Modellen van het onderwijs Remco Coppoolse Dammis Vroegindeweij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Modellen van het onderwijs Remco Coppoolse Dammis Vroegindeweij"

Transcriptie

1 75 Modellen van het onderwijs Remco Coppoolse Dammis Vroegindeweij Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten 75 onderwijsmodellen 170x240.indd :58

2 Ontwerp omslag: Studio Frank & Lisa, Groningen Omslagillustratie: Getty Images Eventuele op- en aanmerkingen over deze of andere uitgaven kunt u richten aan: Noordhoff Uitgevers bv, Afdeling Hoger Onderwijs, Antwoordnummer 13, 9700 VB Groningen, / Noordhoff Uitgevers bv Groningen/Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. ISBN NUR onderwijsmodellen 170x240.indd :58

3 Woord vooraf Onderwijsmodellen en instrumenten Uit de talrijke publicaties over onderwijs en uit de veelheid van onderwijsmethoden, instrumenten, modellen en concepten blijkt het onderwijs een complex domein te zijn. Dat complexe domein willen we graag begrijpen en versimpelen, en hoe kan dat beter dan door het weer te geven in modellen. De gebruiker van deze modellen verdwaalt echter in de vele mogelijkheden, waarbij het vaak onduidelijk is waarvoor het model is bedoeld, wat de grenzen zijn voor de toepassing en waar de problemen met het gebruik ervan zitten. Onze ervaring is, als docent en onderwijskundige, dat wanneer je een model of een instrument wilt gaan gebruiken, het je ontbreekt aan een helder overzicht van verschillende modellen voor het onderwijs. Daardoor moet je steeds opnieuw een zoektocht starten naar een geschikt model voor je eigen praktijk en als je dat hebt gevonden, naar de toepassingsmogelijkheden ervan. In dit boek is een overzicht gegeven van 75 modellen en instrumenten die in het onderwijs veel worden gebruikt en waarvan de meerwaarde in de praktijk is aangetoond of kansrijk zijn. De auteurs hebben ervoor gekozen zich niet te beperken tot modellen, maar juist ook instrumenten te beschrijven die hun waarde hebben bewezen in het onderwijs. De nadruk in dit boek ligt hierdoor op de toepassing van de modellen in de onderwijspraktijk. Primair en secundair proces De modellen en instrumenten die in dit boek worden beschreven bevinden zich in het primair en secundair proces en op het gebied van onderwijsinnovatie. Binnen het primair proces vallen de modellen die gaan over selectie, vormgeven van de leeromgeving en beoordeling. De coaching van de lerende is het proces dat daaraan parallel loopt en heeft als doel de lerende te begeleiden vanaf instroom tot aan beoordeling. Met het secundair proces wordt de vormgeving van het onderwijs bedoeld, de organisatie ervan, en de kwaliteitszorg. Ten slotte is ervoor gekozen in dit boek ook modellen gericht op veranderprocessen in het onderwijs op te nemen, omdat verandering in het onderwijs de praktijk Selectie Leeromgeving Primair proces Beoordeling Uitstroom Coaching Onderwijsinnovatie Ontwerp Organisatie Secundair proces Kwaliteit 5 75 onderwijsmodellen 170x240.indd :58

4 van alledag is, zowel voor onderwijskundigen, de docent, en de lerende als voor beleidsmedewerkers en managers. Bij de keuze van de modellen is het argument steeds geweest dat het model in meerdere domeinen in het onderwijs moet kunnen worden ingezet, of zijn waarde moet hebben bewezen. Modellen die vooral gericht zijn op één type onderwijs, bijvoorbeeld montessorionderwijs, zijn in dit modellenboek buiten beschouwing gelaten. Doelgroep 75 Modellen van het onderwijs is een beknopt en toegankelijk naslagwerk voor studenten van lerarenopleidingen, PABO s en Onderwijskunde die modellen gaan toepassen. Voor hen biedt dit boek een prima naslagwerk om in korte tijd het juiste model te selecteren voor de uitwerking van hun vraagstelling. Dit boek is ook uitstekend bruikbaar voor docenten, onderwijsontwikkelaars, opleiders en onderwijsmanagers om hun beslissingen en adviezen te onderbouwen met behulp van de modellen en de instrumenten. Tot slot De auteurs hebben samen meer dan 50 jaar onderwijservaring, als docent en als onderwijskundige. In deze rollen zijn zij steeds op zoek geweest naar bruikbare modellen die de kwaliteit van het onderwijs een positieve impuls gaven. Veel van de gekozen modellen en instrumenten in dit boek hebben zij zelf in hun onderwijspraktijk toegepast. Bij het beschrijven van deze modellen en instrumenten zijn zij steeds op zoek gegaan naar de oorspronkelijke bron en naar informatie over de meerwaarde in de praktijk. In dit boek vindt u het resultaat van hun zoektochten. De auteurs bedanken dr. Henk van Berkel, Charles van Horst M.ED, drs. Chhetri Ober, drs. Annelies Terwisscha van Schellinga en Ageeth Bergsma voor de inspirerende ideeën en het meedenken bij de afbakening en keuze van de modellen. Voor elke keuze die is gemaakt bij de selectie van de modellen zijn de auteurs vanzelfsprekend verantwoordelijk. Remco Coppoolse Dammis Vroegindeweij December onderwijsmodellen 170x240.indd :58

5 Inhoud Hoe gebruik ik 75 onderwijsmodellen? graden feedback C / ID-model (Merriënboer) DM S-model (Mc Kinsey) 22 5 Adoptie-innovatiekromme (Rogers) 25 6 ARCS-model (Keller) 27 7 Attributietheorie 31 8 Behoeftehiërarchie (Maslow) 34 9 Belbin-teamrollen BHV-model Big-five persoonlijkheidstest CBAM CLOP-scan Criteriumgericht interview volgens STARR Curriculair spinnenweb Cyclisch leerproces (Miles) DA-model (Van Gelder) Double loop leren (Argyris) E-kubus Equilibratieproces (Piaget) Europees Kwalificatiekader Grondstructuur competentiegerichte leeromgeving GROW-model IJsbergmodel (McClelland) Insights Discovery Inventaris van leerstijlen (Vermunt) IOWO-competentiemodel Job Characteristics Model Johari-venster Kernkwaliteitenmodel (Ofman) Kleurentheorie (De Caluwé) Leerlijnenmodel (De Bie) Leerpiramide (Bales) Leerstijlentest (Kolb) Leittextmethode Lerarencompetenties en bekwaamheidseisen Leraar in de spiegel Leren in vijf dimensies (Marzano) Logische niveaus (Dilts en Bateson) Magazijnenmodel onderwijsmodellen 170x240.indd :58

6 41 Meervoudige intelligentie Metaplanmethode Mindmapping Motivated learning Niveaumeter Online Learning Continuum Ontwikkelingsniveaus (Dreyfus) Opdrachtgestuurde didactiek (De Bie) Open Space PDCA-cyclus Piramide competentieniveaus (Miller) Reflectiecyclus (Korthagen) RHETI-enneagram Roos van Leary Schema Leren en ontwerpen (De Munnik en Vreugdenhil) Skillslabmethode SMART Soorten e-learning Stappen Gagné Stappenplan Competentiegericht Onderwijs Systems Approach Model (Dick en Carey) Taxonomie Bloom Taxonomie Romiszowski Teamonderwijs Op Maat (TOM) Three-Ring Conception of Giftedness (Renzulli) Typen leersituaties (Van Weert) Veranderingsfasen (Kotter) Verandermonitor VESIt-model (Korthagen e.a.) Vier stadia van leren (Maslow) Viervlakmodel Vijf-Stappen-methode voor intervisie Vragen en stellen Zes Denkende Hoofddeksels (De Bono) Zone van naaste ontwikkeling (Vygotsky) 242 Modellen naar doel 244 Modellen naar toepassingsgebied 247 Trefwoordenregister onderwijsmodellen 170x240.indd :58

7 Hoe gebruik ik 75 Modellen van het onderwijs? Structuur In dit boek worden 75 onderwijsmodellen en instrumenten beschreven. Bij de beschrijving is steeds voor dezelfde structuur gekozen. De volgende onderdelen komen bij ieder model of instrument aan bod. Auteur, jaar van ontwikkeling, naam model en doel Eerst wordt de auteur genoemd die het oorspronkelijke model heeft beschreven en het jaartal waarin het is gepubliceerd. Sommige modellen hebben oorspronkelijk een andere naam dan de naam waaronder we het model nu kennen. De gangbare naam is weergegeven evenals de oorspronkelijke naam. Ten slotte wordt in het kort het doel van het model of instrument aangegeven. Door middel van een figuur wordt het model, instrument, of het resultaat geschetst dat de inzet ervan kan opleveren. Het doel daarvan is dat de lezer snel een indruk krijgt van het resultaat van de toepassing van dit model of instrument. Toelichting In de toelichting van het model of instrument wordt aangegeven hoe het model in elkaar zit. Toepassing Bij de toepassing van het model wordt dieper ingegaan op het gebruik van het model of instrument in de onderwijspraktijk. Resultaat Bij het resultaat komt aan de orde wat de toepassing van dit model of instrument oplevert voor de onderwijspraktijk. Hier worden ook eventueel specifieke toepassingen of afwijkingen beschreven. Aandachtspunten In de aandachtspunten wordt aangegeven waar de gebruiker op moet letten bij het toepassen van het model of instrument. In het geval van bepaalde valkuilen zijn deze beschreven als aandachtspunten. Ook wanneer er discussie is over aspecten van het model of instrument, of wanneer er interessante vergezichten worden beschreven in de literatuur, dan worden deze vermeld onder het kopje aandachtspunten onderwijsmodellen 170x240.indd :58

8 Indexen In deze uitgave zijn meerdere indexen opgenomen. Als het al bekend is welk model of instrument gebruikt gaat worden, dan kan via de inhoudsopgave alfabetisch gezocht worden. Wanneer de naam van het model onbekend is, dan kan er op andere manieren gezocht worden achter in het boek: via Toepassingsgebieden via Doel. Toepassingsgebieden De modellen of instrumenten in dit boek zijn ingedeeld in de volgende toepassingsgebieden. 1 Ontwerpen Vormgeven van (delen van) een onderwijsprogramma wordt voorafgegaan door een logische indeling, schematische ordening, een blauwdruk of leerplanschema. Die indeling is veelal gebaseerd op een mix van onderwijskundige theorieën. In dit toepassingsgebied zijn de modellen opgenomen die ten grondslag liggen aan het ontwerpen van onderwijs. 2 Organisatie Voorafgaand aan het inrichten van een onderwijsprogramma wordt het strategische doel bepaald. Waartoe dient dit onderwijsprogramma? In welke zin draagt het bij aan de maatschappij en hoe past het in onze filosofie? Daarnaast moet het onderwijsprogramma in bepaalde kaders passen. Denk aan de onderwijskundige afspraken binnen een onderwijsorganisatie, financiële middelen en beschikbaarheid van docenten. In dit toepassingsgebied zijn modellen en instrumenten opgenomen die de onderwijsontwikkelaar de mogelijkheid geven om rekening houdend met een palet aan factoren een strategie te kiezen die past bij de ambities. 3 Innovatie Is de ambitie eenmaal bepaald dan heeft het realiseren ervan nog wel enige voeten in de aarde. Hoe worden medewerkers erbij betrokken, welke veranderstrategie past bij welke cultuur, en welke aanpak past bij mij als veranderaar? In deze categorie zijn modellen en instrumenten opgenomen die de onderwijsontwikkelaar ondersteunen bij het realiseren van de daarbij passende innovatie. 4 Didactiek (onderwijsuitvoering) Achter iedere les of reeks van lessen zitten een doelstelling en een plan. Met behulp van instrumenten en modellen worden deze doelen en plannen geëxpliceerd. In dit toepassingsgebied zijn modellen en instrumenten opgenomen die onderwijsontwikkelaars en docenten helpen bij het opzetten van onderwijseenheden, zoals een module, blok of een les. Hoe gebruik ik 75 onderwijsmodellen? onderwijsmodellen 170x240.indd :58

9 5 Motivatie / leerprocessen Met het centraal stellen van de lerende wordt van docenten verwacht dat zij leerprocessen van de lerende kunnen begeleiden. Modellen over fasering en over intrinsieke / extrinsieke motivatie kunnen de docent hierbij ondersteunen. 6 Coaching De docent vervult de rol van coach in de moderne leeromgeving. In dit toepassingsgebied zijn instrumenten en modellen opgenomen die de docent kunnen helpen bij de vormgeving van deze coachrol voor verschillende doeleinden. 7 Beoordeling Terugkoppeling van prestaties van de lerende (formatieve toetsing) en het afrekenen van de lerende op basis van zijn studieprestaties (summatieve toetsing) zijn belangrijke sturingsinstrumenten voor het onderwijs en het begeleiden en meten van de ontwikkeling van de lerende. In dit toepassingsgebied worden instrumenten en modellen beschreven die behulpzaam zijn bij het beoordelen van de studieprestaties van de lerende. 8 Kwaliteit Het onderwijs wordt voortdurend bijgesteld en verbeterd. Kwaliteitszorg van het onderwijs is bij voorkeur een cyclisch proces. Modellen die dit proces omvatten en instrumenten die gebruikt worden in de verschillende fases worden in dit toepassingsgebied beschreven. Doel In deze index wordt aangegeven binnen welk toepassingsgebied het model of instrument primair wordt ingezet. Zo kunnen taxonomieën bijvoorbeeld gebruikt worden bij het ontwerp van het onderwijs, bij de coaching of bij de beoordeling van lerenden. Trefwoord De gebruiker kan via deze index zoeken op de verschillende benamingen van het model. Website Bij dit boek is een website beschikbaar: Hierop staan handige hulpmiddelen voor het concreet invullen van de modellen en instrumenten. Daarnaast zijn de figuren te downloaden als PowerPoint pre- 5sentaties. Hoe gebruik ik 75 onderwijsmodellen? onderwijsmodellen 170x240.indd :58

10 1 360 graden feedback Auteur: P. Ward Jaar ontwikkeld: 1985 Ook bekend als Doel: Het functioneren van de lerende beoordelen om te komen tot verdere ontwikkeling Model Toelichting Docent Lerende Stagebegeleider Projectbegeleider Medestudent Coach Bij 360 graden feedback beoordelen meerdere personen het gedrag van de lerende. Dit heeft de volgende voordelen ten opzichte van het beoordelen door één persoon: de mogelijkheden om de lerende te observeren in verschillende situaties nemen toe er ontstaat een completer beeld van het functioneren van de lerende de acceptatie van de beoordeling ligt hoger, omdat deze gebaseerd is op de mening van meerdere personen Ontwerpen Organisatie Innovatie Didactiek Motivatie/ leerprocessen Coaching Beoordeling Kwaliteit De lerende heeft een actieve rol in het voorbereiden, uitvoeren en afronden van de 360 graden feedback via de volgende zes stappen: 1 formuleert de vragen die hij wil stellen over zijn functioneren 2 bepaalt van welke vier tot vijf beoordelaars hij feedback wil of moet ontvangen 3 stuurt de beoordelaars de vragen toe, inclusief het doel van de feedback onderwijsmodellen 170x240.indd :58

11 4 verzamelt de feedback (mondeling of schriftelijk) 5 analyseert de feedback op sterke punten en verbeterpunten, trekt conclusies en verwerkt deze tot een actieplan 6 rapporteert eigen conclusies met actieplan terug aan de beoordelaars Toepassing Doel van de methode 360 graden feedback is de lerende bewust te maken van het eigen functioneren en via het actieplan te werken aan mogelijke verbeterpunten. Hierdoor is de methode vooral geschikt voor het diagnostisch beoordelen van het functioneren van de lerende. Afhankelijk van de vragen van de lerende en de kenmerken van het onderwijsprogramma kan de toetsing bijvoorbeeld gericht zijn op: het meten van de competentieontwikkeling het verbeteren van studievaardigheden het functioneren tijdens stage, het werken voor / met klanten studieloopbaanbegeleiding het functioneren in onderwijsvormen waarin het samen leren / werken centraal staat (PGO, projectonderwijs enz.) Naast het beoordelen door meerdere personen, houdt de methode in dat de lerende zichzelf beoordeelt. Hierdoor kan de lerende de eigen perceptie van het functioneren (competentie, capaciteiten, presentatie, stijl) vergelijken met die van de beoordelaars. Op deze wijze wordt ook het beeld dat de lerende heeft van zijn eigen functioneren getoetst. Resultaat De methode 360 graden feedback geeft een gerichte terugkoppeling op het eigen functioneren van de lerende. Met de feedbackinformatie kan de lerende doel- en actiegericht werken aan de verbeterpunten en de sterke punten bewuster gebruiken. Ook leidt het tot het beter begrijpen van de opleidingseisen en het stellen van normen of van eisen aan zichzelf. Aandachtsgebieden Het selecteren van de beoordelaars is een cruciaal moment. Het selectiecriterium is dat ze de lerende frequent hebben kunnen observeren, wat nodig is om een beeld te vormen van het functioneren. Het helpt als de beoordelaars ook formeel de taak hebben om de lerende te ondersteunen en te beoordelen op zijn functioneren. Het gebruikmaken van verschillende beoordelaars die de lerende observeren in verschillende (leer)situaties, kan leiden tot het ontstaan van verschillende beelden en dus feedbackinformatie. Ook kan het zijn dat de beoordelaars ver- onderwijsmodel onderwijsmodellen 170x240.indd :58

12 schillende opvattingen hebben. Wat de één ziet als wenselijk, vindt de ander een minpunt. Het is dan ook belangrijk om het te beoordelen functioneren van de lerende uit te werken als duidelijk en eenvoudig observeerbaar gedrag. Literatuur 360 graden feedback onderwijsmodellen 170x240.indd :58

13 Motivatie/ Kwaliteit Beoordeling Coaching leerprocessen Didactiek Innovatie Organisatie Ontwerpen 2 4C / ID-model (Van Merriënboer) Auteur J. van Merriënboer, O. Jelsma en F. Paas Jaar ontwikkeld 1992 Ook bekend als Doel Ontwerpmethodiek voor onderwijsprogramma s waarbij integrale beroepstaken worden aangeleerd, met aandacht voor de componenten van deze taken Model Just in time- informatie Bron: Gebaseerd op: www2.kuleuven.be Taaksituatie Ondersteunende informatie CFB Leertaken (met begeleiding) Deeltaakoefeningen Cognitieve feedback Leertaken (zonder begeleiding) Toelichting De afkorting 4C / ID staat voor Vier Componenten, Instructional Design. Het model biedt een denk- en uitvoeringskader en kan worden ingezet als diagnoseinstrument bij verbetertrajecten van onderwijsprogramma s en bij volledig of gedeeltelijk herontwerp van opleidingsprogramma s. Onderliggende theorieën zijn de Cognitive Load Theory en de Self Determination Theory. Uitgangspunt van de Cognitive Load Theory is de beperkte capaciteit van ons werkgeheugen en de implicaties daarvan voor leren, instructie en ontwerp van opleidingen. De Self Determination Theory zoomt met name in op drie onderwijsmodellen 170x240.indd :58

14 factoren van intrinsieke motivatie voor leren. Deze factoren zijn verweven in dit model. Het 4C / ID-model gaat uit van de complexe taak die een beroepsbeoefenaar moet beheersen en hoe deze het best kan worden geleerd. Centraal uitgangspunt van het 4C / ID-model is dat er wordt gedacht van geheel naar delen. Daarbij zijn de vakgebieden niet meer leidend maar authentieke, betekenisvolle taken. Het model is gebaseerd op het principe van de hele taak -benadering (taakklassen of taaksituaties), waarin er aandacht is voor vier componenten: leertaken ondersteunende informatie just-in-time informatie deeltaken Leertaken zijn taken die in de beroepspraktijk voorkomen en die dienen als basis voor het verwerven van de vereiste, onderliggende competenties. Elke leertaak omvat bij voorkeur een hele beroepstaak en wordt in een betekenisvolle context uitgevoerd. Leertaken dienen derhalve een beroep te doen op de combinatie van kennis, vaardigheden en attitude. Leertaken zijn authentiek, integratief en gericht op transfer. Ondersteunende informatie is de kennisbasis voor het uitvoeren van leertaken binnen een taakklasse in de vorm van algemene, funderende kennis, die doorgaans voorafgaand aan de uitvoering van de leertaak wordt aangeboden. Het gaat daarbij om zowel conceptuele kennis ( de theorie ) als om aanpakkennis (stappenplan, stroomdiagram, vuistregels). Just-in-time informatie is alle informatie die nodig is voor de directe uitvoering van een afzonderlijke leertaak. Bij JIT-informatie gaat het over toepassingsgerichte kennis die tijdens het uitvoeren van leertaken wordt aangeboden. Deeltaakoefeningen verwijzen naar het afzonderlijk trainen van die routineaspecten van een complexe vaardigheid waarvoor een hoog niveau van automatisering gewenst of vereist is. Toepassing Bij het 4C / ID-model worden eerst typen taaksituaties ontworpen, daarna de componenten. Een taaksituatie is een logisch cluster van beroepshandelingen waarin een aantal leertaken met dezelfde complexiteit wordt ondergebracht. Deze taaksituaties worden gerangschikt volgens het principe van oplopende complexiteit. Per type wordt een aantal oefeningen bedacht waarin de lerende dit type taak onder de knie kan krijgen. Zo wordt bijvoorbeeld bij het leren autorijden het vertrouwd maken met de bediening van een auto niet gedaan in een drukke verkeerssituatie maar op een plek waar geen verkeer is. Deze taak vindt in een latere fase in het programma plaats. 4C / ID-model (Van Merriënboer) onderwijsmodellen 170x240.indd :58

15 Resultaat Door de aanpak die het 4C / ID voorstaat, ontstaat een onderwijsprogramma waarin de integrale context het uitgangspunt vormt, en waarin aandacht is voor de verschillende componenten zoals kennis- en vaardigheidsontwikkeling, die nodig zijn om een taak uit te voeren. Aandachtsgebieden Het model kan met de nodige vrijheid toegepast worden en is niet gebonden aan bepaalde onderwijsvormen. Door de ruimte die daarmee wordt geboden leidt het model tot weinig weerstand bij de gebruikers. Het model lijkt eenvoudig inpasbaar, maar toepassen is tegelijkertijd het risico. Goede voorbereiding en goede analyse van de taaksituaties en de leertaken zijn essentieel voor een onderwijsprogramma dat de lerende voorbereidt op de beroepspraktijk. Geadviseerd wordt om de keuze van de leertaken en taaksituaties samen met het beroepsveld te maken. Literatuur Janssen-Noordman, A.M.B. & Merriënboer, J.J.G. van (2002). Innovatief onderwijs ontwerpen: via leertaken naar complexe vaardigheden. Groningen: Wolters- Noordhoff. Merriënboer, J.J.G. van (1997). Training complex cognitive skills: a four component instructional design model for technical training. Englewood Cliffs, N.J.: Educational Technology Publications. Merriënboer, J.J.G. van, Jelsma, O. & Paas, F.G.W. (1992). Training for reflective expertise: A four-component instructional design model for complex cognitive skills. Educational Technology Research and Development, 40 June (2), Merrienboer/Jeroen%20vanMerrienboer%20etrd.pdf onderwijsmodel onderwijsmodellen 170x240.indd :58

16 3 5DM Auteur Jaar ontwikkeld 2004 Ook bekend als Doel Model J. Gulikers, T. Bastiaens en P. Kirschner Het vijf-dimensionale model Het vormgeven en evalueren van authentieke assessments Taak Ontwerpen Organisatie Innovatie Didactiek Bron: Gebaseerd op: Gulikers e.a. (2004) Toelichting Fysieke context Sociale context Vorm Criteria Het kenmerkende van authentieke assessments is dat ze toetsen en beoordelen wat in de latere beroepspraktijk van lerenden wordt gevraagd. Volgens het vijfdimensionale model (5 DM) zijn er vijf dimensies die de authenticiteit van een assessment beïnvloeden: de taak, als opdracht die de lerende moet uitvoeren de fysieke context, als omgeving waarin de taak wordt uitgevoerd de sociale context, waarmee de (on)mogelijkheden tot samenwerking en hulp worden aangegeven de vorm, als assessmentmethode (onafhankelijk van de inhoud) de criteria, als punten waarop de prestatie van de lerende wordt beoordeeld Motivatie/ leerprocessen Coaching Beoordeling Kwaliteit Elke dimensie heeft weer zijn eigen kenmerken (zie de tabel) onderwijsmodellen 170x240.indd :58

17 Dimensie Taak Fysieke context Sociale context Vorm Criteria Kenmerken Integratie van kennis, vaardigheden en houdingen Betekenisvol, typisch en relevant in de ogen van de lerende Mate van eigenaarschap van het probleem en de oplossingsruimte Mate van complexiteit: oplossingsruimte (één of meerdere), structuur (duidelijk / gestuurd of open), betrokken disciplines (één of meerdere) In overeenstemming met de professionele werkruimte (fidelity) Beschikbaarheid van professionele resources (methoden en apparatuur) Overeenkomend met een professioneel timeframe (snelheid van denken en handelen) In overeenstemming met de sociale processen in de professionele situatie: individueel werken / besluitvorming of groepswerk / besluitvorming Hulpmogelijkheden Demonstratie van een competentie Observatie / presentatie van anderen Hoeveelheid indicatoren voor leren Gebaseerd op criteria, gebruikt in de beroepspraktijk. De criteria zijn: gerelateerd aan een praktijkgericht resultaat (product / proces) transparant en expliciet criterium gerelateerd Toepassing Uit onderzoek onder mbo-studenten (Gulikers e.a., 2007) blijkt dat de ervaring in de beroepspraktijk bepaalt welke eisen de lerende stelt aan het authentieke assessment. Dit heeft consequenties voor de manier waarop de authentieke assessments worden vormgegeven en geëvalueerd. De taak van een authentiek assessment beschouwt de lerende als het meest belangrijke. Het heeft een positieve invloed op de competentieontwikkeling van de lerende als de te toetsen taak een herkenbare en duidelijke relatie heeft met de beroepspraktijk. Naarmate de lerende meer ervaring opdoet via werken of stage, zal hij de taak graag zelf specifieker willen en kunnen maken door hem aan te passen aan de eigen vragen, leerdoelen en interesses. Voor de fysieke context geldt dat lerenden met geen of weinig praktijkervaring het niet noodzakelijk vinden dat het assessment in de beroepspraktijk plaatsvindt. Voor hen is een simulatietoets of casustoets al een zeer authentiek assessment. Wanneer de lerenden ervaring opdoen met assessments in de beroepspraktijk, gaan zij meer waarde hechten aan de authenticiteit van de fysieke context. Het oefenen met het uitvoeren van de assessmenttaken kan zowel op school als in de praktijk. De uiteindelijke beoordeling kan volgens de lerenden echter beter op de werkplek gebeuren. In relatie tot de sociale context lijkt er een spanningsveld te zijn tussen wat de lerende zelf wil en de manier waarop samenwerking en/of hulp wordt getoetst en beoordeeld. De lerende vindt het vanzelfsprekend dat het authentieke assessment individueel wordt afgenomen. De aandacht vanuit het 5DM voor het toetsen van authentieke samenwerkingsvormen of hulpverleningsproces- onderwijsmodel onderwijsmodellen 170x240.indd :58

18 sen als kenmerken van de sociale context kan betekenen dat gekozen wordt voor groepsbeoordeling. De keuze voor individuele beoordeling of groepsbeoordeling is afhankelijk van hoe de taak in de werkelijkheid wordt aangepakt. Ten aanzien van de vorm blijkt dat lerenden met meer praktijkervaring meerdere en verschillende soorten assessments willen. Je kunt het beroepsbekwaam functioneren niet beoordelen via één assessmentmethode. Bijvoorbeeld: door alleen te observeren toets je alleen de uitvoering (het technisch en interactioneel handelen), maar niet waarom zij bepaalde handelingen doen of keuzes maken (het gefundeerd handelen). De criteria ten slotte hebben grote invloed op het leren en de competentieontwikkeling van de lerende. Concrete gedragscriteria hebben een positief effect op het leergedrag en de competentieontwikkeling van lerenden in het eerste jaar van de opleiding. Zij vinden de criteria fijn omdat ze sturing geven aan het leren. Lerenden uit het laatste studiejaar vinden de gedragscriteria hinderlijk. Het remt ze in hun natuurlijk handelen. Ze vinden de criteria niet nodig om de taak te kunnen uitvoeren. Ze zien het zelf formuleren van eisen waaraan de taakuitvoering moet voldoen als onderdeel van de taak. Resultaat Het 5DM stuurt de discussie binnen docententeams in het maken van keuzes bij het vormgeven en evalueren van authentieke assessments. De gemaakte keuzes zijn meer geëxpliciteerd en beter beargumenteerd in relatie tot de ervaring en bekendheid van de lerende met de beroepspraktijk. De vormgeving en de evaluatie van de assessments sluiten dan ook beter aan bij het praktijkniveau van de lerende. Aandachtsgebieden De resultaten uit het onderzoek onder mbo-studenten kunnen niet zonder meer worden gebruikt voor het vormgeven van authentieke assessments in het hbo of universitair onderwijs. Opleidingen van elk niveau kunnen met het 5DM onderzoeken hoe de vijf dimensies met kenmerken in het authentieke assessment kunnen worden vormgegeven. Literatuur Gulikers, J., Bastiaens, T., & Kirschner, P. (2004). A five-dimensional framework for authentic assessment. Educational Technology Research and Development, 52(3), Gulikers, J.T.M., Kester, L., Kirschner, P.A., & Bastiaens, Th.J. (2008). The effect of practical experience on perceptions of assessments authenticity, study approach and learning. Learning and Instruction 18 April (2), DM onderwijsmodellen 170x240.indd :58

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Activiteiten uitvoeren

Activiteiten uitvoeren Activiteiten uitvoeren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Jansen Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid Habraken

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

TOEPASSING 4C/ID IN HET MBO. Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum. Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model

TOEPASSING 4C/ID IN HET MBO. Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum. Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model TOEPASSING 4C/ID ID-MODEL IN HET MBO Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model Tips: do s & dont s Neem voldoende tijd!! AANLEIDING

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Derde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN Willem Leijnse Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening Opgaven W. Leijnse Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K, Groningen/Amsterdam

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

HOGER ONDERWIJS REEKS. De docent als coach. in het hoger onderwijs. Karin Scager Bart Thoolen

HOGER ONDERWIJS REEKS. De docent als coach. in het hoger onderwijs. Karin Scager Bart Thoolen HOGER ONDERWIJS REEKS De docent als coach in het hoger onderwijs Karin Scager Bart Thoolen De docent als coach Hoger Onderwijs Reeks Dit boek maakt deel uit van de Hoger Onderwijs Reeks. Deze reeks dient

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de entreetoets! Eerste druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis Aardrijkskunde Roger Baltus Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 0 Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de toelatingstoets! Tweede druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Noordhoff

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Vierde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Thema 1: Het leren (bevorderen) 19

Thema 1: Het leren (bevorderen) 19 I nhoud Voorwoord 5 Inleiding 15 Thema 1: Het leren (bevorderen) 19 1 Het leerproces van studenten 21 1.1 Waarom het leerproces van studenten? 21 1.2 Het leerproces volgens Biggs 22 1.3 Leeractiviteiten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd 1 Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Twaalfde druk Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

Timemanagement voor docenten

Timemanagement voor docenten 1 Timemanagement voor docenten Pascal, voor jou wil ik tijd vrijmaken 2 timemanagement voor docenten René van Kralingen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Bedrijfseconomische thema s

Bedrijfseconomische thema s Bedrijfseconomische thema s P. de Boer M.P. Brouwers P.A.M. de Keijzer Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K designers, Groningen/Amsterdam Omslagillustratie: istockphoto

Nadere informatie

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets BASISVAARDIGHEDEN Rekenen GEZONDHEIDSZORG Tweede druk scoor een 10 voor de rekentoets Basisvaardigheden Rekenen voor de Gezondheidszorg Basisvaardigheden Basisvaardigheden wiskunde voor het HTO Rekenen

Nadere informatie

Beoordelen in het HBO

Beoordelen in het HBO Beoordelen in het HBO Eef Nijhuis Saxion Joke van der Meer HAN RIZO 12 maart 2013 Competentiegericht leren Competenties bepalen de inhoud van leren en toetsen Leren en beoordeling zijn gericht op effectief

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Derde druk Basiskennis Boekhouden Opgaven- en werkboek Basiskennis Boekhouden Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews Ben Baarda en Monique van der Hulst Derde druk Noordhoff Uitgevers bv Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen over

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen

Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen Cursusintroductie Inhoud van de cursus In de cursus Ontwerpen van onderwijs en opleidingen, gaat u met behulp van het door van

Nadere informatie

School Hogeschool Rotterdam Opleiding Master Leren en Innoveren Document Thema 1 - Analyse ontwerpmodellen Auteur Tijmen van Ravesteijn (0863451)

School Hogeschool Rotterdam Opleiding Master Leren en Innoveren Document Thema 1 - Analyse ontwerpmodellen Auteur Tijmen van Ravesteijn (0863451) School Hogeschool Rotterdam Opleiding Master Leren en Innoveren Document Thema 1 - Analyse ontwerplen Auteur Tijmen van Ravesteijn (0863451) Versie 1.0 Status Concept Versiebeheer Versie Datum Toelichting

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Module Leidinggeven. Instructie-/werkboek

Module Leidinggeven. Instructie-/werkboek Module Leidinggeven Instructie-/werkboek Colofon Auteur: Danielle Bennenk Inhoudelijke redactie: Edu Actief b.v. Titel: Module Leidinggeven ISBN: 978 90 3722 056 8 Edu Actief b.v. 2009 Met dank aan: ROC

Nadere informatie