EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT"

Transcriptie

1 - PRAKTISCHE AANBEVELING CSS13 - EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT Ons gedrag ten pzichte van verwarmings- en kelingsinstallaties in vraag stellen PRINCIPES Het thermisch cmfrt is waarschijnlijk een van de elementen waaraan wij nmiddellijk denken als het gaat ver het cmfrt in een gebuw. Een gevel van warmte creëren in de winter en ververhitting vrkmen in de zmer, zijn reeds geruime tijd een grte zrg vr architecten en studiebureaus. Het begrip thermisch cmfrt valt echter niet eenvudig te definiëren en dus te garanderen en is iets dat zich niet beperkt tt temperatuur. Al te vaak hebben architecten de zrg vr het "thermisch cmfrt" drgeschven naar verwarmingstechnici en installateurs van aircnditining. En deze laatsten hebben zich te vaak verschlen achter het eenvudige cncept "22 graden het hele jaar dr". Een dergelijke regeling is misschien niet altijd het meest cmfrtabel, maar ngetwijfeld wel het meest energieverspillend. In deze fiche wrdt aangetnd dat thermisch cmfrt een ingewikkeld begrip is en wrden enkele denkpistes ver het nderwerp aangereikt. INDICATOREN Om het gevel van cmfrt bjectief te beschuwen, bestaan verschillende indicatren: De luchttemperatuur is de meest gebruikte waarde, maar alleenstaand is het geen perfecte weerspiegeling van het gevel van cmfrt, hewel het de belangrijkste parameter is. Aanduidingen als het PMV (Predicted Mean Vte) en het PPD (Percentage f peple dissatisfied) geven het gevel van cmfrt beter weer, maar de berekening ervan is ingewikkeld. Er wrdt rekening gehuden met de vlgende elementen: de luchttemperatuur, de temperatuur van de wanden, de luchtvchtigheid, de luchtverplaatsingen, het metablisme van de gebruikers en hun kleding. Een nieuwe benadering prbeert verschillen in een cmfrtabele temperatuur te definiëren p basis van grtschalige statistische studies (therie van het adaptieve cmfrt, zie verder). Deze aanpak biedt ntwerpers leidraden die zwel gemakkelijk bruikbaar zijn als gesteld p een wetenschappelijke basis. Op die manier kunnen de resultaten van de berekeningen p basis van de aanduidingen PMV en PPD genuanceerd wrden, aangezien de verschillen in cmfrtabele temperatuur vr verschillende srten van ruimten (mmenteel bureaus met aircnditining en verluchte bureaus, misschien later vr wningen) gedefinieerd wrden. Z wrdt nrechtstreeks rekening gehuden met parameters als temperatuur van de wanden en luchtverplaatsing. BLZ. 1 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

2 DOELSTELLINGEN In het kader van de buw van kleine gebuwen, en van wningen in het bijznder, zu het niet redelijk zijn m criteria vr cmfrt in cijfers uit te drukken, zals in het verleden vaak het geval was. Wij gaan er immers van uit dat de persn die zijn gevel van cmfrt het beste tt uitdrukking kan brengen, de gebruiker zelf is. De minimale delstelling van de ntwerper kan enkel zijn dat "gedurende heel het jaar cmfrt gewaarbrgd met wrden", een bijkmende delstelling kan zijn dat daarbij "de energieksten z laag mgelijk meten liggen". Daarm hebben we een reeks aanbevelingen vastgelegd: Minimum: Een "warmtestrategie" bepalen, zals uitgelegd in een aparte fiche. Rekening huden met het zmercmfrt dr een kudestrategie te bepalen (zie aparte fiche). Aangeraden: Tijdens de schets met de architect stilstaan bij de manier waarp het prject een invled uitefent p de verschillende elementen die meespelen in het gevel van thermisch cmfrt: luchttemperatuur, temperatuur van de wanden, vchtigheid, luchtverplaatsing. Bij die verweging met hij k het type van gebruiker en activiteiten in aanmerking nemen. Optimaal: Een studie uitveren dr een dynamische simulatie zdat deze parameters in verschillende meterlgische mstandigheden cijfermatig wrden geëvalueerd. Dit is echter een zdanig cmplex prces dat het enkel uitverbaar is vr vrij grte prjecten (huizenblkken, kantrgebuwen, rusthuizen, enz.). Deze instrumenten vallen dus buiten het kader van deze handleiding. KEUZE-ELEMENTEN TECHNISCHE ASPECTEN > De parameters die het thermisch cmfrt beïnvleden De criteria vr cmfrt die bij architecturaal design het vaakst gebruikt wrden, gaan terug p het werk van Fanger. Hij heeft een therie ntwikkeld waarbij het thermisch cmfrt afhankelijk is van zes parameters: Het metablisme: het gaat m de prductie van interne warmte in het menselijk lichaam waardr een temperatuur van 36,7 C behuden wrdt. Wanneer een persn in beweging is, kmt er, naast het basismetablisme van een lichaam in rust, k een werkmetablisme dat vereenkmt met zijn specifieke activiteit. Een eenheid genaamd "met" werd gecreëerd m dat metablisme aan te duiden; Kleding: vrmt een thermische weerstand vr de warmteverschillen tussen het huidppervlak en de mgeving, net zals de islatie van een huis een thermische weerstand vrmt die de warmte binnenhudt; Luchttemperatuur (afgekrt Tl); De temperatuur van de wanden (Tw): p een vereenvudigde manier definieert men de aangevelde cmfrttemperatuur (Tc) (k wel resulterende temperatuur f peratieve temperatuur genemd) rekening hudend met de temperatuur van de muren: Tc = (Tl + Tw)/2; Relatieve luchtvchtigheid (RL): de verhuding, uitgedrukt in percenten, tussen de heveelheid water in de lucht bij de luchttemperatuur Tl en de maximale heveelheid water die bij dezelfde temperatuur aanwezig kan zijn als de lucht verzadigd is; Luchtsnelheid: deze parameter beïnvledt de warmte-uitwisseling dr cnvectie. In een gebuw mag de luchtsnelheid in de praktijk niet meer bedragen dan 0,2 m/s. Vanaf die snelheid velt een persn de beweging van de lucht. De ntwerpers van mechanische ventilatiesystemen prberen dan k m die snelheid niet te verschrijden. Gezien de invled van de wind en van temperatuur p de luchtcirculatie is het bij een natuurlijke, hygiënische ventilatie van gebuwen meilijker m de luchtsnelheid te bepalen. Bij natuurlijke ventilatie zu een juiste dimensinering van BLZ. 2 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

3 ventilatren en schrstenen te grte luchtstrmen meten vermijden. Smmige verluchtingskleppen in ramen zijn bvendien zelfregulerend in functie van de windsterkte, wat een bijkmende zekerheid vrmt. Op basis van deze therie en van nderzek in ruimtes met aircnditining, werden criteria vr cmfrt vastgelegd, die PPD en PMV genemd werden. De vrspelde gemiddelde waardering (PMV - Predicted Mean Vte) is een evaluatie p basis van statistische berekeningen van de gemiddelde mening, uitgedrukt dr een grte grep persnen ver het gevel van thermisch cmfrt, waarbij de vlgende schaal wrdt gebruikt : Een PMV van nul betekent een ptimaal thermisch cmfrt. Een negatief PMV betekent dat de temperatuur lager ingeschat wrdt dan de ideale temperatuur, die een ptimaal gevel van cmfrt zu geven met het g p de luchtstrmen, de straling van de wanden van de ruimte, enz. Omgekeerd betekent een psitief PMV dat de luchttemperatuur hger ligt dan wat als cmfrtabel aangeveld wrdt. Men gaat ervan uit dat thermisch cmfrt zich bevindt tussen het aanvelen van een lichte kelte tt het aanvelen van een lichte warmte, met andere wrden van -1 tt +1. Bij een gegeven PMV in een precieze thermische situatie, geeft het PPD (Predicted Percentage Dissatisfied) het percentage van ntevreden persnen aan. Het is dus een andere manier m hetzelfde resultaat uit te drukken. Wanneer we het PMV kennen, kunnen we p nderstaande figuur nmiddellijk het PPD aflezen. Als het PMV bijvrbeeld -1 f +1 bedraagt, tnt het PPD aan dat bijna 25% van de bevlking waarschijnlijk niet tevreden zal zijn. Om een PPD van maximaal bijvrbeeld 10% te behalen, met het PMV zich bevinden tussen -0,5 en +0,5. Ten sltte kunnen we vaststellen dat er bij een PMV van 0, dus bij een ptimaal thermisch cmfrt, ng steeds 4% ntevredenen zijn. De berekening van het PPD f PMV in functie van klimaatparameters zals de temperatuur, de luchtvchtigheid en de luchtstrmen, en van menselijke parameters zals de kleding en het metablisme, is te verregaand in het kader van deze fiche. De geïnteresseerde lezer wrdt drverwezen naar de bibligrafie. BLZ. 3 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

4 > Verband temperatuur relatieve luchtvchtigheid De relatieve luchtvchtigheid, uitgedrukt in een percentage, is de heveelheid water die aanwezig is in de lucht in de vrm van damp. 0% kmt vereen met een perfect drge lucht, 100% met een verzadigde lucht die p het punt staat te cndenseren. De heveelheid water in de lucht is k p een andere manier uit te drukken, namelijk in abslute luchtvchtigheid, in gram water per kilgram lucht. He warmer de lucht, he meer damp hij kan bevatten vr zijn verzadigingspunt bereikt is. Eenzelfde abslute luchtvchtigheid kmt dus vereen met verschillende niveaus van relatieve luchtvchtigheid, afhankelijk van de luchttemperatuur. In termen van relatieve luchtvchtigheid staan waarden van 40 tt 60% vr een ptimaal cmfrt, waarden van 30 tt 70% vr een ged cmfrt. Het verband tussen temperatuur, abslute luchtvchtigheid en relatieve luchtvchtigheid wrdt vrgesteld in het diagram van Mllier. Een vrbeeld? Indien men uitgaat van een luchtmassa van 25 C en een relatieve luchtvchtigheid van 50% (10 g/kg) dan zal, wanneer deze lucht afkelt tt 22 C, de relatieve luchtvchtigheid tt 70% stijgen. En als de lucht tt nder 14 C afkelt, zal de relatieve luchtvchtigheid stijgen tt 100% - het punt van verzadiging - en zal het teveel aan water cndenseren. > De therieën van het "adaptief" cmfrt De therie van het adaptief cmfrt nderscheidt zich van die van Fanger dr de twee vlgende aspecten erbij te betrekken: de aanpassing aan het weer en de mgelijkheid tt interactie. Aanpassing aan het weer? De situatie die dr de gebruiker van een gebuw als cmfrtabel aangeveld wrdt, verandert nder invled van zijn lichamelijke ervaring (acclimatisatie) en van zijn verwachtingen (gewnte). De acclimatisatie kan nderverdeeld wrden in drie gebieden: 1. Op het vlak van gedrag: hier gaat het m alle bewuste en nbewuste wijzigingen van het gedrag als reactie p een aangevelde situatie: verandering van kleding, van psitie, drinken van warme f kude dranken, verplaatsing naar een andere plaats. Hier kan men k melding maken van technlgische wijzigingen zals het penen f sluiten van vensters, het aanzetten van een verwarming, f culturele wijzigingen zals BLZ. 4 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

5 een ander uurrster (de befaamde mediterrane siësta), kledingcdes f andere. Anderzijds maakt de anticipatie p een bepaald klimaat tleranter. Bij de vrspelling van een hitteglf verdag kan men s mrgens reeds zijn kleding aanpassen. 2. Op fysilgisch vlak: na verlp van enkele dagen f weken kan men een gewijzigde reactie van het lichaam vaststellen ten pzichte van eenzelfde buitenmgeving. Z verandert bijvrbeeld de temperatuur van de huid f het metablisme m zich te beschermen tegen de kude. In de zmer verhgt de capaciteit van transpiratie, evenals het transpirerende ppervlakte van het lichaam. Ok de snelheid van het hart kan afnemen. 3. Op psychlgisch vlak: psychlgen hebben aangetnd dat de hinderlijke testanden, zals ververhitting, als minder ncmfrtabel waargenmen wrden indien de persn daarp cntrle heeft f denkt te hebben. Het argument kan k mgekeerd wrden: als de gebruiker geen enkele cntrle heeft p zijn mgeving, zals in bepaalde systemen met aircnditining, tnt hij zich uiterst nverdraagzaam bij het kleinste verschil in zijn niveau van cmfrt. Anderzijds zrgt de anticipatie p een bepaald klimaat ervr dat mensen verdraagzamer staan ten pzichte van extreme mstandigheden. Het lijkt erp dat een verrassingseffect bij veranderende weersmstandigheden slechter beleefd wrdt dan een vrspelde wijziging. De mgelijkheid tt interactie? Men kan het k "de mgelijkheid tt actie" f "cntrle ver de situatie" nemen. Vrbeelden hiervan zijn de mgelijkheid vr de gebruiker m jalezieën neer te laten pdat hij niet meer in de zn zit, m deuren f vensters te penen m een luchtstrm van buitenaf te cntrleren, Dankzij die aanpassingen kan hij een cmfrtabele situatie behuden in een mgeving die, p papier, ncmfrtabel lijkt. Op basis van die cncepten zijn vier klassen van cmfrt vastgesteld en uitgebeeld in nderstaande grafieken, uitgedrukt in luchttemperatuur. Klasse A "heel cmfrtabel": het binnenklimaat van een ruimte blijft altijd tussen de lijnen die minstens 90% tevredenheid uitdrukken; Klasse B "cmfrtabel": het binnenklimaat van een ruimte blijft altijd tussen de lijnen die minstens 80% tevredenheid uitdrukken; Klasse C "ncmfrtabel": het binnenklimaat van een ruimte blijft altijd tussen de lijnen die minstens 65% tevredenheid uitdrukken; Klasse D "heel ncmfrtabel": het kan vrkmen dat het binnenklimaat dr meer dan 35% van de gebruikers als ncmfrtabel wrdt aangeveld. Die grenswaarden wrden uitgedrukt in functie van een referentietemperatuur die een gemiddelde is van de temperatuur van de vrige dagen: T e, ref = ( T T T T ) 1 gem_ dag gem_ gisteren gem_ eergisteren gem_ eereergisteren 2.4 BLZ. 5 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

6 Brn: Alter-clim, sftware ntwikkeld dr Leefmilieu Brussel Marges van cmfrt wanneer de gebruiker ver een mgelijkheid beschikt zijn mgeving te beïnvleden MILIEUASPECTEN Brn: Alter-clim, mdule ntwikkeld dr Leefmilieu Brussel Marges van cmfrt wanneer de gebruiker zijn mgeving niet kan beïnvleden Achter het gevel van cmfrt schuilt de manier waarp de installatie geregeld wrdt. Afhankelijk van zijn gevelens en zijn specifieke situatie in de ruimte waarin hij zich bevindt, met de gebruiker zelf de mstandigheden die hij als cmfrtabel aanvelt, kunnen vastleggen aan de hand van het regelsysteem. Welnu, een verandering van 1 C van de kamertempera tuur in vergelijking met een aanbeveling van 20 C wanneer er met wrden verwarmd, leidt t t een verschil in verbruik van minstens 7%. De hier beschreven redenering heeft dus mgelijk een aanzienlijke invled p het milieu. Het infrmeren van gebruikers en hun ged begrip van het regelsysteem zijn dan k van drslaggevend belang. BLZ. 6 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

7 SOCIALE EN CULTURELE ASPECTEN > Cmfrt vr iedereen De marges van cmfrt verschillen vlgens de leeftijd. Oudere f verzwakte persnen f jnge kinderen zijn zwel geveliger vr kudere temperaturen als vr hitteglven. Ten gevlge van de hitteglven van de vrbije jaren heeft er een bewustwrding van dit fenmeen plaatsgevnden en zijn preventieve plannen uitgewerkt m de hitteglven het hfd te bieden. In het kader van een duurzame buw met rekening wrden gehuden met de specifieke beheften van die persnen. Z kan men er bijvrbeeld p letten dat in elke wning een kamer vrzien wrdt, een slaapkamer bijvrbeeld, die tijdens hitteglven frisser blijft dan de rest van de wning, dankzij een nrdelijke ligging, minder ramen en een grte thermische massa. Idealiter is in die kamer k water vrhanden. Afhankelijk van de activiteit verschillen de criteria vr cmfrt. De nderstaande waarden kmen uit het Algemeen Reglement vr de Arbeidsbescherming: Minimum Maximum Heel licht werk 20 C 30 C Licht werk 18 C 30 C Halfzwaar werk 15 C 26,7 C Zwaar werk 12 C 25 C > De gebruiker p zijn verantwrdelijkheid wijzen Aangezien de gebruiker het best geplaatst is m zijn cmfrt in te schatten, is het nrmaal dat hij betrkken wrdt bij het beheer van het binnenklimaat van het gebuw. Die respnsabilisering met echter gepaard gaan met infrmatie ver het ged beheer van installaties en met een bewustwrding met betrekking tt hun invled p het milieu. Het "cntrleren" is dus niet in alle ruimtes aan te bevelen. Bijvrbeeld in drgangen f in ruimtes waarvan het niet duidelijk is aan wie ze "tebehren" (gangen in kantrgebuwen, hallen van flatgebuwen, wacht- f vergaderkamers), kunnen de negatieve gevlgen van een plaatselijke cntrle zwaar drwegen. Cntrle dr de gebruiker zelf is wel aangewezen in wningen, kantren, winkels, enz. IN DE PRAKTIJK Maatregelen meten wrden genmen in de verschillende ntwikkelings- en realisatiestadia van het prject. De meeste wrden gedetailleerd beschreven in specifieke fiches: SCHETS Zeker bij buw, indien mgelijk bij renvatie: Een kudestrategie bepalen: znwering aanbrengen, mgelijkheid tt s nachts intensief te verluchten, vldende thermische massa vrzien, enz. Een warmtestrategie bepalen: znnewarmte pvangen, die warmte bewaren dankzij een gede islatie en een thermische massa, enz. Minstens één ruimte vrzien die bescherming biedt bij hitte Rekening huden met het type gebruiker en activiteit VOORONTWERP Bij nieuwbuw: kude wanden vermijden dr een gede islatie en de keuze van gede beglazing. Bij renvatie: bij vrkeur een islatie van buitenaf f dr het pvullen van een spnning m kude wanden te vermijden, terwijl de thermische inertie behuden blijft. Wanneer enkel islatie van binnenuit mgelijk is, wanneer de andere wanden van het gebuw licht zijn en de znnestraling aanzienlijk kan zijn, kan het de vrkeur BLZ. 7 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

8 verdienen de muren niet te isleren m het zmercmfrt niet p de helling te zetten. Die verweging met echter geval per geval gemaakt wrden. In elke ruimte de mgelijkheid vrzien m vensters te penen. UITVOERINGSONTWERP, DOSSIER VOOR DE BOUWVERGUNNING De thermische installaties z ged mgelijk dimensineren. De ventilatie z ntwerpen dat ncmfrtabele luchtstrmen vermeden wrden: de ventilatren hg geneg plaatsen, juist gedimensineerd, bven de radiatren. Eventueel kan een systeem vr de terugwinning van warmte geplaatst wrden zdat de verse binnenkmende lucht niet te kud is. De verwarming en eventuele aircnditining meten z kunnen wrden geregeld dat de gebruiker een beduidende speelruimte heeft m het binnenklimaat aan zijn vrkeur aan te passen. In elke ruimte met er een cntrle-element vr de temperatuur zijn, zals een thermstatische kraan p de radiatren. TOEZICHT OP DE WERKZAAMHEDEN Kudebruggen vermijden. Zrgen vr een gede uitvering van de luchtdichtheid. OPLEVERING EN INGEBRUIKNAME Een luchtdrukpref uitveren m de kwaliteit van de luchtdichtheid na te gaan (zie fiche ENE10 "Een gede luchtdichtheid van de gebuwschil verzekeren"). Aan de gebruiker de werking van de instrumenten vr de temperatuurregeling en vr de kudestrategie uitleggen (thermstaat, enz.). Zrgen vr een begrijpelijke gebruiksaanwijzing vr de gebruiker. De gebruiker infrmeren ver de verschillende parameters die een invled hebben p het cmfrt m z zijn keuze vr temperatuurregeling en latere ingrepen in het gebuw te leiden. AANVULLENDE INFORMATIE ANDERE AANDACHTSPUNTEN Hier vlgt een lijst met fiches waarin thermisch cmfrt aan bd kmt: ENE02 Een warmtestrategie ntwikkelen ENE03 Een kudestrategie ntwikkelen ENE10 Een gede luchtdichtheid van de gebuwschil verzekeren ENE15 Efficiënte regeling van de verwarmingsinstallatie Hier vlgt een lijst met fiches ver andere aspecten aangaande het algemeen aanvelen van cmfrt: CSS00 - Cmfrt en gezndheid van de bewner Algemeen CSS05 - Het akestische cmfrt verzekeren CSS06 - Optimalisatie van het natuurlijke licht CSS07 - Een gede luchtkwaliteit verzekeren BLZ. 8 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

9 BIBLIOGRAFIE Infrmatiebrnnen ver thermisch cmfrt: Alter-clim: hulpmiddel vr het ntwerpen van natuurlijk gekelde ruimtes: Energie+: Elisabeth Gratia, AMCO2361 Physique appliqué au bâtiment ntities bij de cursus, Université cathlique de Luvain, nline te raadplegen p Officiële en nrmatieve teksten: Algemeen Reglement vr de Arbeidsbescherming, te raadplegen p de site van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sciaal Overleg: Prject vr de Eurpese nrm pren "Criteria fr the Indr Envirnment including thermal, indr air quality, light and nise" BLZ. 9 VAN 9 EEN NIEUWE DEFINITIE VAN THERMISCH COMFORT FEBRUARI 2007

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN - - EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN PRINCIPES BENADERING Een efficiënt en vrdelig systeem kiezen m warmte uit te stralen Naast de prductiewijze, een kwaliteitsvlle verdeling en een efficiënte regeling,

Nadere informatie

EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN

EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN PRINCIPES BENADERING Wintercmfrt gegarandeerd tegen een z laag mgelijk energieverbruik Als je een gebuw buwt f renveert, wil je cmfrt bieden, zwel tijdens de winter als

Nadere informatie

HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN

HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN - - HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN Het algemeen rendement van de verwarmingsinstallatie verbeteren dr te zrgen vr een efficiënte verdeling van de energie PRINCIPES BENADERING Naast

Nadere informatie

ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE

ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE Zware materialen kiezen en ze in rechtstreeks cntact laten met de mgeving van het lkaal, m te beschikken ver een gede thermische buffer PRINCIPES BENADERING Om tijdens de

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN KOUDEBRUGGEN BEPERKEN Details ntwerpen die de cntinuïteit van de thermische islatie garanderen, een crrecte tepassing p de werf garanderen en de bestaande kudebruggen pheffen PRINCIPES BENADERING Kudebruggen

Nadere informatie

DE "MANUELE VENTILATIE" OPTIMAAL ORGANISEREN

DE MANUELE VENTILATIE OPTIMAAL ORGANISEREN - - DE "MANUELE VENTILATIE" OPTIMAAL ORGANISEREN Wanneer en he lang meten kamers verlucht wrden wanneer er geen installatie vr hygiënische ventilatie aanwezig is? PRINCIPES CONTEXT De luchtkwaliteit hangt

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE - - EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE Een ged geregeld verwarmingssysteem zrgt vr een ideaal evenwicht tussen de behefte aan energie en de werkelijk geprduceerde heveelheid warmte PRINCIPES

Nadere informatie

EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN

EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN PRINCIPES BENADERING EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN Gegarandeerd zmercmfrt met een z laag mgelijk energieverbruik De terugkerende hitteglven van de afgelpen jaren heeft ervr gezrgd dat het zmercmfrt een

Nadere informatie

EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN

EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN Verntreinigende stffen vermijden en zrgen vr vldende luchtverversing m de luchtkwaliteit te garanderen PRINCIPES BENADERING De luchtkwaliteit in gebuwen is vaak slechter

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar Fabels in islatieland Wat waar is f niet waar Fabels verleven de tijden. Sms is dat ged. Maar het kan k verkeerd uitpakken. Eind jaren '70 bracht Sven (Stichting vrlichting energiebesparing nederland)

Nadere informatie

Opleiding. Elektromechanica. Code + officiële benaming van de module. Db1 Verwarmings- en koeltechniek 1. Academiejaar 2015-2016.

Opleiding. Elektromechanica. Code + officiële benaming van de module. Db1 Verwarmings- en koeltechniek 1. Academiejaar 2015-2016. Opleiding Elektrmechanica Cde + fficiële benaming van de mdule Db1 Verwarmings- en keltechniek 1 Academiejaar 2015-2016 Semester 1 Studiemvang 6 studiepunten Ttale studietijd: 120 Aantal lestijden 80 Aandeel

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

Ontdekken van talenten jouw woorden, jouw verhaal

Ontdekken van talenten jouw woorden, jouw verhaal Ontdekken van talenten juw wrden, juw verhaal Methdiek Omschrijving: Kunnen werken met je talenten geeft mensen energie, weerbaarheid en veerkracht. Via deze methdiek wrden teams uitgendigd m hun talenten

Nadere informatie

Project Claes Luc - BPC

Project Claes Luc - BPC X-ECO Ing. Gert Vanden Ber Lenard Meesstraat 16 3970 Lepldsburg 0472-32.20.98 www.x-ec.net Prject Claes Luc - BPC EPB ENERGIE PRESTATIE EN BINNENKLIMAAT Nieuwbuwwning Ligging: Steenweg 273, 3570 Alken

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

De burgemeester, het college en de raad van de gemeente Muiden;

De burgemeester, het college en de raad van de gemeente Muiden; Vrbeeld handvest De burgemeester, het cllege en de raad van de gemeente Muiden; Gelet p artikel 169, tweede en derde lid, en artikel 180, tweede en derde lid, Gemeentewet; Hebben de vlgende uitgangspunten

Nadere informatie

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN XCDC Trading & Cnsultancy B.V.B.A. B-8780 Ostrzebeke 1. Algemeen CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN Vanaf 1 st juli 2014 is de CE MARKERING van buwprducten die nder een geharmniseerde nrm vallen,

Nadere informatie

OPTIMAAL ONTWERPEN VAN VENSTERS

OPTIMAAL ONTWERPEN VAN VENSTERS OPTIMAAL ONTWERPEN VAN VENSTERS De ptimale glasppervlakte vinden vereenkmstig de riëntaties en het srt lkaal, en de adequate srt beglazing kiezen vr een ptimaal lichtcmfrt en akestisch cmfrt PRINCIPES

Nadere informatie

Hergebruikinitiatieven

Hergebruikinitiatieven Hergebruikinitiatieven Principe: materialen en verpakkingen hergebruiken vr ze afval wrden Hergebruik betekent de terugwinning en het hergebruik van prducten f nderdelen ervan: hergebruik van de verschillende

Nadere informatie

OPTIMALISATIE VAN HET NATUURLIJK LICHT

OPTIMALISATIE VAN HET NATUURLIJK LICHT - OPTIMALISATIE VAN HET NATUURLIJK LICHT De vrm en de ppervlakte van de peningen bepalen, evenals de binnenhuisinrichting, vr ptimaal lichtcmfrt en gebruik van natuurlijk licht PRINCIPES BENADERING Het

Nadere informatie

PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - PRAKTISCHE AANBEVELING ENE13 - DE JUISTE ZONWERING

PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - PRAKTISCHE AANBEVELING ENE13 - DE JUISTE ZONWERING - - DE JUISTE ZONWERING Het binnenkmend znlicht tijdens de zmer beperken en prfiteren van de warmte tijdens de winter PRINCIPES BENADERING Het znlicht dat binnenkmt in een gebuw mag dan wel het verwarmingsverbruik

Nadere informatie

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4 ACT in LOB Werkbladen Tlkit De infrmatietrechter Deze tl helpt je m de grte heveelheid infrmatie ver studiekeuze vr jezelf behapbaar te maken. Je kunt p verschillende niveaus met de infrmatie ver studies

Nadere informatie

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken.

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken. 5.2.7 Energie Wat is het thema en waarm is het belangrijk? Het thema energie gaat ver het gebruik van energie in de gebuwde mgeving vr verwarming, keling, verlichting en industriële en agrarische prcessen.

Nadere informatie

Energie besparen door een correcte regeling van de verwarmingsinstallatie: praktijkvoorbeeld in een basisschool

Energie besparen door een correcte regeling van de verwarmingsinstallatie: praktijkvoorbeeld in een basisschool Energie besparen dr een crrecte regeling van de verwarmingsinstallatie: praktijkvrbeeld in een basisschl 1. INLEIDING Veel verwarmingsinstallaties in schlgebuwen draaien p vlle teren, k wanneer er geen

Nadere informatie

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD Sinds 1 september 2004 kan elke schl een uderraad prichten vlgens het participatiedecreet. Het schlbestuur is verplicht m een uderraad p te richten als 10% van de uders er

Nadere informatie

ZORGEN VOOR EEN INTENSIEVE LUCHTVERVERSING

ZORGEN VOOR EEN INTENSIEVE LUCHTVERVERSING Om nline kennis te maken met de nieuwe versie 2016 van de Gids Duurzame Gebuwen, surft u naar: http://www.gidsduurzamegebuwen.brussels - - ZORGEN VOOR EEN INTENSIEVE LUCHTVERVERSING In het kader van een

Nadere informatie

AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP

AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP Inleiding PS-Acustics BVBA Alle rechten vrbehuden. Niets uit deze uitgave mag wrden vermenigvuldigd en/f penbaar gemaakt wrden dr middel van druk, ftkpie, micrfilm, elektrnisch

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Project Be Home 3 woningen

Project Be Home 3 woningen X-ECO Ing. Gert Vanden Ber Lenard Meesstraat 16 3970 Lepldsburg 0472-32.20.98 www.x-ec.net Prject Be Hme 3 wningen EPB ENERGIE PRESTATIE EN BINNENKLIMAAT Ligging: Pater Asteerstraat 45 47 49 3970 Lepldsburg

Nadere informatie

Richtlijnen functioneringsgesprek evangelist. Versie 1.0

Richtlijnen functioneringsgesprek evangelist. Versie 1.0 Richtlijnen functineringsgesprek evangelist Versie 1.0 Datum: mei 2015 1. Inleiding In deze brchure krijgt u een praktische handreiking met betrekking tt het huden van een functineringsgesprek met een

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

Openwerf Scheldehoek 10A

Openwerf Scheldehoek 10A Openwerf Scheldehek 10A Het gebuw Deze halfpen bel etage BEN-wning bestaat uit 3 verdiepingen, met de leefruimte en keuken p de eerste verdieping. Grte glaspartijen p Westen en Nrden geven een practig

Nadere informatie

Kantines tegen voedselverspilling

Kantines tegen voedselverspilling Kantines tegen vedselverspilling Principe: zwel klanten als kantinepersneel aanspren m vedselverspilling te verminderen Kantines van administraties, ng's, schlen f bedrijven zijn plekken waar grte heveelheden

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

De gastouder schept een vertrouwde en familiare opvang omgeving voor het gastkind

De gastouder schept een vertrouwde en familiare opvang omgeving voor het gastkind Gastuderbureau Kindvriendelijk PEDAGOGISCH BELEID Inleiding Kinderpvang is een kwestie van vertruwen. Vraaguders vertruwen de gastuders en het gastuderbureau hun allerliefste bezit te. Zij meten de zekerheid

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling Prtcl bij het verlijden van een gezinslid van een leerling Algemeen: Er wrden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het lcatie aanspreekpunt f de directeur meldt alleen dat nze 1 ste zrg de nabestaanden

Nadere informatie

Analytische boekhouding

Analytische boekhouding Analytische Bekhuding Analytische bekhuding 1 Vrbereiding... 2 1.1 Dssier instellingen... 2 1.2 Analytische rekeningen maken... 3 2 Analytisch beken... 4 2.1 Kppeling... 5 2.2 Bekingsvrstellen (mdellen)...

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk Zrgplan Naam Adres Uitgerekende datum Administratienummer Naam en adres verlskundige praktijk datum tijd Met wie Afsprakenlijst Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Tijdens uw zwangerschap zal u nder cntrle

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

Procedure om de vraag naar elektriciteit in gebouwen te verminderen

Procedure om de vraag naar elektriciteit in gebouwen te verminderen AD Energie Rev 7 04/12/2014 Prcedure m de vraag naar elektriciteit in gebuwen te verminderen INHOUD CONTEXT... 2 DOELSTELLINGEN... 2 TOEPASSINGSGEBIED... 3 PRAKTISCH... 3 A) MAATREGELEN OM HET ELEKTRICITEITSVERBRUIK

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier Cmpetentieprfiel van de hulpverlenerambulancier (Wet hudende diverse bepalingen inzake gezndheidszrg van 19 december 2008) 1. De ambulancier ntwikkelt zich persnlijk en prfessineel De ambulancier neemt

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Risicomanagement in zorgbouwprojecten. Centrum Zorg en Bouw

Risicomanagement in zorgbouwprojecten. Centrum Zorg en Bouw Risicmanagement in zrgbuwprjecten Centrum Zrg en Buw Inhud Zelfscan; Rl CZB bij risicmanagement; Wat kunt u verwachten? Vraag Past uw initiatief in het strategisch huisvestingsplan van de rganisatie? Het

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN KOUDEBRUGGEN BEPERKEN Details ntwerpen die de cntinuïteit van de thermische islatie garanderen, een crrecte tepassing p de werf garanderen en de bestaande kudebruggen pheffen PRINCIPES BENADERING Kudebruggen

Nadere informatie

Ids Veiligheidscoördinatie

Ids Veiligheidscoördinatie Ids Veiligheidscördinatie 1 / 5 IDS-1119 - AG Vespa - Viletstraat 39-2060 Antwerpen - Ontwerpanalyse 01 COÖRDINATIEDAGBOEK Datum: 19-7-2005 Aanwezige partijen: COO: Jhan De Kninck Inf vr: BH AR Karlien.Vanmerhaeghe@vespa.antwerpen.

Nadere informatie

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd.

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd. MJA3 cnvenant Methdiek energieefficiency Alle inspanningen van bedrijven gericht p energiebesparing in het prductieprces en in de keten en met het g p de inzet van duurzame energie, wrden gehnreerd: zij

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

SPREEKBEURT KERKUIL VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KERKUIL VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KERKUIL l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KERKUIL BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Les Hernieuwbare energie

Les Hernieuwbare energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Hernieuwbare energie Werkblad Les Hernieuwbare energie Werkblad "100% duurzaam", "Hllandse wind", "Kies bigas!": wie de reclames van energiebedrijven bekijkt zu bijna denken

Nadere informatie

ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN

ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN - - ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN Zrgen vr een gede luchtkwaliteit met een z beperkt mgelijke energiekst PRINCIPES BENADERING Om luchtkwaliteit te kunnen garanderen, met er wrden gezrgd vr

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Warmte inleiding. Opdracht 1. Wat weet je nog uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan of deze juist of onjuist is. Bewering Juist Onjuist

Warmte inleiding. Opdracht 1. Wat weet je nog uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan of deze juist of onjuist is. Bewering Juist Onjuist Warmte inleiding Opdracht 1. Wat weet je ng uit de tweede klas? Kruis bij iedere bewering aan f deze juist f njuist is. Bewering Juist Onjuist Temperatuur en warmte hebben dezelfde eenheid De eenheid van

Nadere informatie

Licht traumatisch hersenletsel (kinderen t/m 5 jaar)

Licht traumatisch hersenletsel (kinderen t/m 5 jaar) Licht traumatisch hersenletsel (kinderen t/m 5 jaar) 2 Inleiding Uw kind heeft een licht traumatisch hfd-/hersenletsel pgelpen dr een ngeval f een klap tegen zijn/haar hfd. Deze flder beschrijft de infrmatie

Nadere informatie

Gezondheid, veiligheid en voorkomen van ongelukken

Gezondheid, veiligheid en voorkomen van ongelukken Laskennis pgefrist (nr. 48) Gezndheid, veiligheid en vrkmen van ngelukken Beheersing van de Bij het autgeen en elektrisch lassen is de lasrkcncentratie in de nmiddellijke nabijheid van de las ver bven

Nadere informatie

Projectcyclusbeheer: een handige tool bij het uitbouwen van een werking

Projectcyclusbeheer: een handige tool bij het uitbouwen van een werking Prjectcyclusbeheer: een handige tl bij het uitbuwen van een werking Inhud Bij het starten met een Brede Schl is het, na het verkennen van partners en mgelijkheden, belangrijk m structureel de werking uit

Nadere informatie

Actie keuze 5. a. Campagne rookvrij schoolplein. b. Hoofd- en deelvragen. Hoofdvraag: 1: Wat zijn de gevolgen en gevaren van roken?

Actie keuze 5. a. Campagne rookvrij schoolplein. b. Hoofd- en deelvragen. Hoofdvraag: 1: Wat zijn de gevolgen en gevaren van roken? Actie keuze 5 a. Campagne rkvrij schlplein Jullie Stappenplan hebben vr actie 5 gekzen: Maak het schlplein rkvrij grepjes Maak de twee gebruik nderzekspdracht psters: brnnenpagina Presenteer 1. argumenten

Nadere informatie

Bouwbedrijf Beneens. Stadsestraat 43 2250 Olen

Bouwbedrijf Beneens. Stadsestraat 43 2250 Olen Buwbedrijf Beneens Stadsestraat 43 2250 Olen 1 Alles heeft een levensduur. Alles dient vervangen te wrden. Bill McDnnuch C2C Livespan f Materials 2 3 Renvatie in de Praktijk 4 Renvatie in de Praktijk 5

Nadere informatie

Opgave 4 Hout is een isolator. Aan een isolator kan je je niet branden. Wel aan een geleider!

Opgave 4 Hout is een isolator. Aan een isolator kan je je niet branden. Wel aan een geleider! Uitwerkingen 1 Opgave 1 Geleiding, strming en straling. Opgave 2 Metalen Kper, zilver, ld, ijzer, gud, nikkel, platin Hut, rubber, kurk, glas en zand. Opgave 3 Geleiding Strming Geleiding Opgave 4 Hut

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Projectplan Peel en MaasNet

Projectplan Peel en MaasNet Prjectplan Peel en MaasNet Prjectnaam : Peel en MaasNet Datum : 4 februari 2014 Opsteller : Stuurgrep Peel en MaasNet 1. Aanleiding In de gemeente Peel en Maas is er sprake van een greiende behefte aan

Nadere informatie

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 Resultaten penbare marktcnsultatie Verkp klster Grt Bijstervelt Gemeente Oirscht BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Oirscht is sinds nvember 2009 eigenaar

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753 Arb Rapprt Darren Arendse M2a1 66753 Inhudspgave Inleiding blz 3 Hfdstuk 1 Arb- wet blz 4 Hfdstuk 2 Nrmen en Richtlijnen vr beeldschermwerkplekken blz 5 Hfdstuk 3 Verbeterpunten werkplaats blz 6 Hfdstuk

Nadere informatie

Ace! Training E-learning module 'vragen stellen' Cursus communicatievaardigheden 1

Ace! Training E-learning module 'vragen stellen' Cursus communicatievaardigheden 1 Ace! Training E-learning mdule 'vragen stellen' Cursus cmmunicatievaardigheden 1 Gede vragen stellen Vragen stellen is een vrm van verbale cmmunicatie. Verbale cmmunicatie bestaat uit spreken en luisteren.

Nadere informatie

Technische en bouwkundige voorschriften voor meterlokalen

Technische en bouwkundige voorschriften voor meterlokalen Technische en buwkundige vrschriften vr meterlkalen Referentie: SIB10 CCLB 110 Datum:22/10/2010 Pagina 1/9 Inhudstafel 1 INLEIDING... 3 2 AFKORTINGEN... 3 3 TOEGANKELIJKHEID INSTALLATIES... 3 4 LOKAAL...

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 Agendanummer: Begrtingswijz.: CR2 Onderwerp : drntwikkeling windenergie Kenmerk: 12-0024868 Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 0. Samenvatting Uw Raad heeft vr de ambitie

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.4 Comfortcriteria LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR AANVULLENDE PENSIOENEN ADVIES nr. 19 de dato 13 februari 2007

COMMISSIE VOOR AANVULLENDE PENSIOENEN ADVIES nr. 19 de dato 13 februari 2007 COMMISSIE VOOR AANVULLENDE PENSIOENEN ADVIES nr. 19 de dat 13 februari 2007 Gelet dat de Cmmissie vr aanvullende pensienen, samengesteld krachtens art. 53 van de Wet van 28 april 2003 betreffende de aanvullende

Nadere informatie

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu?

TEST INHOUD: HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? 1. Onderzoek het eetgedrag van uw kind. 2. In welke fase zit mijn kind nu? TEST HEEFT MIJN KIND EEN EETSTOORNIS? INHOUD: 1. Onderzek het eetgedrag van uw kind 2. In welke fase zit mijn kind nu? 3. Heeft mijn kind een geznd BMI? 4. Tips vr uders www.mijnkindheefteeneetstrnis.nl

Nadere informatie

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas.

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas. Onderzek Ouderbetrkkenheid V.U. : Lieve Van Daele, Grte Markt 1, 9100 Sint-Niklaas Succesvl samenwerken met uders Bundel in te kijken in de leraarskamer http://flb.sint-niklaas.be ONDERZOEK GOK-PROJECT

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Transprtbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen 2014 2015 1 MVO Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen is de laatste jaren meer een vanzelfsprekendheid dan uitzndering gewrden.

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7 Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 2 van 7 Vergaderen Elke vergadering kent een vaste structuur en een vaste vlgrde. Deze structuur

Nadere informatie

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND BESCHRIJVING De ksten mzaïekbeheer zijn een vergeding vr de ksten die p bedrijfsniveau gemaakt wrden vr het

Nadere informatie

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WANDELENDE TAK ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WANDELENDE

Nadere informatie

Resultaten Enquête Bedrijven 2008

Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Gedrag & ervaringen van bedrijven p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Rapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie vr de Elektriciteits-

Nadere informatie

Beheerplan voor bouwhistorische objecten

Beheerplan voor bouwhistorische objecten Beheerplan vr buwhistrische bjecten 2.7.1 Inleiding Met een beschermd stadsgezicht, ngeveer 1500 mnumenten en een uniek laatmiddeleeuws bdemarchief heeft Drdrecht een mvangrijke bven- en ndergrndse cultuurhistrische

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Beleidsplan 2014 tot en met 2016

Beleidsplan 2014 tot en met 2016 Blessed Generatin Nederland Falkejacht 25 9254 EJ Hurdegaryp Beleidsplan 2014 tt en met 2016 Blessed Generatin Nederland (0511) 47 21 37 - www.blessedgeneratin.nl - inf@blessedgeneratin.nl KvK 01100560

Nadere informatie

Uw partner in hernieuwbare energie

Uw partner in hernieuwbare energie www.svetechniek.be Znnebiler anaf 1999.00 * Inclusief 6% btw,levering en mntage : *Tarief ttaal te betalen 4333 Premie 2334 via netbeheerder te recupereren. Levering en mntage. Exclusief afbraak ude biler,

Nadere informatie

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum.

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum. Verslag wrkshp 1 en 2 : In de wrkshp is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tt de theretische nderbuwing/ het theretisch kader van het curriculum. Een eerste reactie p de pzet van het curriculum:

Nadere informatie

Dossier : drugs in het verkeer

Dossier : drugs in het verkeer Dssier : drugs in het verkeer 1 Enkele gangbare pvattingen ver illegale drugs Ik merk het direct wanneer iemand drugs heeft genmen. Ik lp dus geen risic m mee te rijden met iemand die nder invled rijdt.

Nadere informatie

AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP

AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP AKOESTIEK IN HET VOORONTWERP Inleiding PS-Acustics BVBA Alle rechten vrbehuden. Niets uit deze uitgave mag wrden vermenigvuldigd en/f penbaar gemaakt wrden dr middel van druk, ftkpie, micrfilm, elektrnisch

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie