De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven"

Transcriptie

1 De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1

2

3 3

4 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling vanuit mosselbank naar waterbeweging; scheppen van eigen omgeving Verschil stroming en golven 4

5 Orbitaal beweging onder golven Energie Kustwaarts onder kam 3 Zeewaarts onder trog Kracht in een vlak: schuifspanning τ

6 Orbitaalbeweging en schuifspanning aan de bodem Bron: LEGI France; Florent Grasso (UU)

7 Stroming aan de bodem: schuifspanning in één richting Schuifspanning = shear stress 7

8 Golfwerking aan de bodem: orbitale snelheid en schuifspanning in twee richtingen 8

9 Vraag 1 Welke rol speelt de waterbeweging in de verspreiding en dynamiek van mosselbanken in de Waddenzee? Aanvoer, verspreiding en depositie van larven Beschikbaarheid van voedsel filter feeders Erosie van mosselbanken 9

10 Vraag 2 Wordt erosie van mosselbanken bepaald door stroming, golfwerking of een combinatie van de twee processen? 10

11 Schuifspanning aan de bodem o.i.v. stroming, golfwerking en de combinatie Tijd 11

12 Schuifspanning aan de bodem o.i.v. stroming, golfwerking en de combinatie 12

13 Vraag 3 Hoe groot zijn de eroderende krachten over een mosselbank en op welke wijze en in welke mate kunnen mosselen zich wapenen tegen deze eroderende krachten? 13

14 Golfmodel Bank de Cocksdorp Texel - Bodemligging zonder bank - Berekening golfveld in situatie zonder bank - Preferente locatie: minimum in orbitaalsnelheid - Latere mosselbank: contour 14

15 Feedback: golfdemping over rand van mosselbank Voortplantingsrichting golven Met mosselbank Zonder bank mosselbank 15

16 Weerstandskrachten in een bank Biologische eigenschappen Dichtheid mosselen Hechting mosselen Verankering in substraat Ontwikkeling byssusdraden Abiotische condities Samenstelling en sterkte sediment Lokale morfologie en expositie Patroonvorming 16

17 Werking van byssusdraden 17

18 Weerstandskracht tegen erosie werking byssusdraden - relatief vlakke bank Stroomgoot experiment veld Zone 1: Hoge dichtheid; gedrag aan rand: 8.7 N Zone 2: Lage dichtheid; gedrag aan rand: 4.5 N Zone 3: Centrale deel; minder wapening: 3.6 N 18

19 Byssusdraden: verschil tussen droogvallende banken (litoraal - platen) en niet-droogvallende banken (sublitoraal geulen) Bron: Sander Glorius 19

20 Vraag 4 Hoe kan de lokale kennis over golven worden opgeschaald naar het niveau van een kombergingsgebied in de oostelijke en westelijke Waddenzee? Zijn er regionale verschillen in golfwerking die van belang zijn voor de dynamiek van mosselbanken? 20

21 Golven in de Waddenzee externe factoren Wind: snelheid en richting Tijdsduur van windveld Waterdiepte; afhankelijkheid wind naast getij Invloed golven op mosselbanken Aanwezigheid mosselbank zelf; hoogteligging bank Ligging en expositie van bank t.o.v. golfrichting Ligging t.o.v. geulen Van veldmetingen naar computermodel SWAN 21

22 Modelberekeningen kombergingen 1480 scenario 22

23 Invloed windsnelheid en richting op waterstand Waddenzee 23

24 Ruimtelijke verdeling mediane (50%) orbitaalsnelheid 24

25 Ruimtelijke verdeling 95 percentiel orbitaalsnelheid 25

26 Invloed realistische waterstand op orbitaalsnelheid (95%) 20 % toename in orbitaalsnelheid geeft > 40 % toename in schuifspanning aan de bodem 26

27 Orbitaalsnelheden in oostelijke en westelijke Waddenzee (95%) 27

28 Orbitaalsnelheden: locatie mosselbanken versus gemiddelde voor intergetijdegebied 28

29 Bedekkingsgraad mosselbanken (%) versus gemiddelde orbitaalsnelheid komberging 29

30 Toepassing lokaal: mossel bank Brakzand Dieptekaart 30

31 Preferente locatie mosselbank: gebied met lagere orbitaalsnelheden 31

32 32

33 Synergy golf- en ijswerking De Cocksdorp Sinterklaas storm

34 Bedekkingsgraad mosselbank Observaties - Direkte erosie ijswerking - Beschadiging aanhechting substraat - IJswerking maakt bank kwetsbaar voor golferosie - Storm grijpt aan op hogere delen bank 34

35 Conclusies golfwerking 1 Golven eroderen mosselbanken en zijn een belangrijke beperkende factor voor de vestiging en ontwikkeling van deze banken. Mosselbanken zijn zeer effectief in het dempen van golfenergie en geven daardoor mede vorm aan hun eigen omgevingscondities. Mosselbanken wapenen zich met o.a. hun byssusdraden; de binding in litorale banken is daarbij veel sterker dan in sublitorale banken (effect golven versus stroming) 35

36 Conclusies golfwerking 2 Naast windsnelheid en richting is waterdiepte een belangrijke factor voor de grootte van de orbitale snelheid en schuifspanning aan de bodem in de Waddenzee. Kombergingsgebieden in de westelijke Waddenzee worden gekenmerkt door grotere orbitaalsnelheden dan in de oostelijke Waddenzee. Mosselbanken in de westelijke Waddenzee liggen vooral op locaties waar de orbitaalsnelheid kleiner is dan die van het gemiddelde voor het intergetijdegebied in de komberging. 36

37 Conclusies golfwerking 3 Kombergingsgebieden met hogere orbitaalsnelheden hebben een kleinere bedekkingsgraad van mosselbanken. Strenge winters resulteren in een synergy van ijswerking en golfwerking voor wat betreft de erosie van mosselbanken. IJswerking heeft een direkt effect in de vorm van het onstaan van ruggen en depressies; golven grijpen aan op het ontstane reliëf. Indirekte invloed: interne sterkte eigenschappen, beperking beschikbaarheid voedsel na de winter (bedekking) 37

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

Internationale data-uitwisseling

Internationale data-uitwisseling Internationale data-uitwisseling Sterkte & Belastingen Waterkeringen Sterkte & Belastingen Waterkeringen (SBW) Voor een actueel beeld van de veiligheid worden de belangrijkste Nederlandse waterkeringen,

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord In het gebied tussen de strekdammen bij Strand Horst Noord en de bebouwing van Harderwijk ligt een klein natuurgebied

Nadere informatie

Effect van zeer grootschalige zandwinning langs de Nederlandse kust op de waterbeweging, zandtransporten en morfologie

Effect van zeer grootschalige zandwinning langs de Nederlandse kust op de waterbeweging, zandtransporten en morfologie Effect van zeer grootschalige zandwinning langs de Nederlandse kust op de waterbeweging, zandtransporten en morfologie Effect van zeer grootschalige zandwinning langs de Nederlandse kust op de waterbeweging,

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

Aantal pagina's 16. Doorkiesnummer (088) 33 58 374. Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras pilot in de Oosterschelde

Aantal pagina's 16. Doorkiesnummer (088) 33 58 374. Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras pilot in de Oosterschelde Memo Aan Tom Ysebaert, Erik van Zanten Datum Van Helena Hulsman Aantal pagina's 16 Doorkiesnummer (088) 33 58 374 E-mail helena.hulsman @deltares.nl Onderwerp Aanbevelingen voor een grootschalige oestermatras

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009 Onderzoek en advies - mariene ecologie, visserij en schelpdierkweek Elkerzeeseweg 77 4322 NA Scharendijke tel./fax: 0111-671584 mobiel: 06-44278294 e-mail: marinx@zeelandnet.nl rapport nr. 2009.87 Inventarisatie

Nadere informatie

Planning april november 2014 April-mei 2014 Juni-juli 2014 Augustus oktober 2014 Oktober 2014 November 2014

Planning april november 2014 April-mei 2014 Juni-juli 2014 Augustus oktober 2014 Oktober 2014 November 2014 Factsheets Workshop Hydraulische randvoorwaarden Update: 4 juli 2014. Onderzoek HR-01 Hertoetsen afgekeurde dijkvakken met WTI 2011 De scope van de POV is gebaseerd op de toetsresultaten van de derde toetsronde.

Nadere informatie

Meten in de Waddenzee

Meten in de Waddenzee Meten in de Waddenzee Bestand tegen superstorm De waterkeringen langs de Waddenzee moeten bestand zijn tegen een superstorm die gemiddeld eens in de 4000 jaar kan optreden. Om de sterkte van de waterkering

Nadere informatie

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen

Nadere informatie

Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust. Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a.

Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust. Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a. Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a. het Waddensysteem Kust Noord-Holland Waddeneilanden Zeegaten,

Nadere informatie

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen.

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Edwin Elias Ad van der Spek Zheng Bing Wang John de Ronde Albert Oost Ankie Bruens Kees den Heier

Nadere informatie

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Wadden Engine Waddensleutels Mosselwad Ellen Weerman Postdoc Wadden Engine Community Ecology and Conservation group Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU)

Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU) Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: monitoring begin december 2008 Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU) Krabbenkreek Noord 2008 Tijdens de monitoring van begin november werd een sterke

Nadere informatie

Morfologie kwelders en. platen Balgzand

Morfologie kwelders en. platen Balgzand Morfologie kwelders en platen Balgzand Autonome ontwikkeling Hoogwatervluchtplaatsen Werkdocument RIKZ/AB - 99.607x ir. B.B. van Marion December 1999 Samenvatting In het kader van het project GRADIËNTEN

Nadere informatie

Kenmerk ZKS Doorkiesnummer +31 (0) (0)

Kenmerk ZKS Doorkiesnummer +31 (0) (0) Memo Aan Jasper Fiselier (DHV) Datum Van Pieter Koen Tonnon Jan Mulder Kenmerk Doorkiesnummer +31 (0)88 33 58 464 +31 (0)88 33 58 446 Aantal pagina's 9 E-mail pieterkoen.tonnon @deltares.nl jan.mulder@deltares.nl

Nadere informatie

Een stroming ontstaat als er op een bepaalde watermassa een kracht. wordt uitgeoefend. De belangrijkste aandrijfmechanismen voor kuststromingen

Een stroming ontstaat als er op een bepaalde watermassa een kracht. wordt uitgeoefend. De belangrijkste aandrijfmechanismen voor kuststromingen Aandrijfmechanisme voorkuststromingen. Een stroming ontstaat als er op een bepaalde watermassa een kracht wordt uitgeoefend. De belangrijkste aandrijfmechanismen voor kuststromingen zijn het getij, de

Nadere informatie

Inventarisatie monitoringbehoefte

Inventarisatie monitoringbehoefte Bijlage B. Inventarisatie monitoringbehoefte De bijlage geeft in tabelvorm de totale monitoringbehoefte weer voor Deltaprogramma Waddengebied, zoals in de afzonderlijke Hoofdstukken is beargumenteerd.

Nadere informatie

Aanvullende analyse stabiliteit gestorte specie in het kader van Flexibel Storten

Aanvullende analyse stabiliteit gestorte specie in het kader van Flexibel Storten MEMO datum 18-3-211 van Ir Yves Plancke yves.plancke@mow.vlaanderen.be Ir. Marco Schrijver marco.schrijver@rws.nl titel Aanvullende analyse stabiliteit gestorte specie in het kader van Flexibel Storten

Nadere informatie

Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte

Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte Inauguratiesymposium, 1-2 december 2008, Leeuwarden Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte Dr. Hessel Speelman Dr. Albert Oost Dr. Hanneke Verweij Dr. Zheng Bing Wang Thema s in tijd en ruimte

Nadere informatie

Morfo- en sedimentdynamiek van de kustnabije zone te Egmond-aan-Zee ( Nederland )

Morfo- en sedimentdynamiek van de kustnabije zone te Egmond-aan-Zee ( Nederland ) Faculteit Wetenschappen Vakgroep Geologie en Bodemkunde Morfo- en sedimentdynamiek van de kustnabije zone te Egmond-aan-Zee ( Nederland ).,.. Chantal Martens Scriptie voorgelegd voor het verkri~gen van

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001 Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 21 Tussen een complexe depressie over Scandinavië en een hogedrukgebied over de nabije Atlantische Oceaan ontwikkelt er zich een sterke noordwestelijke

Nadere informatie

Extrapolatie van de waterstand in het Waddengebied

Extrapolatie van de waterstand in het Waddengebied Extrapolatie van de waterstand in het Waddengebied Henk van den Brink KNMI 8 juli 2015 Probleemstelling De onzekerheid in de extrapolatie is ongewenst groot bij het gebruik van een 3-parameter (Extreme

Nadere informatie

Het WADDENSLEUTELS project

Het WADDENSLEUTELS project Het WADDENSLEUTELS project Han Olff University of Groningen Photo H. Olff WADDENSLEUTELS project Bijdrage leveren aan betere bescherming en herstel van het waddenzee voedselweb? WADDENSLEUTELS project!

Nadere informatie

Troebel water verhelderd

Troebel water verhelderd Troebel water verhelderd Ellis Penning met dank aan o.a. Maarten Ouboter, Rob Uittenbogaard, Menno Gensebergen Over meren en plassen Troebelheid vaak centrale problematiek Waar komt troebelheid vandaan?

Nadere informatie

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2005

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2005 onderzoek en advies - mariene ecologie, visserij en schelpdierkweek Elkerzeeseweg 77 4322 NA Scharendijke tel./fax: 0111-671584 mobiel: 06-44278294 e-mail: marinx@zeelandnet.nl notitie nr. 2005.48.2 Inventarisatie

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Werkgroep. Datum. Juni Datum. 13 juli Bijlage(n) Kenmerk

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Werkgroep. Datum. Juni Datum. 13 juli Bijlage(n) Kenmerk Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Werkgroep Kennis Betreft (actie en nr.) Golfcondities Westelijke havendam Sloe en Schorerpolder Afschrift aan - Vvo Provoost.

Nadere informatie

Meegroeivermogen en gebruiksruimte in de getijdebekkens Vlie en Marsdiep

Meegroeivermogen en gebruiksruimte in de getijdebekkens Vlie en Marsdiep Opdrachtgever: Frisia Zout Meegroeivermogen en gebruiksruimte in de getijdebekkens Vlie en Marsdiep Grootschalige morfologische ontwikkelingen westelijke Waddenzee Rapport A2062 Juli 2010 Meegroeivermogen

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting ALGEMENE SAMENVATTING De geringe biocompatibiliteit van holle vezels die worden toegepast in kunstmatige longen beperkt de klinische toepassing van deze apparaten in hoge mate. Het

Nadere informatie

Weer, klimaat en kust

Weer, klimaat en kust Kustdynamica Weer, klimaat en kust Huib de Swart (IMAU) In veel kustzeeën vinden complexe wisselwerkingen plaats tussen stromingen, golven en de zandige bodem. Hierdoor vormen zich zandbanken en verandert

Nadere informatie

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3 Herberekening behoefte aan zandsuppletie ter compensatie van bodemdaling door gaswinning uit Waddenzee velden vanaf de mijnbouwlocaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen Z.B. Wang Deltares, 2009 Inhoud

Nadere informatie

Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013. Johan Krol

Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013. Johan Krol Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013 Johan Krol Nes, maart 2014 Inhoudopgave. Samenvatting pag 3 1. Methode pag 4 2. Onderzoeksgebieden pag 7 2.1 Oost-Ameland

Nadere informatie

Natuur- en recreatieschap De Grevelingen. Morfologische beoordeling oevererosie en slibsedimentatie Grevelingen

Natuur- en recreatieschap De Grevelingen. Morfologische beoordeling oevererosie en slibsedimentatie Grevelingen Natuur- en recreatieschap De Grevelingen Morfologische beoordeling oevererosie en slibsedimentatie Grevelingen INHOUDSOPGAVE blz. 1. INLEIDING 1 1.1. Algemeen 1 1.2. Doel 1 1.3. Projectorganisatie 1

Nadere informatie

Marker Wadden Resultaten Slibberekeningen

Marker Wadden Resultaten Slibberekeningen Resultaten Slibberekeningen Natuurmonumenten 22 mei 2013 Eind concept BA8757-103-104 HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. RIVERS, DELTAS & COASTS Barbarossastraat 35 Postbus 151 6500 AD Nijmegen (024) 328 42 84

Nadere informatie

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Biobouwers in de Waddenzee

Biobouwers in de Waddenzee Plan van Aanpak Natuurherstelplan Waddenzee Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee Luca van Duren Martijn de Jong Norbert Dankers Han Olff Marnix van Stralen Jaap de Vlas Tjeerd Bouma Versie 3 na commentaar

Nadere informatie

Morfologische effecten

Morfologische effecten Ministerie van Verkeer en Waterstaat stuvwxyz Programmadirectie Ontwikkeling Nationale Luchthaven Morfologische effecten Morfologische effecten van een kunstmatig eiland voor de kust van Egmond november1999

Nadere informatie

Het effect van bodemdaling op het aantal scholeksters dat kan overwinteren in de Waddenzee

Het effect van bodemdaling op het aantal scholeksters dat kan overwinteren in de Waddenzee Het effect van bodemdaling op het aantal scholeksters dat kan overwinteren in de Waddenzee In opdracht van de Nederlandse Aardolie Maatschappij Het effect van bodemdaling op het aantal scholeksters dat

Nadere informatie

notitie Grondbank GMG 1. INLEIDING

notitie Grondbank GMG 1. INLEIDING notitie Witteveen+Bos van Twickelostraat 2 postbus 233 7400 AE Deventer telefoon 0570 69 79 11 telefax 0570 69 73 44 www.witteveenbos.nl onderwerp project opdrachtgever projectcode referentie opgemaakt

Nadere informatie

Hydraulische belasting op golfbrekers in haven Wemeldinge

Hydraulische belasting op golfbrekers in haven Wemeldinge Hydraulische belasting op golfbrekers in haven Wemeldinge Berekeningen ten behoeve van het ontwerp Definitief Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 25 oktober 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding en samenvatting

Nadere informatie

wadkanovaren.nl pdf versie

wadkanovaren.nl pdf versie wadkanovaren.nl pdf versie laatst bijgewerkt: 14 juni 2015 De dynamiek van het Wad Inleiding Het Wad is een ingewikkelder watergebied dan bijv. de zoete wateren of de Noordzeekust. Door de aanwezigheid

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Sediment en morfologisch beheer van estuaria Sediment en morfologisch beheer van estuaria Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Nadere informatie

Hydrodynamiek en habitatgeschiktheid

Hydrodynamiek en habitatgeschiktheid Hydrodynamiek en habitatgeschiktheid Doelstelling van deze notitie De Vlaams-Nederlandse Schelde Commissie (VNSC) ontwikkelt binnen het onderdeel Onderzoek en Monitoring (O&M) kennis t.b.v. beleid en beheer

Nadere informatie

Kombergingen en Mosselbanken

Kombergingen en Mosselbanken Kombergingen en Mosselbanken Hoe analyse van kombergingen gebruikt kan worden om ontwikkeling en verspreiding van mosselbanken te begrijpen foto: Roos kentie Photo: cwss/brockmann Consult Dr. Eelke Folmer

Nadere informatie

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring waddenacademie-knaw Uitgangspunten: wetenschap en monitoring Peter M.J. Herman NIOO-CEME WaddenAcademie Minimale overeenstemming wat zijn de echte problemen hoe behoren die problemen onderzocht en beschreven

Nadere informatie

Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties

Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties Michiel Mulder Programmaleider Wonen & Projectanalyse EIB Masterclass Wethouders Middelburg, 9 juli 2014 1 Inhoud Drie vragen Wat zijn de recente

Nadere informatie

Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken

Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving:

Nadere informatie

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren

Nadere informatie

Analyse Lidar data voor Het Friesche Zeegat. Monitoring effect bodemdaling door gaswinning

Analyse Lidar data voor Het Friesche Zeegat. Monitoring effect bodemdaling door gaswinning Analyse Lidar data voor Het Friesche Zeegat Monitoring effect bodemdaling door gaswinning Analyse Lidar data voor Het Friesche Zeegat Monitoring effect bodemdaling door gaswinning Zheng Bing Wang Katherine

Nadere informatie

WAAROM HET VOORSTEL OM ANDERS TE STORTEN VOOR DE PLAAT VAN WALSOORDEN

WAAROM HET VOORSTEL OM ANDERS TE STORTEN VOOR DE PLAAT VAN WALSOORDEN WAAROM HET VOORSTEL OM ANDERS TE STORTEN VOOR DE PLAAT VAN WALSOORDEN Prof. Ir. J.J. Peters (PAET) Raadgevend ingenieur - rivieren specialist Chronologie 1999: oprichting van onafhankelijk expert team

Nadere informatie

Projectplan MOSSELWAD

Projectplan MOSSELWAD Projectplan MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee Voorstel t.b.v. Waddenfonds 2008 Partners - EUCC - The Coastal Union - Wageningen IMARES - Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME)

Nadere informatie

De Noordzeebodem: een landschap vol pieken en dalen

De Noordzeebodem: een landschap vol pieken en dalen De Noordzeebodem: een landschap vol pieken en dalen Thomas Van Oyen*, Vera Van Lancker** en Huib de Swart*** * Vakgroep Civiele Techniek, Universiteit Gent, Technologiepark 94, Zwijnaarde, Gent ** Beheerseenheid

Nadere informatie

Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee

Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee Advies aan het ministerie van Economische zaken Geert van Wirdum Met medewerking van: Laura Vonhögen Sytze van Heteren (TNO) Albert Oost Wang Zheng Bas

Nadere informatie

Buitendelta's: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppletie-pilots

Buitendelta's: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppletie-pilots Buitendelta's: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppletie-pilots Buitendelta's: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppletie-pilots Edwin Elias Albert Oost Ankie Bruens Jan

Nadere informatie

uitwerkfase Project Waddensleutels

uitwerkfase Project Waddensleutels Voor Waddensleutels Waddensleutels start een nieuwe fase. Na jaren van in veldwerk in de Waddenzee zitten de onderzoekers nu vooral uitwerkfase binnen, om monsters te analyseren, artikelen te schrijven

Nadere informatie

Samenvatting De kust Zand in vormen en variaties

Samenvatting De kust Zand in vormen en variaties De kust Zandige kusten hebben een grote aantrekkingskracht op de mens. Voor velen is het een plaats om vakantie te vieren, voor anderen is de kust een economisch belangrijke plaats of een mooie plaats

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. i., ',.,0,

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. i., ',.,0, \., ',. :.'..,., I~.,'.,, Ministerie van Verkeer en Waterstaat Memo Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Werkgroep Kennis i., ',.,0, Betreft (actie en nr.) Afschrift aan Detailadviesgolfrandvoorwaarden

Nadere informatie

Terugkeer van de platte oester naar de Waddenzee. Verkenning naar een mogelijk herstel van platte oesterbanken in de Waddenzee

Terugkeer van de platte oester naar de Waddenzee. Verkenning naar een mogelijk herstel van platte oesterbanken in de Waddenzee Terugkeer van de platte oester naar de Waddenzee Verkenning naar een mogelijk herstel van platte oesterbanken in de Waddenzee Terugkeer van de platte oester in de Waddenzee Verkenning naar een mogelijk

Nadere informatie

Sliedrechtse Biesbosch Uitgevoerd door: Royal Haskoning

Sliedrechtse Biesbosch Uitgevoerd door: Royal Haskoning Sliedrechtse Biesbosch Uitgevoerd door: Royal Haskoning Gebiedsbeschrijving De Biesbosch vormt de delta van de Rijn en de Maas. Ondanks de nabijheid van de zee is het een zoetwatergetijdengebied: door

Nadere informatie

licht zwaar z (mm) 1 z(mm) 1 -5 0 5 10 x (cm) -5 0 5 10 x (cm)

licht zwaar z (mm) 1 z(mm) 1 -5 0 5 10 x (cm) -5 0 5 10 x (cm) Samenvatting De Nederlandse kust bestaat voor een groot gedeelte uit zand. Zij wordt continu belaagd door water en wind en op een aantal plaatsen verliest het land terrein op het water: de kust erodeert.

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Hydraulische analyse schuren van de stadsgrachten. Inleiding. Gegevens

Hydraulische analyse schuren van de stadsgrachten. Inleiding. Gegevens Hydraulische analyse schuren van de stadsgrachten Inleiding Het doorspoelen van de grachten in Gouda, zoals dat tot in de jaren 50 gebruikelijk was, zal een kortstondig effect hebben op de waterstand en

Nadere informatie

DOORSTROMING LAAKKANAAL

DOORSTROMING LAAKKANAAL DOORSTROMING LAAKKANAAL GEMEENTE DEN HAAG 15 oktober 2013 : - Definitief C03041.003103. Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Overzicht beschikbare gegevens... 5 2.1 Geometrie Laakkanaal... 5 2.2 Bodemprofiel...

Nadere informatie

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 De Waddenvereniging organiseert schetsschuiten in het waddengebied: Hoe valt waterveiligheid te bereiken in combinatie met verbetering biodiversiteit? Afsluitdijk:

Nadere informatie

Reisvoorbereiding. Ivar ONRUST

Reisvoorbereiding. Ivar ONRUST Reisvoorbereiding Ivar ONRUST Op ruim water is een andere voorbereiding nodig dan voor het varen op plassen en rivieren. Men heeft hier dan ook een andere uitrusting nodig van schip en bemanning Sinds

Nadere informatie

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 dr. L.A. van Duren M.D. van der Meulen M.Sc dr E.J. Weerman ir. J.T. Dijkstra 1203942-000 Deltares, 2011 Inhoud 1 Doelstelling

Nadere informatie

17 november Fysica van watersystemen. q t. Fysica van watersystemen. Basisprincipes van waterbeweging. Basisprincipes van waterbeweging

17 november Fysica van watersystemen. q t. Fysica van watersystemen. Basisprincipes van waterbeweging. Basisprincipes van waterbeweging 17 november 015 Fsica van watersstemen h h u u h 0 t Fsica van watersstemen Erik Mosselman WMCN-cursusdag Water Management Centre of the Netherlands Lelstad, 17 november015 Basisprincipes van waterbeweging

Nadere informatie

Natuurwetgeving bij project Afsluitdijk. Sophie Lauwaars, 22 januari 2015

Natuurwetgeving bij project Afsluitdijk. Sophie Lauwaars, 22 januari 2015 Natuurwetgeving bij project Afsluitdijk Sophie Lauwaars, 22 januari 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Werkwijze 3. Passende beoordeling 3.1 Verstoring 3.2 Ontgraven tijdelijke toegangsgeulen 3.3 Stikstofdepositie

Nadere informatie

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013.

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Bert van der Valk 1 en Albert Oost 2 Met de Stichting Verdronken Geschiedenis is per ms Boschwad een bezoek

Nadere informatie

Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog. jaar 2009. Johan Krol

Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog. jaar 2009. Johan Krol Tussenverslag wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog jaar 9 Johan Krol Nes, januari 1 Inhoudopgave. 1. Methode pag. Onderzoeksgebieden pag 7.1 Oost-Ameland pag 7. West-Ameland

Nadere informatie

Buitendelta s: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppleties-pilots

Buitendelta s: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppleties-pilots Buitendelta s: samenvatting bestaande kennis en opties voor zandsuppleties-pilots Opgesteld door: Deltares Status en datum: concept 23 mei 2012 Redactie: Bureau Landwijzer Buitendelta s: tot voor kort

Nadere informatie

Analyse LiDAR data voor het Friesche Zeegat (2010-2013) Monitoring effect bodemdaling door gaswinning

Analyse LiDAR data voor het Friesche Zeegat (2010-2013) Monitoring effect bodemdaling door gaswinning Analyse LiDAR data voor het Friesche Zeegat (2010-2013) Monitoring effect bodemdaling door gaswinning Analyse LiDAR data voor het Friesche Zeegat (2010-2013) Monitoring effect bodemdaling door gaswinning

Nadere informatie

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, Directie Kennis De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DK. 2008/2195 17 oktober 2008 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

hydraulische, morfologische en scheepvaarteffecten dijkversterking BR636-1 BR636-1/smei/147 ir. A. Zoon

hydraulische, morfologische en scheepvaarteffecten dijkversterking BR636-1 BR636-1/smei/147 ir. A. Zoon memo Witteveen+Bos Postbus 2397 3000 CJ Rotterdam telefoon 010 244 28 00 telefax 010 244 28 88 hydraulische, morfologische en scheepvaarteffecten dijkversterking BR636-1 BR636-1/smei/147 ir. A. Zoon datum

Nadere informatie

Achtergrondrapportage hydraulische belasting voor zee en estuaria Maart 2012

Achtergrondrapportage hydraulische belasting voor zee en estuaria Maart 2012 Achtergrondrapportage hydraulische belasting voor zee en estuaria Maart 2012 Dit rapport is opgesteld in opdracht van RWS Waterdienst Achtergrondrapportage hydraulische belasting voor zee en estuaria

Nadere informatie

Beknopt stormverslag van zondag 20 november 2016

Beknopt stormverslag van zondag 20 november 2016 Beknopt stormverslag van zondag 2 november 216 De algemene synoptische situatie Op zaterdag 19/11/16 komt boven de Atlantische Oceaan, ten zuidwesten van Ierland, een bestaande golvende storing onder de

Nadere informatie

INLEIDING GETIJTAFELS

INLEIDING GETIJTAFELS INLEIDING GETIJTAFELS Algemene getijtheorie De wisselende waterstanden en de in richting en snelheid veranderende getijstromen zijn bijna geheel het gevolg van de wisselende aantrekkingskrachten van de

Nadere informatie

Natuurherstel in Duinvalleien

Natuurherstel in Duinvalleien Natuurherstel in Duinvalleien Kan het natuurlijker? A.P.Grootjans@rug.nl 1 Universiteit Groningen, IVEM 2 Radboud Universiteit Nijmegen Opbouw lezing Hydrologisch systeem van een duinvallei Relatie hydrologie,

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

WaterINNovatiebron WINN

WaterINNovatiebron WINN WaterINNovatiebron WINN Innovatieprogramma voor de watertaken van Rijkswaterstaat Kunstrif als verborgen veiligheid Inhoud Waarom een WINN-Kunstrif Hoe werkt het concept Percepties bij stakeholders Verkenning

Nadere informatie

BODEMDALING WADDEN DOOR ZOUTWINNING beoordeling eerder uitgevoerd onderzoek

BODEMDALING WADDEN DOOR ZOUTWINNING beoordeling eerder uitgevoerd onderzoek WATER WATER SEDIMENT BODEMDALING WADDEN DOOR ZOUTWINNING beoordeling eerder uitgevoerd onderzoek Opdrachtgevers: Waddenvereniging Natuurmonumenten Vogelbescherming Juli 2015 INHOUD 1. INLEIDING 1.1 Aanleiding...4

Nadere informatie

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad onder Ameland-Oost

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad onder Ameland-Oost Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad onder Ameland-Oost Marcel Kersten Tussentijdse rapportage tot en met maart 2003 1 Inhoudsopgave Conclusies 3 Aanbevelingen 4 1. Inleiding

Nadere informatie

Uitstellen of doorgaan? Het dilemma van de Fastnet

Uitstellen of doorgaan? Het dilemma van de Fastnet Uitstellen of doorgaan? Het dilemma van de Fastnet foto: Carlo Borlenghi/Rolex 32 tekst: Henk Huizinga Zaterdagmorgen 11 augustus bekijkt Zilt meteorloog Henk Huizinga op mijn gemak de laatste weerkaarten.

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en

Nadere informatie

WL delft hydraulics. Toepassing van het Zoute wateren EcotopenStelsel (ZES) voor de Waddenzee met behulp van HABITAT. RIKZ Middelburg.

WL delft hydraulics. Toepassing van het Zoute wateren EcotopenStelsel (ZES) voor de Waddenzee met behulp van HABITAT. RIKZ Middelburg. Opdrachtgever: RIKZ Middelburg Toepassing van het Zoute wateren EcotopenStelsel (ZES) voor de Waddenzee Verslag december 2004 Z3891 WL delft hydraulics Opdrachtgever: RIKZ Middelburg Toepassing van het

Nadere informatie

De Markermeerstranden onderzocht

De Markermeerstranden onderzocht De Markermeerstranden onderzocht KANSEN VOOR SCHELPENSTRANDEN Afstudeerscriptie Definitief 1.0 September 2005 II De Markermeerstranden onderzocht KANSEN VOOR SCHELPENSTRANDEN Afstudeeronderzoek in het

Nadere informatie

Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland

Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland Januari 2014 Contacten Sies Krap, projectleider uitvoering, s.krap@dlg.nl, t. 06 5256 3742 Gertjan Elzinga, proces en communicatie, elzinga@eopm.nl,

Nadere informatie

Samenvatting. Introductie. Studiegebied

Samenvatting. Introductie. Studiegebied Samenvatting Introductie Koraalriffen zijn van vitaal belang voor het leven in tropische kustzeeën. De mondiale distributie van koraal is gerelateerd aan watertemperatuur, zoutgehalte, lichtdoordringing

Nadere informatie

Erosie en aanzanding rond strekdammen bij Katwijk

Erosie en aanzanding rond strekdammen bij Katwijk Erosie en aanzanding rond strekdammen bij Katwijk Inhoud 1 Inleiding 2 1.1 Beschrijving van de studie 2 1.2 Uitgangspunten 2 2 Zandtransport langs de kust nabij Katwijk 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Zandtransport

Nadere informatie

Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept

Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept Globale verkenning waterveiligheid Delfzijl ir. A. Prakken Waterdienst / Water Verkeer & Leefomgeving Hydraulische Randvoorwaarden toetsen veiligheid primaire waterkeringen

Nadere informatie

Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee.

Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee. Opdrachtgever: Frisia Zout b.v. Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee. Rapport juli 2010 Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR. Inventarisatie van Japanse oesterbanken in de Oosterschelde en Waddenzee in 2011

IMARES Wageningen UR. Inventarisatie van Japanse oesterbanken in de Oosterschelde en Waddenzee in 2011 Inventarisatie van Japanse oesterbanken in de Oosterschelde en Waddenzee in 2011 E.B.M. Brummelhuis, K. Troost, D. van den Ende, C. van Zweeden Rapport C175/11 IMARES Wageningen UR (IMARES - Institute

Nadere informatie

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Samenvatting Dit proefschrift gaat over de stikstofcyclus in het Nederlandse kustgebied, waarbij zowel de waterkolom als het sediment

Nadere informatie

Grondwaterstanden juni 2016

Grondwaterstanden juni 2016 Grondwaterstanden juni 2016 Kennisvraag: In beeld brengen van de grondwatersituatie zoals die buiten geweest is. Antwoord: op vrijwel alle meetlocaties waar analyse mogelijk was komt de maximale waterstand

Nadere informatie