoek naar vaste grond. Een taalkundig geïnspireerde vergelijking van twee vertalingen van een essay van Ortega y Gasset een beroep op een concept uit de cognitieve linguïstiek (Langacker), met name grounding. Daarmee wordt bedoeld de wijze waarop de verschillende uitingen en concepten in de tekst verankerd worden ten opzichte van een deiktisch centrum van waaruit de tekst, de zin of het syntagme geconceptualiseerd worden. Grounding heeft m.a.w. iets te maken met de betrokkenheid van de spreker in de taal, met de manier waarop hij een eigen perspectief geeft aan wat hij zegt. De cognitieve grammatica maakt een onderscheid tussen zero grounding (bv. in het zinsdeel de Spaanse hoofdstad : zelfs zonder link met de spreker zijn deze woorden perfect begrijpbaar), objectieve grounding (zoals in onze hoofdstad : je moet de identiteit van de spreker kennen om te begrijpen waarnaar deze woorden verwijzen; de spreker verbergt zijn eigen standpunt niet; de grounding is expliciet aanwezig) en subjectieve grounding, bv. in de woorden de hoofdstad (het deiktische centrum is hier niet expliciet aanwezig, maar de toehoorder dient te weten wie de spreker is om de boodschap perfect te vatten). Deze terminologie was voor een deel van het publiek enigszins verwarrend: sommigen waren geneigd subjectieve grounding te verbinden met een uiting van subjectiviteit, wat niet klopt. Goethals toonde echter aan dat het concept wel degelijk nuttig kan zijn om vertalingen te analyseren. Interessant is nl. hoe vertalers omgaan met de verschillende vormen van grounding. Het verlies van het eigen perspectief van de schrijver leidt volgens Goethals tot een reactie van angst bij de vertaler, waardoor hij ernaar streeft explicieter uitdrukking te geven aan de objectieve grounding en zo het deiktische centrum probeert te stabiliseren. In La ausencia de los mejores, een hoofdstuk uit het boek España invertebrada (1922), treurt Ortega y Gasset om de decadentie van Spanje, die volgens de essayist te wijten zou zijn aan het ontbreken van een elite. Zowel de Franse als de Engelse vertaling verschenen in de jaren dertig. In de oorspronkelijke versie is de grounding in de tekst sterk aanwezig. Beide vertalingen kiezen ervoor de grounding te behouden, maar de Engelse tekst doet het nadrukkelijker. Volgens Goethals kan een gemarkeerd behoud van grounding (met meer nadruk of uitleg zoals in de Engelse vertaling) gezien worden als een symptoom van de inspanning [van de vertaler] om terug grip te krijgen op de situatie ; de vertaler gaat zich met andere woorden krampachtig vastklampen aan het deiktische centrum. Verder riep Goethals ook op om bij de vergelijking van bron- en doeltekst meer belangstelling aan de dag te leggen voor gelijkenissen en niet alleen voor verschuivingen. Anna Vermeulen (Hogeschool Gent) gaf in haar heldere lezing Weglatingen in interlinguïstische ondertiteling van filmdialogen een overzicht van de verschillende functies van ondertiteling en de vereisten waaraan ze moet voldoen. Ze focuste daarna op interlinguale ondertiteling. Elke ondertitelaar moet om te beginnen rekening houden met technische beperkingen zoals ruimte op het scherm, tijd, en leessnelheid. Weglatingen in de tekst zijn dan ook vaak onvermijdelijk, maar de kunst bestaat erin het origineel zo goed mogelijk te respecteren; een ervaren ondertitelaar zal er ook in slagen de sfeer van de oorspronkelijke versie weer te geven. 31

11 Interlinguïstische ondertiteling is bestemd voor kijkers die de brontaal niet of onvoldoende beheersen. Ze moet bondig en discreet zijn: ze mag niet opvallen, ze mag de aandacht niet teveel opeisen; ze zal doorgaans alleen de absoluut noodzakelijke informatie geven die niet uit het beeldmateriaal of de geluidsband gehaald kan worden (dit laatste geldt uiteraard niet als er voor doven wordt vertaald). De vertaler moet ernaar streven zoveel mogelijk redundante informatie weg te werken. Tekstverlies is niet erg zolang de cohesie niet in gevaar komt en de coherentie van het verhaal en de interpersoonlijke relaties overeind blijven dankzij de goede interactie van klank, beeld en ondertitels. Als bron- en doelcultuur niet al te ver van elkaar staan, zijn meer weglatingen mogelijk: de namen van personages die als vocatief worden gebruikt, de meeste beleefdheidsformules, de internationaal bekende begroetingen ( Hello, Hey, enz.) of bepaalde schijndialogen zijn vaak overbodig. Herhalingen, tussenwerpsels als euh, en zelfs uitroeptekens worden eveneens geweerd, want de kijkers krijgen voldoende auditieve signalen die wijzen op aarzeling, emoties Klanknabootsingen horen ook niet ondertiteld te worden. Is de culturele kloof groter, zoals bij het vertalen van een Aziatische film, dan zal de ondertitelaar heel wat meer moeten expliciteren omdat de westerse kijker geen inzicht heeft in sociale gedragscodes, culturele gegevens, enz. Ondertitelaars werken vaak onder tijdsdruk en in slechte omstandigheden, bijvoorbeeld zonder dat ze toegang hebben tot het beeld of tot het script. In sommige gevallen beschikken ze enkel over mastertitels (een selectie uit de oorspronkelijke tekst die al netjes in de vorm van ondertitels is voorgeknipt). Erger nog: de ondertitelaar moet soms vertalen op basis van mastertitels die zelf al een (meestal Engelse) vertaling zijn. CS LOST IN TRANSLATION The Child and the Book Conference Istanbul, 30 maart - 1 april 2007 Het internationale congres Child and the Book wil een forum bieden waar prille en ervaren onderzoekers elkaar kunnen ontmoeten en in discussie treden. De vierde editie vond plaats aan het departement van Westerse talen en literaturen van de prestigieuze Bogaziçiuniversiteit in Istanbul. Vijfenveertig sprekers gaven er elk een presentatie van twintig minuten, in diverse parallelsessies, gespreid over drie dagen (30 maart 1 april 2007). Het centrale thema was Lost in Translation. Dat vertalen hier ruim werd opgevat, bleek al uit de keynote-lezing waarmee het congres opende. Gastspreker was Zohar Shavit van de universiteit van Tel Aviv, een autoriteit op het gebied van de studie van de kinderliteratuur en een van de grondleggers van de polysysteemtheorie. Met een kleurrijke powerpointpresentatie gaf ze een eigenzinnig overzicht van de ontwikkeling van het kindbeeld in de westerse cultuur, waarbij ze meer bepaald onderzocht hoe dat kindbeeld zich vertaalt in (illustraties in) kinderboeken en ruimer in kunst, mode en andere artefacten. Zohar Shavit De vertaling van de visies op kinderen en van de normen die die visies bepalen, was een van de focuspunten op het congres. Een interessant voorbeeld daarvan bood de lezing van Lea Baratz en Sara Zamir, The Image of the 'Other in Bilingual (Hebrew and Arabic) Textbooks. In hun lezing beantwoordden ze boeiende vragen als de volgende. Impliceren de Hebreeuwse woorden waarmee de Arabische cultuur wordt beschreven dezelfde associaties en connotaties als de Arabische woorden? Welk beeld van de ander (het Arabische kind) spreekt uit deze tweetalige boeken, die gesteund worden door stichtingen die het samenleven tussen Arabieren en Joden willen bevorderen? Een andere boeiende lezing rond de overdracht van normen en waarden was Translating World Friendship into Children s Literature. Daarin vergeleek Marietta Frank de manier waarop meisjesboeken kort na WO I en bij het begin 32

12 van de eenentwintigste eeuw een boodschap van wereldwijde verstandhouding proberen over te brengen. Sommige sprekers gingen dieper in op specifieke kenmerken van het kindbeeld zoals de kinderlijke onschuld of de fascinatie voor het eenzame kind, die spreekt uit heel wat klassiekers voor kinderen. Andere gingen ruimer en bestudeerden de globalisering van de kinderliteratuur via boeken als Harry Potter of verfilmingen van klassiekers. Een van de meest controversiële lezingen die ik bijwoonde, was die van Stephanie Hepner: The Great Divide: the difficulty of translating culture. De spreker legde een vertaling van Guus Kuijers jeugdboek Voor altijd samen, amen voor aan haar Amerikaanse studenten, die afwijzend reageerden, volgens haar because the cultural assumptions which form the backdrop of the plot are too alien for their readers. Dergelijke uitspraken riepen emotionele reacties op bij meerdere deelnemers die vragen stelden bij de onderzoeksmethode en de geslotenheid en navelstaarderij van de Amerikaanse cultuur. De lezingen gaven ook een goed beeld van de actuele trends binnen de studie van de jeugdliteratuur. Zo was er veel aandacht voor de vertaling van sprookjes, fantasy en klassiekers. Vanessa Joossen gaf een lezing over onschuld en schuld in twee hervertellingen van Roodkapje. The Chronicles of Narnia van C.S. Lewis stonden centraal in niet minder dan drie lezingen. Ook J.K. Rowling en Philip Pullman kregen ruime aandacht. Vertaling werd in sommige lezingen ook verruimd tot verfilming of bewerking tot computerspel. In een onderhoudende voordracht illustreerde Lance Weldy hoe the original spirit van The Lion, the Witch and the Wardrobe (C.S. Lewis) verloren ging in de recente verfilming van Andrew Adamson. Aan de hand van een analyse van script, plot en karakters probeerde hij aan te tonen hoe de message of accepting responsibility and asserting a sense of duty verloren ging. Ook in deze lezing lag de focus op de overdracht van normen en waarden. Interessant was het perspectief van de vertaler dat de Israëlische Gili Bar-Hillel gaf. Nooit kreeg ze als vertaalster meer reacties van (jonge) lezers dan op haar vertalingen van de Harry Potter boeken. Ze gaven haar een andere kijk op klassieke dilemma s voor vertalers en op wat lezers verwachten van een vertaling, hoe die verwachtingen kunnen verschillen and why translations by their very nature will inevitably fail to live up to certain expectations. De interessantste sessie die ik bijwoonde, was volledig gewijd aan vertalingen van Gulliver s Travels. De Spaanse Ana Hornero onderzocht zestien verfilmingen van Swifts klassieker voor kinderen. Ze vond opmerkelijke gelijkenissen tussen de verfilmingen, die volgens haar vooral het gevolg waren van de aanpassing aan het jonge publiek. Zo wordt Gulliver steeds afgebeeld als een onvoorwaardelijke held (wat ver afstaat van de kritische kijk van het origineel), nemen grappige passages en liedjes in elke versie een groot aandeel in beslag en wordt telkens een moraal toegevoegd aan het eind. Pilar González Vera spitste zich toe op verschillende Spaanse tekstedities, meer bepaald op lexicale en stilistische keuzes van de vertaler, zoals de adaptatie van namen, de weglating van bepaalde (onwelvoeglijke) passages en de keuze voor een directe of indirecte stijl. Erg gedegen was de lezing van de Turkse Sehnaz Tahir Gürçaglar. Tussen 1940 en 2007 verschenen er niet minder dan 53 vertalingen in 105 edities van Gulliver s Travels in Turkije. Voor het succes van vertaalde klassiekers gaf ze vier redenen. De verkoop is door de herkenbaarheid gegarandeerd. Omdat dergelijke boeken als veilig beschouwd worden, krijgen ze gemakkelijker een aanbeveling van het ministerie van Onderwijs, wat in Turkije een belangrijk marketinginstrument is. De meeste vertalingen zijn bewerkingen van minder dan 96 pagina s, waardoor er geen boekentaks wordt geheven. Ten slotte geldt voor deze klassiekers geen copyright. Aan de hand van sprekende voorbeelden verduidelijkte de onderzoekster ook hoe het kindbeeld in Turkije evolueerde en op welke manier het cultureel andere werd weggewerkt of net gepromoot. De verscheidenheid aan thema s en benaderingen op dit congres bleek ook uit de sessie waar ik zelf aan deelnam. De jonge onderzoekster Brett Jocelyn Epstein ging in op 33

13 de interessante problematiek van de vertaling van dialecten in kinderliteratuur, waarbij ze drie mogelijke strategieën onderscheidde: standaardisatie, de keuze voor een dialect dat geografisch, socio-economisch of cultureel dicht bij dat van de brontaal komt en, ten slotte, een grammaticaal of orthografisch gebrekkige taal. Zelf hield ik een lezing over de vertaling van poëzie voor kinderen. Daarbij gaf ik eerst een overzicht van de specifieke uitdagingen en mogelijke strategieën, waarna ik die toepaste op een vergelijkende analyse van twee Nederlandse vertalingen van Dr. Seuss The Cat in the Hat comes back. De derde lezing binnen de sessie droeg als titel Young readers Translations of Frightening Fiction. Frances Jane P. Abao voerde een empirisch onderzoek uit naar de houding van tieners tegenover griezelverhalen. Daarbij stelde ze vast dat het beeld dat jongeren hebben van griezel gedeeltelijk afwijkt van wat onderzoekers als griezelverhalen beschouwen. Het congres sloot af met de voorstelling van een bijzonder boekenproject. Op initiatief van een paar enthousiastelingen werkten honderd auteurs en illustratoren samen aan een anthologie rond het thema geweld. Het boek bevat korte verhalen, gedichten en tekeningen over geweld in het gezin, op school, in het verkeer en in de ruimere wereld. Centraal staat de boodschap van vrede en het belang van zelfcontrole. De initiatiefnemers namen contact op met provinciebesturen om het boek gratis te verspreiden via de scholen. Op die manier zijn er intussen al honderdduizenden exemplaren bij kinderen terechtgekomen. De overheden tekenen een contract waarin ze toezeggen niets aan de teksten te wijzigen. Elke provincie krijgt wel een eigen kaft en een voorwoord van de gouverneur. Ze drukken en verspreiden niet alleen de boeken, maar sponsoren ook tournees van de auteurs en illustratoren die workshops geven in de scholen. Aan het project is een onderzoeksproject gekoppeld waarin psychologen de invloed van de anthologie nagaan op het denken en voelen van de kinderen, met een bevraging voor ze het boek in handen krijgen en één een jaar later. De resultaten van een dergelijk, grootschalig onderzoek zijn alvast iets om naar uit te kijken. JVC COMPETENTIES, COMPETENTIENIVEAUS EN DIDACTISCHE ACTIVITEITEN in het vertaal- en tolkonderwijs Maastricht, 2 maart 2007 Op 2 maart organiseerde de Vertaalacademie van de Hogeschool Zuyd (Maastricht) in samenwerking met Lessius Hogeschool en de Hogeschool Gent een studiedag over competenties in het vertaal- en tolkonderwijs. Competenties vervullen een centrale rol in de vergelijking van onderwijsinstellingen (bv. in het kader van studentenuitwisselingen, accreditaties, e.d.). Het is echter vaak moeilijk om de diverse competenties in niveaus onder te brengen en ze te koppelen aan concrete didactische activiteiten, zeker in het domein van het vertalen en tolken. In een dubbellezing becommentarieerden Marcel Thelen (Hogeschool Zuyd) en Winibert Segers (Lessius) de in 2006 gepubliceerde Europese norm voor vertaaldienstverlening. De Nederlandse vertaling van deze norm draagt de titel NEN-EN 15038:2006 NLVertaaldiensten eisen aan de dienstverlening. De bedoeling van deze norm is dat zowel voor aanbieders als afnemers van vertaaldiensten duidelijkheid wordt gecreëerd over de eisen die kunnen worden gesteld inzake de inzet van mensen en middelen, de kwaliteitszorg, het projectbeheer, enz., wat uiteindelijk moet leiden tot een hoger aanzien van de vertalers en een verbetering van hun markpositie. Bepaalde vertaalbureaus vermelden ondertussen op hun website expliciet dat al hun vertalingen worden uitgevoerd conform de Europese norm. Wellicht kunnen dergelijke bureaus een hogere prijs aanrekenen dan vertalers die opereren op een meer bescheiden niveau, en werken voor afnemers die geen topkwaliteit eisen. De norm heeft vooralsnog 34

14 geen dwingend karakter, maar er zouden wel plannen zijn om te werken aan een certificeringsysteem. Marcel Thelen In de norm wordt bv. een onderscheid gemaakt tussen de controle van een vertaling door de vertaler zelf, de revisie door een tweede persoon en de domeininhoudelijke beoordeling door een deskundige. Terwijl de eerste twee fases als verplicht en vanzelfsprekend worden beschouwd (alleen in uitzonderlijke gevallen mag aan de revisie worden verzaakt, bv. als er geen tweede specialist voor een zeer zeldzame talencombinatie beschikbaar is), is de domeininhoudelijke controle optioneel. Volgens de tekst moeten vertalers beschikken over ten minste de volgende vijf bekwaamheden: vertaalbekwaamheid; taalkundige en tekstuele bekwaamheid in de brontaal en de doeltaal; onderzoeksbekwaamheid, vergaring en verwerking van informatie (het gaat hier over de zogenaamde heuristische bekwaamheden, niet over de capaciteit om wetenschappelijk onderzoek te verrichten); culturele bekwaamheid; technische bekwaamheid. Winibert Segers, die dit deel van de norm kritisch ontrafelt, wijst erop dat hier niet de term competentie, maar bekwaamheid wordt gehanteerd. Volgens hem worden de vijf bekwaamheden onzorgvuldig gedefinieerd. De spreker ergert er zich o.a. aan dat voor bepaalde deelbekwaamheden alleen een zekere kennis wordt geëist, en geen vaardigheden, terwijl dat voor andere bekwaamheden net andersom is. Hij begrijpt ook niet dat vertaalbekwaamheid als een van de vijf bekwaamheden kan worden voorgesteld: moet die bekwaamheid niet op een hoger niveau geplaatst worden, waaronder dan een aantal deelbekwaamheden kunnen worden gespecificeerd? In de tweede lezing probeerde Patrick Goethals (Hogeschool Gent) expliciet een link te leggen tussen een taxonomie van vertaalcompetenties enerzijds en een batterij concrete didactische vertaalactiviteiten anderzijds. Alvorens een concrete casestudy aan te bieden, signaleert de spreker een aantal aandachtspunten. Hij breekt een lans voor een proactieve aanpak: het heeft geen zin studenten in een zwembad te gooien en te verwachten dat ze dan al spartelend hun hoofd boven water proberen te houden. De docent moet de studenten goed sturen, en hen concrete instructies geven, zodat ze in staat zijn zonder al te veel energieverlies de juiste weg te bewandelen. Daarnaast is het vanuit didactisch oogpunt lonend om te focussen op deelaspecten, en bv. een aantal lessen uit te trekken voor het inoefenen van heuristische competenties. Bij de beschrijving van de competenties kunnen we leren uit de ervaringen van het Europees Referentiekader voor Talen en de daaraan gekoppelde portfolio s. In hoofdstuk 4 van het referentiekader worden activiteiten en strategieën opgesomd; hoofdstuk 5 behandelt de competenties. De portfolio s zijn evenwel uitsluitend gebaseerd op hoofdstuk 4, en niet op hoofdstuk 5. Het blijkt zeer moeilijk te zijn om bepaalde competenties bij een van de concrete niveaus in te delen: ze zijn veeleer niveauonafhankelijk. In het vertaalonderwijs is dat bv. het geval voor de heuristische competentie. Goethals brengt dan zeer gedetailleerd verslag uit over de colleges waarin hij zijn studenten leert hoe ze terminologische informatie kunnen opsporen ten behoeve van de vertaling van wetenschappelijke teksten van het Spaans in het Nederlands. De studenten krijgen een zeer helder sjabloon aangereikt. Eerst analyseren ze de term in de brontekst: ze vragen zich af of het een technische of een algemene term is, en onderzoeken de relatie met andere termen uit de tekst. Hierbij gebruiken ze verklarende woordenboeken en naslagwerken in de brontaal, wetenschappelijke bronnen in de brontaal en gespecialiseerde zoekmachines. Daarna proberen ze de term te vertalen. Ze zoeken een vertaling in een aantal gespecialiseerde woordenboeken, terminologiedatabanken, glossaria, enz., ofwel rechtstreeks (als er een woordenboek Spaans- Nederlands bestaat), ofwel onrechtstreeks (door eerst een woordenboek Spaans-Engels en dan een woordenboek Engels-Nederlands te raadplegen). Daarna verifiëren ze de gevonden vertaling aan de hand van verklarende woordenboeken en naslagwerken in de doeltaal, wetenschappelijke bronnen in de doeltaal, 35

15 zoekmachines, enz. Vinden de studenten geen vertaling in een van de bestaande woordenboeken en databanken, dan nemen ze hun toevlucht tot wat Goethals als trial and error bestempelt: ze formuleren vertaalhypotheses en controleren m.b.v. zoekmachines of hun oplossingen bruikbaar zijn. Uiteindelijk rapporteren ze voor de hele groep over de resultaten van hun zoekwerk. De aanpak van Goethals krijgt veel applaus, maar lokt ook een aantal bedenkingen uit. De voorgestelde zoekmethode, met de diverse stappen, is zeer tijdrovend. Er ontbreekt een belangrijke fase: de studenten worden niet gesensibiliseerd om de resultaten van hun arbeid op te slaan in een formaat dat ze later snel en efficiënt opnieuw kunnen gebruiken (een eigen databank, bv.). Ze leren blijkbaar vooral om individuele termen op te zoeken in bestaande naslagwerken; ze gebruiken parallelteksten alleen om de gevonden oplossingen te controleren, of, in een soort worstcasescenario, als de bestaande naslagwerken geen soelaas bieden. Welnu, het is misschien soms meer rendabel om authentiek tekstmateriaal in de bron- en de doeltaal te verzamelen (niet door blindelings te gaan googelen, maar dankzij meer complexe zoekoperaties die kunnen worden onderwezen) en zo de verbanden tussen de verschillende begrippen van een conceptueel netwerk optimaal uit te buiten. In plaats van losse bouwstenen te gaan opstapelen, krijgt de student zo inzicht in het referentiële en talige weefsel van de tekst. Heuristiek hoeft dan niet beperkt te blijven tot de louter terminologische component; de student kan ook informatie opspeuren over het bredere discours van de vakteksten. Na de lunch waren er twee parallelsessies met telkens drie lezingen. Aangezien geen sterfelijk wezen alomtegenwoordig is, miste uw rapporteur de bijdragen van Janneke Wesselius (over competenties voor zeer vreemde talen), Veerle Duflou en Hildegard Vermeiren (over cabinevaardigheden en attitudes van conferentietolken) en Henri Bloemen (over een competentiegerichte cursus vertaalwetenschap). Op kunnen de presentaties van de twee laatstgenoemde lezingen worden gedownload. Dat geldt trouwens ook voor de bijdragen die hieronder kort worden voorgesteld. Erik Hertog (Lessius) beweerde dat er een tamelijk grote consensus bestaat over de kerncompetenties waarover een tolk dient te beschikken. Het is evenwel niet eenvoudig om die te meten en om te bepalen aan welk onderwijsniveau ze moeten worden toegewezen. Er zijn heel wat verschillende spelers die in dit debat participeren: opleidingsinstituten van verschillende niveaus, beroepsorganisaties, standards and accreditation authorities, regulating authorities, internationale service standards. Er blijkt een sterke band te bestaan tussen de tolkcompetenties en variabelen als deontologie en werkomstandigheden. Sonia Vandepitte (Hogeschool Gent) bracht eerst verslag uit over het EST-colloquium over Research skills (Ljubljana, september 2006), waar een onderscheid werd gemaakt tussen onderzoeksvaardigheden binnen het Liberal Arts Paradigm (dat vertrekt van intersubjectiviteit) en binnen het Empirical Science Paradigm (met de nadruk op objectiviteit). Daarna presenteerde Vandepitte een taxonomie van onderzoekscompetenties die vereist worden van vertaal- en tolkwetenschappers; ten slotte vergeleek ze deze competenties met de traditionele vertaal- en tolkcompetenties. Philippe Anckaert (Haute Ecole Francisco Ferrer, Vlekho) hield, in naam van een onderzoeksteam waartoe ook June Eyckmans (Erasmushogeschool) en Winibert Segers (Lessius) behoren, een lezing over de evaluatie van vertalingen, met de nogal polemische titel Vertaalcompetenties meten: hoe beoordeel je iets waarvan je niet kan zeggen wat het is. Volgens de spreker staat bij de holistische en de matrixgestuurde aanpak de figuur van de beoordelaar, met zijn subjectieve opvatting over wat de vertaalcompetentie eigenlijk is, centraal. De betrouwbaarheid en reproduceerbaarheid van deze systemen is dan ook ontoereikend: beoordelaars met verschillende meningen over het relatieve belang en gewicht van de diverse soorten fouten komen automatisch tot een afwijkend oordeel over de kwaliteit van een bepaalde prestatie. Er is immers geen voorafgaande definitie van het construct vertaalcompetentie voorhanden, of er bestaat toch geen consensus over. Volgens de spreker biedt de normgerelateerde aanpak een uitweg uit de impasse. Via een voorproef wordt uitgevist welke tekstsegmenten discriminerend zijn. De beoordelaar beslist dus niet a priori welke aspecten van de taal- of vertaalcompetentie doorslaggevend zijn; alle aspecten komen in 36

16 aanmerking, als ze maar een goede basis vormen om de individuen van de te evalueren populatie te differentiëren en te rangschikken. De segmenten die aan die voorwaarde voldoen, vormen de items van de uiteindelijke standaardproef. Tijdens de discussie na de lezing komt er wat kritiek op de verwarrende naam normgerelateerd, die in de traditie vaak een andere invulling heeft gekregen (er werd bv. mee verwezen naar tests waarbij alle vertalingen worden gerangschikt ten opzichte van één vertaling die als een soort cesuur wordt beschouwd). Volgens een aantal mensen uit het publiek kan deze aanpak wel zijn nut bewijzen bij vergelijkende wervingsexamens, maar veel minder in een didactische context, en al zeker niet in de fase van de formatieve evaluatie. In deze laatste situatie mag toch immers worden verwacht dat via de toetsen wordt gemeten of de studenten de noodzakelijkerwijs vooraf vastgelegde doelstellingen van de cursus hebben bereikt, en is het minder belangrijk om tot een rangschikking van de studenten te komen. Tijdens de plenaire sessie wordt gepeild naar de wenselijkheid en de mogelijkheid om tot een vereniging van Belgische en Nederlandse vertaalen tolkopleidingen te komen. DM ANTHONY PYM: CONTRE L ÉTHIQUE DE LA RENCONTRE La technologie comme rapport indirect à l autre Université de Liège, 26 april 2007 Op congressen en colloquia komen veelal sprekers aan het woord die eigenlijk schrijvers zijn, en er niet voor terugdeinzen om het publiek te folteren door een vooraf zorgvuldig uitgeschreven tekst boordevol ongetwijfeld interessante ideeën van het blad af te lezen. Sommigen brengen de moed op de zaal te confronteren met een diashow als enige houvast. Het zijn witte raven die nog een causerie in de ware betekenis van het woord durven op te dissen, en niet eens een spiekbriefje achter de hand houden wanneer ze de wetenschappelijke arena betreden. Anthony Pym (Universidad Roviri i Virgili, Tarragona), door de Université de Liège uitverkoren om de openingsspeech van het internationale colloquium La traduction, et après? Ethique et professions (26-28 april 2007) te verzorgen, behoort tot deze laatste categorie, dachten wij, diep onder de indruk na zijn briljante uiteenzetting in het statige halfrond van de plaatselijke Salle Académique, gezegend met een akoestiek die zelfs het gebruik van een microfoon overbodig maakte. Anderzijds: het vergt enige naïviteit om uit het oog te verliezen dat kunst door oefening wordt gebaard. De congresgangers van Luik kregen niet echt de première van Pyms voordracht te horen, maar een nieuwe uitvoering van een compositie die hij in oktober 2006 al in de University of Portsmouth ten gehore had gegeven, en die de geïnteresseerde lezers kunnen downloaden op de website van de auteur. Pym stelt zich in zijn exposé op als opponent van Arnaud Laygues, wiens vertaalethiek is gestoeld op de ideeën van de filosofen van de dialoog (Buber, Marcel, Levinas, Ricoeur). Laygues pleit ervoor dat vertalers in hun arbeid proberen een open gesprek op gang te brengen met de mens achter de tekst, in plaats van zich blind te staren op de tekst als object. Anthony Pym Pym onderkent positieve aspecten in deze ethiek: ze laat de vertaler niet aan zijn lot over, maar reikt hem een concrete richtlijn aan, zonder hem daarom in een prescriptief keurslijf te dwingen. Toch vertrekt de ethiek van de ontmoeting volgens hem van een foutieve premisse. Bij het vertaalproces is de persoon van de auteur (als vertegenwoordiger van een andere cultuur) nu eenmaal niét aanwezig, zoals Derrida en consorten uitentreuren hebben betoogd met hun discours over de zogenaamde déplacement. Pym toont middels een beknopt historisch overzicht aan dat de technologie, in haar zeer diverse verschijningsvormen, een illusie van aanwezigheid wekt, maar tegelijkertijd, en net 37

17 door haar bemiddelende of interveniërende rol, tussen de lezer of vertaler en de auteur in gaat staan. Wanneer in de 12de eeuw basisteksten van een van de overheersende beschavingen van die periode, de Arabische cultuur, in de westerse talen worden omgezet, treden de vertalers niet rechtstreeks in discussie met de auteur van het origineel. Als er al een gesprek plaatsvindt, dan is dat in de schoot van het team van vertalers dat zich over de teksten buigt. Bovendien is het statuut van de basistekst zeer precair en onstabiel, waardoor vaak een soort reconstructie nodig is, die een hypothetisch tweegesprek met de auteur van originele tekst nog sterker bemoeilijkt. Wanneer perkament door papier wordt vervangen en het gemakkelijker wordt om kopieën te maken, gaan vertalers vroegere versies reviseren en hervertalen. Ook hier komt dus geen rechtstreekse dialoog met een vertegenwoordiger van de vreemde cultuur tot stand, maar speelt het gesprek zich af binnen de grenzen van de ontvangende cultuur. Dat verandert na de uitvinding van de boekdrukkunst, die ervoor zorgt dat het idee van de equivalentie en de trouw aan het origineel voor het eerst ingang vindt. Pym maakt dan met een boutade hij overloopt acht eeuwen in twintig minuten: great value for money! een sprong in de tijd om uit te komen in het elektronische tijdperk. De brontekst is, na de parenthese van het tijdperk van de boekdrukkunst weer even vlietend en ongrijpbaar geworden als in de middeleeuwen: websites en software worden constant geüpdatet. Daarnaast is het illusoir dat de vertaler een persoonlijk gesprek zou kunnen aangaan met de auteur, als de brontekst eigenlijk voortspruit uit de collectieve arbeid van een gezichtsloos team van softwareontwikkelaars. Betekent dit nu dat we met die eigenlijk toch zo sympathieke ethiek van de ontmoeting niets kunnen aanvangen? Is er in het vertaalbedrijf dan echt geen plaats voor een dialoog onder personen? Toch wel, op voorwaarde dat we vooruitblikken in plaats van achterom te kijken. Het kan en mag niet gaan om een discussie tussen de vertaler en de auteur van een origineel, maar om de constante interactie tussen de vertaler en de toekomstige gebruikers of klanten. belang van een gesprek van persoon tot persoon tussen vertaler en klant. Vertalers klagen dikwijls over onbegrip en gebrek aan respect, en zouden graag zien dat hun beroepsstatus wat werd opgevijzeld. Welnu, dat is alleen mogelijk als ze de tijd nemen om aan hun klanten uit te leggen wat ze precies doen en wat een veeleisend ambacht ze wel uitoefenen (als die vaak ongeduldige klanten daar al oor naar hebben, wat volgens sommige aanwezigen zeker niet het geval is). Gesprekken met klanten vormen ook een onschatbare bron van feedback die de toekomstige prestaties van de vertaler alleen maar ten goede kan komen. Er is trouwens niet alleen de dialoog met klanten: ook de discussies tussen vertalers bijvoorbeeld op de elektronische fora waar ze elkaar met raad en daad bijstaan onderling zijn levensbelangrijk. Op de website van Anthony Pym (http://www.tinet.org/~apym) kan o.a. de tekst van zijn lezing in Portsmouth/Luik (http://www.tinet.org/~apym/online/translation/2007_dialogue_portsmouth.pdf) worden gedownload. Een aantal publicaties over de ethiek van de vertaling: Laygues, A. (2006), Pour une réaffirmation de l «être-ensemble» par la traduction, Meta 51 (4), Online: ar.pdf) Pym, A. (1997), Pour une éthique du traducteur, Arras, Artois Presses d Université. Pym, A. (2001) (ed.), The Return to Ethics. Special issue of The Translator. DM Tijdens de dialoog (!) die zich na de causerie ontspint, benadrukken een aantal vertegenwoordigers van het vertalersgild het 38

18 OVEREIND IN BABEL TALEN IN EUROPA Egmontpaleis, Brussel 14 september 2007 Naar aanleiding van het 50-jarig bestaan van Ons Erfdeel vond op 14 september te Brussel een symposium over meertaligheid plaats, getiteld Overeind in Babel - Talen in Europa. In het Egmontpaleis ontmoetten prominente schrijvers, wetenschappers en beleidsmensen uit Nederland en Vlaanderen elkaar om in een rondetafelconferentie van gedachten te wisselen over meertaligheid in Europa. Vanuit de drie invalshoeken literatuur, wetenschap en beleid werd over de enorme taaldiversiteit van Europa gediscussieerd, een thema dat onder het EUmotto eenheid in verscheidenheid en ook al tijdens het Europese Jaar van de Talen (2001) in de kijker werd gezet. Schrijvers De discussie tussen de schrijvers werd op gang getrokken door Abdelkader Benali, een Nederlands auteur van Marokkaanse afkomst. In zijn inleidende lezing had hij het over zijn bijzondere verhouding tot het Nederlands en het Tamazight, de berbertaal uit zijn moederland. Voor hem zijn ze als een Siamese tweeling. Voor veel Marokkaanse jongeren in België en Nederland maken ze deel uit van een zoeken naar een eigen identiteit, naar een imaginaire oertijd, gevoed door nostalgie en ondersteund door het internet. In het gesprek waren de aanwezige auteurs het erover eens dat schrijven in de moedertaal het meest comfortabel is. De Nederlandse schrijver Adriaan van Dis beklemtoonde dat voor hem het Nederlands is gekleurd door dialecten. Hij houdt ervan dat talen met elkaar vrijen en van elkaar snoepen. Een Zuid-Afrikaanse uitdrukking als ik pluk de woorden uit de boom verrijkt de Nederlandse taal. Door iets van de lenigheid van het Zuid-Afrikaans te projecteren in het Nederlands speelt Van Dis met de taal. Hij vindt het ook helemaal niet erg dat iedere taal haar eigen domein heeft (zo is er voor hem de taal van de keuken, de schoonheid, de vergadertaal, de plattelandstaal). Niet instituten bewaren de taal, wel de sprekers, zo stelde hij nog. Ook Françoise Wuilmart, voorzitter van het Europees Centrum voor literaire vertalingen te Brussel, was lid van het schrijverspanel. Wuilmart beklemtoonde de grote verantwoordelijkheid die een literair vertaler draagt. Een vertaler is voor haar in eerste instantie een overdrager van een cultuur, die gebruik maakt van instrumenten van de taal. Als cultureel ambassadeur geeft een vertaler van literaire teksten hele wereldbeelden door. Slechte vertalingen zijn voor haar petits massacres d une culture des autres. Sterke literaire vertalers zijn ook altijd een beetje psychoanalyticus én auteur. Ze vertalen ook lagen van de tekst waar de auteur zich niet zelf bewust van is en worden met dezelfde schrijfproblemen geconfronteerd als de oorspronkelijke auteur. Wuilmart is van mening dat dringend werk moet worden gemaakt van zeer goed opgeleide literaire vertalers, die in staat zijn met al hun zintuigen en met een grote tolerantie en empathie tot transparante vertalingen te komen, dat wil zeggen vertalingen waar je het andere doorheen ziet. De Poolse auteur Olga Tokarczuk gaf een interessante test voor goede vertalingen. Voor haar is een vertaling goed als het publiek in een andere cultuur dezelfde vragen stelt als de lezers in haar moederland. Wetenschappers Het panel van wetenschappers werd geopend met een inleidende lezing van Philippe Van Parijs (UCL). Onder de titel Qu exige la justice linguistique poneerde hij tien stellingen rond de voor hem centrale uitdaging: hoe een lingua franca bij iedereen verspreiden, met respect voor de eigen talen en culturen. In het panel (Van Parijs, Braun, Hilberdink, Draaisma, Vandenbussche en Mous) ontstond meteen discussie over het statuut van de lingua franca. Van Parijs drukte de aanwezigen met de neus op de (statistische) feiten: het Engels verspreidt zich razendsnel als lingua franca. Voor hem is het een feit én een goede zaak dat het Engels als lingua franca overal ingang vindt. Braun daarentegen pleitte voor het gebruik van meerdere linguae francae, ondermeer omdat het gemeenschappelijke Engels zich steeds meer tot een artificiële taal ontwikkelt en de dominantie van het Engels gebonden is aan de economische dominantie van Amerika, die heel instabiel blijkt. Voor hem 39

19 moet het uitgangspunt van een taalbeleid diversiteit zijn. Voorts kaartten de wetenschappers het probleem van Engelstalige publicaties aan. Draaisma was van mening dat het Engels pas een probleem vormt als het als een eclips voor de andere talen schuift. De toename van het Engels als wetenschapstaal kan ook leiden tot hiaten in de geografische en historische kennis. Wanneer studenten die in het buitenland studeren, nog enkel onderwijs krijgen in het Engels, leren ze de andere culturen niet echt kennen. Dit druist regelrecht in tegen wat die uitwisselingen willen bereiken, met name een zeker kosmopolitisme. Vandenbussche wenste dan weer een duidelijk onderscheid te maken tussen onderwijs en onderzoek. Voor hem is het waanzin het onderwijs te verengelsen. Om culturele en historische redenen zou volgens Vandenbussche in Vlaanderen iedere basisopleiding (Ba-Ma) in het Nederlands moeten worden aangeboden. In een voortgezette opleiding (MaNaMa) kan omwille van de uitdieping (en de toegankelijkheid tot internationale publicaties) beter gebruik worden gemaakt van het Engels. Voor wat onderzoek betreft vindt Vandenbussche het Engels wel een noodzaak, omdat wetenschappers erop worden afgerekend. Ook voor Van Parijs moet men voor belangrijke kennistransitie de wetenschappelijke megafoon (het Engels) gebruiken en niet de Nederlandstalige fluistertoon. Verschillende deelnemers wezen ook op het belang van wetenschappelijk onderzoek in de moedertaal vanuit de maatschappelijke functie van de universiteiten, die de wetenschap ook ter beschikking moeten stellen bij een ruimer publiek. Van Parijs besloot met de stelling dat, hoe meer Engels er gesproken wordt en hoe beter we het Engels beheersen, hoe moeilijker het voor ons zal zijn om andere talen te leren, én hoe moeilijker voor de Engelsen om sowieso nog een vreemde taal te leren. De grote gehandicapten van de taal zullen de Engelssprekenden zijn, die maar één taal meer zullen kennen, zij het dan de lingua franca. Beleidsmakers In het panel van de beleidsmensen bracht de minister van Onderwijs, Frank Vandenbroucke, de boodschap dat, om een echt gelijkekansenbeleid te realiseren in het onderwijs, er drie duidelijke prioriteiten dienen gesteld: taal, taal en taal. De nadruk die de minister legde op het nut van taalcompetenties voor álle leerkrachten, werd door de secretaris van de Nederlandse Taalunie, Linde Van den Bosch, bevestigd. Vlaanderen en Nederland willen gezamenlijk werk maken van doorlopende leerlijnen voor het vak Nederlands zodat iedere leerling zonder vallen de hoogste sporten van de Nederlandstalige onderwijsladder bereikt. Omdat dit geen evidentie is, wil de minister van Onderwijs meertalig onderwijs in Brussel heel voorzichtig aanpakken en wetenschappelijk bekijken. In België onderscheidt Vandenbroucke een Franstalige en een Nederlandstalige onderwijsladder en een grondige voorbereiding op het secundair onderwijs vereist een zeer goede tot uitstekende kennis van één taal. Toch ontkent de minister niet dat functionele tweetaligheid voor jongeren in Brussel een enorme troef kan vormen. De lat van het Nederlands mag voor de jonge Brusselaars echter niet hoger worden gelegd dan elders in het land. AC & JVC Bijdrage Ortega y Gasset, Hollandse zuinigheid en asperges en een vertaler met een crimineel verleden Toen op 18 juli 1936 de burgeroorlog uitbrak, verkreeg de Spaanse filosoof Ortega y Gasset een paspoort om naar Frankrijk te emigreren. Dit betekende het begin van zijn Wanderjahre. Al spoedig kreeg de auteur van De opstand der horden in Parijs een uitnodiging van de Nederlandse historicus Huizinga om lezingen te komen geven in Nederland. Hij nam deze uitnodiging niet zonder eerst te aarzelen aan en vestigde zich tijdelijk, van mei tot december 40

20 1937, in Oegstgeest, tevens de woonplaats van Huizinga. Hij had deze Nederlandse historicus ontmoet in het najaar van 1932, naar aanleiding van de herdenking van Spinoza s 300ste verjaardag in Den Haag. Ortega y Gasset In Nederland bestond er in de jaren dertig een grote belangstelling voor het werk van Ortega omdat Spanje toen werd gezien als een traditioneel-katholiek land, nog niet verpest door industrialisatie en massificatie. De dichter Hendrik Marsman, die in 1933 een reis door Spanje maakte, had de boeken van Ortega gelezen en noemde hem begin 1936 een der beste essayisten van deze tijd. Als we Huizinga mogen geloven, maakte de Spaanse filosoof een ware triomftocht door Nederland en was hij er een baken in de storm. Het land was toen als de dood voor het opkomende nazisme evenals voor het rode gevaar. De Spaanse filosoof gaf er voordrachten aan verschillende universiteiten, hogescholen en culturele instellingen in Rotterdam, Delft, Leiden, Amsterdam en Den Haag. Deze evenementen groeiden uit tot grote gebeurtenissen, met tal van hoogwaardigheidsbekleders die aan de lippen van de spreker hingen, ook al begrepen ze pas wat hij gezegd had nadat ze de volgende ochtend de kranten hadden gelezen. Zijn roem in het Nederland van toen had Ortega voor een deel te danken aan de vertaler van zijn bekendste boek, La rebelión de las masas, de hispanist Johan Brouwer, ongetwijfeld een van de meest rocamboleske vertalers uit de twintigste eeuw. Deze Johan Brouwer (geboren in 1898) was tijdens zijn leven niet alleen een van de grootste Spanje-kenners maar ook een levende legende. Tijdens zijn studententijd was hij al betrokken geweest bij een moord. Volgens een Spaanse versie zou hij zijn hospita hebben omgebracht in ware Raskolnikow-stijl. Hij was bezeten door de lectuur van Schopenhauer en Nietzsche, maar las ook Dostojevski en Tourgenjew en wou weten of er zoiets bestond als een geweten, een vraag die hij dan in de praktijk zou hebben gebracht. Volgens de Nederlandse versie echter had hij met zijn broer en een derde betrokkene in 1922 een bank overvallen. Nadien zou hij samen met zijn broer deze medeplichtige vriend hebben omgebracht zodat deze hen niet meer kon gaan verklikken. Voor de rechtbank pleitte hij ontoerekeningsvatbaar omdat hij in een droomtoestand het slachtoffer zou geweest zijn van zijn obsessie. De rechtbank hield echter geen rekening met deze verzachtende omstandigheden en stuurde hem voor acht jaar naar de strafgevangenis van Leeuwarden, waar hij in 1928 na zes jaar vrij kwam wegens goed gedrag. Tijdens zijn gevangenisperiode had Brouwer zich op de Spaanse taal en letterkunde gestort en was gefascineerd geraakt door de Spaanse mystici Teresa de Avila en San Juan de la Cruz. De geschriften van deze mystici zouden hem troost bieden bij het verwerken van zijn schuldgevoelens. Hij bekeerde zich toen ook tot het katholicisme. In 1931 promoveerde hij aan de Universiteit van Groningen met een proefschrift over de Spaanse mystiek. Wou hij met dit doctoraat zijn misdaad verbergen of wou hij hierdoor zijn blazoen zuiveren? Want hierdoor was hij niet meer de moordenaar Brouwer maar doctor Brouwer en werd hij een gerespecteerde hoogleraar, een erudiete theoloog en historicus en een bekend schrijver. Althans volgens Spaanse bronnen. Volgens Nederlandse bronnen zag het sprookje er heel wat minder rooskleurig uit, want daar zou hij pas in 1939 benoemd zijn als leraar Frans aan een HBS in Utrecht omdat hij door zijn verleden nooit eerder een vaste benoeming had kunnen krijgen. WO II kwam weer roet in het eten gooien en zijn verleden zou weer opgerakeld worden. Betekende dit dat Brouwer er twee identiteiten op nahield, een voor Spanje en een voor Nederland? Dit is zeer waarschijnlijk, want het valt moeilijk te geloven dat een heer van stand als don José Ortega y Gasset ermee zou ingestemd hebben dat zijn meesterwerk zou worden vertaald door een crimineel, erger nog door een moordenaar en misschien een roofmoordenaar. Feit is dat Brouwer een van de 41

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Master in het vertalen

Master in het vertalen BRUSSEL t Master in het vertalen Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken Hogeschool Gent

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel Lieve Macken Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Parallel corpus Teksten + vertaling Gealigneerd op zinsniveau 10 miljoen woorden Nederlands Engels

Nadere informatie

Faculteit der Letteren - Formulier voor de beschrijving van modules

Faculteit der Letteren - Formulier voor de beschrijving van modules Faculteit der Letteren - Formulier voor de beschrijving van modules vakcode (in te vullen door BSZ) naam opleiding vaknaam Engelse vaknaam voertaal studiefase 1 Minor IO/IB French 1 Minor IO/IB Ba aantal

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Taaltovenaar en puzzelaar

Taaltovenaar en puzzelaar Taaltovenaar en puzzelaar Een interview met Linda Broeder door Margriet Schouten In dit interview vertelt Linda Broeder over het beroep vertalen. Zij spreekt over uiteenlopende zaken, zoals de voor- en

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

BENELUX RESEARCH PROJECT.

BENELUX RESEARCH PROJECT. BENELUX RESEARCH PROJECT INTRODUCTIE Ben jij een enthousiaste en ambitieuze student aan de RSM, ESE of een andere faculteit *? Ben jij op zoek naar een elective of extracurriculaire activiteit, en wil

Nadere informatie

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent

Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel. Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Multilinguaal & multifunctioneel Lieve Macken LT 3 Hogeschool Gent Dutch Parallel Corpus Parallel corpus Teksten + vertaling Gealigneerd op zinsniveau 10 miljoen woorden Nederlands

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016 LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur Academisch Jaar 2015-2016 Deze cursus biedt een intensieve maar gevarieerde inleiding tot een aantal belangrijke aspecten van de Italiaanse taal en cultuur.

Nadere informatie

WHY INVEST IN THE KORTRIJK REGION?

WHY INVEST IN THE KORTRIJK REGION? EN JUNE 24, 2011 Investment seminar WHY INVEST IN THE KORTRIJK REGION? On Friday 24th of June, the Kortrijk region organizes an investment seminar and network event for the economic representatives of

Nadere informatie

Genrekennis en het schrijven van vakteksten

Genrekennis en het schrijven van vakteksten Genrekennis en het schrijven van vakteksten Amos van Gelderen Kohnstamm Instituut, Universiteit van Amsterdam Lectoraat Taal, Hogeschool Rotterdam Werkconferentie Platform Taalgericht Vakonderwijs, Zeist

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

1. INFORMATICUS SOFTWAREONTWIKKELING (MARBIO-EDU-01)

1. INFORMATICUS SOFTWAREONTWIKKELING (MARBIO-EDU-01) Onderzoeksgroep Mariene Biologie Universiteit Gent werft aan (english version from page 4 onwards): 1. INFORMATICUS SOFTWAREONTWIKKELING (MARBIO-EDU-01) Uiterste inschrijvingsdatum: Sep 29, 2013 16:00

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie.

De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie. Lezing voor de studenten vertaling van HONIM www.honim.be Brussel 6 May 2002 De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie. De herlokalisatie van de productie van talen:

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis Kennisbasis Duits 8 juli 2009 Thema Categorie/kernconcept Omschrijving van de categorie / het kernconcept De student 1. Taalvaardigheden 1.1 De vaardigheden 1.1.1 beheerst de kijkvaardigheid en de luistervaardigheid

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

Common European Framework of Reference (CEFR)

Common European Framework of Reference (CEFR) Common European Framework of Reference (CEFR) Niveaus van taalvaardigheid volgens de Raad van Europa De doelstellingen van de algemene taaltrainingen omschrijven we volgens het Europese gemeenschappelijke

Nadere informatie

Niveaubepaling Nederlandse taal

Niveaubepaling Nederlandse taal Niveaubepaling Nederlandse taal Voor een globale niveaubepaling kunt u de niveaubeschrijvingen A1 t/m C1 doornemen en vaststellen welk niveau het beste bij u past. Niveaubeschrijving A0 Ik heb op alle

Nadere informatie

Rekenen: ook in de andere vmbo vakken

Rekenen: ook in de andere vmbo vakken Rekenen: ook in de andere vmbo vakken verdiepingsconferenties Freudenthal Instituut Korte inhoud werkgroep Het onderhouden en uitbreiden van rekenvaardigheden is een belangrijk thema in klas 3 en 4 van

Nadere informatie

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau Vaardigheden Wat zijn vaardigheden? Vaardigheden geven aan waar iemand bedreven in is. Ze zijn meestal aan te leren. Voorbeelden van vaardigheden zijn typen en kennis van het Nederlands. Wat meet Q1000

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2012 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Franse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 011 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Franse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

Tweetalig basisonderwijs in het Gooi. Learning Beyond Boundaries

Tweetalig basisonderwijs in het Gooi. Learning Beyond Boundaries Tweetalig basisonderwijs in het Gooi Learning Beyond Boundaries Tweetalig basisonderwijs in het Gooi Bent u op zoek naar een basisschool die tweetalig onderwijs in een internationale omgeving aanbiedt

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat.

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. A. LEER EN TOETSPLAN DUITS Onderwerp: Leesvaardigheid De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Vragen & Antwoorden EU aanbesteding Vertaaldiensten, ref.: COR/LEG/DM/NV 2012.19

Vragen & Antwoorden EU aanbesteding Vertaaldiensten, ref.: COR/LEG/DM/NV 2012.19 1. Om te voldoen dient de kandidaat min. 4 verschillende revisoren in vast dienstverband tewerk te stellen -> Moet dit 1 revisor zijn per doeltaal of mag er voor 1 doeltaal ook een revisor ontbreken? Wij

Nadere informatie

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK)

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK) A Beginnend taalgebruiker B Onafhankelijk taalgebruiker C Vaardig taalgebruiker A1 A2 B1 B2 C1 C2 LUISTEREN Ik kan vertrouwde woorden en basiszinnen begrijpen die mezelf, mijn familie en directe concrete

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL)

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Dr An Vanderhelst I. Een korte inleiding en beschrijving van het project Het volgende rapport is een verslag

Nadere informatie

Studiebegeleiding & tutoraat

Studiebegeleiding & tutoraat Studiebegeleiding & tutoraat Patricia Post-Nievelstein, Head Tutor, University College Utrecht Richard van den Doel, Senior Tutor, University College Roosevelt Oscar van den Wijngaard, Coordinator Academic

Nadere informatie

SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken. De paprika van het spreken. Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden!

SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken. De paprika van het spreken. Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden! De paprika van het spreken SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden! De fundamentals voor iedereen die wil leren spreken in het openbaar SpeakingNow

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid.

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Mijn hobby s zijn tennis en bridge. 48 jaar oud, licentiaat in de rechten, master in financiën, studies

Nadere informatie

U levert maatwerk, wij ook. Zakelijke taaltrainingen op maat.

U levert maatwerk, wij ook. Zakelijke taaltrainingen op maat. Klantbeoordelingen 2015 - zakelijke taaltrainingen januari t/m december 2015, n = 1.247 Klantenwaardering Vraagstelling Uitstekend Goed Voldoende Onvoldoende Slecht Wat vindt u van het gebruikte lesmateriaal?

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

VOORBEELD VAN FEEDBACKRAPPORT SELOR TAALTEST

VOORBEELD VAN FEEDBACKRAPPORT SELOR TAALTEST Dit rapport wordt ter informatie aangeboden om uit te leggen hoe Selor de taalcompetenties evalueert en hoe Selor feedback geeft in de feedbackrapporten voor kandidaten. Dit voorbeeld dekt niet alle mogelijke

Nadere informatie

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk)

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Naam: Mevrouw Bea Voorbeeld Adviseur: De heer Administrator de Beheerder Datum: 19 juni 2015 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op alle afgeronde onderdelen.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

TERMINOLOGICAL VARIATION IN

TERMINOLOGICAL VARIATION IN FACULTEIT Letteren en Wijsbegeerte Vakgroep Toegepaste Taalkunde TERMINOLOGICAL VARIATION IN MULTILINGUAL EUROPE. THE CASE OF ENGLISH ENVIRONMENTAL TERMINOLOGY TRANSLATED INTO DUTCH AND FRENCH Proefschrift

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

ADRES: Rozenlaan 37, 9800 DEINZE GEB.DATUM: 03.02.1961 TEL/FAX: 09/ 380 17 98 BURG.STAND: Gehuwd GSM: 0477/38.78.21 e-mail: maja.koitsjeva@skynet.

ADRES: Rozenlaan 37, 9800 DEINZE GEB.DATUM: 03.02.1961 TEL/FAX: 09/ 380 17 98 BURG.STAND: Gehuwd GSM: 0477/38.78.21 e-mail: maja.koitsjeva@skynet. CURRICULUM VITAE NAAM: KOITSJEVA Maja Georgieva NATIONALITEIT: Belg. ADRES: Rozenlaan 37, 9800 DEINZE GEB.DATUM: 03.02.1961 TEL/FAX: 09/ 380 17 98 BURG.STAND: Gehuwd GSM: 0477/38.78.21 e-mail: maja.koitsjeva@skynet.be

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

De Bem SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING

De Bem SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING De Bem JAARGANG 5 2014-2015 8 september 2014 3 SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING De Bem is met het plan voor het starten van de Bem Academy geselecteerd voor de landelijke wedstrijd Onderwijs Pioniers.

Nadere informatie

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing International Office Saxion University of Applied Sciences

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken. De paprika van het spreken. Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden!

SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken. De paprika van het spreken. Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden! De paprika van het spreken SpeakingNow Vlot en overtuigend spreken Als je de aandacht wilt... Als je de aandacht wilt houden! De fundamentals voor iedereen die wil leren spreken in het openbaar SpeakingNow

Nadere informatie

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Presentatie 21 maart 2013 Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Luc Kleijnen Food2Market Innovatie training 1 Bouwen aan Innovatie - Over Altuïtion (1) Opgericht in 1997: 30 engagement

Nadere informatie

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten studiegebied studiegebied O P L E I D I N G E N I N A S S O C I A T I E K. U. L. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven 3 academische bachelor- en masteropleidingen Sint-Lucas Beeldende Kunst Gent

Nadere informatie

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip Tussendoelen Latijn ( vwo ) Latijn havo/vwo onderbouw K = gericht op voorbereiding op deze vakken in bovenbouw (Turquoise) KGV= gericht op algemene gymnasiale vorming (Zilver) = K = Kgv Taalsysteem Vocabulaire

Nadere informatie

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs)

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs) Overzicht internationale competenties (ICOMs) Competentieveld Algemeen Internationale competentie (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project Omschrijving Competenties die worden

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/94829

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011 Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2011 Opleidingsspecifiek deel Masteropleiding: Engelse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13 van

Nadere informatie

SSamenvatting. 1. Introductie

SSamenvatting. 1. Introductie S 1. Introductie PowerPoint is niet meer weg te denken bij presentaties. Het programma kende wereldwijd meer dan 200 miljoen gebruikers in 2012. Sommigen wenden het aan voor hun colleges, anderen voor

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Need To Know info Introductie Kennismaking Opzet van colleges, hoe wordt er getoetst Wat gaan we de

Nadere informatie

Master in de meertalige communicatie

Master in de meertalige communicatie BRUSSEL t Master in de meertalige communicatie Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als

Nadere informatie

1 JOURNALISTIEK. Opleidingsonderdeel andere instelling

1 JOURNALISTIEK. Opleidingsonderdeel andere instelling Artesis Hogeschool (nu UA) Bachelor in de productontwikkeling Algemene economie 3 Economische inzichten Artesis Hogeschool (nu UA) Bachelor in de productontwikkeling Bedrijfseconomie 3 Economische inzichten

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

LTX016B05. Nieuwe ontwikkelingen in de syntaxis. College 13 (slot)

LTX016B05. Nieuwe ontwikkelingen in de syntaxis. College 13 (slot) LTX016B05 Nieuwe ontwikkelingen in de syntaxis College 13 (slot) 2/69 Vandaag: vierde college Minimalisme (4/4) 3/69 Minimalisme! voortzetting van de generatieve syntaxis (1991-heden)! kernidee: de grammatica

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Belgisch Historisch Instituut te Rome

Belgisch Historisch Instituut te Rome Belgisch Historisch Instituut te Rome BEURSAANVRAAG VOOR EEN STUDIEVERBLIJF IN ITALIE RICHTLIJNEN : Verzoek dit formulier in te vullen, te ondertekenen en door te sturen aan Prof.dr. Georges Declercq Penningmeester

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie