Lokale Duurzame Energie Bedrijven Negen lessen van de Community of Practice

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lokale Duurzame Energie Bedrijven Negen lessen van de Community of Practice"

Transcriptie

1 Lokale Duurzame Energie Bedrijven Negen lessen van de Community of Practice

2 Voorwoord In dit e-boek vindt u een. die gaat over energie en een die energie geeft. toegepast. De burger is hierbij betrokken en de ondernemer worden nieuwe economische kansen geboden. Energie om samen aan de slag te gaan. Aan de slag met het opwekken van duurzame energie en het besparen van energie. Energie in samenwerkingsverbanden die nieuw zijn. In de energieke samenleving komen ondernemende en energieke burgers, bedrijven en overheden in nieuwe netwerken bij elkaar. Daarbij bepaalt niet de overheid alles, maar wordt ieders kracht optimaal benut. In de Community of Practice (CoP) hebben koplopende gemeenten hun ervaringen gedeeld, inspiratie opgedaan, hun nek uitgestoken en zijn ze verder gegaan. Nieuwe kennis is door ontwikkeld. Er is terug gegrepen op oude concepten en deze zijn opnieuw en hernieuwd In dit e-boek leest u over deze nieuwe mogelijkheden en ontwikkelingen. We hopen dat het inspiratie geeft om zelf aan de slag te gaan. Want er is nog een lange weg te gaan naar een klimaatneutrale samenleving. Deze samenleving heeft een 100 procent duurzame energieopwekking nodig. Dit e-boek geeft hoop dat we op de goede weg zijn. Augustus 2012 Ministerie Infrastructuur en Milieu Joke de Vroom Afdelingshoofd Klimaat

3 4 Lokale Duurzame Energiebedrijven (LDEB s) zijn hot. Overal in Nederland ontstaan initiatieven vanuit particulieren, gemeenten en bedrijven. Er is een grote dynamiek. Verschillende initiatieven bundelen zich in de vereniging E-decentraal. Gemeenten krijgen verzoeken voor medewerking aan burgerinitiatieven. Er worden Kamervragen gesteld over belemmerende regelgeving zoals saldering. Kortom de wereld rond lokale duurzame energie-opwekking is in beweging. Gemeenten volgen deze ontwikkeling om verschillende redenen met grote belangstelling. De vergaande ambitie om klimaat neutraal te worden vraagt om een innovatieve aanpak. lokaal duurzaam energiebedrijf kan daar invulling aan geven. Daarnaast worden gemeenten geconfronteerd met particuliere initiatieven, waarbij een rol van hen wordt gevraagd. Bij gemeenten is er behoefte aan informatie over dit onderwerp. Niet alleen wat betreft kennis over juridische, technische en financiële aspecten. Deze nieuwe ontwikkelingen vragen ook om reflectie op de rol van de gemeenten in dit soort processen. Het is een gezamenlijke zoektocht.

4 Om gemeenten te ondersteunen bij die zoektocht is op initiatief van Agentschap NL in het voorjaar van 2010 een Community of Practice gestart, de CoP LDEB. De deelnemende gemeenten zijn pioniers op het gebied van lokale duurzame energiebedrijven. Door de CoP zijn belemmeringen benoemd en kernvragen gesteld. Kennis en ervaringen zijn gedeeld en verder ontwikkeld over hoe een LDEB succesvol opgezet kan worden. Eind 2011 is de CoP afgerond. De belangrijkste ervaringen zijn vervolgens gebundeld in dit e-boek. Dit geeft inzicht in de lessen die geleerd zijn. Het geeft de opbrengst weer van deze CoP, een beschouwing vanuit deze groep gemeenten. Het is dan ook uitdrukkelijk geen handleiding. Daarvoor is iedere situatie te specifiek. Maar de lessen uit deze CoP zijn wel handig voor iedereen die vaart wil zetten achter de lokale energieproductie zonder zelf alles opnieuw uit te hoeven vinden. LDEB kan een onderneming zijn, maar ook een samen werkingsverband tussen partners in duurzame energie. De belangrijkste les van de CoP voor ons als deelnemers was dat lokale energieproductie deel is van een bredere ontwikkeling in de samenleving. Dat is de : lokale duurzame energie wordt opgewekt in een nieuw samenspel van ondernemende burgers, bedrijven en overheden. energiek samenspel met nieuwe mogelijkheden. Irma Straathof, Agentschap NL Marc Coenders, Netwerk Leerarchitectuur Jeroen Saris, De Stad BV De gemeenten die deelnamen aan de CoP waren allen, op een of andere manier, betrokken bij een LDEB. Tijdens de CoP bleek dat de onderlinge verschillen groot zijn. Het ene LDEB komt voort uit particulier initiatief, bij anderen is de lokale politiek leidend. LDEB kan een onderneming zijn, maar ook een samen werkingsverband tussen partners in duurzame energie. Lokale duurzame energieproductie is door de leden van de CoP opgevat als: opwekking met behulp van lokale bronnen voor niet-fossiele energie (zonne-energie, windturbines, biomassa, biogas, warmtekracht koppeling en warmte koude opslag).

5 Community of Practice Lokale Duurzame Energiebedrijven Negen 1 Vier functies lokaal duurzaam energiebedrijf (LDEB) is een zelfstandige organisatie die klanten in haar verzorgingsgebied duurzame energie levert en helpt bij het besparen van energie. LDEB kan vier functies vervullen: makelaar, producent, leverancier en dienstverlener. Deze vier functies worden lokaal ingevuld. 2 Ondernemerschap in de samenleving Het LDEB is een middel om de opwekking en het gebruik van lokale duurzame energie te bevorderen. Dat LDEB kan op vele manieren gestalte krijgen. Landelijke en lokale overheden kunnen een bijdrage leveren in het ontstaan van verschillende varianten. Ondernemerschap in de samenleving is daarbij leidend. De lokale overheid kan één van de partners zijn en is zeker niet de enige risicodragende partij. 3 Transitie vraagt om een lange termijn visie Duurzame energieproductie vereist een in grijpende systeem transitie met een grote impact op de hele energieketen. Beslissingen en investeringen vragen een visie op de lange termijn. Institutionele en sociale innovatie zullen doorslag gevend zijn om grote instellingen en bedrijven te laten meebewegen.

6 4 Van regels dicteren naar speelveld creëren Om ondernemende burgers meer ruimte te geven in de energiemarkt, is het nodig dat zowel lokaal als nationaal wordt ingespeeld op dit ondernemerschap. De landelijke en lokale over - heid heeft vooral een taak in het herformuleren van de regels van het spel. Op die manier ontstaat een nieuwe markt met voldoende massa. Zolang de landelijke overheid concurrentievoordeel geeft aan de grootverbruikers ontstaat er geen level playing field. 5 Consument = producent De burgers veranderen door hun betrokkenheid bij de lokale energie bedrijven van consument in producent: ze gaan hun eigen energie produceren en leveren. Dat biedt kansen voor meer sociale cohesie. Er ontstaat meer lokale sociale samenhang en verantwoordelijkheidsgevoel voor de omgeving. 8 De energieke samenleving De ondernemende burger laat zich niet dwingen tot duurzame energie. Voor een systeemverandering in de energiehuishouding is meer ruimte nodig vanuit de maatschappij. 9 De drive van de innovator De voorlopers in de ontwikkeling van Lokale Duurzame Energie Bedrijven hebben in de Comunity of Practice een ruimte gevonden om de professionele grenzen te verleggen. De innovator heeft zo n ruimte nodig om in de eenzaamheid van de zoektocht een nieuwe taal en nieuwe expertise te ontwikkelen. De CoP werkt als een opwerkingsfabriek voor experts voor wie kennisoverdracht alleen niet meer werkt. 6 Mede eigenaarschap Nieuwe maatschappelijke vraagstukken, zoals duurzaamheid en energie, worden niet meer auto matisch neer gelegd bij de overheid. Initiatiefrijke burgers treden steeds autonomer op om deze kwesties zelf aan te pakken. Mede eigenaarschap versterkt de duurzame samenleving. 7 De herontdekking van de coöperatie als ondernemingsvorm In een traditionele coöperatie komen gelijke belangen samen. In de heden-daagse coöperatie komen ook verschillende belangen samen die verenigbaar zijn. Door deze invulling lijkt de coöperatie een geschikte ondernemingsvorm voor de lokale duurzame energie bedrijven.

7 1 Vier functies lokaal duurzaam energiebedrijf (LDEB) is een zelfstandige organisatie die klanten in haar verzorgingsgebied duurzame energie levert en helpt bij het besparen van energie. LDEB kan vier functies vervullen: makelaar, producent, leverancier en dienst verlener. Deze vier functies worden lokaal ingevuld. Vlak voor het begin van de CoP LDEB stond er een artikel in het Financieel Dagblad 1 (FD) met de vraag waarom gemeenten die nog maar net hun aandelen in de energiebedrijven verkocht hebben, nu overheidsgeld steken in lokale energie opwekking. Dat heeft te maken met ambitieuze klimaatdoelstellingen die gemeenten zichzelf hebben gesteld. Wethouders en ambtenaren die deze ambitie serieus nemen, hebben het LDEB bedrijf hoog op de agenda gezet. Uit het artikel bleek dat niet iedereen in de energiesector daar even gelukkig mee is. Het idee is dat energieproductie beter aan de NUON en Essents kan worden overgelaten, aangezien deze toch niet voor niets geprivatiseerd zijn. Ook werd in het artikel de twijfel uitgesproken of ambtenaren wel goede ondernemers kunnen worden. Moet de gemeente wel een dergelijk risico willen lopen? De kritische kanttekeningen bij de ontwikkelingen van LDEB s werden niet alleen in het FD gezet. Ook in veel gemeenteraden werd getwijfeld aan de wenselijkheid van LDEB s. De deelnemende gemeenten aan de CoP zien grote kansen in de ontwikkelingen, maar zijn ook reëel over hun mogelijkheden. In de praktijk maken zij verschillende keuzes over de rol die zij oppakken. 1 Financieel dagblad 25/5/2010: Gemeenten op glad ijs met nieuwe energie

8 Tijdens de CoP LDEB hebben voorlopers op het gebied van het oprichten van LDEB s een analyse gemaakt van de (maatschap pelijke) ontwikkelingen die ten grondslag liggen aan het ontstaan van dergelijke lokale initiatieven. Duidelijk werd daarbij dat lokale energieproductie deel is van een bredere ontwikkeling in de samenleving. Burgers worden steeds ondernemender en nemen het heft in eigen handen. De rol van de lokale overheid verandert van regisseur naar facilitator. Zo ontstaat een nieuw samenspel van ondernemende burgers, bedrijven en overheden. De mogelijkheid om zelf energie te produceren is sterk afhankelijk van lokaal beschikbare bronnen LDEB s variëren sterk wat betreft de verschijnings - vorm vanwege lokale mogelijkheden en de vindingrijkheid van lokale initiatiefnemers. De overeenkomst is dat het bij een LDEB altijd om lokale duurzame energie gaat. Zowel bij opwekking als levering staan lokale hernieuwbare bronnen in de regio centraal: wind molens, zonnepanelen, biomassacentrale, warmtekracht koppeling en warmte koude opslag of een combinatie daarvan. In het bonte palet van huidige kleinere en grotere LDEB s zijn vier functies te onderscheiden die worden vervuld: Makelen en schakelen tussen (lokale) partijen. Produceren van duurzame energie. Leveren van duurzame energie. Dienstverlener en ontzorgen. Niet elk LDEB verenigt deze vier functies. Sommige LDEB s beginnen als makelaar om lokale initiatiefnemers te verbinden om het LDEB op te zetten en verder uit te bouwen. De mogelijkheid om zelf energie te produceren is sterk afhankelijk van lokaal beschikbare bronnen. De gemeente Apeldoorn heeft een overvloed aan mogelijkheden. Op Texel betekent het leveren van duurzame energie zoals dat nu gebeurd onder meer inkoop voordeel. Er ligt ook een taak voor LDEB s om aandacht te besteden aan de mogelijkheden van energiebesparing. Want ook duurzame energie moet niet verspild worden. Onder andere in de bestaande bouw zijn nog gigantische besparingsmogelijkheden. Ontzorgen is in zo n traject belangrijk. Mensen krijgen dan een offer they can t refuse. Het kost minder moeite en het levert geld op. Dordrecht: Energie Coöperatie Dordrecht In Dordrecht is gekozen voor een combinatie van opwekken van duurzame energie en het verleiden van burgers en bedrijven met een dienstenpakket. De gemeente werkt voor de productie van energie samen met HVC, het afvalverwerkingsbedrijf produceert tegelijk stroom. Daarnaast wordt door HVC een dienstverleningsconcept uitgewerkt dat over een groot gebied met lokale partners kan worden uitgevoerd. Kijk hier voor meer informatie

9 2 Ondernemerschap in de samenleving Het LDEB is een middel om de opwekking en het gebruik van lokale duurzame energie te bevorderen. Dat LDEB kan op vele manieren gestalte krijgen. Landelijke en lokale overheden kunnen een bijdrage leveren in het ontstaan van verschillende varianten. Ondernemerschap in de samenleving is daarbij leidend. De lokale overheid kan één van de partners zijn en is zeker niet de enige risicodragende partij. Burgers en ondernemers zoeken naar ruimte voor eigen initiatief. De overheid kan en wil niet langer alles bepalen voor de burger. De behoefte om lokaal duurzame energie te produceren en leveren, heeft geresulteerd in een waaier aan oplossingen die gebaseerd zijn op lokale mogelijkheden en allianties. In elke gemeente gaat het om maatwerk. Dat geeft ruimte voor sociale innovatie. Samen met lokale partijen worden ondernemende coalities gevormd, die een business case voor het lokale duurzame energiebedrijf ontwikkelen. De gemeente is daarbij zeker niet de enige die investeert. Er is niet één beeld van hoe een LDEB er uit zou moeten zien. Wel is er een duidelijke verschuiving te zien van het beeld van een gemeentelijk bedrijf dat een dienstverleningsfunctie combineert met een productietaak, naar een beeld van de gemeente als bemiddelaar. De terugtrekkende overheid biedt kansen voor initiatieven uit de samenleving, van burgers of private partijen. De veranderende rol van de De terugtrekkende overheid biedt kansen voor initiatieven uit de samenleving, van burgers of private partijen. lokale overheid is daarbij geen belemmering, maar past juist bij het opzetten van LDEB, waarbij de gemeente één van de gelijkwaardige partners is. Het gevoel van urgentie bij de voorlopers wordt niet ingegeven door angst, maar uit een sense of opportunity. Voor professionals met een passie voor de publieke zaak en expertise op het terrein van duurzaamheid en energie biedt een terug trekkende overheid een kans. Duurzame energieproductie is een maatschappelijke innovatie die niet meer alleen door overheidssturing tot stand kan komen, maar wel door samenwerkende professionals, zowel van buiten als binnen de landelijke en lokale overheid.

10 Nieuwveense Landen in Meppel: productie en levering Op 26 januari 2012 heeft, in aanwezigheid van staatssecretaris Atsma, de oprichtingshandeling van MeppelEnergie plaatsgevonden. Gemeente Meppel en Rendo Duurzaam vormen samen het lokaal duurzaam energiebedrijf voor Nieuwveense Landen, de wijk van de toekomst! Duurzaamheid wordt gezien als een extra kwaliteit die de wijk aantrekkelijk maakt voor haar bewoners. Vandaar dat het project het predicaat aangenaam duurzaam meekrijgt. De toelevering van duurzame energie aan de bewoners is ingebouwd in het plan. De wethouder speelt het spel hard en duidelijk, een nieuwe wijk moet toekomstbestendig en dus duurzaam zijn. Wanneer de business case niet sluit, gaan we opnieuw aan de slag om hem sluitend te krijgen. De markttest was positief maar met een slag om de arm. De terughoudendheid zit deels in de lange terugverdientijd (marktpartijen hanteren kortere terugverdientijden), maar ook in de hoge ambities met lagere maandlasten en het opzetten van een revolving fund. Daarnaast in de planning en fasering. Vandaar dat gekozen is om het LDEB in een aparte BV onder te brengen met Rendo Duurzaam en de gemeente als aandeelhouders. Deze partijen willen het commitment voor een lange termijn aangaan. In de tussentijd zullen er allerlei nieuwe uitdagingen opdoemen. De provincie blijft via de Drentse Energie Organisatie betrokken bij het LDEB, door het bedrijf in financiële zin te faciliteren. Het Waterschap wordt energieleverancier van biogas en effluent (water) en zal om deze reden eveneens niet direct deelnemen in het LDEB. De succesfactoren zitten vooral in de samenwerking, de aanwezige competenties bij de partners en de ambitie van de wethouder en ambtenaren. De wethouder en de ambtenaren van de gemeente Meppel en de projectleider vanuit Rendo Duurzaam zagen de komst van de CoP als een manier om de uitgangspunten en het technologisch concept te laten toetsen. Is aangenaam duurzaam inderdaad het splijtende concept waar de nieuwe bewoners voor zullen gaan? Vraag aan de wethouder: Waar haalt u de bestuurlijke moed vandaan om een dergelijk project ondanks de crisis in de woningbouw overeind te houden. Laat de gemeenteraad dat toe? Ton Dohle: Bestuurlijke lef is niet waar het om gaat. Je moet eerst zorgen voor draagvlak. De ideeën in de week leggen, toetsen, kritiek verwelkomen en als je dan een koers hebt: de rug recht houden en een termijn stellen. Kleine groepen aan het werk zetten en tegelijk zelf het hele netwerk bespelen, van Energy Valley tot de Crisis en Herstel wet. Kijk hier voor meer informatie De succesfactoren zitten vooral in de samenwerking, de aanwezige competenties bij de partners en de ambitie van de wethouder en ambtenaren.

11 3 Transitie vraagt om een lange termijn visie Duurzame energieproductie vereist een ingrijpende systeemtransitie met een grote impact op de hele energieketen. Beslissingen en investeringen vragen een visie op de lange termijn. Institutionele en sociale innovatie zullen doorslaggevend zijn om grote instellingen en bedrijven te laten meebewegen. Voor een succesvolle grootschalige duurzame energieproductie is visie op de lange termijn nodig. Zo zal een netbeheerder zich nu al af moeten vragen wat de behoeftes en technologie over ongeveer 40 jaar zijn. Stel dat de energiemarkt grondig verandert, wat is dan de behoefte? Bij zelfproducerende lokale energie be drijven is een net nodig dat deze energie kan toelaten. Wat is daar voor nodig en wat is nodig om de pieken en dalen op te vangen? Peter Molengraaf, algemeen directeur van Alliander, is van mening dat een netwerkbeheerder zich op zijn minst moet afvragen welke beslissingen onder alle omstandigheden goed zijn. Zijn advies is de no-regrets op te zoeken, dat wil zeggen rekening houden met ontwik kelingen die straks geaccommodeerd moeten worden. Lokale duurzame energie productie is zo n ontwikkeling die de netbeheerder mogelijk wil maken. Daarom zoekt Alliander naar samenwerking met gemeenten, bedrijven en bewoners. In Europees verband wordt hard gewerkt aan peak shaving, waarbij de pieken in vraag verlaagd worden. Smart grids is een interessante ontwikkeling, omdat de vraag naar energie makkelijker te sturen is dan de opwekking ervan. De verwachting is dat in 2050 vooral elektriciteit gebruikt wordt, het gebruik van gas en olie neemt af. Alleen als nu een lange termijn visie wordt ontwikkeld, kan ingespeeld worden op de komende ontwikkelingen. lange termijn visie met een gevoel voor de grote schaal waarop de energietransitie nodig is, is volgens Peter Oei, Programmadirecteur Stichting Innovatie Glastuinbouw van het InnovatieNetwerk, cruciaal. Hij betwijfelt of een optelsom van kleine initiatieven van onderop wel genoeg tegenkracht kan bieden aan de fossiele dominantie. Het gaat bovendien om meer dan alleen maar energie.

12 In het plan voor Schiebroek wordt de hele omgeving meegenomen in een grote fundamentele transformatie van een verouderde naoorlogse wijk, naar een wijk waar geluk en gezondheid van de bewoners leidend is; stadslandbouw en lokaal opgewekte energie zijn daar een invulling van. Peter Oei stelt dat de technologie de schaal bepaalt waarop het LDEB kan werken. Wil je iets met warmtenetten dan heb je minimaal een blok van vijftig woningen nodig. Op dit moment is er wel nieuwe technologie ontwikkeld, waarbij tuinders warmte in een soort rubber zak onder de grond opslaan. Dan zou, net als bij zonnepanelen, het particulier initiatief weer meer in beeld komen. Oei ziet een gevaar als beleidsmakers teveel van de techniek uitgaan. Je moet aansluiten bij de behoeften van mensen. Mensen willen naar buiten kijken, meer rust of groter wonen. Dat soort behoeften dienen we met nieuwe duurzame technologie mogelijk te maken. Oei pleit tegelijkertijd voor gedurfder denken met spectaculaire oplossingen, zoals het overkappen van steden. Op wijkniveau is dat nu mogelijk. Als we blijven hangen in dubbel glas en isolatie komen we nooit bij een duurzame stad uit. Buckminster Fuller bedacht het al in 1975; nu hebben we betaalbare technieken daarvoor. Dat leidt tot compleet andere stadsbeelden, waar je driekwart van het jaar buiten kunt zitten. Je moet aansluiten bij de behoeften van mensen. Mensen willen naar buiten kijken, meer rust of groter wonen. derde voorbeeld dat het belang van lange termijn denken onderstreept, wordt gegeven door de rol van de Unie van Waterschappen. De waterschappen hebben een klimaatakkoord gesloten over energieproductie en klimaatbeleid. Waterschappen willen meer in (eigen) energieproductie investeren. voorbeeld is de ontwikkeling van de rioolwaterzuivering tot Energiefabriek. De fabriek draait op vergisting van (riool)slib (ontlasting, urine, bedrijfsmatige lozingen). Daarmee hebben de waterschappen potentieel de capaciteit om energie te produceren vergelijkbaar met het stroom verbruik van huishoudens. Zij hebben hiervoor met het Rijk een Green Deal gesloten. De waterschappen vinden duurzaamheid belangrijk en verwachten dat dit ook steeds belangrijker zal worden. Op welke wijze en met welke partij(en) kan de energieproductie worden geoptimaliseerd en hoe kan de vergisting het beste worden georganiseerd? Dit is vaak afhankelijk van lokale omstandigheden. Energie kan worden geleverd aan het net, maar bijvoorbeeld ook aan het gemeentelijk vervoersbedrijf, voor stadsverwarming of een naburig bedrijf. Synergievoordelen met huishoudelijk afval en mest zijn denkbaar. Decentrale concepten worden eveneens verkend. De waterschappen zoeken steeds meer de ruimte om samen te werken met lokale initiatieven voor duurzame energie productie. De gemeenten zijn een van de belangrijkste partners. Bron: visieboek Mooi & Duurzaam Schiebroek-Zuid Kijk hier voor meer informatie

13 4 Van regels dicteren naar speelveld creëren Om ondernemende burgers meer ruimte te geven in de energiemarkt, is het nodig dat zowel lokaal als nationaal wordt ingespeeld op dit ondernemerschap. De landelijke en lokale overheid heeft vooral een taak in het herformuleren van de regels van het spel. Op die manier ontstaat een nieuwe markt met voldoende massa. Zolang de landelijke overheid concurrentievoordeel geeft aan de grootverbruikers ontstaat er geen level playing field. De vraag is hoe bij een terugtrekkende overheid maatschappelijke innovatie bevorderd kan worden. Het antwoord uit de praktijk luidt: geef ruimte aan burgers en ondernemers die beginnen met lokale energieprojecten. Geef ze ruimte om te oefenen en te experimenteren en met nieuwe oplossingen te komen. Zo ontstaan goede en creatieve oplossingen voor lastige problemen. Deze ervaringen kunnen worden gebruikt bij volgende projecten in het sociale netwerk en de stad. De overheid kan hierin een faciliterende rol spelen door het delen van kennis, het verbinden van initiatieven en het meedenken over mogelijkheden. Er zijn talloze burgers en onder nemers met kennis en expertise. Er is veel initiatief en onder nemerschap in de maatschappij. De overheid denkt nog vaak in termen van draagvlak voor het beleid, maar tegenwoordig gaat het daar niet meer om. Interview Peter van Waveren Peter van Waveren (projectgroep ADEL), de initiatiefnemer voor Armhoede evalueert: De gemeente moet geen draagvlak willen creëren om een oplossing te verkopen. Betrek mensen van meet af aan bij de invulling van de doelstelling. Maak eerst samen een analyse en verkoop daarna pas de oplossing, dan voelen de mensen zich ook probleemeigenaar en dat levert betrokkenheid op. Betrokkenheid en sociale cohesie in het gebied zijn van enorme invloed op het slagen van dit project. Dit is een randvoorwaarde want merendeel van de mensen komt oorspronkelijk niet uit Lochem, maar het project bevordert absoluut de sociale cohesie. Kijk hier voor meer informatie

14 Participatie van burgers is niet meer ingekaderd door het overheidsbeleid. De overheid heeft vooral een taak in het bepalen van de regels van het spel en deze af te stemmen op de maatschappelijke ontwikkelingen. Op deze manier is er ruimte voor systeeminnovatie. Zolang de landelijke overheid grootverbruikers korting geeft op de energieprijs, ontneemt de overheid de financiële prikkel bij grootverbruikers om over te stappen op groene en duurzaam opgewekte energie. Er ontstaat geen level playing field waarin nieuwe initiatieven en onder nemende burgers kracht kunnen bijzetten aan een duurzaam en klimaatneutraal Nederland. Interview Thijs de La Court De logica van duurzame ontwikkeling Wij betalen hier in Lochem met z n allen 20 miljoen euro per jaar aan energie, vertelt Thijs de la Court, wethouder in Lochem. Tegelijkertijd betalen onze boeren steeds hogere prijzen voor stikstof en fosfaat. De helft van onze agrarische bedrijven zal de komende jaren beëindigd worden. We verliezen biodiversiteit, vogels, landschap en natuur. Hoe kunnen we energie besparen en zelf opwekken, hoe houden we de stikstof en fosfaat in ons systeem, hoe gebruiken we de mest en de grond duurzaam? Hoe kan Lochem ervoor zorgen dat ze die 20 miljoen De uitdaging is om aan te tonen of de beoogde verduurzaming van de lokale economie haalbaar is. euro in zijn eigen lokale economie behoudt? Al deze vragen leiden naar het uitgangspunt Niet duurzaam verdwijnt, duurzaamheid blijft. De huidige financiële crisis is volgens De la Court ontstaan omdat het systeem niet duurzaam is in zichzelf. De uitdaging is om aan te tonen of de beoogde verduurzaming van de lokale economie haalbaar is. Daarvoor zijn betere verdienmodellen nodig. Verandering in regelgeving en structuur is noodzakelijk, duurzaamheid zit nog niet in de overheidsregels ingebakken. Weerstand kan overwonnen worden door kennis en macht - en dus ook projecten - over te dragen aan mensen. Zij zijn degenen die het ook daadwerkelijk kunnen uitvoeren. Wij krijgen kippen Wij krijgen Kippen! is een project waar initiatiefnemers, burgers, bedrijven en andere organisaties én ambtenaren in stadsdeel Zuid samen werken en samen ontdekken hoe lokaal duurzame energie opgewekt kan worden. Ondernemende burgers, bedrijven en instellingen brengen ideeën, kennis, plannen en/of middelen in. Samen ontdekken ze waar haken en ogen en hindernissen op de loer liggen die ze vervolgens met steun van elkaar oplossen of aankaarten bij bijvoorbeeld stadsdeel Zuid. Het is een bottom-up project: de behoefte van de energieproducenten in spé staat centraal. Het wakker maken van de markt de energieafnemers in stadsdeel Zuid is onderdeel van het project. Wij krijgen Kippen werkt volgens de principes van open source: kennis is vrij toegankelijk en te gebruiken, en credits worden gegeven volgens het ere wie ere toekomt -principe. De doelstelling is dat in 2012 vijftig lokale initiatieven duurzame energie produceren. Kijk hier voor meer informatie

15 5 Consument = producent De burgers veranderen door hun betrokkenheid bij de lokale energie bedrijven van consument in producent: ze gaan hun eigen energie produceren en leveren. Dat biedt kansen voor meer sociale cohesie. Er ontstaat meer lokale sociale samenhang en verantwoordelijkheidsgevoel voor de omgeving. Het LDEB brengt consument en producent dicht bij elkaar, het ene moment leverend en het andere moment gebruikend. Dat vereist aanpassing van de regels (wetten, belastingen, technische voorschriften) die juist op het onderscheid tussen beide gebaseerd zijn. De meerwaarde van het LDEB wordt uitgedrukt in cyclische begrippen als zelflevering, smart grid, open netwerken, zelfvoorziening en behoud van waarde. duurzaamheid denken, maar tegelijkertijd ook over sociale cohesie. Dat vraagt van professionals dat ze vanuit een geïntegreerde vraagstelling gaan denken. De asymmetrische maatschappij (eenzijdige relatie met grote bedrijven) voldoet niet langer. Het gaat om het leveren van een concrete bijdrage aan een duurzame samenleving en meedoen in de samenwerking. Frans Stokman, hoogleraar sociologie in Groningen en één van de initiatiefnemers van GrunnegerPower, een project van buurtbewoners voor duurzame energie, stelt dat het beeld dat de burger een klant is achterhaald is. De burger is in deze rol een co-producent, wat actief burgerschap tot stand brengt. Duurzame energievoorziening kan kleinschalig worden vormgegeven, waardoor het kansen biedt voor sociale cohesie. Volgens Stokman moeten we niet alleen in termen van energie en

