Meer informatie over deze presentatie en het congres Ruimte voor Energie! kunt u vinden op

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meer informatie over deze presentatie en het congres Ruimte voor Energie! kunt u vinden op http://www.geopromotion.nl/"

Transcriptie

1

2 Energie en Ruimte Hans Alders Energie en ruimte.dat is het thema van vandaag Er zijn verrassend veel relaties tussen energie en ruimte, zowel in de energie-consumptie als ook in de productie -sfeer. En ik zeg verrassend, omdat wij ons niet elke dag realiseren dat het gebruik van de ruimte altijd een vingerafdruk achterlaat in de vorm van herkenbare patronen van de energieproductie, het transport en het energieverbruik. Een klein voorbeeldje. Kijken wij naar het gemiddeld huishoudelijk elektriciteitsverbruik per gezin in de verschillende regio s van Nederland, dan springt ons opeens de Bible-belt in het oog als het gebiedsdeel met het de hoogste elektriciteitsconsumtie per huishouden. Op het eerste gezicht opmerkelijk Maar wie beseft dat deze gelovige gemeenschappen ook de grootse gezinnen hebben, ziet al snel de samenhang tussen energieverbruikspatronen en de ruimtelijke spreiding daarvan. Het is maar een voorbeeld om aan te geven dat er veel relaties zijn tussen het gebruik van de ruimte en energieverbruikspatronen. Kijk ook bijvoorbeeld eens naar de energie- consumptiepatronen in slaapsteden, en vergelijk dat eens met kantoorcentra. Op het moment dat in de slaapsteden de lampen s ochtends uitdoen omdat iedereen naar zijn werk vertrekt, loopt in kantoren even verderop de energieconsumptie snel op. En zo zijn er vele te onderscheiden patronen weer te geven. Netbeheerders gebruiken deze kennis voor de wijze waarop zij hun netten dimensioneren, energiehandelaren en retailers in de wijze waarop zij in- en verkopen, en producenten bij de optimalisatie van hun productieprocessen. Energie en Ruimte vanuit het beleidsmatige perspectief van de energiesector In mijn inleiding wil ik u graag iets vertellen over Energie en Ruimte, vanuit het beleidsmatige perspectief van de energiesector. Van devoorzitter van de branchevereniging van die sector, EnergieNed, mag u dat ook verwachten. Ik wil overigens benadrukken dat de netbeheerders (en de netinfrastructuur) buiten de scope valt van de bedrijven die lid zijn van EnergieNed. Als gevolg van de splitsing van energiebedrijven zijn de netbedrijven geheel verzelfstandigd en hebben zij een eigen branchevereniging. Hoewel ik daar dus niet over ga, zal ik er wel wat over zeggen in mijn (algemene) beschouwingen. Over sommige zaken aangaande de netten hebben wij trouwens als producenten, leveranciers en handelaren ook best een opvatting en wensen. En samenwerking met de netbeheerders op vele beleidsterreinen is onontbeerlijk. Dat zal gaandeweg mijn betoog ook wel blijken. En uiteraard zal ik daarbij vandaag de ruimtelijke component in het bijzonder belichten. eleidsmatig strategisch zijn er voor de Nederlandse energiebedrijven twee lange termijn ontwikkelingen leidend:- de vorming van de geïntegreerde Noordwest Europese energiemarkt en, - de transitie naar een duurzame energievoorziening.en deze strategische ontwikkelingen beïnvloeden elkaar onderling op tal van gebieden. Een gigantische uitdaging voor de branche (en de overheid). De Noordwest Europese energiemarkt (elektriciteit)

3 Laat ik beginnen met de Noordwest Europese markt, in het bijzonder de elektriciteitsmarkt. Tien jaar na de liberalisering van de energiemarkt, als gevolg van Europees beleid, zijn de veranderingen voor de energiemarkt goed zichtbaar, of het nu gaat om de ontwikkeling van de netinfrastructuur, de organisatie van de energiemarkt of de productiewijze. Was voorheen sprake van sterk nationaal georiënteerde energievoorzieningen, heden ten dage vindt er een herstructurering plaats van de energievoorziening op Europese schaal. Dit is een geweldige omwenteling, die past in meer dan honderdjarige trend van schaalvergroting. Zo waren pas in 1953 alle centrales via het elektriciteitsnet in Nederland met elkaar verbonden. Tot dertig jaar geleden werd de elektriciteitsvoorziening geoptimaliseerd op een gemeentelijke en provinciale schaal. En eerst in 1981, met de komst van de Landelijke Economische Optimalisatie (LEO) en de inwerkingtreding van de Elektriciteitswet 1989 werd de elektriciteitsvoorziening nationaal gecoördineerd en geoptimaliseerd. Begin jaren tachtig kon al uitgerekend worden dat verdere supra-nationale optimalisatie kostenefficiënt zou zijn. Met kleine stapjes is sindsdien in die richting gewerkt. De doorbraak naar een elektriciteitsvoorziening op Europese schaal begon eind jaren negentig van de vorige eeuw. Toen werd de een vrije en geïntegreerde Europese energiemarkt geïntroduceerd. Die vergrootte markt biedt gaandeweg de mogelijkheid om de energievoorziening op Europese schaal te optimaliseren. In de periode zal dat nog een optimalisering zijn op het niveau van subregio s in Europa, zoals de Noordwest Europese markt of het Iberisch schiereiland, maar te voorzien is dat na 2020 die optimalisatie zeer duidelijk pan-europese dimensies zal hebben. Enkele contouren daarvan zijn nu reeds al zichtbaar. Ik denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van elektriciteitstransportnetten die vanaf de Noordzee grote hoeveelheden windenergie moeten kunnen afvoeren diep Europa in,of aan transportcapaciteit om zonne-energie vanuit de Sahara naar midden Europa kunnen brengen.

4 De zich veranderende oriëntatie leidt tot schaalvergroting op elke denkbaar gebied. - energiebedrijven vormen conglomeraties van op Europese schaal opererende energiebedrijven; - de elektriciteitsproductie komt daar tot stand waar, alle relevante aspecten in aanmerking genomen, de meest gunstige condities gelden. Dat geldt voor kolen- en gasvermogen, maar ook voor wind-, kernenergie of het gebruik van waterkracht of biomassa; - de landelijke netbeheerder TenneT koopt transportnetten in Duitsland om zich zo te kunnen ontwikkelen tot een belangrijke speler in de Europese markt; - de wetgeving en het toezicht krijgen meer en meer Europese dimensies en worden meer en meer door Brussel bepaald; - de brandstofmix is de facto geen nationale maar een Europese aangelegenheid, ook al lijkt dat besef soms maar moeilijk in Den Haag door te dringen. En dit alles heeft zeer duidelijke ruimtelijke consequenties. Zo werden tot voorkort, via de Rotterdamse haven, vele tonnen kolen vervoerd naar het Ruhrgebied om daar te worden omgezet in elektriciteit. Elektriciteit, die vervolgens weer werd getransporteerd naar de Nederlandse markt. Maar gaandeweg wijzigt dit beeld drastisch. Europese spelers op de Europese markt optimaliseren nu op Noordwest Europese schaal en plaatsen het elektrisch vermogen het liefst daar waar dat het voor hen het meest economisch is. En dat is voor grootschalig fossiel vermogen in aanzienlijke mate aan de kust van Nederland, nabij Rotterdam en nabij de Eemshaven. En zo groeit Nederland, na jarenlang een importland van elektriciteit te zijn geweest, uit tot een elektriciteitsexporterend land. Gaandeweg zal de stroom kolen die via de Rotterdamse haven naar Duitse centrales gingen, vervangen worden door stromen kolen naar bijvoorbeeld centrales op de Maasvlakte en de Eemshaven. Kijk ook eens wat er gebeurt op het gebied van windenergie. De investeerders in windenergie kijken bij hun keus van de locaties niet alleen naar de plekken waar het veel waait, maar ook naar andere zaken zoals de bereikbaarheid van havens, nodig om de molens te kunnen bouwen en niet in de laatste plaats, de subsidie-regimes die er voor de verschillende locaties gelden. Voor energie geldt dat economische processen zich gaandeweg ruimtelijk verplaatsen, op een schaal zoals zij dat in andere markten al veel langer deden. Nederland heeft een logische positie als doorvoerland. Het is niet toevallig dat de grootste wereldhaven is gevestigd in Rotterdam. Voeg daarbij de goede aanvoermogelijkheden van kolen via rivieren en gas via pijpleidingen en koelwater aan overvloed in de Noordzee. Dan is het niet toevallig dat juist in Nederland veel nieuwe centrales voor de NWE markt worden gepland.

5 De Noordwest Europese energiemarkt (gas) In de gasmarkt is een zelfde beweging gaande. Daar is, waar het Europa betreft, die beweging ontstaan vanaf de vondst van het Groninger aardgas vijftig jaar geleden. Na die vondst veroverde het Nederlandse aardgas de Noordwest Europese markt. Zo ontstond een Europese markt voor gas, waarvan steeds meer partijen profiteerden. En natuurlijk ook nieuwe aanbieders aantrok, in het bijzonder van landen met aanzienlijke voorraden zoals Noorwegen, Algerije en met name Rusland. Maar gasbellen hebben de gewoonte op enig moment kleiner en kleiner te worden. De groeiende behoefte aan aardgas in Europa en de afnemende productie van aardgas binnen de grenzen van de Europese Unie, zorgen daardoor voor een steeds grotere importafhankelijke van grote aardgas- producenten buiten de EU. Rusland, Algerije, Noorwegen. Diversificatie is daarmee het devies. Dus wordt gepoogd ook uit veel verder weg gelegen streken van de aarde gas naar Europa aan te trekken. De spanningen tussen de Oekraïne en Rusland over het transport van gas naar Europa en de consequenties daarvan voor Oost Europa gaven aan die ontwikkeling nog extra impulsen. Daarnaast heeft het geleid tot een verscherpt bewustzijn dat de integratie van de Europese gasmarkt voortvarend verder moet worden opgepakt. Voor Nederland hebben al deze ontwikkelingen geleid tot het beleid van de Nederlandse Gasrotonde, hier in Groningen een niet onbekend concept. Ruimtelijk betekent die ontwikkeling onder meer : - het over de grenzen gaan van het transport en infrastructuur bedrijf Gasunie - de aanleg van verschillende lange afstand transportlijnen of de verbreding daarvan (bijvoorbeeld Nord Stream, BBL, het Noord-Zuid-project) - de aanleg van LNG- terminals en opslag capaciteit om gas van verre streken naar Nederland te krijgen. Vergelijkbare ontwikkelingen zien we in andere delen van Europa. En dit alles om maar in mindere mate gevoelig te worden voor incidentele omstandigheden bij de grootste gas leveranciers van Europa, de leveringszekerheid veilig te stellen en uiteindelijk zo economisch mogelijk in de Europese vraag naar gas te kunnen voorzien. De ontwikkeling naar verduurzaming Een tweede strategisch hoofdthema wordt gevormd door de verduurzaming. En op een paar punten kruist het eerste thema Europa dit tweede thema. Ik wijs allereerst op: - het Europese duurzaamheid - beleid, met haar doelstellingen - 20 % minder CO2 uitstoot in 2020 ten opzichte van % aandeel duurzaam in % energie-efficiencyverbetering

6 Van deze doelstellingen zijn nationale doelstellingen afgeleid. - Ten tweede valt te wijzen op het Europees afgesproken instrumentarium, in het bijzonder de invoering van het Europees Emission Trade System( het EU ETS). Dit houdt in dat op Europese schaal de CO2 uitstoot voor de meest belangrijke Europese CO2-bronnen een plafond heeft gekregen, en door middel van een Europees bepaald cap-and trade systeem er handel gedreven kan worden in emissierechten. Een systeem dat als consequentie heeft dat additionele reducties hier, even zo grootte overschrijdingen elders mogelijk maakt. - En te derde wijs ik op de spanningen die deze Europese aanpak met zich meebrengt tussen nationale duurzaamheid-ambities of brandstofmix- wensen enerzijds en de Europese context anderzijds. Zo maakt de ontwikkeling van Nederland als exportland van stroom, mede gebaseerd op relatief sterk CO2 uitstotend kolenvermogen, het niet eenvoudig de nationale CO2 doelstellingen te realiseren. Verduurzaming heeft grote ruimtelijke consequenties. En ik schets u dit aan de hand van enige verschillende onderdelen daarvan: windenergie, biomassa, CCS en afstandsverwarming. Wind op land - Al in de jaren tachtig is Nederland bezig om grootschalig wind vermogen op land te plaatsen. Maar Nederland is dichtbevolkt en de weerstanden zijn aanmerkelijk. En die weerstanden komen niet alleen van omwonenden maar ook van bijvoorbeeld Defensie en Natuurbeschermers. Ruimtelijk gezien horen die molens natuurlijk vooral in langs de kusten in open windrijke gebieden, maar daarmee redt de overheid haar ambities niet. Ook elders in het land zal er dus gebouwd moeten worden aan grootschalige windparken. Kleinschaligheid tikt op den duur onvoldoende aan, maakt het extra duur en moeilijker inpasbaar. En daarom zullen de windmolens op land op industie-terrein achtige leest geschoeid moeten worden met mogelijkheden om de vermogens van de parken in de loop van de tijd te laten groeien. Dit vergt een omslag in het denken over windmolenparken en over de ruimtelijke inpassing ervan. Huidige problematiek (zie Urk) oplossen. De huidige gereedschapskist voldoet niet meer. Wind op zee - Omdat de ruimte op land z n beperkingen kent, terwijl de ambities groot zijn, kijkt de overheid al zo n vijftien jaar naar mogelijkheden om de Noordzee te benutten als locatie voor windvermogen. En die ambities zijn groot. Zo n 6000 MW aan windvermogen zou Nederland in 2020 op zee gerealiseerd willen zien. Maar zoiets vergt grote inspanningen en operationeel veel activiteit. Alleen al het door de overheid aanwijzen van gebieden waar in de Noordzee windparken gebouwd kan worden, geeft de grootst mogelijke problemen. Visserij, scheepvaart, natuurbescherming, recreatie, olie en gaswinning, en nog zo wat belangen, strijden om de ruimte. - Voor wind op zee zijn ook investeerders nodig. Dat zijn voor een groot deel Europees georiënteerde energiebedrijven die kijken naar het investeringsklimaat op de Noordzee. En dan blijken Duitsland en Engeland op tenminste een aantal aspecten aantrekkelijker dan Nederland. Wie hierin de verstandigste is laat ik maar even in het midden.

7 - Met de Nederlandse ambities voor wind op zee is er ook een netwerk nodig om de stroom van de Noordzee af te voeren naar de kust, en verder het land in; op den duur Europa in. Dit om de wisselvallige windstroom in het net te kunnen opvangen. Er is, wat we noemen, een stopcontact op zee nodig. Dat geldt ook allemaal voor onze buurlanden, en dus wordt er nagedacht over een de mogelijkheid om in de een of andere vorm een ringverbinding aan te brengen op of rond de Noordzee om de windenergie op de Noordzee te kunnen opvangen en naar diverse richtingen af te voeren. Bijvoorbeeld naar Noorwegen waar de stroom wellicht kan worden opgeslagen in de vorm van waterkracht. - De windenergie op zee vergt grote investeringen in verbindingen. Eerder gaf ik al aan dat de export kolen-kwh goede verbindingen met het buitenland vergt, maar voor grote hoeveelheden windenergie is dat nog veel nadrukkelijker het geval, niet in de laatste plaats om het Europese net stabiel te kunnen houden. - Doorkijkje geven in hoe het er voorstaat aan de hand van SEIN en welke uitdaging hier voor Nederland ligt (en andere Europese landen die ook met Wind op Zee aan de weg willen timmeren). Biomassa - Een volgende mogelijkheid om te verduurzamen is de benuttin g van biomassa. In de huidige situatie draagt het grootschalig meestoken van biomassa in kolencentrales zeer substantieel bij aan de verduurzaming. Voor de stromen biomassa die daarvoor nodig zijn moeten we in Nederland met name kijken naar afvalstromen en restproducten. En omdat het economisch zelden uitkan om in Nederland landbouwareaal in te zetten voor de productie van biomassa, zijn aanvoerhavens en andere infrastructuur nodig om deze vorm van verduurzaming vorm te geven. Warmte - Verdere verduurzaming is mogelijk door veel meer dan nu het geval is gebruik te maken van restwarmte. In Nederland zijn er een aantal grote clusters van gebieden die goed in aanmerking komen voor stadsverwarming, en die daar overigens al voor een belangrijk deel vorm heeft gekregen. Deze clusters voor gebruik van stadsverwarming in Nederland liggen rond Rotterdam Den Haag, Utrecht, in Brabant en Gelderland. Maar het is met dit soort dingen zoals met andere de politiek moet het wel willen. Energiebeleid is lange termijn beleid, vooral ook vanwege de ruimtelijke gevolgen. CCS en kolenstook - Iets dergelijks kan gezegd worden van het opvangen en opslaan van CO2 in de bodem. Als we daar eenmaal ja tegen zeggen, is er geen weg terug. Dan heeft het voordelen en nadelen. Want als de infrastructuur (in feite moet er een tweede gasnet worden aangelegd waarop alle schoorstenen van centrales en industriële installaties op worden aangesloten) en de opslagplaatsen er zijn, wordt het vanzelf een vestigings- voordeel of nadeel, al naar gelang je er over denkt en met welk oog je naar potentiële locaties kijkt. Ook hier een gigantische uitdaging. En dan heb ik het nog niet eens over het bereiken van de maatschappelijke acceptatie (zie Barendrecht). - Het is niet de bedoeling al uw tijd in beslag te nemen, dus rond ik af met te wijzen op het belang van infrastructuren

8 Infrastructuur - De infrastructuur wordt natuurlijk in hoge mate geraakt door de internationalisering, de introductie van de marktwerking en door de verduurzaming. Het heeft netuitbreidingen tot gevolg, de ontwikkeling van slimme netten, het mogelijk ontstaan van woonwijken zonder gasaansluiting en een zeer intensief gebruik van de Nederlandse ondergrond. - Tegen de achtergrond van alle geschetste ontwikkelingen is het niet verbazingwekkend dat de energiesector zich vaak zorgen maakt over de procedures en vergunningen. Ambities van overheid en markt kunnen groot zijn, maar niet alles kan van de ene dag op de andere. - Wie over al deze onderwerpen nog eens wat meer zou willen weten, zou eens kunnen lezen in het AER-rapport over de infrastructuurontwikkeling. Slot - EEN SLOTWOORD, alles overziend en passend bij het thema van deze dag : Ruimte voor Energie geef Energie en de energiemarkt, de Ruimte, want de tijd dat vanuit één centraal punt de energievoorziening geleid kon worden, ligt echt ver achter ons.

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie LBW 2006 Copyright Zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Lukkes Business Writing is het niet toegestaan deze tekst en berichtgevingen die verstrekt worden via deze site op enigerlei wijze

Nadere informatie

Aansluitbeleid TenneT

Aansluitbeleid TenneT Aansluitbeleid TenneT (Position Paper, stand van zaken februari 2008) Inleiding De afgelopen periode heeft een groot aantal partijen zich bij TenneT gemeld voor aansluiting van een nieuwe elektriciteitscentrale

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen.

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen. Vereniging Energie-Nederland Lange Houtstraat 2 2511 CW Den Haag T. 070 311 43 50 ENL-2012-00754 Hans Alders Telefoon 070-3114350 E-mail info@energie-nederland.nl Datum 24 september 2012 Ons kenmerk Behandeld

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Introductie windenergiesector

Introductie windenergiesector Introductie windenergiesector Blok 2 Sander Lagerveld Dag 10 Windenergie 1 Duurzaam werken op Zee Toepassing van windenergie in Nederland Duurzaam werken op zee 2 Windmolens verschijnen vanaf 12e eeuw

Nadere informatie

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N -

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N - Vaste Commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer der Staten Generaal t.a.v. mevrouw A.J. Timmer, voorzitter Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000 Capaciteitsplan ONS Netbeheer BV 2001 2007 30-11-2000 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Modellen 3.1. Model 1 Belasting, invoeden en uitwisselen in knooppunten bij verschillende transportscenario's

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

Europese schakel NorNedvoor de toekomst

Europese schakel NorNedvoor de toekomst NorNedvoor de Europese schakel toekomst NorNed Europese schakel voor de toekomst Elektriciteit is vanzelfsprekend in ons dagelijks leven. Zonder er verder bij stil te staan gaat het licht aan, pruttelt

Nadere informatie

Reactie op het Groenboek «Naar een Europees energienetwerk voor een continue, duurzame en concurrerende energievoorziening»

Reactie op het Groenboek «Naar een Europees energienetwerk voor een continue, duurzame en concurrerende energievoorziening» 2009D13067 22 112-815 Reactie op het Groenboek «Naar een Europees energienetwerk voor een continue, duurzame en concurrerende energievoorziening» Inbreng verslag van een schriftelijk overleg Vastgesteld

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023;

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023; De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Dat op grond van richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 ter

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Groningen Seaports heeft de

Groningen Seaports heeft de > feature Werk maken van windenergie Leven van de wind. Volgens het spreekwoord kan het niet. In Groningen denken ze daar heel anders over. Groningen Seaports ziet voor met name de Eemshaven volop kansen

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Windenergie, de feiten

Windenergie, de feiten 1.15 Windenergie Fig. 64 Windmolen Windenergie, de feiten Bij NWEA is een nieuwe flyer met feiten over windenergie verschenen om te gebruiken tijdens informatieavonden voor burgers en volksvertegenwoordigers.

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

GDF SUEZ Energie Nederland COMPANY PROFILE

GDF SUEZ Energie Nederland COMPANY PROFILE GDF SUEZ Energie Nederland COMPANY PROFILE 2 3 Samen werken aan slimme energieoplossingen Bedrijven en particulieren verder helpen met de juiste energie. Daarvoor zet GDF SUEZ zich al 200 jaar in. Om te

Nadere informatie

Position Paper. Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels

Position Paper. Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels Position Paper Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels Geactualiseerde inzichten verkabelen Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels In 2008 heeft TenneT aangegeven maximaal 20 km 380 kv-kabel verantwoord

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Duurzaamheidsdoelstellingen, nationaal of Europees? IIR, Nationaal elektriciteitsplatform Den Haag, 21 april 2010

Duurzaamheidsdoelstellingen, nationaal of Europees? IIR, Nationaal elektriciteitsplatform Den Haag, 21 april 2010 Duurzaamheidsdoelstellingen, nationaal of Europees? Sjak Lomme IIR, Nationaal elektriciteitsplatform Den Haag, 21 april 2010 Inhoud Handel in emissierechten Waarom duurzaamheidsdoelstellingen? Renewables

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE Een nieuwe ambitie in energie Verschuiving focus Noordwest-Europese markt naar regio Zuid-Holland Van elektriciteitsproductie naar energie Regionale binding MPP3 in nauwe

Nadere informatie

Position Paper. Interconnectoren

Position Paper. Interconnectoren Position Paper Interconnectoren 2 Position Paper TenneT Position Paper Interconnectoren De Europese elektriciteitsmarkt is sterk in ontwikkeling. Landsgrenzen worden steeds minder belangrijk. Het grensoverschrijdende

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie Essent & Duurzame Energie Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie 2 Inhoudsopgave Toenemend belang van duurzame energie Essent duurzame energie strategie Essent Groene Stroom Essent productie

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt

Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Eerste Kamer der Staten-Generaal Centraal Informatiepunt Den Haag, 27 november 2000 Aan de leden en de plv. leden van de Vaste Commissie voor Economische Zaken HERZIENE VERSIE I.V.M. TOEVOEGEN STEMVERHOUDING

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet

Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet Gasunie Network Improvement Program GNIP Het regionale gastransportnet van Gasunie bestaat, naast leidingen, uit afsluiterschema

Nadere informatie

Visie op buisleidingen voor de industrie in 2030 Juli 2009

Visie op buisleidingen voor de industrie in 2030 Juli 2009 Visie op buisleidingen voor de industrie in 2030 Juli 2009 Inleiding In deze notitie geeft VNO-NCW haar visie op de gewenste ruimtelijke reserveringen door de overheid voor buisleidingen. We doen dat op

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene ASPIRAVI Project E403 Lichtervelde en Wingene Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie