Regionale Klimaateffectatlas

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Regionale Klimaateffectatlas"

Transcriptie

1 Regionale Klimaateffectatlas Projectcode MR12039 Datum Regionale Klimaateffectatlas Versie 1.0 Opdrachtgever stadsregio Rotterdam Opdrachtnemer IGWR

2 Inleiding De stadsregio Rotterdam werkt sinds 2008 aan de uitvoering van de Regionale Klimaatagenda gericht op de reductie van CO². In 2011 is de stadsregio een verkenning gestart om na te gaan of er aanvullend aan de Regionale Klimaatagenda behoefte is aan een Regionale Adaptatiestrategie. Uit een eerste interviewronde met regiogemeenten kwam naar voren dat er zeker behoefte was aan regionale samenwerking op dit gebied. De ambtelijke workshops en bestuurlijke excursie die vervolgens zijn georganiseerd, met als onderwerp het klimaatbestendig inrichten van de openbare ruimte, bevestigen dit beeld. De stadsregio wordt hierbij als de partij gezien die de regionale samenwerking op het gebied van klimaatadaptatie kan faciliteren. Als concrete vervolgacties zijn hierbij genoemd het benoemen van regionale speerpunten, meer inzicht verkrijgen in de effecten van klimaatverandering voor de eigen gemeente en meer kennis van te treffen maatregelen en/of adaptatiekansen. Om de regiogemeenten te ondersteunen bij het in kaart brengen van de klimaatveranderingen en daaraan gerelateerde effecten die relevant zijn voor hun eigen gemeente is op basis van bestaand kaartmateriaal de regionale klimaateffectatlas ontwikkeld voor de stadsregio Rotterdam. In de regionale klimaateffectatlas zijn kaarten opgenomen die een beeld geven van welke klimaatveranderingen en klimaateffecten zich voordoen in de stadsregio Rotterdam. KNMI klimaatscenario s Het klimaat in Nederland verandert. Hoe het verandert is vooral afhankelijk van de wereldwijde temperatuurstijging en van veranderingen in de stromingspatronen van de lucht in onze omgeving (West Europa), en daarmee samenhangende veranderingen in wind. Voor het in kaart brengen van klimaatveranderingen zijn door het KNMI in 2006 vier klimaatscenario s ontwikkeld. De klimaatscenario s zijn consistente en plausibele beelden van een mogelijk toekomstig klimaat. De toekomstbeelden die deze scenario s geven zijn op dit moment allemaal even waarschijnlijk. Achteraf terugkijkend kan pas bepaald worden welk scenario de beste weergaven van de klimaatverandering gegeven heeft. Vanuit de WUR en Alterra is op basis van de KNMI scenario s een zogenaamde klimaateffectatlas voor Nederland gemaakt 1. Voor deze regionale Klimaateffectatlas is hier dankbaar gebruik van gemaakt door voor relevante kaarten voor heel Nederland in te zomen op de regio (zie pagina 3). De KNMI klimaatscenario s zijn samengesteld op basis van de variabelen temperatuurstijging en luchtstromingspatronen (zie figuur). Twee scenario s met een gematigde temperatuurstijging, waarbij in het ene scenario de luchtstromingspatronen niet wijzigen (G) en in het andere scenario de winters zachter en natter worden door meer westenwind en de zomers warmer en droger worden door meer oostenwind (G+). En twee scenario s met een sterkere temperatuurstijging, waarbij in het ene scenario de luchtstromingspatronen niet wijzigen (W) en in het andere scenario de winters zachter en natter worden door meer westenwind en de zomers warmer en droger worden door meer oostenwind (W+). In elk van de KNMI klimaatscenario s komen een aantal dezelfde kenmerken van de klimaatverandering in Nederland en omgeving naar voren: De opwarming van Nederland zet door. Hierdoor krijgen we vaker te maken met zachte winters en warme zomers. De winters worden gemiddeld natter. Bovendien is er vaker sprake van extreme neerslaghoeveelheid. Ook in de zomer neemt de frequentie en de hevigheid van extreme regenbuien toe. Het aantal zomerse regendagen neemt echter af. De kans neemt toe dat extreem natte dagen worden afgewisseld met extreem droge periodes. De hoogte van de zeespiegel blijft voorlopig stijgen. In de winter neemt de afvoer van de grote rivieren toe. In de zomer kunnen juist lagere waterstanden voorkomen. De kans op extreme weersituaties in het algemeen neemt toe. Bijvoorbeeld in de vorm van hittegolven of extreme buien. Schematisch overzicht van de vier klimaatscenario s 1 Pagina 2 van 12

3 Opzet Regionale Klimaateffectatlas Het merendeel van de kaarten uit deze Regionale klimaateffectatlas is afkomstig uit de database van de klimaateffectatlas die door de Wageningen Universiteit is opgezet. Deze kaarten zijn uitsneden van kaarten met klimaatveranderingen die gelden voor heel Zuid-Holland, die op hun beurt weer zijn ontleend van kaarten met klimaatveranderingen voor heel Nederland. De kaarten geven een indicatie van verschillen binnen de stadsregio Rotterdam. Zie onderstaande voorbeeldkaarten. Daarnaast zijn enkel kaarten gebruikt uit het Delta DeelProgramma Rijnmond Drechtsteden 2. Van elk klimaatkenmerk worden de huidige situatie en de situatie in 2050 weergegeven. Voor de situatie in 2050 worden, waar mogelijk, twee varianten weergegeven. Deze varianten geven een indicatie van de bandbreedte van de te verwachten klimaatveranderingen. De twee varianten hebben betrekking op de twee klimaatscenario s van het KNMI met het minst en meest extreme scenario van het betreffende klimaatkenmerk. Afhankelijk van het betreffende klimaatkenmerk kunnen andere klimaatscenario s van het KNMI gepresenteerd worden (welke scenario s de extremen weergeven, hangt namelijk af van het specifieke klimaatkenmerk). De Regionale klimaateffectatlas bestaat uit twee delen. Het eerste deel omvat kaarten die inzicht verstrekken in de klimaatveranderingen die voor de stadsregio Rotterdam voorzien worden. Het tweede deel omvat kaarten die inzicht verstrekken in de effecten die de klimaatveranderingen teweeg brengen. 2 Het gaat met name om twee kaarten die ook in de begeleidende brief aan het GROM van 26 april zijn opgenomen. Pagina 3 van 12

4 DEEL 1 KAARTEN KLIMAATVERANDERINGEN Pagina 4 van 12

5 Neerslag neerslag (mm) per winterhalfjaar Momenteel valt in de stadsregio Rotterdam in de winter 425 tot 525 mm neerslag. In het zuidwesten van de stadsregio valt in de winter relatief weinig neerslag ten opzichte van het noordoosten van de stadsregio. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijft dat verschil tussen het zuidwesten van de stadsregio en het noordoosten van de stadsregio bestaan. De winters worden wel natter in alle klimaatscenario s van het KNMI. De hoeveelheid neerslag neemt het minst toe in het G scenario. In het G scenario valt in de winter van 2050 nog steeds 425 tot 525 mm neerslag, maar een groter deel van de stadsregio bevindt zich bovenin die range. De hoeveelheid neerslag neemt het meest toe in het W+ scenario. In het W+ scenario valt in de winter van 2050 ruwweg 5% (450 tot 550 mm) meer neerslag in de stadsregio. Huidig klimaat ( ) Minst extreme toename (2050 G scenario) Meest extreme toename (2050 W+ scenario) Neerslag - neerslag (mm) per zomerhalfjaar Momenteel valt in de stadsregio Rotterdam in de zomer 375 tot 450 mm neerslag. In het zuidwesten van de stadsregio valt in de zomer relatief weinig neerslag ten opzichte van het noordoosten van de stadsregio. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijft dat verschil tussen het zuidwesten van de stadsregio en het noordoosten van de stadsregio bestaan. Of de zomers droger of natter worden varieert per klimaatscenario van het KNMI. In het G scenario en het W scenario worden de zomers natter. De hoeveelheid neerslag neemt het meest toe in het W scenario. In dat scenario valt in de zomer van 2050 ruwweg 6% (400 tot 475 mm) meer neerslag in de stadsregio. In het G+ scenario en het W+ scenario worden de zomers juist droger. De hoeveelheid neerslag neemt het meest af in het W+ scenario. In dat scenario valt in de zomer van 2050 ruwweg 12% (325 tot 400 mm) minder neerslag in de stadsregio. Huidig klimaat ( ) Meest extreme toename (2050 W scenario) Meest extreme afname (2050 W+ scenario) Pagina 5 van 12

6 Neerslag - aantal dagen per jaar met minimaal 15mm regen Momenteel valt op 8 tot 14 dagen per jaar in de stadsregio Rotterdam veel neerslag. In het zuidwesten van de stadsregio komt dat minder vaak voor dan in het noordoosten van de stadsregio. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijft dat verschil tussen het zuidwesten van de stadsregio en het noordoosten van de stadsregio bestaan. De frequentie van flinke neerslag neemt wel toe in alle klimaatscenario s van het KNMI. Het aantal dagen met flinke neerslag neemt het minst toe in het G+ scenario. In het G+ scenario valt in 2050 nog steeds op 8 tot 14 dagen per jaar veel neerslag, maar een groter deel van de stadsregio bevindt zich bovenin die range. Het aantal dagen met flinke neerslag neemt het meest toe in het W scenario. In het W scenario valt in 2050 ruwweg 18% (10 tot 16 dagen per jaar) vaker veel neerslag in de stadsregio. Huidig klimaat ( ) Minst extreme toename (2050 G+ scenario) Meest extreme toename (2050 W scenario) Neerslag - aantal droge dagen (minder dan 0,3 mm neerslag) per jaar Momenteel is het op 155 tot 180 dagen per jaar droog in de stadsregio Rotterdam. Aan de kust is het relatief vaker droog dan meer in het binnenland. Daarnaast is het in Lansingerland relatief vaker droog dan zuidelijker in het binnenland. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijven deze verschillen binnen de stadsregio bestaan. Het aantal droge dagen neemt wel toe in alle klimaatscenario s van het KNMI. Het aantal droge dagen neemt het minst toe in het G scenario. In het G scenario is het in 2050 nog steeds op 155 tot 180 dagen per jaar droog, maar een groter deel van de stadsregio bevindt zich bovenin die range. Het aantal droge dagen neemt het meest toe in het W+ scenario. In dit scenario is het in tot 195 dagen per jaar droog in de stadsregio, een stijging van ruwweg 9%. Huidig klimaat ( ) Minst extreme toename (2050 G scenario) Meest extreme toename (2050 W+ scenario) Pagina 6 van 12

7 Temperatuur - aantal ijsdagen (maximum temperatuur maximaal 0 O C) per jaar Momenteel zijn er 4 tot 8 ijsdagen per jaar in de stadsregio Rotterdam. In de kuststrook komen ijsdagen wat minder voor dan meer in het binnenland. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijft dat verschil tussen de kuststrook en de rest van de stadsregio bestaan. Het aantal ijsdagen neemt wel af in alle klimaatscenario s van het KNMI. Het aantal ijsdagen neemt het minst af in het G scenario. In het G scenario zijn er in 2050 nog 2 tot 6 ijsdagen per jaar in de stadsregio. Het aantal ijsdagen neemt het meest af in het W+ scenario. In het W+ scenario zijn er in 2050 vrijwel geen (0 tot 2 dagen per jaar) ijsdagen meer in de stadsregio. Huidig klimaat ( ) Minst extreme afname (2050 G scenario) Meest extreme afname (2050 W+ scenario) Temperatuur - aantal tropische dagen (maximum temperatuur minimaal 30 O C) per jaar Momenteel zijn er 0 tot 4 tropische dagen per jaar in de stadsregio Rotterdam. In de kuststrook komen tropische dagen wat minder voor dan meer in het binnenland. In alle klimaatscenario s van het KNMI blijft dat verschil tussen de kuststrook en de rest van de stadsregio bestaan. Het aantal tropische dagen neemt wel toe in alle klimaatscenario s van het KNMI. Het aantal tropische dagen neemt het minst toe in het G scenario (ca. 4 tot 8 tropische dagen). Het meest extreem zijn de verwachtingen in het W+ scenario. In dit scenario zijn er in 2050 vijf keer zoveel (6 tot 14 dagen per jaar) tropische dagen in de stadsregio. Huidig klimaat ( ) Minst extreme toename (2050 G scenario) Meest extreme toename (2050 W+ scenario) Pagina 7 van 12

8 DEEL 2 KAARTEN EFFECTEN VAN KLIMAATVERANDERING In het vorige deel van de Klimaateffectatlas stadsregio Rotterdam is meer inzicht verstrekt in de veranderingen in het klimaat die voor de stadsregio Rotterdam voorzien worden. In dit deel van de Regionale Klimaateffectatlas komen de effecten van veranderingen in het klimaat op de stadsregio Rotterdam aan de orde. De klimaatverandering heeft naar verwachting geen grote veranderingen in de grondwaterstand tot gevolg. Daarom zijn geen kaarten met betrekking tot de grondwaterstand opgenomen in de Klimaateffectatlas stadsregio Rotterdam. Onderwerpen die wel aan de orde komen, zijn: Waterveiligheid Wateroverlast (in termen van waterdiepte en runoff) Bodemdaling Verzilting van zoetwater inlaatpunten Warme nachten Pagina 8 van 12

9 Waterveiligheid - opgaven 3 De veiligheidsopgave in de stadsregio Rotterdam is het grootste in de Krimpenerwaard en aanvullend aan de westzijde van de Hollandsche IJssel. In de derde toetsronde van het Hoogwaterbeschermingsprogramma zijn de keringen en 80 % dijken langs beide zijden van de Hollandsche IJssel afgekeurd. De hoogte is in de huidige situatie niet een groot probleem. Door klimaatverandering en bodemdaling zullen de Hollandsche IJsseldijken op termijn echter ook te laag worden. Langs en op de dijken langs de Hollandsche IJssel staat op veel plekken bebouwing. Het versterken van deze dijken kost veel, omdat dure civieltechnische constructies moeten worden toegepast of houdt in dat veel van de bebouwing gesloopt moet worden. Overstromingsrisico s van de Krimpenerwaard zijn relatief groot, doordat de polders diep zijn en snel kunnen onderlopen. Er liggen een aantal steden met veel inwoners (bv. Krimpen aan den IJssel) en hoge economische waarden. Daardoor is het aantal slachtoffers en de schade bij een eventuele overstroming hoog. Dat wordt versterkt doordat het gebied moeilijk te evacueren is. Ook aan de westzijde van de Hollandsche IJssel zijn de risico s van een overstroming groot doordat het water er snel tot grote hoogte stijgt en er zich veel mensen en waarden bevinden. Langs de noordrand van de Nieuwe Waterweg-Nieuwe Maas (dijkring 14) is een beperkte opgave voor de dijken. De waarde en aantal mensen achter de dijk vragen echter om een hoger beschermingsniveau. Voorne-Putten kent een beperkte dijkopgave door klimaatverandering. Wel zijn er in de laatste toetsing dijken aangegeven waarbij nader onderzoek nodig is én zijn de dijken langs het Spui door erosie niet sterk genoeg meer. Ook op Voorne-Putten vraagt het aantal mensen en de waarde van het onroerend goed achter de dijken om een bezinning op het beschermingsniveau. Dat geldt speciaal voor Spijkenisse. Buitendijks gebied wordt in de regio veel gebruikt voor wonen en werken. Het gaat onder andere om de Kop van Feijenoord, het Noordereiland en Heijplaat. Deze gebieden vragen extra aandacht. De haventerreinen in de regio liggen ook grotendeels buitendijks. De haventerreinen liggen echter hoger en overstromen dus minder vaak. In buitendijkse woongebieden leidt een overstroming tot overlast en schade. Slachtoffers zijn niet te verwachten. Op IJsselmonde zijn de komende eeuw geen waterveiligheidsproblemen voorzien. Pernis en Rozenburg kennen een beperkte opgave die relatief eenvoudig met de huidige middelen (dijkversterking) op te lossen is. 3 De tekst uit deze paragraaf is overgenomen uit de begeleidende brief van het Delta Deelprogramma Rijnmond Drechtsteden aan het GROM van 26 april Pagina 9 van 12

10 Wateroverlast neerslag waterdiepte bij eens per 100 jaar voorkomende neerslag Bij neerslag kan lokaal wateroverlast ontstaan door beperkte capaciteit van het ont- en afwateringssysteem. In de onderstaande figuren is de wateroverlast weergegeven die optreedt bij extreme neerslag die eens per honderd jaar voorkomt (herhalingstijd van 1:100 jaar). In de huidige situatie staat in de stadsregio Rotterdam tot 30 mm water bij een bui die eens per honderd jaar optreedt. Binnen de stadsregio Rotterdam verschilt de wateroverlast ten gevolge van neerslag sterk. In bebouwd gebied treedt in sterkere mate wateroverlast op bij neerslag dan in onbebouwd gebied. In 2050 komen naar verwachting eens per honderd jaar zwaardere buien voor dan nu. Daardoor kan staat dan in de stadsregio tot 50 mm water bij een bui die eens per honderd jaar optreedt. Daarnaast treedt op meer locaties in de stadsregio wateroverlast op dan nu het geval is. Huidig klimaat ( ) Situatie rond 2050 (W+ scenario) Wateroverlast neerslag runoff per buurt bij 89mm neerslag op één dag In het G en W+ klimaatscenario treed naar verwachting eens per honderd jaar een bui op waarbij in één dag 89 mm neerslag naar beneden komt. Bij zulke hevige neerslag kan een deel van het water niet goed kan worden afgevoerd, Dat water stroomt af, wat wateroverlast kan veroorzaken. Op onderstaande kaart staat per buurt hoeveel mm water per m² niet direct kan worden afgevoerd. Dat gaat in de stadsregio Rotterdam tot 70 mm per m2. Huidig klimaat ( ) Pagina 10 van 12

11 Bodem bodemdaling Door ontwatering klinken kleigronden en met name veengebieden in. Momenteel daalt de bodem in de stadsregio Rotterdam tot 0,5 centimeter per jaar. De mate van bodemdaling is zeer locatiespecifiek. Deze is afhankelijk van het type bodem en de mate waarin de waterspiegel locaal verlaagd wordt. De meeste gebieden met sterkere bodemdaling bevinden zich in Capelle aan den IJssel en Lansingerland en op Voorne Putten. De mate waarin bodemdaling tot 2050 door zet, is afhankelijk van de mate waarin de ontwatering doorgezet wordt. Bij de bepaling van de potentiële bodemdaling is uitgegaan van continuering van de huidige drooglegging (peil volgt de functie), waarbij de ontwatering de bodemdaling blijft volgen. In dat geval neemt de bodemdaling toe tot deze in 2050 wel 5 centimeter per jaar kan bedragen. Huidig klimaat ( ) Situatie rond 2050 (W+ scenario) Zoet water verzilting inlaatpunten 4 Het grootste deel van het watergebruik in zuidwest Nederland wordt gebruikt voor peilhandhaving (meer dan 50%), gevolgd door doorspoeling, wateronttrekking en beregening. Het belangrijke innamepunt voor zoet water bij Bernisse levert water aan Voorne-Putten, het haven-industrieel complex en Delfland. Dit inlaatpunt is bij het meest extreme klimaatscenario omstreeks 2050 niet meer betrouwbaar genoeg om aan de vraag te voldoen. Hierdoor zullen de functies die afhankelijk zijn van zoet water, zoals de tuinbouw in Oost- en Westland en de van proceswater afhankelijk industrie in de haven, in de problemen komen tijdens droge perioden. 4 De tekst uit deze paragraaf is overgenomen uit de begeleidende brief van het Delta Deelprogramma Rijnmond Drechtsteden aan het GROM van 26 april Pagina 11 van 12

12 Warmte aantal nachten/jr met >20 o C Er is een verschil in de (nacht)temperatuur in steden en op het platteland. Boven steden kunnen zich warmte eilanden (Urban heat Islands, UHI) ontwikkelen, waarvan de sterkte voor een belangrijk deel afhankelijk is van de grootte van de stad. In de kaart met het aantal nachten per jaar dat het momenteel meer dan 20 graden is, is het UHI-effect duidelijk zichtbaar. In de stedelijke gebieden binnen de stadsregio Rotterdam is het jaarlijks 7 nachten meer dan 20 graden, terwijl dat op het platteland vrijwel niet voorkomt. In het meest extreme KNMI klimaatscenario (W+) neemt het aantal nachten dat het meer dan 20 graden is sterk toe. Het UHI-effect wordt in dat scenario nog sterker. In de stedelijke gebieden binnen de stadsregio Rotterdam is het dan jaarlijks 34 nachten meer dan 20 graden, terwijl dat op het platteland dan 10 nachten per jaar voorkomt. Huidig klimaat ( ) Situatie rond 2050 (W+ scenario) Pagina 12 van 12

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden Kans op hittestress Kans op overstroming Hittestress komt voor bij een periode van uitzonderlijk warm weer en wordt versterkt door het hitte-in-de-stad of urban heat

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open BESTAAND NIEUW DAM MET SLUIS EN/OF DOORLAATMIDDEL SYSTEEMUITBREIDING Systeem Het onderzoeksproject Afsluitbaar Open Rijnmond een eerste integrale ver kenning, onder leiding van de Technische Universiteit

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Klimaat, -verandering en -scenario s

Klimaat, -verandering en -scenario s Klimaat, -verandering en -scenario s Janette Bessembinder et al. Opzet presentatie Wat is klimaat en klimaatverandering Waargenomen veranderingen Klimaatscenario s Klimaatdienstverlening 1 Wat is klimaat?

Nadere informatie

Naar veilige Markermeerdijken

Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Hoogheemraadschap Hollands Noorder kwartier versterkt 33 kilometer afgekeurde dijk tussen Hoorn en Amsterdam. Tijdens de toetsronde in 2006 zijn

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Effecten van klimaatscenario s 2014 op de zoetwatervoorziening van Nederland Resultaten NWM basisprognoseberekeningen in 2016

Effecten van klimaatscenario s 2014 op de zoetwatervoorziening van Nederland Resultaten NWM basisprognoseberekeningen in 2016 Effecten van klimaatscenario s 2014 op de zoetwatervoorziening van Nederland Resultaten NWM basisprognoseberekeningen in 2016 Judith ter Maat, Joachim Hunink, Marjolein Mens, Edwin Snippen Kennisdag Zoetwater

Nadere informatie

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Kaarten Waterbelangen DM: 303052 1 Wateropgaven 2015 / 2027 Kaart 1. Gebieden met een WB21 wateropgave In 2005 is een studie wateropgave uitgevoerd (conform

Nadere informatie

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nederland op orde: vandaag en morgen Wim Kuijken / Bart Parmet 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nationaal programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen Geert Lenderink KNMI 26 mei 2014: presentatie KNMI14 scenario s De Basis: het 5de IPCC rapport van WG1 (2013) 1. Kennis m.b.t. globale klimaatverandering

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Hitte

RISICOSIGNALERING Hitte RISICOSIGNALERING Hitte Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Hitte De temperatuur volgt een jaarlijkse cyclus die samenhangt met de zonnestand. Deze jaarlijkse cyclus is duidelijk zichtbaar

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

Droogtemonitor. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 28 juli 2015 Nummer 2015-9

Droogtemonitor. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 28 juli 2015 Nummer 2015-9 Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor 28 juli 2015 Nummer 2015-9 Droogte iets afgenomen na neerslag Door de recente neerslag in Nederland

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015 Samenvatting: De gevallen neerslag van afgelopen week en met name van donderdag 8 januari heeft geleid tot verhoogde afvoeren en waterpeilen in het beheergebied van Waterschap Aa en Maas. De neerslag is

Nadere informatie

Bouwstenen. Regio Rotterdam

Bouwstenen. Regio Rotterdam Bouwstenen voor Adaptatiestrategieën in de Regio Rotterdam Werk in uitvoering Versie 11 november 2013 2 Bouwstenen voor Adaptatiestrategieën in de Regio Rotterdam Werk in uitvoering Versie 11 november

Nadere informatie

KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK. Tabel 2.1 Schematisch overzicht van de trends in klimaatvariabelen, behandeld in dit hoofdstuk 18A

KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK. Tabel 2.1 Schematisch overzicht van de trends in klimaatvariabelen, behandeld in dit hoofdstuk 18A Tabel 2.1 Schematisch overzicht van de trends in klimaatvariabelen, behandeld in dit hoofdstuk 18A Hoofdstuk 2 Primaire klimaateffecten 2 PRIMAIRE KLIMAATEFFECTEN Tabel 2.1 geeft een schematisch overzicht

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Vlaamse Klimaatconferentie: Adaptatie, 26.5.2011, Antwerpen Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Johan Brouwers Dienst Milieurapportering - MIRA, Vlaamse Milieumaatschappij

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden

Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden Verslag deelsessies Extra ROROR 16 juli 2013 Tijdens het extra ROROR op 16 juli over het Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden zijn per deelgebied de volgende onderwerpen

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek Gelderland. Alterra DHV B.V. KNMI VU

Klimaateffectschetsboek Gelderland. Alterra DHV B.V. KNMI VU Klimaateffectschetsboek Gelderland Alterra DHV B.V. KNMI VU Provincie Gelderland april 2008 2A KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK Alterra, DHV, KNMI, VU dossier : B1661.01.001 registratienummer : versie : 2 Provincie:

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland Postadres: Postbus 21, 373 AE De Bilt Bezoekadres: ilhelminalaan 1 Telefoon 3-22 6 911, Telefax 3-22 1 47 www.knmi.nl Meer informatie? Voor meer informatie over de nieuwe klimaatscenario s voor Nederland,

Nadere informatie

Rivierverruiming in een nieuw perspectief

Rivierverruiming in een nieuw perspectief Rivierverruiming in een nieuw Waterveiligheid in Nederland Nederland al honderden jaren door dijken beschermd Waterveiligheid geregeld in de wet: voldoet dijk aan vastgestelde norm In jaren negentig een

Nadere informatie

Evolutie van het klimaat in België

Evolutie van het klimaat in België Hans Van de Vyver Koninklijk Meteorologisch Instituut 11 januari 2013 Introductie wetenschappelijke activiteiten MERINOVA-project: Meteorologische risico s als drijfveer voor milieukundige innovatie in

Nadere informatie

Bestuurlijke planning DRD 2013-2014

Bestuurlijke planning DRD 2013-2014 Bestuurlijke planning DRD 2013-2014 Landelijke Stuurgroepen 17 sept Prinsjesdag DP 2014 Stuurgroepen Rijnmond-Drechtsteden 16 juli 2013 RoRoR special 4 sept 2013 Inzichten beschermingsniveaus 19 sept GROM

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden. Bijlage A5 Deel 1. Deltaprogramma 2014

Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden. Bijlage A5 Deel 1. Deltaprogramma 2014 Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden Bijlage A5 Deel 1 Deltaprogramma 2014 Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden Bijlage A5 Deltaprogramma 2014 Deltaprogramma 2014 Bijlage A5 2 Inhoud Samenvatting 4 1.

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen KU Leuven onderzocht voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid en de Vlaamse Milieumaatschappij de invloed van de

Nadere informatie

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor Nieuwe neerslagstatistieken voor het waterbeheer: Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor 2015 10A In 2014 heeft het KNMI met het oog op klimaatverandering nieuwe klimaatscenario s

Nadere informatie

Veelgestelde vragen Deltaprogramma Rivieren

Veelgestelde vragen Deltaprogramma Rivieren Veelgestelde vragen Deltaprogramma Rivieren Wat is de opdracht van DPR? Deltaprogramma Rivieren (DPR) onderzoekt hoe we de inwoners van het rivierengebied in de periode tot 2100 nog beter tegen overstromingen

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

1.1 Overstromingsscenario s

1.1 Overstromingsscenario s Afgedrukt: 28 november 2016 memorandum Project : Kaartbeelden overstromingsrisico s t.b.v. vitale en kwetsbare infrastructuur Datum : 28 juni 2016 Onderwerp : Duiding scenario s en toelichting op toelichting

Nadere informatie

Factsheet KNMI waarschuwingen regen

Factsheet KNMI waarschuwingen regen Factsheet KNMI waarschuwingen regen Factsheet Regen figuur 1 Maandgemiddelde neerslagsom en -duur De Bilt (1981-2010) Bron: Bosatlas van het klimaat Risicosignalering regen Wanneer het weer om extra oplettendheid

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Storm

RISICOSIGNALERING Storm RISICOSIGNALERING Storm Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Storm Er is sprake van storm (9 Beaufort) bij een gemiddelde wind van 75-88 km/uur (21m/s), van zware storm (10 Beaufort)

Nadere informatie

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk www.rotterdam.nl Trapdijk Dé multifunctionele stadsdijk Gemeentewerken Rotterdam ontwikkelt de Trapdijk. Dit is een trapsgewijze dijk, waarvan de treden gebruikt kunnen worden voor wegen, groen, bebouwing,

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

Deltaprogramma Zoetwater. Samenvatting. Plan van Aanpak

Deltaprogramma Zoetwater. Samenvatting. Plan van Aanpak Samenvatting Plan van Aanpak Nederland is zoetwaterland We hebben een belangrijk deel van onze welvaart en welzijn te danken aan een uitstekende zoetwatervoorziening. We gebruiken zoet water als drinkwater,

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Klimaatverandering op de kaart gezet

Klimaatverandering op de kaart gezet Klimaatverandering op de kaart gezet Erik van Heijningen milieugedeputeerde van de provincie Zuid-Holland en voorzitter van de IPO-adviescommissie milieu Provincies houden zich, onder andere, bezig met

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie op maat De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie voor adaptatie De Nederlandse overheid, kennisinstellingen en bedrijven werken hard aan klimaatadaptatie: het aanpassen aan de

Nadere informatie

Droogtemonitor (update)

Droogtemonitor (update) Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor (update) 8 september 2015 (update van droogtemonitor 25 augustus) Nummer 2015-14 Droogte voorbij, afvoeren

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek Zeeland. Alterra DHV B.V. KNMI VU

Klimaateffectschetsboek Zeeland. Alterra DHV B.V. KNMI VU Klimaateffectschetsboek Zeeland Alterra DHV B.V. KNMI VU Provincie Zeeland Mei 2009 2A KLIMAATEFFECTSCHETSBOEK Alterra, DHV, KNMI, VU dossier : B1661.01.001 registratienummer : versie : 1 Provincie: Zeeland

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Extreme kou

RISICOSIGNALERING Extreme kou RISICOSIGNALERING Extreme kou Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Extreme kou De temperatuur volgt een jaarlijkse cyclus die samenhangt met de zonnestand. Deze jaarlijkse cyclus is

Nadere informatie

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009 Het probleem is: De zeespiegel stijgt! De rivieren stijgen mee! De bodem daalt! Grondwaterdruk stijgt! Nederland verzilt! Door Deltacommissie geschatte kosten, deze eeuw 120-160 160 miljard 1 September2009

Nadere informatie

Met oog op de toekomst

Met oog op de toekomst Met oog op de toekomst Inhoudsopgave Voorwoord. Aan de slag met de regionale adaptatiestrategie haaglanden 5 Samen keuzes maken voor de toekomst 5 Koploperspositie 5 Opgaven en kansen voor glas, stad en

Nadere informatie

Waterproof. vindt u allerlei informatie over. moeten steeds meer water afvoeren. Nederland is door deze veran- overheid in een dergelijke situatie,

Waterproof. vindt u allerlei informatie over. moeten steeds meer water afvoeren. Nederland is door deze veran- overheid in een dergelijke situatie, Stelt u zich eens voor: u zit al een jaar met uw gezin in een tent op de Drentse hei, met een beetje zakgeld, zonder bezittingen, tv, internet, vrienden en collega s. De gevolgen van de grote overstroming,

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Programma Water en klimaatveranderingen

Programma Water en klimaatveranderingen Programma Water en klimaatveranderingen Ger Renkens / Luuk Postmes 7 juni 2016 Doel Beschermen van de volksgezondheid en het milieu en het leveren van een bijdrage aan het in stand houden en verbeteren

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

Een les met WOW - Neerslag

Een les met WOW - Neerslag Een les met WOW - Neerslag Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Klimaatatelier Winterswijk

Klimaatatelier Winterswijk Klimaatatelier Winterswijk 1 Inhoudsopgave 1- Introductie... 3 2 - Klimaatverandering in Winterswijk... 4 2.1 Klimaatscenarios... 4 2.2 Stijgende temperaturen... 4 2.2 Wateroverlast en droogte... 5 3 Ambities

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Waterbeheer en landbouw

Waterbeheer en landbouw Waterbeheer en landbouw Melkveehouderij in veenweidegebieden Bram de Vos (Alterra) Idse Hoving (Animal Sciences Group) Jan van Bakel (Alterra) Inhoud 1. Probleem 2. Waterpas model 3. Peilverhoging polder

Nadere informatie

Deltaprogramma Rivieren. Stand van zaken. 16 februari 2012

Deltaprogramma Rivieren. Stand van zaken. 16 februari 2012 Deltaprogramma Rivieren Stand van zaken 16 februari 2012 Deltaprogramma Nationaal Deltaprogramma Februari 2010: Deltaprogramma van start Deltaprogramma Deltaprogramma Doel (2100) Beschermd tegen hoogwater

Nadere informatie

Deltaprogramma 2012. Bijlagen. Maatregelen van nu, voorbereiding voor morgen

Deltaprogramma 2012. Bijlagen. Maatregelen van nu, voorbereiding voor morgen Deltaprogramma 2012 Bijlagen Maatregelen van nu, voorbereiding voor morgen Werk aan de delta Bijlagen Deltaprogramma 2012 Maatregelen van nu, voorbereiding voor morgen 2 Deltaprogramma 2012 Bijlagen Inhoud

Nadere informatie

Huishoudens met inkomen naar belangrijkste bron

Huishoudens met inkomen naar belangrijkste bron INKOMENSBRONNEN ROTTERDAM EN REGIO 2002 In de zomer van 2005 zijn de inkomensgegevens op gemeentelijk, deelgemeentelijk en buurtniveau uit het Regionaal Inkomens Onderzoek 2002 van het CBS beschikbaar

Nadere informatie

Hitte in de stad. Klimaatverandering en gezondheid. Laura Kleerekoper en Sebas Veldhuisen Delft, 14-05-2009

Hitte in de stad. Klimaatverandering en gezondheid. Laura Kleerekoper en Sebas Veldhuisen Delft, 14-05-2009 Hitte in de stad Klimaatverandering en gezondheid Delft, 14-05-2009 2 Delft, 14-05-2009 Profiel BuildDesk 60 medewerkers; Gevestigd in Delft en Arnhem; Onderdeel van BuildDesk International, gevestigd

Nadere informatie

19. Verzilting: (Paragraaf 5.3/5.4 + achtergronddocument)

19. Verzilting: (Paragraaf 5.3/5.4 + achtergronddocument) Betreft Verduidelijking van effecten van Verdieping NWW Project P797 Van HydroLogic Aan Havenbedrijf Rotterdam Datum 08-03-2016 1 Inleiding Rijkswaterstaat heeft, als Bevoegd Gezag voor de ontgrondingvergunning

Nadere informatie

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 Memo Aan Port of Rotterdam, T.a.v. de heer P. Zivojnovic, Postbus 6622, 3002 AP ROTTERDAM Datum Van Johan Valstar, Annemieke Marsman Aantal pagina's 5 Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 E-mail johan.valstar

Nadere informatie

NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat

NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat NOG MEER NATTIGHEID? Door John van Boxel en Erik Cammeraat Het jaar 1998 was in Nederland het natste van deze eeuw. De afgelopen jaren zijn we echter vaker geconfronteerd met grote neerslaghoeveelheden.

Nadere informatie

Deltabeslissing Waterveiligheid

Deltabeslissing Waterveiligheid Deltaprogramma Waterveiligheid Deltabeslissing Waterveiligheid Het Deltaprogramma: een nieuwe aanpak Onze huidige dijknormen dateren grotendeels uit de jaren zestig. Ze zijn opgesteld na de Watersnoodramp

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

Klimaat verandert toerisme

Klimaat verandert toerisme 5 10 15 20 25 30 35 40 Tekst 4 Klimaat verandert toerisme (1) Het klimaat verandert, zoveel is inmiddels wel zeker. De temperatuur loopt op, neerslagpatronen veranderen, de kans op hittegolven neemt toe,

Nadere informatie

Nadere informatie. Weersverwachting

Nadere informatie. Weersverwachting Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 16 mei 2011 Nummer 2011-06 Droogtesituatie verandert weinig, ondanks regen De wateraanvoer van de Rijn

Nadere informatie

Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw

Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw Limburg Waterproof Klimaat, water en landbouw Provincie Limburg Maastricht, 14 september 216 Joris Schaap, Profiel 214 heden Zelfstandig hydroloog en bodemkundige 28-214 Adviseur water in het landelijk

Nadere informatie

Deltaprogramma 2011. Werk aan de delta. Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen

Deltaprogramma 2011. Werk aan de delta. Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen Deltaprogramma 2011 Werk aan de delta Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland, nu en morgen Het Deltaprogramma is een nationaal programma. Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied Deltaprogramma I IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied I Colofon Samengesteld door: MWH B.V. www.mwhglobal.nl Fotografie: Foto kaft: Foto s Flora en Fauna: Oplage:

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Volkerak-Zoommeer, zoetwaterbekken onder druk. rene.boeters@rws.nl

Volkerak-Zoommeer, zoetwaterbekken onder druk. rene.boeters@rws.nl Volkerak-Zoommeer, zoetwaterbekken onder druk rene.boeters@rws.nl Opzet presentatie > Ontstaansgeschiedenis Volkerak-Zoommeer Ro#erdam > Beheer via kunstwerken Nieuwe Maas > Wat speelt er Haringvliet Oude

Nadere informatie

Overstromingsgevaar en wateroverlast

Overstromingsgevaar en wateroverlast H 5.9 Resultaten per thema Door klimaatverandering nemen de kansen op overstromingen bij grote rivieren en de zee toe. Uitvoering van de Planologische Kernbeslissing Grote Rivieren leidt voor een langere

Nadere informatie

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9 Samenvatting De opdracht De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij gaat het om de vraag hoe

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Klimaatverandering & fysieke opgaven

Klimaatverandering & fysieke opgaven Klimaatverandering & fysieke opgaven Klimaatadaptatie en EU-fondsen 15 december 2016 Joke Schalk Weten, willen werken 2 RWS ONGECLASSIFICEERD Inhoud Weten, willen werken klimaatverandering Aspecten Effecten

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat.

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat. MEMO Datum : 24 mei 2016 Aan Van : Stadsdeelcommissie Noord : Hans van Agteren Onderwerp : Grondwateroverlast Enschede Noord Inleiding In het Gemeentelijk RioleringsPlan (GRP) zijn zeven gebieden benoemd

Nadere informatie

Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM

Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM Daniël Goedbloed / oktober 2013 Voorwoord Voor u ligt een themarapport dat is opgesteld in het kader van de ontwikkeling van de Rotterdamse

Nadere informatie

Een les met WOW - Temperatuur

Een les met WOW - Temperatuur Een les met WOW - Temperatuur Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Notitie Contactpersoon ir. J.M. (Martin) Bloemendal Datum 7 april 2010 Kenmerk N001-4706565BLL-mya-V02-NL Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Tauw

Nadere informatie

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding 17 Peilafwijking 17.1 Inleiding Rijnland is als waterbeheerder verantwoordelijk voor het beheer van het waterpeil. In peilbesluiten legt Rijnland vast welk peil in het betreffende gebied door Rijnland

Nadere informatie

Factsheet KNMI waarschuwingen temperatuur

Factsheet KNMI waarschuwingen temperatuur Factsheet KNMI waarschuwingen temperatuur Factsheet Temperatuur figuur 1 Schematisch overzicht van hoogste maximum- en minimumtemperaturen in De Bilt, gebaseerd op metingen over het tijdvak 1901- Risicosignalering

Nadere informatie