16 Solidariteit Samenwerken in het creëren van Welzijn ( Joint Production ) Sociale cohesie Gevoelens van betrokkenheid Figuur 2: Sociale cohesie Dit schema ziet niet de productie (van lokale energie) als beginpunt, maar de leefbaarheid binnen een wijk of het algemene welzijn van mensen. Als daarvoor energieproductie nodig is, dan komt het animo vanzelf. Leefbaarheid en algemeen welzijn kan niet geheel voor mensen geregeld worden. Het vraagt betrokkenheid met de wijk en onderlinge solidariteit. Stokman ziet hier een gedragsverandering bij de burger; van consumptief naar productief. Joint Production, met elkaar samenwerken in allerlei constellaties roept discussies op over welke organisatie daarvoor het meest geschikt is. Voor Stokman staat de burgercoöperatie voorop, bijvoorbeeld Grunneger Power. Maar er zijn verschillende organisatievormen naast elkaar denkbaar. Grunneger power Grunneger Power is een energiecoöperatie van burgers, organisaties en bedrijven in de gemeenten Groningen en Haren, een organisatie zonder winstoogmerk. Grunneger Power wil de inwoners en organisaties in deze gemeenten helpen duurzame energie op te wekken. Als burgerbeweging stelt zij zich de vraag: hoe kunnen wij zélf de schone energie opwekken die we gebruiken? Het doel van Grunneger Power is alle noodzakelijke informatie te verstrekken die burgers, bedrijven en organisaties in de gemeenten nodig hebben om met succes en zonder onnodig risico over te schakelen op de eigen productie van schone energie: bijvoorbeeld via zonnepanelen. De eerste actie van Grunneger Power bestaat uit een aanbod zonnepanelen met aanzienlijke kortingen voor onze leden. Extra korting wordt gegeven als leden aanschaf samen met anderen doen. Grote sociale effecten zijn vooral te verwachten als zelf-levering ook vanuit andere locaties dan achter de eigen elektriciteitsmeter mogelijk wordt. De volgende stap zal bestaan uit inkoop van duurzame elektriciteit voor levering aan de leden, waarbij wij de leden garanderen dat winsten uitsluitend worden besteed aan lokale projecten voor duurzame energieopwekking. Kijk hier voor meer informatie De film van Grunniger power is hier te bekijken

17 6 Mede eigenaarschap Nieuwe maatschappelijke vraagstukken, zoals duurzaamheid en energie, worden niet meer automatisch neergelegd bij de overheid. Initiatiefrijke burgers en bedrijven treden steeds autonomer op om deze kwesties zelf aan te pakken. Mede-eigenaarschap versterkt de duurzame samenleving. Initiatieven vanuit burgers en bedrijven zijn in staat om een grote omslag in de maatschappij tot stand brengen. Op Texel speelt TexelEnergie in op het Wij-Texel- gevoel. Door aan te sluiten bij de identiteit van de lokale gemeenschap kunnen veranderingen snel gaan. TexelEnergie is een kleinschalig energiebedrijf dat duurzame stroom en duurzaam gas levert aan particulieren en bedrijven op Texel en zoals ze dat op Texel zeggen aan de overkant. In Lochem is in 2010 samen met bewoners en de gemeente een pilot gestart in het buurtschap Armhoede. De rol van de bewoners in dit project zorgt voor zekerheid, een wethouder kan immers elk moment vervangen worden. Voor de continuïteit is het van belang om de positie van de bewoners veilig te stellen. Bewoners zijn een enorme bron van kennis. Gaandeweg is de rol van de gemeente veranderd. Bewoners, binnen de projectgroep, staan nu inhoudelijk en procesmatig aan het roer en de gemeente schept de brede kaders. Het samenspel tussen overheid, burgerinitiatieven en markt, daar draaien de projecten voor lokale duurzame energie om. Op de achtergrond spelen twee meer algemene trends. De eerste trend is de verschuivende verhouding tussen overheid en burger. De tweede trend betreft de wijze waarop de burger zich organiseert in relatie tot de markt. De terugtredende overheid betekent niet vanzelfsprekend een verschuiving naar de markt. Ondernemende burgers, ondernemers maar ook professionals springen steeds meer in het gat dat terugtredende overheid achter laat. Dat vraagt om nieuwe definities van rollen en nieuwe vormen van samenwerking. In het verleden zorgde de overheid voor de burger, waarbij deze consument werd van overheidsbeleid. Ook in de energievoorziening was dat het geval tot de privatisering van de energiebedrijven.

18 Op het terrein van duurzaamheid is een duidelijke beweging waarneembaar waarbij de burger zoekt naar vormen om eigenaarschap te verwerven in de ruimte die de overheid daarvoor schept. De markt krijgt niet alleen meer te maken met de burger als consument, maar ook Verzorgende overheid Burger als consument Initiatiefrijke burger Ruimte scheppende overheid als co-producent. Deze ontwikkeling is vergelijkbaar met de ontwikkelingen in de ICT. Daar is de relatie tussen de megacomputers en de consument drastisch veranderd door het internet. Via het internet bepaalt de consument welke vragen hij stelt aan de informatievoorziening, maar ook middels welke functionaliteiten hij bediend wil worden. In sommige gevallen (Linux) gaat dit zover dat de consument zelf de programma s mee schrijft. In andere gevallen bepaalt hij de geboden content zoals bij wikipedia, of vormt zelf communities via socialmedia rond een gemeenschappelijke interesse. LochemEnergie Het initiatief LochemEnergie is ontstaan in september Het is binnen enkele maanden gegroeid van zes initiatiefnemers naar 35 actieve vrijwilligers en 930 aspirant-leden. Als eerste stap is er een business plan ontwikkeld voor een grootschalig zonne-energie park op een voormalige vuilstort. Door obstakels op het gebied van regelgeving is realisatie van dit park nu nog niet haalbaar, maar de noodzakelijke voorbereidende stappen worden gezet. Om het businessplan rendabel te maken moet het mogelijk worden dat de opgewekte energie verrekend kan worden met de ingekochte stroom (saldering). De coöperatie is officieel opgericht in augustus Sindsdien zijn enkele mijlpalen bereikt: collectieve inkoop van zonnepanelen voor bedrijven en particulieren, het leveren van groene stroom en gas en het geven van tips en besparingsadviezen. Andere manieren om collectief in Lochem duurzame energie te produceren worden voortvarend aangepakt. In november 2011 is een klassieke korenmolen in het buurtschap Zwiep omgebouwd voor het produceren van elektriciteit. Het pro duceren van stroom door waterkracht in Berkel en Twente -kanaal wordt op haalbaarheid onderzocht. Er is een routekaart ontwikkeld om als burgerinitiatief te komen tot realisatie van lokale windenergie. LochemEnergie neemt deel aan een van de proeftuinen Intelligente Netwerken. In dat kader wordt een collectief zonnepark gerealiseerd, waardoor burgers zonnestroom kunnen afnemen als dat niet mogelijk is op het eigen dak. Op dit moment zijn zo n 60 Lochemse burgers als vrijwilliger actief. Kijk hier voor meer informatie

19 7 De herontdekking van de coöperatie als ondernemingsvorm In een traditionele coöperatie komen gelijke belangen samen. In de hedendaagse coöperatie komen ook verschillende belangen samen die verenigbaar zijn. Door deze invulling lijkt de coöperatie een geschikte ondernemingsvorm voor de lokale duurzame energie bedrijven. Initiatiefrijke burgers willen hun belangen verbinden met die van andere burgers om tot joint production te komen (zie les 5). De coöperatie biedt hen de mogelijkheden om te ondernemen met zeggenschap. In een coöperatie van burgers komt bovendien de expertise beter tot zijn recht. De advocaat brengt bijvoorbeeld juridische expertise in, terwijl de systeemanalist zijn passie voor smart grids kan bot vieren. De coöperatie biedt daarnaast meer mogelijkheden om samenwerking met andere partijen structureel vorm te geven en daarmee energieproductie te koppelen aan doelen op het gebied van wonen, mobiliteit en groen. coöperatie kent twee aspecten: het verenigings- en het ondernemingsaspect. coöperatie is een organisatievorm waarmee mensen zich van een dienst of product voorzien, die zonder coöperatie niet of lastig toegankelijk zou zijn. coöperatie gaat over rechten en plichten, waarbij men zowel lid als klant is. Je doet het voor elkaar en niet voor aandeelhouders, maar als het bedrijf failliet gaat dragen alle leden het risico. De coöperatieve gedachte gaat uit van een aantal uitgangspunten: a. Het Pareto-principle : men heeft vaak het gevoel dat de ander er meer aan heeft. In het geval van een coöperatie kunnen de voordelen scheef liggen, maar het basis principe blijft dat iedereen er beter van wordt, de een wellicht wat meer dan de ander. b. coöperatie kan bestaan uit verschillende cate gorieën van leden, zoals de overheid, bedrijven, rechtspersonen en natuurlijke personen.

20 Er komt een nieuwe generatie coöperaties op met verschillende soorten leden, die ook heel verschillende bijdragen leveren, maar ze hebben allen rechten en plichten. Het principe van toetsing is ook van groot belang voor een succesvolle coöperatie. Dat betekent eigenlijk toezicht op de macht, het is een democratisch aspect in de coöperatie. Met toetsing wordt bedoeld dat de coöperatie ook bij toestroom van nieuwe leden blijft doen waarvoor hij opgericht is. Transparantie en verantwoording zijn sleutelwoorden. Binnen een coöperatie zorgen actieve leden voor een permanente dialoog. Transparantie en verantwoording zijn sleutelwoorden. Binnen een coöperatie zorgen actieve leden voor een permanente dialoog. Interview Gert van Dijk Gert van Dijk hoogleraar aan Nyenrode Business Universiteit over de actualiteit van de coöperatie: Nederland heeft veel ervaring met coöperaties, maar in Lochem worden nieuwe ervaringen opgedaan met veel grotere heterogeniteit. Gert van Dijk geeft aan dat de balans in voordelen nooit in evenwicht is. Dat vraagt om zorgvuldig optreden van het bestuur en de directie. Daarnaast is het begrip van wederkerigheid van groot belang. De coöperatieve beginselen worden steeds populairder in het bedrijfsleven. te grote heterogeniteit van belangen kan een punt bereiken waarop het privaatrecht geen oplossing meer biedt en dan moet de overheid Zorg dat je zelf aansprakelijk blijft, elk lid van de coöperatie gaat aansprakelijkheid aan, dit is het principe van de coöperatie. inspringen. De overheid kan dan de macht van het woord toepassen en als dat niet werkt de macht van het zwaard inzetten. Gert van Dijk citeert Tocqueville: elke grens van eigen belang is te ver leggen door samen te werken, alleen is dit een lang proces. coöperatie doet dat op een gestructureerde manier. Het coöperatie model is in 100 tot 200 jaar geheel uitgerijpt. De oude principes van het goed functioneren van een coöperatie blijken te passen in de moderne gedrags economie. Je kunt mensen keuzes voorleggen die zij kunnen be ïnvloeden en andersom hen kunnen beïnvloeden. Dat is wat je als bestuurder altijd in de gaten moet blijven houden, hoe beïnvloedbaar mensen zijn. Tot slot een laatste advies, zorg dat je zelf aansprakelijk blijft, elk lid van de coöperatie gaat aansprakelijkheid aan, dit is het principe van de coöperatie. Er mag dus nergens UA (uitgesloten aansprakelijkheid) in de statuten of belangrijke documenten staan. Doe je dit toch, dan geef je aan dat je er zelf niet in gelooft, dan gelooft een bank er vanzelfsprekend ook niet in en moet je het dus ook geen coöperatie noemen.

Lokale Duurzame Energie Bevlogen business. Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink

Lokale Duurzame Energie Bevlogen business. Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink Lokale Duurzame Energie Bevlogen business Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink Wat is LochemEnergie? Een lokale duurzame energie coöperatie (LDE) Van, voor en door inwoners van de gemeente Lochem (een echt

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie 12 november 2012 Agenda Intro Energieaandeel Zoektocht naar klantbehoefte nav Energieakkoord

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging Ja ik wil zonne-energie, maar... Wat moet ik doen? Is het financieel rendabel? Welke zonnecellen zijn het beste? Waar en door wie worden panelen geïnstalleerd?

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Doel van dit document is het bieden van achtergrond informatie over het principe van Eemstroom -Energiecoöperatie Amersfoort. Eemstroom One

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN 1. Aanleiding en ambitie In het Projectvoorstel Lokaal Duurzaam Energiebedrijf Dalfsen (maart 2012) zijn de achtergrond, de projectdoelstellingen

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016

Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016 Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016 Koos Kerstholt 0-energie Anna Provoost Kennisoverdracht Wanda Kruijt Zorg Adrie van Duijne Directeur Inspiratietafels

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Oprichtingsvergadering 3 april 2013. Opgewekt aan het IJ

Oprichtingsvergadering 3 april 2013. Opgewekt aan het IJ Oprichtingsvergadering 3 april 2013 Opgewekt aan het IJ Agenda oprichtingsvergadering 3 april 2013 1.Korte introductie ronde: RvC, bestuur en aanwezigen 2.Over NDSM Energie Missie, visie, kernwaarden,

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten De energieke samenleving in praktijk 23 januari 2015 Hans Elzenga, Anne Marieke Schwencke 1 Onderzoeksvragen (i.o.m. met

Nadere informatie

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deze Monitor gaat over: je organisatie (initiatief): mensen, activiteiten, organisatie, financiële situatie. TOELICHTING MONITOR ORGANISATIE LET OP: Deze vragenlijst bestaat

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3 Programma 20:00 Plenaire aftrap VKK Energie inspiratie Otto Willemsen AGEM samen op weg Guus Ydema Provinciale regelingen Maarten Visschers Leefbaarheid en gemeenschapsvoorzieningen Peter van Heek 20:30

Nadere informatie

De Sluipende Energierevolutie

De Sluipende Energierevolutie De Sluipende Energierevolutie ARN, Nijmegen 24 Mei 2013 Jan Rotmans www.twitter.com/janrotmans wie niet goed kijkt is verrast door de explosie aan lokale energie initiatieven, wie wel goed kijkt vindt

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Zon op VVE Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Waarom doen we dit? Wereldwijde klimaatcrisis Klimaat top Parijs Energie Akkoord Nederland Klimaatzaak Urgenda Maar er gebeurt nog steeds te weinig en te

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Energiek Alphen aan den Rijn

Energiek Alphen aan den Rijn Nieuwsbrief Maart 2014 Energiek Alphen aan den Rijn Nieuwsbrief maart 2014 De items in deze Nieuwsbrief: Derde Repaircafe op 27 maart 2014! Huiskamersessie ODWH en Energiek Reactie E-Decentraal op STROOM

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Samen investeren in hernieuwbare energie Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Even opwarmen Wie kent Ecopower? Zijn er coöperanten? Zijn er klanten? 2 Overzicht 1. Ecopower 2. Coöperatief ondernemen 3. REScoop.eu

Nadere informatie

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht Eljo Vos-Brandjes HVC Stage raadsleden Dordrecht Historie HVC Opgericht (1991) voor verwerken huishoudelijk en bedrijfsafval uit regio Na loslaten beleidsuitgangspunt regionale/provinciale zelfvoorziening

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels De Groene Reus Coöperatie u.a. delegatie CU-fractie 6 maart 2015 van 14.00-17.00 uur Natuurbelevingscentrum

Nadere informatie

Burgerinitiatief Energiecoöperatie van, voor en door inwoners van de gemeente Noordenveld

Burgerinitiatief Energiecoöperatie van, voor en door inwoners van de gemeente Noordenveld Burgerinitiatief Energiecoöperatie van, voor en door inwoners van de gemeente Noordenveld Duurzaam leven? Duurzaam leven? We willen wel groen maar wat moet je daar wel niet allemaal voor doen? We richten

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Waarom? Duurzaam omgaan met Energie: Security of Supply, Leveringszekerheid voor de toekomst Economie, Klimaat en Milieu, Sociaal, Betaalbaarheid in de toekomst

Nadere informatie

LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER

LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER TWENTE CENTRE FOR STUDIES OF TECHNOLOGY AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT. CSTM UNIVERSITY OF TWENTE. OPRIT

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

Ons groene buurtproject en de gemeente!

Ons groene buurtproject en de gemeente! Ons groene buurtproject en de gemeente! Groen Dichterbij! Bouw aan een goede relatie met jullie gemeente en creëer een gemeenschappelijke win-win 24 november 2012 Energieke Buurt Jitske Tiemersma Workshop

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

INNOVATIEVE ENERGIE-INKOOP. waarom duur als het ook duurzaam kan?

INNOVATIEVE ENERGIE-INKOOP. waarom duur als het ook duurzaam kan? Opbouw presentatie Wie zijn wij? Aanleiding Traditionele energie-inkoop Uitgangspunten/inkoopstrategie Aanbestedingsprocedure Resultaten Voorwaarden Tips Vragen PAGINA 2 Wie zijn wij? Gemeente Zaanstad

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen?

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen? FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? De opwekking van duurzame energie loopt nog niet zo n vaart, ook niet in de Achterhoek. En zeker de wat grotere initiatieven, ook van bestaande

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven 5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven Alfons Ramb Energiek Leiden Rolf Steenwinkel Amsterdam Energie Ron de Graaf Hoom Renske den Exter - Hoom

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Samen is de snelste weg voor Wind op Land

Samen is de snelste weg voor Wind op Land Samen is de snelste weg voor Wind op Land NWEA bijeenkomst Leon Pulles Januari 2015 Vragen aan de zaal Wie is er voor wind energie op land? Wie vindt windmolens mooi? Wie wil een 3 MW molen op 300 meter

Nadere informatie

Award aanvraag Grunneger Power 19 maart 2011

Award aanvraag Grunneger Power 19 maart 2011 Award aanvraag Grunneger Power 19 maart 2011 Algemeen Inschrijven is mogelijk tot uiterlijk 20 maart 2011, kopieer onderstaande tekst en vul het in! Mail het terug naar info@newnrg.nl. Op 20 maart 2011

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland

Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland Wat is Zon op Nederland In het kort: Zon op is een burgerinitiatief gestart door Eric de Lange en Geert Jan Stolk uit

Nadere informatie

programma - welkom - ontstaan initiatief - wat is een regeling Verlaagd Tarief (postcoderoos) - hoever zijn we - kosten/opbrengsten - wie doet mee

programma - welkom - ontstaan initiatief - wat is een regeling Verlaagd Tarief (postcoderoos) - hoever zijn we - kosten/opbrengsten - wie doet mee Crowdfunding populair voor zonnepanelen Den Haag - Steeds meer mensen die zelf geen dak hebben, willen wel investeren in zonnepanelen. Projecten waarbij mensen samen investeren in de zonne-energieparken

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie