VOORWOORD. Christiaan Begemann Laura Holtland Lioba Jung Catherine Preuß

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOORWOORD. Christiaan Begemann Laura Holtland Lioba Jung Catherine Preuß"

Transcriptie

1

2 VOORWOORD Voor u ligt het eindresultaat van een jaar lang onderzoek naar de mogelijkheden om het draagvlak en het aandeel van windenergie in Nederland te vergroten aan de hand van Deense lessen. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van het interdisciplinaire honoursprogramma van de Radboud Universiteit Nijmegen. Na een inleidende cursus over de verschillen in cultuur en historie op het gebied van natuur- en milieuvraagstukken in Nederland en Duitsland (cursus Nederland-Duitsland ), zijn wij in mei 2014 als Denktank, bestaande uit 7 studenten uit verschillende studierichtingen, begonnen met de formulering van een onderzoeksonderwerp. In eerste instantie wilde we ons onderzoek richten op de internationale samenwerking tussen Nederland, Duitsland en Denemarken op het gebied van windenergie in de Waddenzee. Door de beperkingen voor windenergie binnen het waddengebied door Natura2000 wetgeving, hebben we in het najaar van 2014 besloten om onze focus te verleggen naar het Deense windmolenpark Middelgrunden. Op basis van dit windmolenpark zijn uiteindelijk lessen getrokken voor de Nederlandse windenergie. Met dit besluit viel de connectie met Duitsland uiteindelijk weg, ondanks de naam van onze denktank Nederland- Duitsland. Met een verder uitgewerkt onderzoeksplan is Natuur & Milieu benaderd om als opdrachtgever te fungeren. Zij ontvingen ons in de persoon van mw. T. Koek, programmaleider Energie, met open armen. Aan de hand van concrete adviezen in dit rapport hopen wij een bijdrage te kunnen leveren aan het doel waar Natuur & Milieu voor staat, namelijk het nastreven van duurzame windenergie en het doelmatig realiseren van het SER Energieakkoord. Vanuit de Radboud Honours Academy hebben wij ondersteuning mogen ontvangen van mw. dr. L. van de Grift. Wij danken haar zeer voor haar positieve inbreng, kritische opmerkingen en opbouwende adviezen. Christiaan Begemann Laura Holtland Lioba Jung Catherine Preuß Niek Stam Jelle Thijssen Bart van de Ven (mei 2015

3 RADBOUD HONOURS ACADEMY Inhoudsopgave VOORWOORD 2 Inhoudsopgave Inleiding 4 2. Methodologie Duurzame energie in nederland en denemarken Oliecrisis Geen vrijblijvendheid Optimaal gebruik van de geografische ligging Houding ten opzichte van duurzame energie Onderwijs Coöperaties of grote bedrijven? Liberalisatie energiemarkt Politieke structuur Energieprojecten Weerstand binnen de politiek Nederland als gasrotonde Biomassa Schaliegas Windenergie Besluitvorming en implementatie Middelgrunden en windpark Fryslân Verantwoording Middelgrunden Structuur en totstandkoming van het project Windpark Fryslân Structuur en totstandkoming van het project Alternatieve projecten dwarsbomen de ontwikkeling van windpark Fryslân Communicatie en participatie Communicatiestrategieën Welke communicatiestrategie? Draagvlak in Nederland en Denemarken Invloed van de uitvoerende partij Communicatie met lokale bewoners Communicatie met de overheid Burgerbewegingen... 49

4 RADBOUD HONOURS ACADEMY 3 De achtergrond van burgerbewegingen Strategie en invloed Financiële motivatie Adviezen Danish board of Technology Informeren van de politiek Informeren van het publiek Onafhankelijk consulterend instituut in Nederland Het opzetten van het onafhankelijk consulterend instituut Framing van windenergie voor politieke partijen VVD PvdA PVV SP CDA D SGP GroenLinks PvdD Algemeen advies Conclusie Vergelijkingsanalyse Adviezen Bibliografie... 73

5 RADBOUD HONOURS ACADEMY 4 1. Inleiding De Nederlandse en Deense overheid stimuleren duurzame energie en bevorderen innovatie van duurzame energietechnieken om in de toekomst een zo groot mogelijk deel van de energievoorziening duurzaam op te wekken. Dit initiatief wordt op het eerste oog door een merendeel van de bevolking positief ontvangen. Echter, wie zich erin verdiept, stuit veelal op negatieve berichtgeving over kritiek van burgers. 1 Voorbeelden zijn er in overvloed, bijvoorbeeld doordat burgers vrezen dat windmolenparken een slechte invloed hebben op toerisme en hierdoor zowel in de planning als in de verwezenlijking van het windmolenpark grote vertraging wordt opgelopen. Ook alom bekend is het not-in-my-backyard argument, wat onderstreept dat burgers veelal huiverig zijn voor een windmolenpark dicht bij hun woon- en leefomgeving. 2 Aldus raken het duurzame karakter en de voordelen van windenergie veelal ondergesneeuwd door hevige kritiek, wat resulteert in een negatief imago voor windmolens en vaak een minder succesvolle exploitatie. De paradox die hier duidelijk naar voren komt, is dat men over het algemeen positief staat tegenover windenergie, maar de windmolenprojecten die dit doel nastreven uiteindelijk aan enorm veel kritiek en tegenstand onderhevig zijn. In Nederland worden windmolenparken veelal samen door grote energiebedrijven en de overheid met nationaal en Europees geld gefinancierd. Participatie van burgers in de financiering en exploitatie van windmolenprojecten komt voor, maar is tot op heden meer uitzondering dan regel en kleinschalig van aard. De huidige aanpak leidt niet tot meer draagvlak, wat ons als denktank verbaast. Er is immers een land dat al jaren laat zien dat meer burgerparticipatie in windmolenprojecten leidt tot een groot draagvlak voor windmolenparken en de succesvolle exploitatie ervan, namelijk Denemarken. Waarom lukt het de Denen wel? Anders gezegd, is de huidige aanpak van Nederland wel de juiste? Deze denktank wil advies geven over hoe draagvlak onder de Nederlandse burgers voor de ontwikkeling van windmolenparken vergroot kan worden. Het imago van windmolenprojecten in Nederland heeft een positieve boost nodig, wil zij in de toekomst succesvol zijn. De druk om de energievoorziening te verduurzamen wordt immers sterk beïnvloed door Europese richtlijnen, welke in het kader van het Europees lidmaatschap nagekomen dienen te worden. Voor het vergroten van draagvlak van burgers voor windmolenprojecten, zoals Windpark Fryslân, speelt burgerparticipatie een belangrijke rol

6 RADBOUD HONOURS ACADEMY 5 In ons onderzoek richten wij ons op het beantwoorden van de volgende hoofdvraag: Hoe kan Nederland bij de ontwikkeling van nearshore-windparken zoals Windpark Fryslân het draagvlak van de lokale bevolking vergroten aan de hand van het Deense participatiemodel, zoals dat bij Middelgrunden is toegepast? Deze vraag zal worden beantwoord middels een vergelijkingsanalyse tussen Nederland en Denemarken, die zich toespitst op de politieke structuren, communicatie, structuur van de energievoorziening, besluitvorming, burgerbewegingen en de houding tegenover groene energie. Middels het uitlichten van deze aspecten is het mogelijk om een compleet beeld te vormen in het kader waarbinnen windmolenprojecten in Nederland en Denemarken tot stand komen. Een vergelijking voor zowel Nederland als Denemarken in dit brede kader van aspecten, maakt het voor ons mogelijk te onderzoeken waar de pijnpunten liggen, deze vervolgens te analyseren en concrete adviezen te geven die het draagvlak onder de lokale bevolking voor burgerparticipatie kunnen vergroten. Daarmee dient men vanzelfsprekend een realistische houding aan te nemen, wat is immers haalbaar in Nederland en wat niet en hoe dient dit bewerkstelligd te worden? Als werkwijze voor de totstandkoming van dit onderzoek is literatuur- en bronnenonderzoek gedaan. Dit heeft geleid tot een brede oriëntatie binnen de problematiek die heerst omtrent windmolenprojecten. Om vervolgens de koppeling te maken tot het succes betreffende de burgerparticipatie, hebben wij ons gericht op het windmolenpark Middelgrunden. Dit park wordt beschouwd als een schoolvoorbeeld voor burgerparticipatie. De opbouw van het rapport is als volgt. Allereerst wordt de situatie met betrekking tot groene energie in Denemarken en Nederland vergeleken. Vervolgens wordt aan de hand van twee voorbeeldcases in Nederland en Denemarken geprobeerd een duidelijk beeld te geven hoe de verschillen tussen Nederland en Denemarken tot uiting komen in het ontwikkelingsproces van een dergelijk windpark. Tot slot wordt een advies gegeven over hoe Nederland net als Denemarken op een succesvolle manier gebruik zou kunnen maken van burgerparticipatie.

7 RADBOUD HONOURS ACADEMY 6 2. Methodologie Het doel van dit onderzoek, om aan de hand van het Deense participatiemodel adviezen te formuleren voor de vergroting van draagvlak bij de ontwikkeling van nearshore-windparken in Nederland, leent zich volgens de kenmerken van Baarda, De Goede en Teunissen (2005), 3 uitermate goed voor een kwalitatieve onderzoeksbenadering. Het gaat bij dit beleidsvraagstuk immers om het doorgronden van de creatie van draagvlak en de werking van het participatiemodel. Binnen de kwalitatieve onderzoeksbenadering zijn er verschillende varianten. Er is gekozen, conform de vraagstelling van dit onderzoek, voor een meervoudige casestudy. Bij een casestudy wordt het onderzoeksthema aan de hand van een concreet geval bestudeerd. 4 De gevallen in deze studie betreffen twee afzonderlijke windmolenparken: één in Denemarken en één in Nederland. De keuze voor deze casussen wordt verder toegelicht in paragraaf 4.1. Voordat de casestudy is uitgevoerd is er aan de hand van een combinatie van bronnenonderzoek en literatuurstudie gekeken naar de achtergronden van de energiemarkten van Denemarken en Nederland. Doel van deze vergelijkingsanalyse is om een beeld van energiemarkten van de beide landen te krijgen, zodat er bij het doen van de casestudy meer duidelijkheid is over de situaties waarin de windmolenparken zich bevinden. Voor het bronnenonderzoek is gebruik gemaakt van zowel primaire bronnen als secundaire bronnen, zoals (project-) websites, opiniestukken, nieuwsartikelen en (nationale) databanken. Deze (primaire) bronnen vormden een belangrijke bron om de weerstand en gevoelens van belanghebbenden te inventariseren. De literatuurstudie berust voornamelijk op onderzoeksrapporten en wetenschappelijke artikelen. De resultaten van deze gegevens gaven ons een beeld van de gebeurtenissen op de lange termijn. De eerder genoemde casestudy berust net als de vergelijkingsanalyse op bronnenonderzoek en literatuurstudie. Binnen vergelijkingsanalyse is er gekozen om een beperkt aantal aspecten mee te nemen in het onderzoek. Om de Deense lessen in Nederland te kunnen toepassen, worden de aspecten voorafgaand aan de vergelijkingsanalyse op hun haalbaarheid beoordeeld. Het is voor ons als denktank bijvoorbeeld niet mogelijk om de hele politieke agenda te herstructureren. We hebben echter de mogelijkheid om heel specifieke, haalbare adviezen op basis van de vergelijkingsanalyse te bedenken. De keuze om bepaalde aspecten binnen het onderzoek wel of niet te onderzoeken berust verder op onderling overleg en overleg met 3 Baarda, De Goede en Teunissen (2005) p.7 4 Baarda, De Goede en Teunissen (2005) p.8

8 RADBOUD HONOURS ACADEMY 7 Natuur & Milieu. Afwegingen die hierbij een rol spelen zijn kennis, haalbaarheid, relevantie, tijd en verlangens vanuit Natuur & Milieu. Resumerend kan worden gesteld, dat er eerst een vergelijksanalyse is uitgevoerd waarbij de energiemarkten van Nederland en Denemarken centraal staan. Daarna wordt hier op voortgebouwd met casestudies van twee windmolenparken, een in Nederland en een in Denemarken.

9 RADBOUD HONOURS ACADEMY 8 3. Duurzame energie in nederland en denemarken Binnen de Europese Unie staat duurzame energie hoog op de politieke agenda. Met deze reden is door de landen binnen de Europese Unie een doelstelling gezet, waarbij ieder land haar aandeel duurzame energie fors moet verhogen. In 2010 werd tussen de EU-lidstaten afgesproken dat per % van de energie in Europa duurzaam moet zijn. 5 Nederland is één van de landen die ver achterloopt op de realisatie van deze doelstelling. Voor Nederland is het daarom hoog tijd om een tandje bij te schakelen als het op duurzame energie aankomt. Nederland leunt momenteel nog te veel op de gaswinning. Dit heeft al op verschillende manieren tot consequenties geleid, zo verloopt de Nederlandse gaswinning in Groningen door optredende aardbevingen niet bepaald vlekkeloos. 6 Maar ook de afhankelijkheid van gas en olie uit andere landen brengt veel onzekerheden met zich mee, denk aan de afsluitingen en beperkingen van Rusland een paar jaar geleden. Waar landen zoals Denemarken geen probleem hadden met de doelstellingen voor 2020, lieten landen als Duitsland en het Verenigd Koninkrijk het afweten. 7 Onder aanvoering van deze twee grootmachten werden de doelstellingen voor 2020 in 2012 aangepast tot 14% duurzame energie. 8 Uit een tussentijds rapport is gebleken dat Nederland maximaal 10 tot 12% aan hernieuwbare energie zal produceren in , waarmee ook deze doelstellingen te hoog lijken voor Nederland. 9 In Denemarken zal in 2020 waarschijnlijk 30% van haar energie duurzaam van aard zijn. 10 Om het aandeel van windenergie in Nederland en Denemarken op een vergelijkbare manier te meten, kan naar de elektriciteitsproductie gekeken worden. In figuur 3.0.1a. is te zien dat in % van de totale elektriciteitsproductie in Nederland uit windenergie bestond

10 RADBOUD HONOURS ACADEMY 9 Figuur 3.0.1: Elektriciteitsproductie Nederland; a. 2012; 12 b. doelstelling Het huidige percentage in Nederland is niets in vergelijking met Denemarken, waar 33% van de elektriciteitsproductie uit windenergie werd opgewekt, zie figuur 3.0.2a. De doelstelling om in % van de elektriciteitsproductie uit wind op te wekken lijkt voor Nederland onhaalbaar. Figuur 3.0.2: Elektriciteitsproductie Denemarken a. 2012; b (doelstelling) 14 De politieke wil om in Nederland aan duurzame energieproductie te doen lijkt momenteel onder de kabinetten van Rutte te ontbreken. In 2010 verminderde de Nederlandse regering na de aanstelling van het kabinet Rutte I haar doelstelling van 20% naar 14%. Ook werden subsidies op groene energie drastisch gekort, van vier miljard euro onder Balkenende IV krivning_2014.pdf

11 RADBOUD HONOURS ACADEMY 10 naar anderhalf miljard euro onder Rutte I. Bovendien werden de emissiedoelstellingen bijgesteld: De Nederlandse CO2-uitstoot hoeft tot 2020 niet langer met 30, maar slechts met 20% te dalen. 15 Enkel de kleur van een kabinet kan de structurele tekortkomingen van Nederland op het gebied van duurzaam energiebeleid echter niet verklaren. Waarom is een goed ontwikkeld westers land als Nederland niet in staat haar doelstelling van 14% duurzame energie te halen? Nederland produceert erg weinig duurzame energie in vergelijking met andere Europese landen zoals Duitsland, Portugal, Italië, Spanje en Denemarken. 16 Waarin zit het grote verschil tussen Nederland en Denemarken? Waarom zijn de Denen in staat meer duurzame energie te produceren dan hun eigenlijke doel was? En waarom heeft Nederland hier zo ontzettend veel moeite mee? Een groot deel van het antwoord op deze vragen ligt in de sociale, bestuurlijke, politieke en geschiedkundige context van de beide landen. Verschillen tussen beide landen met betrekking tot contextuele factoren zullen in dit hoofdstuk daarom nader uitgelegd worden. 3.1 Oliecrisis Een belangrijk verschil in de snellere ontwikkeling en vooruitgang op het gebied van duurzame energie in Denemarken ten opzichten van Nederland, is de Deense gedachtegang om niet afhankelijk te zijn van anderen wat betreft de energievoorziening. Nederland legt hierop niet zo zeer de nadruk, waardoor de relevantie van het innoveren op het gebied van duurzame energie erg laag is. Dit grote verschil in gedachtegang over afhankelijkheid van energie, tussen Nederland en Denemarken, is tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig ontstaan. Rond 1970 was Denemarken voor meer dan 90% van haar energievoorziening afhankelijk van geïmporteerde olie. De oliecrisis van 1973 had daarom ernstige consequenties voor het land. Net als in de rest van Europa leidde de crisis tot een economische recessie, tot een afname van industriële productie en veel werkloosheid. Maar vooral gevoelsmatig waren de consequenties groot. Denemarken voelde zich kwetsbaar en afhankelijk van andere landen, want zij kon niet terugvallen op eigen energiebronnen. De Denen hadden dus een grote behoefte aan autarkie en de mogelijkheid zichzelf te voorzien van energie. Van 1973 tot eind jaren 90 voerde de Deense overheid daarom gericht en systematisch beleid om de rol van olie te verkleinen en om uiteindelijk onafhankelijk te worden van andere landen op het gebied van energie

12 RADBOUD HONOURS ACADEMY 11 Duurzame energie is door de oliecrisis ineens op de Deense politieke agenda komen te staan. De eerste windparken in Denemarken zijn daarom al in de jaren zeventig van de vorige eeuw gebouwd als een reactie op deze recessie. De windparken werden door boeren op eigen grond gebouwd. Nadat in 1985 door middel van een referendum een verbod op kernenergie werd doorgezet kreeg windenergie een nog belangrijkere rol binnen de Deense energievoorziening. 17 De Denen zijn dus al veel langer dan de Nederlanders bezig met het ontwikkelen van duurzame energie en het streven naar onafhankelijkheid van fossiele grondstoffen. In Nederland werd het besparen van energie en het bevorderen van de ontwikkeling van groene energie lang genegeerd, aangezien Nederland in tegenstelling tot Denemarken over een grote gas- en olievoorraad beschikt. 3.2 Geen vrijblijvendheid Denemarken zet al vanaf 1973 hoog in op duurzame energie, terwijl Nederland het investeren in windparken of zonne-energie blijft uitstellen. Deze lijn zet zich door in de rol die de overheid speelt in de regelgeving omtrent duurzame energie. In Denemarken speelt de overheid een strenge rol en legt regels met betrekking tot duurzaamheid op. Het energienetwerk, de grootste leverancier (DONG) en grote delen van de nieuwe windparken zijn in de handen van de Deense overheid. De overheid verbindt consequenties aan haar doelstellingen en behalve stimulerende maatregelen worden er ook duidelijke verplichtingen gesteld. Sinds 2013 zijn verwarmingen die olie en gas nodig hebben verboden in nieuwe gebouwen en onlangs werden de Deense klimaatdoelstellingen wettelijk vastgelegd. De vrijblijvendheid is er af. 18 Terwijl in Denemarken duidelijke maatregelen van de regering doorgezet worden, werd in 2010 in Nederland, in Eemshaven, nog een nieuwe kolen- en gasenergiecentrale gebouwd, die in 2014 aan het energienet werd aangesloten. 19 De regering in Nederland heeft wat groene energie betreft geen eenduidige lijn in haar beleid, zo worden de doelstellingen op het gebied van energie en klimaat na elke kabinetswijziging weer aangepast of bijgesteld, dit is in het bijzonder te merken bij de subsidieregelingen Nederland_van_duurzame_koploper_Denemarken_(KV,MV).pdf 19

13 RADBOUD HONOURS ACADEMY Optimaal gebruik van de geografische ligging Denen hebben veel voordelen uit hun geografische ligging gehaald bij het zoeken naar alternatieve vormen van energie om zo minder afhankelijk te zijn van externe leveranciers. Vanwege de gunstige windcondities kon Denemarken de pionier op het gebied van moderne windenergie-technologie worden. Nederland zou ook op een duurzame manier gebruik kunnen maken van haar ligging. Door de geografische positie in het hart van Europa en het logistieke, petrochemische en industriële centrum rond de haven van Rotterdam zou Nederland het centrum voor biobrandstof van Europa kunnen worden. Verder heeft Nederland belangrijke expertise in offshore windenergie, CO-verbranding van biomassa in kolencentrales, de methoden van voorbehandeling van de biomassa, het gebruik van stortgas en het gebruik van warmtepompen in combinatie met kou- en warmteaccumulator. Ook heeft Nederland een sterke internationale reputatie op het gebied van onderzoek naar duurzame energie, mede dankzij energie-onderzoekscentrum ECN. 20 Nederland houdt echter vast aan haar rol als gasrotonde (zie paragraaf 3.8) van Europa en loopt zo de kansen op gebied van duurzaamheid mis. In de jaren 90 is in samenwerking met de Gas Unie en Energie Beheer Nederland, bedrijven die inmiddels voor 100% in staatshanden zijn, gekozen om van Nederland de Gasrotonde van Noordwest-Europa te maken. Het idee was dat als onze eigen gasvoorraden opraken, of om andere redenen niet meer aangesproken kunnen worden, wij in ieder geval kunnen blijven handelen in gas. Tot op heden lijkt deze strategie nog steeds gevolgd te worden Houding ten opzichte van duurzame energie Denemarken behandelt duurzame energie als een belangrijk speerpunt binnen de politiek en is consequent in het streven naar complete onafhankelijkheid van externe leveranciers. Dit heeft niet alleen effect op de regelgeving in het land, maar ook op de houding van de Deense bevolking. Uit enquêtes blijkt dat in 2002 minstens 70% van de Denen windenergie ondersteunt en dat slechts 5% van de bevolking tegen windenergie is. In 2009 geeft 92% van de Denen aan windenergie te ondersteunen. 85% van de ondervraagden gaf aan dat zij _en_risico_s Interview met Bas Eijckhout d.d

14 RADBOUD HONOURS ACADEMY 13 er geen problemen mee zouden hebben wanneer dit op lokaal niveau in hun omgeving zou plaatsvinden. 22 Ook in Nederland is de algemene opinie met betrekking tot windenergie overwegend positief. Smart Agent Company liet in 2008 zien, dat 23% van de Nederlanders erg betrokken was bij windenergie, 30% het een goed initiatief vond, maar nog wel bezwaren had, 34% relatief onverschillig was en 13% nog negatief tegenover windenergie stond. 23 Onderzoek van Ipsos 24 en Fryslân foar de Wyn 25 in 2014 lieten zien dat 70 tot 75% van de Friese en Noord-Hollandse bevolking positief tegenover windenergie staat en slechts 7% het niet eens is met het streven naar meer windenergie. Wanneer er echter plannen voor het ontwikkelen van een windpark in de buurt komen, stuiten Nederlandse projectontwikkelaars in tegenstelling tot Deense projectontwikkelaars op veel weerstand. Hoe is dit mogelijk in de wetenschap dat Nederlanders inmiddels net zo positief over windenergie zijn als Denen? De Denen lijken zich door de hoge prioriteit die zij aan duurzame energie geven veel meer met groene energie te identificeren. Windpark Middelgrunden is hier een goed voorbeeld van. Dit windpark voor de kust van Kopenhagen is veel terug te vinden op ansichtkaarten en wordt gezien als een soort attractie en bezienswaardigheid van de Deense hoofdstad. Het feit dat dit project het meest gefotografeerde windpark ter wereld is illustreert dit. Volgens onbevestigde vermoedens zou een reden voor de negatievere houding tegenover windparken in Nederland kunnen voortkomen uit het feit dat de Nederlanders veel waarde aan uiterlijk beeld van hun land hechten. Ze willen het idyllische beeld van rivieren door oneindig laagland behouden. Windparken aan de horizon passen niet bij dit beeld. De Denen zouden zich daarentegen meer spiegelen aan de andere Scandinavische landen, waarbij vergeleken het Deense landschap monotoon is. Een dergelijke suggestie blijft echter zeer hypothetisch, gezien er geen wetenschappelijk onderzoek naar gedaan is en het meer berust op interpretatie. 3.5 Onderwijs Naast deze identificatie met groene energie en het daarbij behorende landschap kenmerkt Denemarken zich door haar duurzame onderwijsbeleid. Al vanaf jonge leeftijd wordt er in Denemarken aandacht gegeven aan duurzame energie. Lessen over hernieuwbare

15 RADBOUD HONOURS ACADEMY 14 energieën zijn deel van het Deense curriculum in scholen. Een Deens educatieprogramma dat de afgelopen jaren een centrale rol in de pedagogische discussie over milieueducatie heeft gespeeld is de actie-competentiemethode. Het doel van dit programma is om scholieren in aanraking te brengen met de milieuproblematiek en zodoende de kinderen met een bredere bewustwording te laten opgroeien. Hierbij kan gedacht worden aan vermindering van watergebruik en/of elektriciteitsverbruik. 26 De kinderen worden met het bewustzijn opgevoed dat iedereen voor het milieu verantwoordelijk is en iedereen ook een bijdrage kan leveren aan het verbeteren van het milieu. Voor kinderen die na afloop van de schooltijd zich verder met energiebeleid en hernieuwbare energie willen bezighouden worden er in Denemarken over dertien verschillende Masterstudies op dit gebied aangeboden. 27 In Denemarken zijn hernieuwbare energie en milieu thema s waarmee de bevolking van klein af aan geconfronteerd wordt, wat zeker ook de identificatie met groene energie bevordert. Deze educatieprojecten op vroegtijdige leeftijd maakt groene energieproductie voor Denen normaler. Bovendien vergroot het de acceptatie van deze energieproductie in hun woon- en leefomgeving. 3.6 Coöperaties of grote bedrijven? Een ander belangrijk punt dat Denemarken een grote voorsprong gegeven heeft op het gebied van succesvolle ontwikkeling van windparken, is de grote betrokkenheid van de lokale bevolking. Over de structuur van de Deense energievoorziening wordt vaak gezegd dat zij veel burgerparticipatie kent en op lokaal niveau wordt verzorgd. Mede door deze aanpak zou de energiemarkt in Denemarken voor een groot deel uit duurzame energie bestaan. Het is echter de vraag of dit in Denemarken nog steeds het geval is. Klopt het idee dat binnen de Nederlandse energiewereld grote bedrijven de scepter zwaaien, terwijl in Denemarken de coöperaties een grotere rol spelen? Het idee van een coöperatie heeft zijn oorsprong niet in de energiesector. Verenigingen en Coöperaties ( laug ) in het algemeen zijn diep geworteld in de Deense cultuur, een cultuur waar vertrouwen een belangrijke rol speelt. 28 Al sinds de middeleeuwen is de laug een gangbare methode voor Denen om initiatieven op te starten en te organiseren. 29 In de negentiende en twintigste eeuw werd de industriële verwerking van https://carolineboessenkool.files.wordpress.com/2014/10/hoe-de-deen-zijn-windmolen-leerde-omarmen.pdf 29

16 RADBOUD HONOURS ACADEMY 15 landbouwproducten in de vorm van coöperaties georganiseerd. 30 De ontwikkeling van coöperaties opende zelfs deuren naar de politiek voor mensen van het platteland. In 1901 kreeg Denemarken zijn eerste premier met agrarische achtergrond, wat door de oude politieke elite als een belediging werd ervaren. Er bestaat met andere woorden een duidelijke samenhang tussen de rol van coöperaties in de Deense cultuur en de politieke structuur van Denemarken. Tegenwoordig spelen de coöperaties vooral een rol bij duurzame energie. In 2001 werden 86% van alle windmolens door coöperaties gebouwd. 31 Meer dan huishoudens (bij een bevolking van 5.5 miljoenen) hadden in 2004 óf zelf een windmolen óf waren lid van een coöperatie. De eerste coöperaties voor het ontwikkelen van een windpark ontstonden tijdens de oliecrisis in 1973 en de discussies rondom kernenergie die daartoe hoorden. In de jaren tachtig van de vorige eeuw was kernenergie ook in Denemarken een groot onderwerp, hoewel er geen kerncentrales in het land zelf stonden. 32 Tijdens de eerste oliecrisis wilden ook Deense energiebedrijven kerncentrales bouwen. Voor deze plannen was er echter geen draagvlak bij de bevolking. In plaats daarvan begonnen vele Denen hun eigen windmolens neer te zetten. Het verzet en de alternatieven van de Deense bevolking werden ook in de politiek meegenomen en in 1985 besloot het parlement om kerncentrales uit alle toekomstige plannen voor de ontwikkeling van de energiesector in Denemarken uit te sluiten. In plaats van de kernenergie begon de Deense regering de exploitatie van windenergie te bevorderen. Een stimuleringsmiddel hiervoor was de invoering van belastingvrijstellingen voor burgers, die zelfstandig of als coöperatie, met andere huishoudens, een windmolen wilden bouwen. 33 Tegenwoordig wordt windenergie nog weinig aan de hand van coöperaties gerealiseerd. Deense windenergie werd tot 2000 hoofdzakelijk door windcoöperaties opgewekt, maar de Deense energiemarkt is net als de Nederlandse in het afgelopen decennium op last van de Europese Unie geliberaliseerd. Dit heeft er in Denemarken en in Nederland toe geleid dat grote energiebedrijven de energiemarkt overheersen, windenergie vormt hierbij geen uitzondering. Er bestaan vandaag de dag veel windcoöperaties uit de tijd voor de liberalisering, maar tegenwoordig zijn het de grote ondernemingen, die zeggenschap hebben over windmolenparken

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Waarom windenergie (op land)?

Waarom windenergie (op land)? Waarom windenergie (op land)? Steeds meer schone energie Dit kabinet kiest voor een betrouwbare en steeds schonere energieopwekking voor de samenleving. Evenwichtige energiemix Om dit doel verantwoord

Nadere informatie

Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33

Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33 Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33 postadres: Berkenlaan 2, 9651 BK Meeden email: secretaris@tegenwindn33.nl woordvoerder: dhr. A. Ammersken www.tegenwindn33.nl

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Besluit college van Burgemeester en Wethouders

Besluit college van Burgemeester en Wethouders Registratienr: 2013/4543 Registratiedatum: Afdeling: Leefomgeving Agendapunt: 49-Va-09 Openbaar: Ja X Nee Reden niet openbaar: Onderwerp: Windpark gemeente Kranenburg (DE) Besluit: Kennis te nemen van

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Windpark Fryslân Nieuwsflits is een digitale nieuwsbrief met korte berichten over ontwikkelingen rond Windpark Fryslân

Windpark Fryslân Nieuwsflits is een digitale nieuwsbrief met korte berichten over ontwikkelingen rond Windpark Fryslân Roo, Marijke de Van: Windpark Fryslân Verzonden: dinsdag 08 juli 2014 17:20 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Windpark Fryslân Nieuwsflits (4) Opvolgingsmarkering:

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels De Groene Reus Coöperatie u.a. delegatie CU-fractie 6 maart 2015 van 14.00-17.00 uur Natuurbelevingscentrum

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20%

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20% Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Zoals hierboven geschetst staat D66 Ik sta hier gedeeltelijk achter Omdat dit omwonenden een prima voor het plaatsen van deze instrumentarium

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Valt er nog wat te kiezen op 18 maart?

Valt er nog wat te kiezen op 18 maart? Valt er nog wat te kiezen op 18 maart? De afgelopen maand hebben Stichting WindNee en Stichting Platform Storm gesprekken gevoerd met afgevaardigden van diverse politieke partijen voor de Provinciale Staten

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven Kennissessie Energietransitie Willem Altena John Kerkhoven 2 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord Uitleg Pauze Toepassen ETM 3 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Datum: 22 mei 2013 Plaats: Emmen 1. Inleiding Wakker Emmen vindt het belangrijk dat de mening van de burger wordt gehoord. Er is al een geruime tijd discussie binnen

Nadere informatie

Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33

Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33 Stichting Platform Tegenwind N33 tegen de plaatsing van windturbines in het zoekgebied N33 postadres: Berkenlaan 2, 9651 BK Meeden email: secretaris@tegenwindn33.nl woordvoerder: dhr. A. Ammersken www.tegenwindn33.nl

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën 2008 In 2008 is het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie opgesteld als uitwerking van het coalitieakkoord

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Uitwerking van het regionale Plan Münsterland

Uitwerking van het regionale Plan Münsterland Uitwerking van het regionale Plan Münsterland Zakelijk deelplan energie Informaties voor geїnteresseerden aan de Nederlandse kant De verandering in de energiewinning in de richting van duurzame productie

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023;

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023; De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Dat op grond van richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 ter

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie. Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA

Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie. Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Wie we zijn: De branchevereniging voor Windenergie op Land en Windenergie op Zee. Behartiger van allerlei bedrijven

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Tegenwind Alblasserdam. De onjuiste voorstelling van beleidsmakers

Tegenwind Alblasserdam. De onjuiste voorstelling van beleidsmakers Tegenwind Alblasserdam De onjuiste voorstelling van beleidsmakers Stelling 1) De aan de gemeenteraad gepresenteerde Lokatiestudie is niet correct. De studie geeft een volledig vertekend beeld van de werkelijkheid.

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Wie we zijn: De branchevereniging voor Windenergie op Land en Windenergie op Zee. Behartiger van allerlei bedrijven in de keten, primair belang windenergie in Nederland.

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

INHOUD. 1. Het project. 2. De organisatie. 3. Vragen en hoe verder INTRODUCTIE STAND VAN ZAKEN WIEK- II WINDPOWERNIJMEGEN

INHOUD. 1. Het project. 2. De organisatie. 3. Vragen en hoe verder INTRODUCTIE STAND VAN ZAKEN WIEK- II WINDPOWERNIJMEGEN ALEX DE MEIJER INHOUD 1. Het project INTRODUCTIE STAND VAN ZAKEN 2. De organisatie WIEK- II WINDPOWERNIJMEGEN 3. Vragen en hoe verder Transitie naar duurzaam en lokaal 1. Energie besparen! 2. Van fossiel

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Lelystad, juli 2014 Het plan Het Federatieplan Windenergie bestaat uit onderlinge afspraken tussen bewoners, grondeigenaren en windmoleneigenaren in

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Waar hebben we het eigenlijk over? 300-450 ini9a9even (HIER Opgewekt) Ini9a9even van burgers: 1. Windcoöpera9es (> 90: 15) 2. Energiecoöpera9es- bedrijven (> 2009:

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen Adviescommissie 4 april 2011 Dagelijks bestuur 13 april 2011 Algemeen bestuur 14 december 2011 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 22 Onderwerp: Groene Energie in Spaarnwoude Het algemeen bestuur besluit: 1.

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Betreft Geannoteerde agenda Informele Energieraad, 19-20 september 2011, Wroclaw (Polen)

Betreft Geannoteerde agenda Informele Energieraad, 19-20 september 2011, Wroclaw (Polen) > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Bureau Europa Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den Haag Postadres

Nadere informatie

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING 3 ONDERZOEKSREEKS NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking 3 onderzoeksreeks NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek bewustzijn

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie