Marktwerking of machtwerking?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktwerking of machtwerking?"

Transcriptie

1 1 Marktwerking of machtwerking? ADVISORY Marktwerking of machtwerking? Spanning op de energiemarkt biedt kansen voor nieuwe businessmodellen

2 2 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. Inhoudsopgave Voorwoord 3 Scenario van 28 december Hoogspanning op het energielandschap 6 02 Contouren van een ideale energiewereld 9 03 Een realistische kijk op de grenzen van marktwerking in Europa 11 Van marktwerking naar machtwerking Marktwerking in retailmarkt 15 Van oligopolie naar versnippering 17 Merkbeleving aanbieder wint aan belang De dilemma s voor grote energiebedrijven Nieuwe diensten in de energiemarkt van de toekomst 21 Businessmodellen gericht op energiemanagement 23 Businessmodellen gericht op integratie en stabiliteit 24 Businessmodellen gericht op (lokaal) energievoorziening Een herontwerp op lange termijn, regie op korte termijn Over het onderzoek 27 Over KPMG en DNV GL 29 Contact 30

3 3 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. Voorwoord De komende decennia zal zich een transitie naar een nieuwe energiewereld voltrekken. We gaan van fossiel naar schoon, van product naar dienst, van consumer naar prosumer. Het is erg lastig om te voorspellen welke technologieën en business concepten de winnaars van morgen zijn. Het is zeker dat er andere verdienmodellen ontstaan, dat er een golf van innovatie zal komen en dat nieuwe toetreders bestaande partijen gaan uitdagen. Het is zaak dat we die ontwikkelingen ruim baan geven. Maar hoe verhoudt dat zich tot hoe de energiemarkt op dit moment werkt? Er is sprake van grote volatiliteit. Conventionele businessmodellen staan onder zware druk, evenals de fysieke infrastructuur. De vraag is of het huidige marktmodel wel toekomstbestendig is. Doet de markt zijn werk of moet er meer overheidsregie komen om de transitie mogelijk te maken? KPMG en DNV GL constateerden dat er onevenwichtigheden in de energiemarkt zijn en willen hun bijdrage leveren aan de oplossing daarvan. Daartoe zijn we het gesprek aangegaan met 10 deskundigen en hebben we een online enquête uitgevoerd die door 78 professionals uit de energiesector werd ingevuld. Wij bedanken de deelnemers aan de interviews en online enquête voor hun deelname en inzichten. In deze publicatie treft u daarvan de resultaten aan. Op basis van deze resultaten zullen we op onderdelen het initiatief nemen om samen met andere partijen te komen tot oplossingen. Hans Donkers Partner, Management Consulting, IT Advisory KPMG Wim Boogaard Director and Country Manager The Netherlands, Energy Advisory DNV GL

4 4 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. Scenario van 28 december 2019

5 5 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. Scenario van 28 december 2019 Wat een Nederlands volksfeest van ongekende omvang had moeten worden ontaardde in een horrorscenario waar media wereldwijd verslag van deden. De weersomstandigheden waren ideaal voor het organiseren van de eerste Elfstedentocht in 22 jaar. Een groot koudefront met kraakheldere nachten hield heel West-Europa enkele weken lang in zijn greep en bouwde voortvarend aan een dikke ijsvloer die het laatste restje twijfel wegnaam bij de ijsmeesters. De drie verlossende woorden lieten Nederland bijkans ontploffen. It giet oan. De planning bleek geen dag te laat. Want kraakhelder was het die dag bepaald niet meer, met een groot wolkenfront over heel Europa dat de dooi van de komende dagen aankondigde. Gelukkig was het wel windstil, prettig voor de meute schaatsers die zich onsterfelijk wilde rijden voor het nageslacht. Achteraf blijken juist die weersomstandigheden de lont in het kruitvat te zijn geweest. Terwijl heel Nederland zich opmaakte voor een volksfeest gaan radio- en TV-zenders tegen half negen s morgens opeens op zwart. Ook mobiele netwerken gaan plat. In een half uur tijd landt het besef dat waarschijnlijk in grote delen van Nederland de stroom is uitgevallen. Of reikt de black-out zelfs tot over de landsgrenzen? Een paar dagen later is het tijd voor een analyse van de puinhopen. Geplunderde tankstations. Dreigtweets aan het adres van bestuurders van energiebedrijven. In de weken daarna komt ook het zwartepieten goed op gang. Hoe kon het toch gebeuren dat de energiecentrales de vraag naar elektriciteit die dag niet konden invullen op de momenten dat we niet konden rekenen op aanbod van zon- en windenergie? Was het elektriciteitsnet onvoldoende voorbereid op dit soort extreme scenario s? Functioneerde de energiemarkt niet goed? In eerste instantie wijzen de vingers naar de energiebedrijven die de piekvraag beter hadden moeten voorzien. Maar al gauw verbreedt de discussie zich. Want de onevenwichtigheden in het Europese energielandschap konden ontstaan doordat elk land er zijn eigen politiek en energiebeleid op nahield: er waren al jaren grote verschillen in subsidies voor duurzame energie, wet- en regelgeving, investeringen in netwerken, en de splitsing tussen activiteiten in het gereguleerde en niet-gereguleerde domein. De publieke opinie over de Duitse Energiewende keert in een paar weken tijd radicaal om. Der Spiegel vraag zich af hoe het toch mogelijk was dat de Duitse overheid meer dan 300 miljard subsidie betaalde om zonne-energie te stimuleren. Dat zorgde weliswaar voor beduidend lagere CO 2 -emissies en in de beginjaren voor een nieuwe industrietak in Duitsland, maar zette ook een onevenredig hoge druk op de netwerken en voorzag vooral de buurlanden jaren van spotgoedkope stroom, omdat het aanbod in Duitsland te hoog was. Zelfs de Atomausstieg komt in een ander daglicht te staan. Want de Duitsers vinden het prima dat Duitsland radicaal afscheid neemt van de kerncentrales maar hoe verhoudt dat zich tot bijvoorbeeld Zweden, waar deze energievorm juist wordt omarmd? Als landen er zo verschillend over denken, kan er dan eigenlijk wel sprake zijn van een Europese energiemarkt en ligt daar misschien de kiem van de Elfstedenhorror? Oh, en dan is er nog iets. Wie had er ook alweer opdracht gegeven tot het afschakelen van de gascentrales die juist nu het probleem tijdig hadden kunnen tackelen? Een parlementaire enquête is al in voorbereiding. Begin 2020 is er dan ook maar een conclusie mogelijk. De marktwerking in de energiesector is failliet. En hoe konden we zo dom zijn te denken dat marktwerking überhaupt mogelijk is in een markt waar de goedkoopste vormen van energie kolen en kernenergie tevens de minst gewenste vormen zijn? Hoe konden we denken dat onze infrastructuur voorbereid was op een wereld waarin duurzame energie zo n grote rol speelt? Het weekblad The Economist vat het enkele weken later handzaam samen op de cover: We must have been smoking something really bad.

6 6 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 01 Hoogspanning op het energielandschap

7 7 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 01 Hoogspanning op het energielandschap Elfstedenhorror veroorzaakt door een falend energielandschap. Er is waarschijnlijk wat fantasie voor nodig om het extreme scenario goed te laten doordringen. Helemaal denkbeeldig is zo n scenario echter niet. Al was het maar omdat de werkelijkheid vaak absurder is dan fictie. Bovendien: er ontstaat in de praktijk ook nu al steeds meer hoogspanning op de energiemarkt. Grote energiebedrijven komen in financiële problemen. De conventionele centrales zijn nauwelijks meer renderend te krijgen maar zijn de komende decennia nog wel hard nodig voor de leveringszekerheid. En terwijl de fysieke netwerken in Europa steeds meer met elkaar verknoopt raken zijn er wel grote verschillen in energiebeleid en -subsidies. Ons onderzoek bestond uit een online enquête, een serie gesprekken met deskundigen uit de sector en een debatbijeenkomst. Deze combinatie van onderzoekselementen legde de druk helder bloot. Er speelt een combinatie van factoren. Mede als gevolg van de opkomst van schaliegas in de Verenigde Staten zijn kolen zeer goedkoop. De CO 2 beprijzing die de kosten van deze vervuilende productievorm omhoog zou moeten drijven werkt niet, omdat het betreffende ETS-systeem is ontworpen op basis van groei die nu al jaren niet wordt gerealiseerd. De door subsidies gedreven Duitse Energiewende zorgt voor een enorm aanbod aan wind- en zonne-energie. Dat stroomt Nederland vrijwel gratis binnen op momenten dat er veel zon en wind is. De Duitse netbeheerders zijn verplicht de duurzaam geproduceerde elektriciteit af te nemen en het overschot aan energie moet immers ergens heen. Tegelijkertijd moet Duitsland conventionele centrales dwingen open te blijven om de leveringszekerheid te waarborgen op momenten dat er weinig aanbod is van wind en zon. Het Duitse beleid wordt overigens in de nieuwe coalitie aangepast: lagere en steeds verder afnemende feed-in-tarieven, minder subsidie voor wind op land vooral in minder windrijke gebieden en forse groei van wind op zee. >>

8 8 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 01 Hoogspanning op het energielandschap Meer algemeen: Europese landen stellen elk afzonderlijk hun energiebeleid vast, evenals de bijbehorende subsidies voor duurzame energie(bronnen). De kern van het probleem: er zijn wel de nodige (steeds meer) fysieke stroomverbindingen, maar de prijsvorming is nog niet Europees. Bovendien ontstaat er daardoor subsidy shopping door energiebedrijven. Brussel pleit daarbij voor premium tarifs in plaats van feed-in tarifs. Het marktmodel is niet berekend op energielevering als die in belangrijke mate afkomstig is van wind- en zonne-energie. Het huidige marktmodel werkt op basis van de merit order waarin energiecentrales worden gerangschikt naar variabele kosten. De windparken met hoge investeringen maar lage kosten van productie winnen het dan van de conventionele centrales. Het resultaat is dat de conventionele centrales uit de markt worden gedrukt door de duurzame energie. Tegelijkertijd zijn die conventionele centrales nog wel (hard) nodig als capaciteitsbuffer voor momenten dat er weinig aanbod is van zon- en wind. Deze bufferfunctie wordt in het marktmodel echter niet beprijsd. Deze ontwikkelingen een niet volledige opsomming zetten grote druk op de Europese energiemarkt. Er ontstaat grote druk op: de fysieke infrastructuur traditionele buffers in het netwerk verdwijnen met het afschakelen van gascentrales die nu niet rendabel te krijgen zijn. de financiële stabiliteit van energiebedrijven die met het huidige businessmodel (en bijbehorende kapitaallasten) niet meer winstgevend zijn te krijgen en ook moeilijk toegang meer kunnen krijgen tot de kapitaalmarkt. de financiering van nieuwe infrastructuur investeerders zijn terughoudend door de onzekerheid over hoe de energiemarkt zich gaat ontwikkelen en het gebrek aan een samenhangend Europees beleid. De onbalans in het energiesysteem is onverantwoord groot, zo luidde dan ook een van de stellingen die we bij dit onderzoek hanteerden. In de meerderheid van de gesprekken bleek deze stelling te worden onderschreven. Typerend was de reactie van een van de deskundigen die we hierover spraken: Want we ain t seen nothing yet. Als het zo doorgaat is de onbalans over een jaar of vijf pas echt onverantwoord groot. De druk op het energiesysteem zal dan ook waarschijnlijk alleen maar sterker worden, onder meer door de verdere opkomst van alternatieve energiebronnen,die in verschillende landen een impuls krijgt. Deze vormen van duurzame energie zijn per definitie minder stabiel want afhankelijk van weersomstandigheden en zullen dus in elk geval meer vergen van de fysieke netwerken.

9 9 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 02 Contouren van een ideale energiewereld

10 10 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 02 Contouren van een ideale energiewereld Het goede nieuws: het voorkomen van de Elfstedenhorror is wel degelijk mogelijk. Het is dan zaak om de fundamentele weeffouten in het energiesysteem aan te pakken. De ideale wereld ziet er als volgt uit: 2 1 In de ideale wereld harmoniseren Europese landen hun beleid, hun wet- en regelgeving, en hun subsidies en duurzaamheiddoelstellingen. En ze spreken ook af welke vormen van productie in de toekomst gewenst zijn. Zodat de prijsvorming zowel die van de energie als die van CO 2 niet wordt verstoord door (machts) politiek en er geen onevenwichtigheden in de markt ontstaan. 2 In de ideale wereld is er een holistische blik op alle niveaus van de netwerken: van decentraal tot nationaal en internationaal. Er wordt niet in eilandjes gedacht bij de verdere ontwikkeling van de infrastructuur maar in het betrouwbaar functioneren van het geheel. En de netwerken ontwikkelen zich daarin meer naar een echte smart grid. Bovendien bouwen netwerkbedrijven in samenwerking met andere partijen een grote mate van intelligentie in, om daarmee de vraag veel beter te kunnen voorspellen/beïnvloeden en waar nodig te anticiperen. 3 In een ideale wereld wordt niet alleen het leveren van energie financieel beloond, maar ook het bieden van flexibiliteit en buffers op momenten dat de markt vraagt om energie en wind- en zonne-energie niet beschikbaar of juist overvloedig aanwezig is. Energiebeurzen kunnen daarin een centrale rol vervullen door te handelen in balancing, maar ook industriële afnemers hebben mogelijkheden om hun vraag naar energie te flexibiliseren. Daarnaast zien wij ook een rol voor aggregators die op lokaal niveau zorgen voor de juiste balancering. Ook nieuwe (innovatieve) vormen van opslag van energie zijn een deel van de oplossing. In het ideale marktmodel worden dergelijke opties voor balancing bijvoorbeeld via buffervorming financieel beloond. De hier geschetste ideale wereld vraagt echter wel om een aantal acties en afspraken waarbij de inzet van verschillende stakeholders nodig is. De meeste partijen met wie wij gesproken hebben wijzen naar het ministerie van Economische Zaken om hierin de regie te nemen.

11 11 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 03 Een realistische kijk op de grenzen van marktwerking in Europa

12 12 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 03 Een realistische kijk op de grenzen van marktwerking in Europa 1 Ideale werelden bestaan niet. Het lijkt dan ook een utopie om te veronderstellen dat er de komende tien jaar een uniformering zal ontstaan in het energie- en subsidiebeleid in Europese landen. Daarbij speelt mee dat de politieke spanningsvelden in diverse landen groot zijn. De financiële crisis vraagt onevenredig veel aandacht en daardoor ontstaat mogelijk ook meer focus op nationale belangen. En dat kan schadelijk zijn voor de verdere ontwikkeling van de Europese energiemarkt. Daarnaast is er in veel landen sprake van een ideologische move weg van marktwerking. En tot slot wil men minder Brussel. Over de stellingen dat De liberalisering heeft vrij goed uitgepakt en Perverse effecten bewijzen dat de Europese energiemarkt niet werkt was geen eenduidig antwoord te vinden onder de experts die wij hebben gesproken. De teneur is enerzijds dat we onze zegeningen moeten tellen er zijn wel degelijk flinke stappen gezet maar anderzijds dat de perverse effecten zoals eerder geschetst niet zijn te ontkennen. Er ligt dan ook een wezensvraag op tafel: kan verdere liberalisering de hoogspanning wegnemen? Of is er een andere aanpak nodig? Van marktwerking naar machtwerking De oplossing voor het geschetste probleem ligt in een genoemde combinatie van vele factoren. Daarbij kunnen we teruggrijpen naar de drie hoofdlijnen van hoofdstuk 2. De punten 2 en 3 daarvan een holistische blik op netwerken en een nieuw marktmodel - vergen de komende jaren veel werk. Er moet slim worden geïnvesteerd in netwerken en buffers; we moeten een marktmodel zodanig aanpassen dat partijen die bijdragen aan het minimaliseren van pieken financieel worden beloond; we moeten intelligenter worden bij het voorspellen van de energievraag. En zo zijn er nog tal van uitdagingen te verzinnen. Het gaat om grote uitdagingen, maar er is een voordeel: voor deze onderdelen van de oplossingen is Europese harmonisatie niet per se nodig. >>

13 13 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 03 Een realistische kijk op de grenzen van marktwerking in Europa Voor wat betreft het eerste punt, uit hoofdstuk 2, lijkt een andere benadering nodig nu uniformering van het energie- en subsidiebeleid in Europa voorlopig geen haalbare kaart is. Wanneer we de energiewereld van de toekomst laten ontstaan door marktwerking zal dit op zijn zachtst gezegd niet tot de ideale wereld leiden. Sterker nog: de geschetste elfstedenhorror komt dan dichterbij. Het is dan ook verstandiger om de marktwerking daarin niet heilig te verklaren en in plaats daarvan in te zetten op onderhandelingen tussen Europese landen. In die onderhandelingen kan dan een akkoord tot stand komen dat zorgt voor stabiliteit en daarmee ook voor zekerheid voor investeerders. Onderwerpen in zo n akkoord zijn dan: waar staan de productielocaties en buffers; welke vormen van energieproductie zijn er wenselijk en/of toegestaan in de verschillende landen; welke marktmodellen horen daarbij en op welk tempo worden deze door landen ingevoerd; Het sluiten van zo n akkoord is in feite een verschuiving van marktwerking naar machtwerking, waarbij partijen gezamenlijk bepalen wat nodig is om problemen op de energiemarkt te voorkomen. De grote vraag is wie daarin het voortouw neemt. Grotere landen zullen vanuit hun invloedrijke positie een duidelijk stempel willen drukken. Toch kan Nederland als relatief klein land hier wel degelijk een rol spelen. Nederland heeft al jaren een voortrekkersrol waar het gaat om de liberalisatie van de energiemarkt en de daarbij horende verschuiving naar Europese harmonisering. >>

14 14 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 03 Een realistische kijk op de grenzen van marktwerking in Europa Deze houding is ook terug te lezen in de kwantitatieve onderzoeksresultaten. Zo wordt de stelling dat Nederland een eigen energiebeleid moet bepalen en zich minder moet laten leiden door het Europese energiebeleid slechts door 9 procent onderschreven, zie figuur 1. Stelling Nederland moet een eigen energiebeleid bepalen en zich minder laten leiden door het Europees energiebeleid. Figuur 1 Nederland zou dan ook bij de totstandkoming van een Europees akkoord een voortrekkersrol kunnen spelen. De voordelen van zo n akkoord zijn groot, en ook deze blijken uit het onderzoek. Duidelijke prioriteiten zijn volgens de respondenten: (1) Harmonie en een gezamenlijk marktmodel (level playing field), en (2) Een gezamenlijk capaciteitsbeleid (productie, balancering, interconnectoren en import/export). En het voordeel van zo n aanpak volgens de respondenten: rust en stabiliteit op de markt komt ten goede van investeringen, zie figuur 2. 35% 33% 21% 9% 3% Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening Figuur 2 Wat vindt u dat er op Europees niveau aan energiebeleid moet worden geregeld? Harmonie en één gezamenlijke energiemarktmodel (level playing field) Gezamenlijke capaciteitsbeleid (productie, balansering, interconnectoren, import/export) 23x 24x ETS-system / CO 2 Gezamenlijk beleid omtrent duurzaamheid en investeringen 14x 15x Consequente regelgeving voor lange termijn 3x

15 15 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 04 Marktwerking in retailmarkt

16 16 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 04 Marktwerking in retailmarkt Is de liberalisering geslaagd in de consumentenmarkt? Uit het online onderzoek blijkt dat respondenten maar matig tevreden over dit aspect van liberalisering. Is de liberalisering geslaagd in de consumentenmarkt? Uit het online blijkt dat respondenten maar matig tevreden over dit aspect van libe- Slechts 14 procent is het zeer eens met de stelling dat liberalisering tien jaar succesvol was, zie figuur 3. onderzoek ralisering. de afgelopen Dat heeft waarschijnlijk ook te maken met wet- en regelgeving: 59 procent ziet de ingewikkelde wet- en regelgeving namelijk als een vertragende factor voor een goede marktwerking, zie figuur 4. Slechts 14 procent is het zeer eens met de stelling dat liberalisering de afgelopen tien jaar succesvol was, zie figuur 3. Dat heeft waarschijnlijk ook te maken met wet- en regelgeving: 59 procent ziet de ingewikkelde wet- en regelgeving namelijk als een vertragende factor voor een goede marktwerking, zie figuur 4. >> Figuur 3 Figuur 4 Stelling Liberalisering van de energiemarkt is voor de retailmarkt in energie de afgelopen tien jaar succesvol gebleken. Stelling Wet- en regelgeving is te ingewikkeld voor nieuwe toetreders in het energielandschap en vertraagt daarmee een goede marktwerking. 6% 26% 40% 14% 14% 12% 15% 22% 37% 14% Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening

17 17 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 04 Marktwerking in retailmarkt Niettemin is er wel degelijk sprake van positieve effecten van de liberalisering, wanneer we het karakter van de markt van nu vergelijken met de situatie van circa 15 jaar geleden. Er is sprake van een hogere klantvriendelijkheid, lage prijzen en meer keuzevrijheid. Belangrijker is de vraag hoe de retailmarkt zich de komende vijf tot tien jaar zal ontwikkelen. Uit de gesprekken in het kader van dit onderzoek zijn enkele conclusies te trekken: Van oligopolie naar versnippering Op dit moment is er nog geen sprake van een oligopolie in Nederland, waarin drie grote leverancierspartijen het gros van de markt in handen hebben. De veelheid aan kleinere aanbieders heeft vooralsnog een beperkte invloed op de markt, enerzijds omdat het percentage klanten dat de overstap maakt naar een andere aanbieder nog steeds laag is, anderzijds omdat een aantal succesvolle nieuwe toetreders de laatste jaren werd ingelijfd door grotere partijen. De verwachting is dat dit de komende jaren echt gaat veranderen. De overstapratio, in de consumentenmarkt, is al gestegen van 5 procent in 2007 naar 12 procent nu. En de verwachting is dat dit zal oplopen naar 25 procent. Ook bij de groot zakelijk markt zie je dat steeds meer bewuste keuzes worden gemaakt, bijvoorbeeld de NS die op groene stroom is overgestapt. Merkbeleving aanbieder wint aan belang Nu klanten naar verwachting makkelijker zullen gaan overstappen, krijgt de markt straks meer het karakter van de markt voor mobiele telefonie. Dat betekent dat de merkbeleving wint aan belang en dat er vaker een geïntegreerd aanbod van verschillende diensten zal plaatsvinden. De grote utilities zijn daarbij niet per definitie de winnaars: nog steeds worden zij door veel consumenten niet vereenzelvigd met klantvriendelijkheid en gemak. Het valt niet uit te sluiten dat partijen buiten de sector energie integreren in hun aanbod. Tegelijkertijd experimenteren sterke merken als ANWB en Vereniging Eigen Huis met het organiseren van marktmacht door consumenten. Hoe dan ook staat de positie van de utilities aan de consumentenmarkt structureel onder druk. >>

18 18 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 04 Marktwerking in retailmarkt 04 Marktwerking in retailmarkt Figuur 5 * Note: Anders, namelijk: Welke marktpartijen hebben volgens u de grootste kans om te profiteren van de opkomst van smart grids en smart meters in de energieconsumentenmarkt? 1. Energieproductiebedrijven 2. Telefoniebedrijven 3. Grootwinkelbedrijven 4. Internetserviceproviders x Netbeheerders en esco s 3x ICT zoals IBM, Accenture, Cisco, Huawei, etc. 2x Producenten van smart grid/ slimme meters componenten en diensten 2x Nieuwe dienstverleners: esco, storage etc (die anders denken) 2x Energiemakelaars 2x Software producenten van apps / Accuproducenten 1x Databedrijven 1x Energie leveranciers (conform NMM) ivm diensten 1x Alle bedrijven en de transmissie operator 1x Programma verantwoordelijken 5. Computerproducenten Mediabedrijven Installatiebedrijven Anders, namelijk:* Weet niet 8 6 % Aantal keren genoemd

19 19 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 05 De dilemma s voor grote energiebedrijven

20 20 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 05 De dilemma s voor grote energiebedrijven De grote utilities staan voor levensgrote dilemma s. Aan de consumentenkant staan ze onder druk omdat andere partijen een sterkere merkbeleving hebben. Aan de productiekant is de druknog veel groter, met name voor de partijen die vrijwel zuiver draaien op conventionele centrales: Dat heeft waarschijnlijk ook te maken met wet- en regelgeving: 59 procent ziet de ingewikkelde wet- en regelgeving namelijk als een vertragende factor voor een goede marktwerking, zie figuur 4. De money printing machines van weleer zijn veranderd in verlieslatende ondernemingen die alles in het werk moeten stellen om hun financieringsbehoefte in te vullen. De verkoop van organisatie-onderdelen is daarbij in veel gevallen onontkoombaar. Het wordt steeds duidelijker dat er meer afstand komt tussen de productie-activiteiten en de retail-activiteiten. Er is een groot verschil in typologie en daarmee ook in de aansturing. Het credo retail is detail maakt duidelijk dat het management er dagelijks bovenop moet zitten. Bij productie gaat het juist veel meer om strategische grote lijnen en een lange adem. Voor een bestuurder is het per definitie lastig om die twee zaken goed te verenigen. In combinatie met de hevige marktdruk maakt dit dat er steeds meer een scheiding zal ontstaan tussen beide activiteiten. Dat wordt ook verwacht door 62 procent van de respondenten in het onderzoek, zie figuur 6. Zo n scheiding lost uiteraard niet alle problemen op. De utilities staan voor de uitdaging hun businessmodel radicaal aan te passen. De verwachting is dat er daarbij nog een consolidatieslag zal plaatsvinden. Bij het ontwikkelen van dat nieuwe businessmodel moet zoveel mogelijk in toekomstscenario s worden gedacht. Uit het onderzoek kwam naar voren dat dit in het recente verleden onvoldoende is gedaan. De toekomst mag dan onvoorspelbaar zijn, maar veel problemen en verliezen waren eigenlijk voorspelbaar. De ontwikkelingen op de Duitse markt (duurzame energie/ afschaffen kernenergie) was altijd een mogelijk scenario. De doorbraak van schaliegas ook. De scenario s lagen er wel maar werden onvoldoende doorleefd. Dat is een belangrijke les voor de utilities aan de vooravond van een verdere transitie naar een duurzame energiewereld. Stelling Er zal de komende jaren een steeds duidelijker scheiding ontstaan tussen groothandel en productie enerzijds en retail anderzijds. Figuur 6 5% 17% 38% 24% 15% Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening

21 21 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 06 Nieuwe diensten in de energiemarkt van de toekomst

22 22 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 06 Nieuwe diensten in de energiemarkt van de toekomst Dát er nieuwe businessmodellen en nieuwe diensten ontstaan in de energiemarkt van de toekomst, dat is zeker. Hoe deze er precies zullen uitzien blijft voor een deel koffiedik kijken. Structureel zijn er aan de kant van de consument vier belangrijke ontwikkelingen zichtbaar: De consument gaat steeds meer gebruikmaken van elektriciteit (verdere elektrificatie van het huishouden). De kosten voor energie gaan waarschijnlijk omhoog. Daardoor zal de consument meer geneigd zijn om zich er actief mee bezig te houden. Overigens zijn er ook toekomstscenario s denkbaar dat energie op sommige momenten bijna gratis wordt omdat de opwekking ervan heel goedkoop mogelijk is. Denk daarbij aan een flinke zonnige dag waarop zonnepanelen enorme hoeveelheden energie bijna gratis kunnen leveren. De opkomst van elektrisch vervoer. Weliswaar is er bepaald nog geen sprake van een massale trend naar de elektrische auto, maar het lijkt een kwestie van tijd voordat het tipping point wordt bereikt. Meer intelligentie in netwerken en apparaten. Er ontstaan nieuwe mogelijkheden om het verbruik (en de eigen opwekking) te monitoren en/of aan te sturen. Toepassingen op basis van software rukken dan ook op in de energiewereld. Tegelijkertijd zal de slimme meter massaal worden uitgerold. Deze ontwikkelingen maken het mogelijk om veel meer inzicht te geven in het daadwerkelijke en actuele energieverbruik. >>

23 23 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 06 Marktwerking in retailmarkt 04 Marktwerking in retailmarkt Afgaande op de gesprekken en de online enquête lijken de businessmodellen van de toekomst zich op drie terreinen te gaan manifesteren: Businessmodellen gericht op energiemanagement Stelling De mogelijkheden om energie te besparen worden onderschat. Figuur 7 De mogelijkheden om energie te besparen worden volgens 83 procent van de respondenten nog steeds onderschat. 86 procent meent dan ook dat energiebesparing krachtig moet worden gestimuleerd omdat dit goedkoper is dan het opwekken van duurzame energie, figuur 7. Energiebesparing is in de ogen van de consument echter geen logische taak voor de utility, die immers vanuit het klassieke businessmodel juist zoveel mogelijk energie wil verkopen. Daarnaast speelt nog dat slim gebruik van bijvoorbeeld zonne-energie in de wijk of ook windenergie in meer rurale gebieden ook vraagt om energiemanagement, zodat energie gebruikt kan worden op het moment dat het overvloedig aanwezig is en op dat moment ook goedkoop beschikbaar is. Nieuwe toetreders in de markt spelen hier dan ook op in en ontwikkelen toepassingen die helpen bij energiebesparing en/ of het inzichtelijk maken van het verbruik van elektrische apparaten. Hierin worden elementen van gamification toegepast. >> 1% 12% 33% 50% 5% Stelling Besparen van energie is de komende jaren nog veel goedkoper dan het opwekken van duurzame energie en moet krachtig worden gestimuleerd. 12% 31% 55% 1% Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening

24 24 Marktwerking of machtwerking? 2014 KPMG Advisory N.V. 06 Marktwerking in retailmarkt 04 Marktwerking in retailmarkt Businessmodellen gericht op integratie en stabiliteit Er ontstaat ruimte voor integrators: partijen die bijvoorbeeld lokale energiesystemen aan elkaar knopen, of die noodvoorzieningen regelen voor bedrijven. Partijen die oplossingen bieden voor de grotere volatiliteit in het energie-aanbod als gevolg van de opkomst van duurzame energie. Dat kan uit diverse hoeken voortkomen. Zo onderzoekt een Duits autobedrijf samen met een energieleverancier of oude batterijen uit elektrische auto s geschikt zijn voor stationaire energieopslag. Ook is denkbaar dat slimme software-oplossingen een grotere bijdrage kunnen leveren in het verminderen van pieken en dalen in de energievraag, zowel bij consumenten als bedrijven. De rode draad is dat er waarde zit aan alles waarmee meer stabiliteit in het systeem wordt gebracht. Een grote speler zou dan een verzekeraar kunnen zijn voor de energievoorziening van kleine lokale initiatieven. 3% Stelling Smart grids zullen een grote impact hebben op de bestaande businessmodellen in de energiesector. 10% 36% Figuur 8 47% 4% Businessmodellen gericht op (lokaal) energievoorziening Met de opkomst van decentrale initiatieven en de opkomst van elektrische mobiliteit komt ook steeds meer marktruimte voor partijen die apparaten voor het lokale energiesysteem (zoals mini-wkk, windmolens, laadstations) installeren, financieren, beheren en onderhouden. De markt is op dit gebied nu nog onvolwassen. Veel initiatieven worden opgezet met een licht idealistische inslag en onvoldoende besef over de noodzaak van een langdurige verantwoordelijkheid voor het in de lucht houden van het initiatief, en daarmee voor de continuïteit van de (lokale) energievoorziening. 3% Stelling In de businessmodellen van de nieuwe energiewereld staat het verhogen van de kwaliteit van leven centraal en niet langer de verkoop van energie. 26% 28% Zeer oneens Meer oneens dan eens Meer eens dan oneens Zeer eens Weet niet/geen mening 41% 3%

DE ENERGIE TRANSITIE

DE ENERGIE TRANSITIE DE ENERGIE TRANSITIE 1 DE ENERGIETRANSITIE In de huidige Europese energie sector zijn drie parallelle trends waar te nemen. Ten eerste decentralisatie, waarbij steeds groter wordende hoeveelheden decentrale

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Samenwerking in energielandschap kan miljardeninvestering voorkomen

Samenwerking in energielandschap kan miljardeninvestering voorkomen Samenwerking in energielandschap kan miljardeninvestering voorkomen Tijd dringt om daadkrachtige samenwerking op te zetten December 2015 2 Samenwerking in energielandschap kan miljardeninvestering voorkomen

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

Sourcing realiseert u onder andere met behulp van een van de volgende oplossingsrichtingen:

Sourcing realiseert u onder andere met behulp van een van de volgende oplossingsrichtingen: Sourcing ADVISORY Sourcing wordt door veel organisaties omarmd als een belangrijk middel om de financiële en operationele prestatie te verbeteren. Welke functies binnen de organisatie behoren echt tot

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten duurzaam ondernemen. Middenbedrijf heeft veel oog voor groen ondernemen

Onderzoeksresultaten duurzaam ondernemen. Middenbedrijf heeft veel oog voor groen ondernemen Onderzoeksresultaten duurzaam ondernemen Middenbedrijf heeft veel oog voor groen ondernemen Juni 2014 Inhoudsopgave Samenvatting 2 Onderzoeksresultaten 3 Contactpersonen 6 Onderzoeksresultaten groen ondernemen

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Is de bouwsector klaar voor verandering?

Is de bouwsector klaar voor verandering? Is de bouwsector klaar voor verandering? ADVISORY De economische crisis stelt de bouwsector flink op de proef. In toenemende mate vragen opdrachtgevers om totaaloplossingen en om innovatieve financieringsvormen.

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Investeringen in Conventioneel Vermogen

Investeringen in Conventioneel Vermogen Investeringen in Conventioneel Vermogen Situatieschets, Verwachtingen en Perspectieven op Aanpassingen Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 21 Mei 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman, Sebastiaan

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Risico s managen is mensenwerk

Risico s managen is mensenwerk TRANSPORT Risico s managen is mensenwerk Ondernemen is kansen zien en grijpen, maar ook risico s lopen. Risicomanagement behoort daarom tot de vaste agenda van bestuurders en commissarissen. Omdat ook

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Ons stelsel: een tussenstand

Ons stelsel: een tussenstand Ons stelsel: een tussenstand Avéro Achmea Zorgseminar Amerongen, 20 juni 2012 Wouter Bos Voorzitter KPMG Gezondheidszorg Partner, KPMG Plexus Ons stelsel: een tussenstand Kenmerken Uitdagingen Sleutelvragen

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig?

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? Wouter Hylkema w.hylkema@energeia.nl 16 juni 2015 AMSTERDAM (Energeia) Nederland kan als freerider meeliften op buitenlandse capaciteitsmechanismen.

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Informatieavond. Eerste resultaten van het onderzoek. 12 mei 2016

Informatieavond. Eerste resultaten van het onderzoek. 12 mei 2016 Informatieavond Eerste resultaten van het onderzoek 12 mei 2016 Programma 19.00 19.30 Inloop met koffie & thee 19.30 19.50 Wat doen we ook alweer? 19.50 20.00 Resultaten van het Slimme Energiesysteem 20.00

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten big data. Ook middenbedrijf ontdekt toegevoegde waarde big data

Onderzoeksresultaten big data. Ook middenbedrijf ontdekt toegevoegde waarde big data Onderzoeksresultaten big data Ook middenbedrijf ontdekt toegevoegde waarde big data Mei 2014 Inhoudsopgave Samenvatting 2 Onderzoeksresultaten 3 Contactpersonen 7 Onderzoeksresultaten big data 2 Samenvatting

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

SMART GRID ALBERT MOLDERINK

SMART GRID ALBERT MOLDERINK SMART GRID ALBERT MOLDERINK WIE BEN IK Albert Molderink (http://www.utwente.nl/ctit/energy/people/molderink_a.php) www.utwente.nl www.ipsumenergy.com Computer Architectures for Embedded Systems Discrete

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Thomas Decamps Startevent Smart Energy Solutions 4 december 2012 Het energiebeleid bij Colruyt Group WE POWER Het energiebeleid bij Colruyt

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging

Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging Eindbeeld: een CO 2 -neutrale energievoorziening Nederland verbindt zich aan

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

SmartGrid in de praktijk*:

SmartGrid in de praktijk*: Round Table event February 2014 Smartgrid in de praktijk oct 2012 26 februari 2014 SmartGrid in de praktijk*: De uitdagingen: o Energiecollectieven o Systeem stabiliteit o Cybersecurity * deze presentatie

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

diepgaande analyse en inzicht in besparingspotentieel

diepgaande analyse en inzicht in besparingspotentieel HR benchmark: diepgaande analyse en inzicht in besparingspotentieel KPMG ziet veel corporaties die gedwongen zijn, of anticiperen op schaarser wordende middelen en veranderende kerntaken. Aangezien de

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Conclusies en aanbevelingen (uit Rapport TNO september 2013 in opdracht

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet Femke Hulsbergen 7 januari 2011 Inhoud TNO Oplaadmogelijkheden elektrisch vervoer Belasting op het netwerk De kosten om overbelasting te voorkomen

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

Veranderende eisen van institutionele klanten. Institutioneel vermogensbeheer in 2020 11 december 2012

Veranderende eisen van institutionele klanten. Institutioneel vermogensbeheer in 2020 11 december 2012 Veranderende eisen van institutionele klanten Roel Menken Institutioneel vermogensbeheer in 2020 11 december 2012 2020 is geen science fiction 2020 is al over 7 jaar! Parallellen met de consumentengoederenmarkt

Nadere informatie

USP Energie Monitor. November 2014

USP Energie Monitor. November 2014 USP Energie Monitor November 2014 Rapportage Thema: Groene stroom drs. Henri Busker Jeroen de Gruijl MA November 2014 - i14uemmvk11 Inhoudsopgave 1 Achtergrond onderzoek 2 2 Monitor: November 2014 4 3

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Hoe verder na het energieakkoord?

Hoe verder na het energieakkoord? Hoe verder na het energieakkoord? Michiel Hekkenberg Utrecht - EU-2050 Power lab 25 november 2013 www.ecn.nl ECN ECN: Energieonderzoek Centrum Nederland sinds 1955 Meer dan 500 medewerkers in 7 onderzoeksgebieden

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Trendonderzoek woningcorporaties 2013

Trendonderzoek woningcorporaties 2013 Trendonderzoek woningcorporaties 2013 Corporatiebestuurders over 2020 In het najaar van 2012 spraken we in individuele gesprekken met een groot aantal bestuurders van woningcorporaties. We bespraken met

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening

fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening Wat er ook gebeurt, uw bedrijf heeft continuïteit nodig. Daarom wilt u zeker weten dat uw energievoorziening goed geregeld is. Betrouwbaar

Nadere informatie