Psychosociale Arbeidsbelasting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychosociale Arbeidsbelasting"

Transcriptie

1 ARBOCATALOGUS DEEL 6 Psychosociale Arbeidsbelasting VERSIE 2014

2

3 Psychosociale Arbeidsbelasting Arbocatalogus deel 6 Deze versie van de Arbocatalogus is in opdracht van het A&O-fonds Waterschappen opgesteld door: J. Tukkers Waterschap Reest en Wieden J. van Walraven Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard D. Omri Waterschap Peel en Maasvallei D. ten Berge Hoogheemraadschap van Delfland M. Waijers Waterschap Brabantse Delta T. Bonnema Waterschap Hollandse Delta Y. Alders Waterschap Rivierenland S. van Aalst Waterschap Rivierenland V. van Elteren Hoogheemraadschap van Rijnland J. Scheepers Royal HaskoningDHV M. de Mello Royal HaskoningDHV De Arbocatalogus is getoetst door drs. A. Verbeek, geregistreerd hogere Veiligheidskundige (registratienr. V24145) en Arbeids en Organisatie adviseur (registratienr ) bij het Hoogheemraadschap van Delfland registratienummer : MD-AF versie : definitief classificatie : A&O-fonds Waterschappen Mei 2014 Definitief

4 INHOUD BLAD 1 DEFINITIE, WETGEVING EN AANPAK Definitie en toepassingsgebied Wetgeving Taken en functies Integrale aanpak van PSA 5 2 PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING PSA bij de waterschappen Model PSA 8 3 OPLOSSINGENBOEK De beleidscyclus Inventariseren van PSA Inventariseren van PSA op organisatieniveau Inventariseren van PSA op afdelingsniveau Inventariseren van PSA op individueel niveau Werkstressoren en maatregelen om PSA te voorkomen Te veel werk Problemen met de taak Disbalans werk-privé Ongewenst gedrag Energiebronnen Regelmogelijkheden Ontplooiingsmogelijkheden Werkrelaties Informatie en communicatie Toekomstzekerheid Terug in balans Terug in balans; wat kan het waterschap doen Terug in balans; wat kan de leidinggevende doen Terug in balans; wat kan de medewerker doen 50 LITERATUURLIJST COLOFON MD-AF

5 BIJLAGEN 1 CHECKLIST SIGNALEN PSA ORGANISATIE EN AFDELING 2 CHECKLIST SIGNALEN PSA MEDEWERKER 3 VOORBEELD INDIVIDUELE WERKPLANNING 4 VOORBEELD PROTOCOL ONGEWENSTE OMGANGSVORMEN 5 BELBIN METHODE 6 ALGEMENE CHECKLIST WERKGEBONDEN PSYCHISCHE KLACHTEN MD-AF

6 1 DEFINITIE, WETGEVING EN AANPAK Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) is een risico dat bij alle waterschappen en bij alle afdelingen kan optreden. Hiermee verschilt het van de andere arbocatalogi (zoals biologische agentia en besloten ruimte) die vaak alleen kunnen optreden bij bepaalde afdelingen. Dit hoofdstuk gaat in op de definities, het toepassingsgebied, wetgeving en taken en functies die met PSA te maken kunnen krijgen. De doelgroep van deze arbocatalogus is breed. KAM- en HR-functionarissen kunnen de catalogus gebruiken om risico s te inventariseren en oplossingen aan te dragen. Leidinggevenden en andere medewerkers kunnen het oplossingenboek gebruiken om te kijken wat zij kunnen doen om de PSA in hun afdeling of bij zichzelf te verminderen. Verder bevat de catalogus achtergrondinformatie over PSA. 1.1 Definitie en toepassingsgebied Definitie Onder psychosociale arbeidsbelasting (PSA) wordt verstaan de stress in de werksituatie, veroorzaakt door: - seksuele intimidatie, agressie en geweld; - discriminatie 1 ; - pesten en; - werkdruk. Waarbij stress wordt gedefinieerd als een toestand die als negatief ervaren lichamelijke, psychische of sociale gevolgen heeft 2. Toepassing Deze arbocatalogus gaat in op bovengenoemde oorzaken van PSA. De arbocatalogus over publieksagressie maakt deel uit van het PSA-beleid van een waterschap, zie hiervoor Arbocatalogus deel 1. PSA heeft een deel dat beïnvloedbaar is door de werkgever maar heeft ook een deel dat minder beïnvloedbaar is. Dit kan bijvoorbeeld het karakter of de thuissituatie van de medewerker zijn. Deze Arbocatalogus richt zich met name op het gedeelte dat beïnvloedbaar is vanuit de werkgever. 1 Op 30 juni 2009 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel aangenomen waardoor discriminatie is toegevoegd aan de opsomming van onderwerpen die onder PSA vallen (Verzamelwet SZW). 2 Arbowet artikel 1, lid 3 onder e. MD-AF

7 1.2 Wetgeving De Arboregelgeving kent voor Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) de volgende doelvoorschriften: Artikel nr. Arbowet, artikel 3. lid 1 (onder c en d). Arbowet, artikel 3. lid 2. Arbowet, artikel 3. lid 3. Arbowet, artikel 3. lid 4 Arbowet, artikel 5 Arbowet, artikel 8 Arbobesluit afdeling 4 PSA. artikel 2.15 lid 1 Arbobesluit afdeling 4 PSA. artikel 2.15 lid 2 Doelvoorschriften in de Arboregelgeving De werkgever voert beleid gericht op goede arbeidsomstandigheden. Hierbij dient onder andere rekening te worden gehouden met: - dat de inrichting van arbeidsplaatsen, werkmethoden, arbeidsmiddelen en arbeidsinhoud zijn afgestemd op de eigenschappen van de werknemers; - monotone en tempogebonden arbeid zoveel mogelijk wordt vermeden dan wel beperkt. De werkgever voert, binnen het algemeen arbeidsomstandighedenbeleid, een beleid gericht op voorkoming en indien dat niet mogelijk is beperking van psychosociale arbeidsbelasting. De werkgever ziet toe op een goede verdeling van bevoegdheden en verantwoordelijkheden, waarbij rekening wordt gehouden met de bekwaamheden van de werknemers. De werkgever toetst het arbeidsomstandigheden beleid en maakt aanpassingen indien dat noodzakelijk is. De werkgever inventariseert en evalueert de risico s en stelt een plan van aanpak op. De werkgever zorgt voor voorlichting, instructie en training aan medewerkers. Indien medewerkers worden blootgesteld aan PSA stelt de werkgever maatregelen vast om PSA te voorkomen en/of te beperken. Indien medewerkers worden blootgesteld aan PSA, dient de werkgever voorlichting en onderricht te geven. In een arbocatalogus wordt invulling gegeven aan doelvoorschriften uit het Arbobesluit. Deze Arbocatalogus geeft invulling aan de doelvoorschriften uit Arbobesluit artikel Naast de nationale wetgeving hebben de waterschappen veel afspraken op het gebied van ontplooiing, inzetbaarheid, etc. vastgelegd in de Sectorale Arbeidsvoorwaardenregelingen Waterschapspersoneel (SAW). 1.3 Taken en functies Alle medewerkers kunnen te maken krijgen met psychosociale arbeidsbelasting. De RI&E kan aangeven welke functies en / of afdelingen een verhoogd risico hebben. MD-AF

8 1.4 Integrale aanpak van PSA In onderstaande tabel is de integrale aanpak van PSA weergegeven. Aanpak Inventariseren van PSA Aspect 1. Inventariseer PSA op meerdere organisatieniveaus: - Waterschapsniveau: - Gebruik metingen, onderzoeken en analyses om een beeld te krijgen van PSA. - Gebruik gevalideerde vragenlijsten voor het meten van PSA. - Afdelingsniveau: - neem signalen waar - bespreek PSA in werkoverleg - start intervisiegroepen op - Individueel niveau: - Bespreek PSA tijdens de gesprekscycli. - Ben alert op signalen van PSA. - Ga na hoe je omgaat met PSA. Werkstressoren 2. Voorkom te veel werk: Waterschapsniveau: - Zorg ervoor dat de leidinggevende PSA herkent en een open gesprek met zijn medewerkers hierover kan voeren. Afdelingsniveau: - Krijg beter inzicht in de werklast en capaciteit. - Vergelijk de taken met de doelstellingen en prioriteiten van de afdeling. - Bevorder de multi-inzetbaarheid. - Zorg voor taakafbakening en stimuleer projectmatig werken. - Stimuleer samenwerkingsverbanden voor schaarse specialismen. Individueel niveau: - Maak een werkplanning en ga efficiënt met tijd om. 3. Vermijd problemen met de taak door: - duidelijke taakomschrijvingen. - opleidingsplannen. - duidelijke communicatie van taakeisen en verwachtingen bij het delegeren van taken. - een goede balans tussen verantwoordelijkheden en bevoegdheden. - aandacht te besteden aan de PSArisico s bij introductie van nieuwe medewerkers. 4. Voorkom een disbalans tussen werk en privé door: - een personeelsbeleid dat rekening houdt met de verschillende levensfasen. - de werk-privé balans ter sprake te brengen tijdens de gesprekscycli. - grenzen te stellen aan het werk en privé. Verplicht volgens Arbowet Verplicht volgens catalogus Aanbevolen volgens catalogus Uitwerking in paragraaf MD-AF

9 Aanpak Energiebronnen, het werkplezier laten toenemen Aspect 5. Vermijd ongewenst gedrag door: - duidelijk te maken dat ongewenst gedrag niet wordt getolereerd binnen het waterschap. - een vertrouwenspersoon aan te wijzen. - een protocol ongewenste omgangsvormen op te stellen. - voorlichting te geven over het herkennen en omgaan met ongewenst gedrag. - mediation aan te bieden. - op te treden als ongewenst gedrag zich voordoet. 6. Stimuleer de regelmogelijkheden door: - het Nieuwe Werken te promoten. - werk af te wisselen qua moeilijkheid. - persoonlijk leiderschap te stimuleren. 7. Zorg voor ontplooiingsmogelijkheden door: - loopbaanpaden vast te stellen. - tijdelijke klussen kenbaar te maken binnen het waterschap (bijv. d.m.v. een klussenbank). - leerstijlen af te stemmen op de medewerker. - Persoonlijke Opleidings Plannen (POP) op te stellen. 8. Stimuleer werkrelaties door: - de juiste personen op de juiste plek. - goede feedback. - het bevorderen van positieve omgangsvormen. - pas motiverend leiderschap toe. 9. Zorg voor effectieve informatie en communicatie door: - duidelijk de doelstellingen en taken van de afdeling / waterschap te communiceren. - interactie tussen het waterschap / leidinggevende en de medewerker. - sociale competenties te trainen. - klachten over informatie en communicatie te bespreken in een veilige werkomgeving. - medewerkers te betrekken in de besluitvorming. 10. Versterk de toekomstzekerheid door: - bij dienstverband onbepaalde tijd: de doelstellingen van de organisatie, het team en de medewerker af te stemmen met de ontplooiingsmogelijkheden van de medewerker. - bij dienstverband bepaalde tijd: tijdig duidelijkheid te geven over de criteria voor het verlengen van het dienstverband. Verplicht volgens Arbowet Verplicht volgens catalogus Aanbevolen volgens catalogus Uitwerking in paragraaf MD-AF

10 Aanpak Terug in balans Aspect - bij beëindiging van een dienstverband ook aandacht te besteden aan medewerkers die met de betreffende persoon hebben gewerkt. - de instrumenten van het A&O-fonds Waterschappen te gebruiken ten aanzien van Vitaliteit, Leeftijdsbeleid, Looppaden en het Nieuwe Werken. 11. Neem als waterschap onderstaande maatregelen om medewerkers terug in balans te krijgen: - maak afspraken over verzuim, leg dit vast in bijv. een verzuimprotocol. - ga na of het verzuim gerelateerd is aan PSA. - zorg voor begeleiding door de preventiemedewerker, bedrijfsarts en eventueel buddy (bij re-integratie). - zet een arbeidsdeskundige in. - besteed in een vroeg stadium aandacht aan terugvalpreventie. 12. Neem als leidinggevende de volgende maatregelen om medewerkers terug in balans te krijgen: - inventariseer de werkstressoren en pak a.d.h.v.. het oplossingenboek de oorzaken aan. - wijs de medewerker op de verschillende vormen van ondersteuning. - houd contact met de medewerker. - houd contact met de bedrijfsarts over de situatie - maak afspraken met de medewerker als er weer signalen zijn van een disbalans. - voer verzuimgesprekken. - voer terugkeergesprekken 13. Neem als medewerker onderstaande maatregelen om terug in balans te komen: - blijf in gesprek over de terugkeer naar het waterschap. - inventariseer van welke vorm van ondersteuning je gebruik wilt maken en hoe jij de ondersteuning voorstelt. - bespreek de vorm van ondersteuning met de leidinggevende en bedrijfsarts. - ben alert op nieuwe signalen van disbalans. Verplicht volgens Arbowet Verplicht volgens catalogus Aanbevolen volgens catalogus Uitwerking in paragraaf Tabel 1-1 Integrale aanpak van PSA. MD-AF

11 2 PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING Dit hoofdstuk geeft een beeld van de problematiek van PSA bij waterschappen. Verder wordt aangegeven welke modellen gebruikt worden voor het beschrijven van PSA en welk model is toegepast voor deze arbocatalogus. 2.1 PSA bij de waterschappen PSA in Nederland Uit het Nederlandse Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2010 blijkt dat in % van de respondenten heeft verzuimd vanwege werkstress. Psychische aandoeningen vanwege het werk is de beroepsziekte nummer 1 in Nederland (NCvB, 2013) 3. Uit Arbobalans 2011 (TNO 2012) blijkt dat werkgevers de aanpak van psychosociale arbeidsbelasting erg lastig vinden. Belangrijke oorzaken hierin zijn de gevoeligheid van het probleem, een gebrek aan bewustzijn en de aanwezige bedrijfscultuur. PSA bij de waterschappen Door middel van medewerker onderzoeken (MO s) kan een beeld worden verkregen van de ervaringen 4 op het gebied van PSA bij medewerkers. Uit een MO (Internetspiegel, 2011) dat bij zes waterschappen in 2011 is uitgevoerd blijkt dat meer dan 1/3 van de respondenten aangeeft dat ze meer werk hebben dan ze aankunnen. Verder blijkt uit dit onderzoek dat de waterschappen relatief positief zijn over de samenwerking met collega s, zelfstandigheid en de feedback van de leidinggevende. 2.2 Model PSA Er zijn verschillende modellen die PSA beschrijven. In onderstaande tabel zijn deze modellen beknopt weergegeven. Een aantal van deze modellen is uitgewerkt in het Arbokennisdossier Werkdruk (Arbokennisnet, 2013). Model Karasek-model Michigan Stresmodel Effort-Reward Imbalance (ERI) Model Demand-Induced Strain Compensation (DISC) model (De Jonge & Dormann, 2003) Beknopte beschrijving Dit model gaat ervan uit dat er een goede balans moet zijn tussen taakeisen en regelmogelijkheden. Volgens dit model hebben objectieve werkstressoren een negatieve invloed op de gezondheid via subjectieve waarnemingen van de werkomgeving en de stressreactie die dit oproept. Een verstoorde relatie tussen de organisatie en de medewerker staat bij dit model centraal. De medewerkers voelen een onbalans als de beloning niet in verhouding is met de inspanning. Het DISC-model gaat er van uit dat een combinatie van taakeisen in combinatie met de afwezigheid van hulpbronnen leidt tot ziektesymptomen. 3 Uit deze publicatie blijkt dat 36% van alle beroepsziekten in 2012 betrekking hadden op psychische aandoeningen (overspannenheid en burnout, depressie, posttraumatische stress stoornis, overige reacties op ernstige stress). 4 Dit zijn ervaringen. Dit betekent dat incident of verzuimgegevens een iets ander beeld kunnen geven. Deze gegevens waren echter niet voorhanden op sectorniveau. MD-AF

12 Model Werkstressoren en EnergieBronnenmodel WEBmodel (Bakker & Demerouti, 2007) Beknopte beschrijving Dit model wordt ook wel Job Demands-Resources (JD-R) genoemd. Het gaat er van uit dat werkstressoren en energiebronnen leiden tot werkstress en werkplezier. Tabel 2-1 Beknopte beschrijvingen van modellen waarin PSA voorkomt. De toepasbaarheid van de modellen hangt af van de specifieke eigenschappen van de organisatie en de afdelingen. Het WEB-model is in de praktijk handzaam en bruikbaar gebleken. Om deze reden is voor deze catalogus besloten het WEB-model toe te passen voor het definiëren van oplossingen om PSA te inventariseren en te verminderen. Het is echter belangrijk dat men zich altijd realiseert dat het model een vereenvoudigde weergave is van de werkelijkheid. Afhankelijk van de werkzaamheden kan bijvoorbeeld een ander model worden toegepast of het model anders worden ingevuld. WEB-model Het WEB-model is een organisatiepsychologisch model waarbij twee soorten van variabelen van werkkenmerken worden onderscheiden: - werkstressoren; - energiebronnen. Werkstressoren kunnen werkstress tot gevolg hebben en het werkplezier verminderen. Energiebronnen verhogen het werkplezier en kunnen de werkstress verlagen. Energiebronnen kunnen echter ook stressoren worden als ze een negatieve invloed krijgen. Het WEB-model laat door middel van de werkstressoren en energiebronnen de balans zien tussen werkstress en werkplezier. Een vereenvoudigde weergave van het model is in het figuur op de volgende pagina weergegeven. De in deze arbocatalogus uitgewerkte werkstressoren en energiebronnen zijn gekozen op basis van de gegevens van internetspiegel, Arbobalans 2012 en de expertise / ervaringen van de werkgroep. Het is mogelijk om op basis van waterschapsspecifieke informatie (meetgegevens, medewerkeronderzoeken, PAGO-onderzoeken, etc.) een meer gedetailleerd model op te stellen met mogelijk andere stressoren en energiebronnen. MD-AF

13 /Psychosociale Arbeidsbelasting MD-AF energiebronnen kunnen, indien negatief ervaren, een werkstressor worden. alleen de variabelen weergegeven die zijn uitgewerkt in deze Arbocatalogus. Publieksagressie is uitgewerkt in Arbocatalogus deel 1. Variabelen genoemd onder de Figuur 2-1 WEB-model (Bakker en Demerouti, 2007) vereenvoudigd weergegeven. De variabelen (werkstressoren en energiebronnen) zijn niet limitatief, in dit figuur zijn Persoonlijke energiebronnen Toekomstzekerheid Informatie en communicatie Werkrelaties Energiebronnen Werkplezier Ontplooiingsmogelijkheden Gevolgen: welbevinden - werkplezier - betrokkenheid - kwaliteit - klanttevredenheid Variabelen Regelmogelijkheden Balans? AC 1 Publieksagressie Ongewenst gedrag Disbalans werk - privé Werkstressoren Werkstress Problemen met de taak Gevolgen: spanning - gezondheidsklachten - herstelbehoefte - piekeren - intentie tot verloop - verminderde werk- en organisatiebetrokkenheid Te veel werk Persoonlijke stressoren A&O-fonds Waterschappen

14 3 OPLOSSINGENBOEK Het doel van een Arbocatalogus is het aanreiken van oplossingen voor een bepaald risico, in dit geval Psychosociale Arbeidsbelasting (PSA). Oplossingen zijn gekozen op basis van het WEB-model en volgens de arbeidshygiënische strategie. Voor PSA kan de arbeidshygiënische strategie op onderstaande wijze worden ingevuld (Arbokennisnet, 2013): - primaire preventie : reduceren van werkstressoren en stimuleren van energiebronnen; - secundaire preventie : het veranderen van stressreacties zodat beter kan worden omgegaan met stressoren. - tertiaire preventie : de behandeling en begeleiding van medewerkers die al gezondheidsschade ondervinden ten gevolge van PSA. Het oplossingenboek start met de uitleg over hoe de beleidscyclus voor PSA zou kunnen functioneren. Vervolgens wordt uitgelegd hoe geïnventariseerd kan worden of en in welke mate PSA aanwezig is binnen het waterschap en de verschillende afdelingen. In paragrafen 3.3 tot en met 3.5 worden oplossingen voorgedragen. Hierbij gaat paragraaf 3.3 in op de werkstressoren en paragraaf 3.4 op de energiebronnen. Paragraaf 3.5 gaat in op de tertiaire preventie (Terug in balans). 3.1 De beleidscyclus Conform Arbowet artikel 3, lid 2 dient een waterschap een beleid te voeren ten aanzien van PSA. Voor het uitvoeren van een effectief beleid is het noodzakelijk de Plan Do Check Act cyclus te volgen. De PDCA-cyclus voor PSA houdt in: - Plan: PSA inventariseren en een plan van aanpak opstellen; - Do: het uitvoeren van het plan van aanpak; - Check: controleren of het PSA-beleid goed functioneert; - Act: verbetermaatregelen opstellen. Deze arbocatalogus gaat met name in op de eerste twee stappen van de PDCA-cyclus. Periodiek zal het waterschap moeten nagaan of het beleid nog goed functioneert en zal, indien nodig, bijsturing plaatsvinden. MD-AF

15 3.2 Inventariseren van PSA Het inventariseren van PSA dient op verschillende niveaus plaats te vinden: - organisatieniveau; - afdelingsniveau; - individueel niveau Inventariseren van PSA op organisatieniveau Het waterschap is, conform Arbowet artikel 5 en Arbobesluit artikel 2.15, verplicht om in de RI&E PSA te inventariseren en evalueren. Een RI&E wordt periodiek uitgevoerd (vaak om de 3 4 jaar) en is vaak een momentopname. In de tussenliggende periode is het van belang dat het waterschap alert blijft op signalen van PSA en hierop reageert indien dit nodig is. Op deze wijze wordt een PSA-beleid een actief en dynamisch geheel. Oplossingen: - Gebruik metingen, onderzoeken en analyses om een beeld te krijgen van PSA. - Besteed bij metingen aandacht aan: o de voorbereiding van de meting. Zorg voor commitment van topmanagement. o de vragenlijst. Er zijn meerdere gevalideerde vragenlijsten die kunnen worden toegepast binnen het waterschap. o het analyseren van de informatie van de meting. Selecteer vragen / onderwerpen die afwijkend zijn beantwoord. Ga na met behulp van het WEB-model hoe deze de PSA beïnvloeden. - Gebruik ook andere bronnen om PSA te inventariseren. Deze bronnen kunnen zijn: o Periodiek ArbeidsGezondheidskundig Onderzoek (PAGO). o het medewerkeronderzoek (MO); o verzuimgegevens en contact met de bedrijfsarts; o het sociaal jaarverslag; o vitaliteitsscan; o klanttevredenheidsonderzoeken. MD-AF

16 Metingen, onderzoeken en analyses kunnen bijdragen om een beeld te krijgen van PSA. In onderstaand figuur zijn de relaties weergegeven tussen de metingen, analyses en onderzoeken. Meetinstrumenten: - VBBA; - Arbomonitor 2.0. Analyse van overige bronnen: - klanttevredenheidsonderzoek; - sociaal jaarverslag; - verzuimcijfers / gesprek met de bedrijfsarts; - vitaliteitsscan. RI&E: Inventariseren en evalueren risico s Vormt PSA een risico? Medewerker Onderzoek (MO) - Internetspiegel; Onduidelijk Ja Nee Periodiek Medisch Onderzoek Bij onvoldoende informatie: voer een PAGO uit. Neem maatregelen op in het Plan van Aanpak van de RI&E. Geen aanvullende maatregelen nodig: wel blijven inventariseren. Figuur 3-1 Relatie tussen RI&E, meetinstrumenten, analyses, medewerker onderzoek en PAGO. Meten van PSA Op waterschaps- en afdelingsniveau zijn meetinstrumenten van groot belang om PSA in kaart te brengen. De meeste instrumenten maken gebruik van vragenlijsten. De meetinstrumenten verschillen van Medewerker Onderzoeken omdat ze tot doel hebben de specifieke PSA-risico s in beeld te brengen. Medewerker Onderzoeken richten zich vaak meer op de organisatiedoelstellingen en minder op de specifieke PSA-risico s. Het is belangrijk om de inzet van een meetinstrument wel overwogen voor te bereiden, in te zetten en op te volgen. Als vragenlijsten worden uitgezet betekent dit ook een commitment om eventuele PSAknelpunten op te lossen. Verder blijkt uit de praktijk dat medewerkers de vragenlijsten soms gebruiken om ongenoegen of frustraties te uiten maar dat zij moeite hebben met het bedenken van oplossingen. Het WEB-model biedt echter de mogelijkheden om de resultaten van de vragenlijst op relatief eenvoudige wijze te structureren zodat verbetermaatregelen kunnen worden geformuleerd. MD-AF

17 Bij het meten van PSA kunnen onderstaande stappen worden onderscheiden: Stap Taken 1 Voorbereiding Vaststellen van het doel van de meting. Vaststellen van het organisatiedeel waar de meting wordt uitgevoerd. Inventariseren van verbeterpunten uit de vorige meting. 2 Vragenlijst kiezen / samenstellen Vragenlijst kiezen. 3 Organisatie informeren Medewerkers informeren over het doel van de vragenlijst. Tijdsbesteding voor invullen van vragenlijst aangeven. 4 Meting uitvoeren Vragenlijst beschikbaar stellen. Medewerkers aansporen de vragenlijsten in te vullen. 5 Analyse van de resultaten (voor de organisatie of afdeling) Selecteren van onderwerpen met afwijkende scores. Structureren van onderwerpen door aan te geven hoe ze in het PSA-model passen. Interventies voorstellen. 6 Resultaten presenteren Nadenken aan wie de resultaten gepresenteerd worden. Nadenken over gewenste inspraak / participatie. 7 Monitoring en borging Borgen van afspraken. Tabel 3-1 Stappenplan voor het meten van PSA. Hieronder worden de volgende stappen verder uitgewerkt: - Stap 1: Voorbereiding; - Stap 2: Vragenlijst kiezen / samenstellen; - Stap 5: Analyse van de resultaten. Stap 1: Voorbereiding De eerste stap is dat het waterschap (tot op het hoogste niveau) de toegevoegde waarde ziet van het in kaart brengen van PSA. Vervolgens is het verstandig om de scope van de meting vast te stellen. Afspraken die hierbij worden gemaakt zijn: - aan wie wordt de vragenlijst aangeboden; - in welke periode wordt de vragenlijst aangeboden; - wie ontvangt de ingevulde vragenlijsten; - hoe is de anonimiteit van de deelnemers gewaarborgd. Bij het aanbieden van de vragenlijsten is het gebruikelijk om ze bij iedereen van het waterschap / afdeling uit te zetten. Het is ook mogelijk om random metingen uit te voeren. Het is niet verstandig om een voorselectie te maken van personen bij wie de lijst wordt uitgezet omdat dit kan leiden tot een gekleurd beeld van PSA. Verder is het belangrijk om een eventuele vorige meting te evalueren. Het is mogelijk dat hierbij leer- of verbeterpunten naar voren zijn gekomen die toegepast kunnen worden bij deze nieuwe meting. Stap 2: Vragenlijst kiezen / samenstellen De meting vindt plaats door middel van een vragenlijst die door een groot aantal medewerkers wordt ingevuld. Er is een breed scala aan instrumenten dat kan worden toegepast. In het Arbokennisdossier Werkdruk (Arbokennisnet, 2013) is een overzicht opgenomen van verschillende instrumenten. Hieronder is een korte beschrijving gegeven van drie betrouwbare en gevalideerde vragenlijsten. Het is mogelijk om als waterschap ook zelf een vragenlijst op te stellen. Indien dit plaatsvindt, dient de vragenlijst gevalideerd te MD-AF

18 worden door een A&O-deskundige of een persoon met aantoonbare kennis en vaardigheden op het gebied van PSA. Vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid (Van Veldhoven, 1996) De VBBA vragenlijst is de meest bekende en meest gevalideerde vragenlijst voor het meten van PSA en werkbeleving in Nederland. Door middel van vragen en kengetallen kunnen risicogroepen worden geïdentificeerd met een verhoogde kans op uitval of beperkingen. Een variant van het VBBA-model is de vragenlijst van het WEB-model. Het WEB-model brengt ook de werkstressoren, werkhulpbronnen, persoonlijke hulpbronnen, welzijn (burnout, bevlogenheid) en gevolgen in beeld. Internetspiegel De Internetspiegel wordt door veel waterschappen gebruikt voor medewerker onderzoeken. In de internetspiegel zijn algemene vragen met betrekking tot PSA opgenomen. De Internetspiegel geeft een algemeen beeld over PSA bij het waterschap. Indien uit de Internetspiegel blijkt dat PSA een risico vormt binnen het waterschap, is een verdiepend onderzoek nodig. Hiervoor kan bijvoorbeeld de VBBA vragenlijst worden gebruikt. Arbomonitor 2.0 De Arbomonitor 2.0 wordt veelal door gemeenten gebruikt. Het voordeel van dit meetinstrument is dat de vragen gebaseerd zijn op de arbocatalogi van gemeenten over PSA (Agressie en Geweld, werkdruk (gezond organiseren), beeldschermwerk en fysieke belasting). Doordat de Arbocatalogi van de gemeenten en waterschappen voor een groot deel vergelijkbaar zijn, is de vragenlijst van Arbomonitor ook goed bruikbaar voor de waterschappen. De vragenlijst van Arbomonitor onderscheidt zich van andere vragenlijsten doordat publieksagressie er uitgebreid in is verwerkt. Stap 5: Analyseren van de resultaten De informatie uit de ingevulde vragenlijsten moeten worden geanalyseerd om ze bruikbaar te maken. Hiervoor kunnen onderstaande stappen worden genomen: 1) Selecteren van vragen die afwijkend zijn beantwoord. 2) Structureren van deze informatie. 3) Interventies (maatregelen) formuleren. Het is verstandig om de resultaten in teamverband te analyseren. Een PSA-deskundige en een leidinggevende dienen ten minste deel uit te maken van dit team. Selecteren van vragen die afwijkend zijn beantwoord De output van de meeste vragenlijsten zijn tabellen, grafieken of (staaf)diagrammen waarbij vaak direct zichtbaar is welke vragen afwijkend scoren ten opzichte van een nulgroep (referentiegroep) en/of een vorige meting. Bij het analyseren van deze output kunnen onderwerpen (cluster van vragen) worden geïdentificeerd die afwijkend scoren. Deze analyse kan worden uitgevoerd op waterschapsniveau en afdelings- of teamniveau. MD-AF

19 Structureren van deze informatie Het visualiseren van de geïdentificeerde onderwerpen in het WEB-model, is een mogelijke oplossing om de informatie uit de vragenlijsten te structureren. In onderstaand figuur is een voorbeeld weergegeven. Hierbij zijn onderwerpen die positief scoren groen gearceerd en de onderwerpen die slecht scoren rood gearceerd. Persoonlijke stressoren Te veel werk Piekeren Problemen met de taak Disbalans werk / privé Ongewenst gedrag Werkstressoren Werkstress Verzuim Verloop Variabelen AC Publieksagressie Regelmogelijkheden Ontplooiingsmogelijkheden Werkrelaties Energiebronnen Werkplezier Balans? Werkplezier Kwaliteit Informatie en communicatie Betrokkenheid Toekomstzekerheid Persoonlijke energiebronnen Legenda Scoort slechter dan 0-groep Scoort gelijk aan 0-groep Scoort beter dan 0-groep Figuur 3-2 WEB-model waarin de resultaten van een PSA-meting zijn weergegeven. Een soortgelijk figuur kan worden opgesteld als de resultaten worden vergeleken met een vorige meting van een waterschap of afdeling. Het is belangrijk om uit het grote scala aan PSA gerelateerde thema s, een aantal onderwerpen te kiezen die verder worden verdiept. Om deze selectie te maken kan onderstaande tabel worden gebruikt voor het bepalen van de prioriteit. Veel invloed Overwegen onderwerp aan te pakken Onderwerp aanpakken Weinig invloed Geen energie aan besteden Overwegen onderwerp aan te pakken Weinig effect Veel effect Tabel 3-2 Tabel om prioriteit te bepalen op basis van invloed en effect. MD-AF

20 Interventies formuleren Op basis van de gestructureerde informatie kunnen interventies oftewel maatregelen worden geformuleerd. Bij het formuleren van deze interventies dienen onderstaande aspecten te worden beoordeeld: - het doel van de interventie; - het formuleren van de actiehouder; - nagaan of de actiehouder voldoende middelen heeft (tijd, capaciteiten en geld) om de actie uit te voeren; - borging van de afspraken. Bij het formuleren van de interventies kunnen de oplossingen uit deze arbocatalogus worden toegepast. Verder kan het nodig zijn om bedrijfsprocessen te veranderen. Er is meerdere literatuur beschikbaar die hierop ingaat. Bekende literatuur is onder andere Leren veranderen (de Caluwé & Vermaak, 2006), Interveniëren en veranderen (Boonstra & de Caluwé, 2006) en Basisboek veranderkunde (Cozijnsen & Vrakking, 2013). Herhalen van werkdrukmetingen Er wordt geadviseerd om de werkdruk jaarlijks te meten voor risicogroepen met hoge werkdruk (Arbokennisnet, 2013). Deze frequentie sluit aan bij medische literatuur waarin de effecten van hoge werkdruk met een meetperiode van één jaar zijn vastgesteld. Bovendien sluit de meetfrequentie van één jaar goed aan op mogelijke fluctuaties van PSA binnen een waterschap of afdeling. Gebruik van overige bronnen om PSA te inventariseren Naast meetinstrumenten kunnen ook andere bronnen worden gebruikt om PSA te inventariseren. Deze bronnen kunnen zijn: - het Periodiek ArbeidsGezondheidskundig Onderzoek (PAGO). Tegenwoordig is het wettelijk verplichte PAGO vaak geïntegreerd in een Preventief Medisch Onderzoek (PMO). - het Medewerker Onderzoek 5 (MO); - verzuimgegevens / contact met de bedrijfsarts; - sociaal medisch team; - andere bronnen zoals een vitaliteitsscans, exitgesprekken en klanttevredenheidsonderzoeken. Het uitvoeren en analyseren van een PAGO Indien het waterschap een oppervlakkige RI&E uitvoert op het gebied van PSA, dan kan een Periodiek Arbeidsgeneeskundig Onderzoek (PAGO) worden uitgevoerd om het risico van PSA verder te inventariseren. Onder een oppervlakkige RI&E wordt verstaan dat globale vragen worden gesteld zoals Is er sprake van werkdruk, die geen objectief antwoord geven of PSA een knelpunt is. Indien de VBBAvragenlijst 6 is gebruikt als onderdeel van de RI&E, dan hoeft er geen PAGO te worden uitgevoerd op het gebied van PSA. De reden hiervoor is dat in de meeste PAGO s, de VBBA-vragenlijst is gebruikt. Medewerker Onderzoek (MO) Veel waterschappen voeren Medewerker Onderzoeken (MO s) uit. Deze MO s, zoals de Internetspiegel, kunnen belangrijke informatie bevatten over PSA. Het is belangrijk om te beseffen dat een MO de algemene beleving van medewerkers weergeeft, het is onvoldoende om op basis van een MO te inventariseren of er sprake is van PSA. Om PSA te meten dient een gevalideerde vragenlijst toegepast te worden (bijv. de VBBA-vragenlijst). 5 Een Medewerker Onderzoek (MO) meet o.a. de Medewerker tevredenheid. 6 In plaats van de VBBA-vragenlijst kan ook een andere gevalideerde vragenlijst worden toegepast waarmee PSA objectief geïnventariseerd wordt. MD-AF

Psycho Sociale Arbeidsbelasting

Psycho Sociale Arbeidsbelasting Psycho Sociale Arbeidsbelasting Webinar SCCM 17 juni 2014 Tamara Onos Auxilium HSE Onderwerpen webinar - Relevantie PSA - Onderwerpen PSA - Arbowet- en regelgeving - PSA in praktijk - Inventarisatie van

Nadere informatie

Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA. Hollen. Stilstaan bij Werkdruk. dát maakt zorg beter.

Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA. Hollen. Stilstaan bij Werkdruk. dát maakt zorg beter. Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA Hollen Stilstaan bij Werkdruk dát maakt zorg beter Anita Hertogh Waarom is Zorg en Welzijn een van de prioritaire sectoren voor

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

Vragenlijst mentale vitaliteit. Koninklijke Burger Groep B.V.

Vragenlijst mentale vitaliteit. Koninklijke Burger Groep B.V. Vragenlijst mentale vitaliteit Koninklijke Burger Groep B.V. 1 Inleiding 365goesting heeft een valide en betrouwbare vragenlijst om de mentale vitaliteit van medewerkers en organisaties te meten. Deze

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Werkstress en de rol van de preventiemedewerker. Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl

Werkstress en de rol van de preventiemedewerker. Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl Werkstress en de rol van de preventiemedewerker Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl 2 Risico s in het VO Voor wie? 1. Psycho-sociale arbeidsbelasting 2. Fysische arbeidsbelasting 3. Chemische belasting 4.

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD:

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Is uw RI&E compleet? 1 op de 3 gevallen ziekteverzuim door werkstress Duurzaam inzetbaar met nieuwe Loopbaanspiegel 'Preventiemedewerker

Nadere informatie

Helger Siegert. Agenda

Helger Siegert. Agenda Stand van Zaken Arbeidsomstandigheden www.molens.nl en www.molen.pagina.nl Helger Siegert 1 Agenda Introductie Uitgangspunten Veranderingen in de wet Discussie 2 1 Arbeidsomstandigheden Wat is aandacht

Nadere informatie

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Het werk gezond organiseren Brochure voor direct leidinggevenden Inhoudsopgave 5 Het werk gezond organiseren 3 5.1 Sociale steun 4 5.2 Preventieve maatregelen 4 5.3

Nadere informatie

Achtergrond informatie Mentale Vitaliteit Quickscan Bevlogenheid

Achtergrond informatie Mentale Vitaliteit Quickscan Bevlogenheid Achtergrond informatie Quickscan Bevlogenheid Bezoek onze website op Twitter mee via @Activeliving93 Linken? Linkedin.com/company/active-living-b.v. Bezoekadres Delta 40 6825 NS Arnhem Altijd ~ Overal

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate

Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate Nicole Pikkemaat, Trainer / adviseur Arbeid & Gezondheid, SBI Formaat Vraagje Geldt dat voor u? Wilt u dan gaan staan? Stress. Mij overkomt het niet!

Nadere informatie

Strategisch Opleidingsbeleid

Strategisch Opleidingsbeleid Strategisch Opleidingsbeleid Achtergrondinformatie en tips om zelf aan de slag te gaan In deze handreiking vindt u de volgende onderwerpen: Wat is strategisch opleidingsbeleid? Hoe komt u tot strategisch

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA)

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) Wettelijke grondslag De maatregelen beschrijven op welke wijze werkgevers en werknemers invulling kunnen geven aan de wettelijke bepalingen uit de Arbowet. Bron: Arbowet

Nadere informatie

Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig?

Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig? Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig? Resultaten van 10 jaar onderzoek naar de beleving en beoordeling van arbeid Prof. Dr. Hans De Witte Gewoon Hoogleraar Arbeidspsychologie, WOPP-KU Leuven Seminarie

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps

Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps Dhr. Karel de Groot, Politie Brabant-Noord Drs. Maggie (Machteld) van den Heuvel, UU Prof. dr. Eva Demerouti, Dr. Maria

Nadere informatie

SUR-V.com. HR Monitor. Stel snel en eenvoudig een wetenschappelijk verantwoord HR onderzoek op.

SUR-V.com. HR Monitor. Stel snel en eenvoudig een wetenschappelijk verantwoord HR onderzoek op. SUR-V.com HR Monitor Stel snel en eenvoudig een wetenschappelijk verantwoord HR onderzoek op. Onze unieke HR Monitor Weet u wat er speelt binnen uw organisatie? Waar uw medewerkers energie van krijgen

Nadere informatie

Hulpmiddelen voor werknemers 1

Hulpmiddelen voor werknemers 1 Hulpmiddelen voor werknemers 1 Oriënterende vragenlijsten Vragenlijst Inzetbaarheid algemeen Mini-scan Duurzame Inzetbaarheid Duurzame Inzetbaarheid Index Performance Beschrijving De korte versie van de

Nadere informatie

Arbocatalogus Tuincentra

Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Voorwoord Voor u ligt de Arbocatalogus Tuincentra, het oplossingenboek voor arborisico s in tuincentra. In de tuincentra denken we bij veiligheid automatisch

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Veranderingen in de wetgeving, waar kwamen we ook al weer vandaan? oktober 2013

Veranderingen in de wetgeving, waar kwamen we ook al weer vandaan? oktober 2013 Wetgeving Veranderingen in de wetgeving, waar kwamen we ook al weer vandaan? oktober 2013 2013 Cecile van der Velde MWO CMC Arbeids- en Organisatiedeskundige Kennismaken 2 3 Arrest Europese Hof en kabinetsvoornemens

Nadere informatie

Vertrouwelijk GROEPSRAPPORTAGE EINDMETING Voorbeeldteam Aantal deelnemers: 8 15-11-2015

Vertrouwelijk GROEPSRAPPORTAGE EINDMETING Voorbeeldteam Aantal deelnemers: 8 15-11-2015 Vertrouwelijk GROEPSRAPPORTAGE EINDMETING Voorbeeldteam Aantal deelnemers: 8 15-11-2015 1 Dit rapport geeft een overzicht op groepsniveau van hun bevlogenheid, energie- en stressbronnen en de gemiddelde

Nadere informatie

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 7. Arbodeskundige(n) en arbodienst... 1 7.1 Wat is een arbodeskundige?... 3 7.2 Wie toetst en geeft advies over de RI&E?... 3 7.3

Nadere informatie

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Het werk gezond managen Brochure voor gemeentesecretarissen, directeuren en managers Inhoudsopgave 6 Het werk gezond managen 3 6.1 Randvoorwaarden 4 6.2 Gezond reorganiseren

Nadere informatie

Hoe blijf je er gezond bij?

Hoe blijf je er gezond bij? Het Nieuwe Werken Hoe blijf je er gezond bij? Aandachtspunten bij een verantwoorde introductie W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 1 10-09-10 09:19 W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 2 10-09-10 09:19 Het Nieuwe

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ)

groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ) Zorg voor arbeidsomstandigheden van groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ) Datum: 1 juli 2015 Auteur: Drs. Roelof Heidema, bedrijfsarts en directeur kwaliteit 1 juli 2015 Nieuw ontslagrecht per

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

Arbo trends en ontwikkelingen. Landelijke Arbocongres

Arbo trends en ontwikkelingen. Landelijke Arbocongres Arbo trends en ontwikkelingen Vergezichten en praktische tips Koen Langenhuysen Landelijke Arbocongres 24 oktober 2011 5 dagthema s: Arbocatalogus; Hoe nu verder? Duurzame inzetbaarheid; Noodzaak en aanpak;

Nadere informatie

1. Arbowet: plichten van de werkgever

1. Arbowet: plichten van de werkgever Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 1. Arbowet: plichten van de werkgever... 1 1.1 Pak risico s aan bij de bron... 2 1.2 Wat is psychosociale arbeidsbelasting (PSA)?...

Nadere informatie

Engagementgame Workshop

Engagementgame Workshop Engagementgame Workshop Inzicht in stressoren en energiebronnen met de Engagementgame Inloggen internet: awifiguest Username: rreceptie First name: rec Last name: receptie Password: qa2e73fb Engagementgame

Nadere informatie

WERKBELEVINGSONDERZOEK HOGESCHOOL ZUYD - FACULTEIT ICT

WERKBELEVINGSONDERZOEK HOGESCHOOL ZUYD - FACULTEIT ICT WERKBELEVINGSONDERZOEK HOGESCHOOL ZUYD - FACULTEIT ICT Versie : 0.1 Auteur : Alfred Wagenaar Datum : 14 Februari 2008 Review : Ewout ten Broek Status : Concept 2 1 RESULTATEN In dit rapport zullen allereerst

Nadere informatie

Scripts voor vitaliteit. 16 februari 2011 Tinka van Vuuren

Scripts voor vitaliteit. 16 februari 2011 Tinka van Vuuren Scripts voor vitaliteit 16 februari 2011 Tinka van Vuuren Inhoud Wat is vitaliteit? Welke scripts gericht op vitaliteit zijn het beste? Wat is de rol van werknemer en werkgever hierbij? Wat is vitaliteitmanagement?

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim.

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. Mentaalrijk voor verwijzers Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. duurzaam resultaat wetenschappelijk onderbouwd Verminderde productiviteit en verzuim Iedere

Nadere informatie

Checklist MTO voor OR-en

Checklist MTO voor OR-en Checklist MTO voor OR-en Wat is een MTO: Een medewerkertevredenheidsonderzoek (MTO) is een belangrijk instrument om een beeld te krijgen van wat medewerkers van de organisatie vinden, hoe zij in hun werk

Nadere informatie

Medewerkers kunnen hun eigen persoonlijk kapitaal zijn!

Medewerkers kunnen hun eigen persoonlijk kapitaal zijn! Medewerkers kunnen hun eigen persoonlijk kapitaal zijn! Ellen Schellekens 9 april 2014 Adviesbureau voor de ontwikkeling van mens en organisatie. IVA Beleid en advies Manager Schouten & Nelissen Directeur

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Duurzame Inzetbaarheid. Plan van Aanpak. Verstarring erger dan vergrijzing

Duurzame Inzetbaarheid. Plan van Aanpak. Verstarring erger dan vergrijzing Duurzame Inzetbaarheid Plan van Aanpak Verstarring erger dan vergrijzing Energiek zijn en blijven is motivatie x competenties x conditie Definitie: Duurzame inzetbaarheid is de mate, waarin medewerkers

Nadere informatie

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Gespreksleidraad. Werkstress. checkjewerkstress.nl. Stress, een goed gesprek helpt. Voor wie? Hoe ga je te werk?

Gespreksleidraad. Werkstress. checkjewerkstress.nl. Stress, een goed gesprek helpt. Voor wie? Hoe ga je te werk? Gespreksleidraad Werkstress Stress, een goed gesprek helpt Stress, soms is het handig. Stress houdt je scherp voor korte piekmomenten en in acuut bedreigende situaties. Er zijn ook stressreacties die minder

Nadere informatie

Limaweg 51a 2743 CC Waddinxveen 0182 62 31 00 info@fondsarm.nl www.fondsarm.nl. PMO Duurzame inzetbaarheid 2010

Limaweg 51a 2743 CC Waddinxveen 0182 62 31 00 info@fondsarm.nl www.fondsarm.nl. PMO Duurzame inzetbaarheid 2010 Limaweg 51a 2743 CC Waddinxveen 0182 62 31 00 info@fondsarm.nl www.fondsarm.nl PMO Duurzame inzetbaarheid 2010 1. Inleiding Het O&O fonds ARM heeft een instrument ontwikkeld om de duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Versie 15 oktober 2009. Informatieblad Psychosociale Arbeidsbelasting 1

Versie 15 oktober 2009. Informatieblad Psychosociale Arbeidsbelasting 1 Informatieblad Psychosociale Arbeidsbelasting Informatieblad Psychosociale Arbeidsbelasting 1 De overtuiging -en ervaring- van SCCM is dat elke organisatie (hoe klein ook) betere arboprestaties behaalt

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

2. ACHTERGROND VAN WERKDRUK EN WERKSTRESS

2. ACHTERGROND VAN WERKDRUK EN WERKSTRESS 2. ACHTERGROND VAN WERKDRUK EN WERKSTRESS Ik heb zo n last van stress is een veelgehoorde uitspraak. Net als na mijn burnout heb ik pas ontdekt wat leven is. Maar wat is nu eigenlijk het verschil tussen

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Jeugdzorg 7 juni 2013. RAPPORTAGE totaalset

Jeugdzorg 7 juni 2013. RAPPORTAGE totaalset Jeugdzorg 7 juni 2013 RAPPORTAGE totaalset Resultaten voordezorg.nl Zes jeugdzorgorganisaties hebben meegedaan aan voordezorg.nl. Medewerkers hebben antwoord gegeven op de vragen: Hoe denkt u over uw werk?

Nadere informatie

Brede visie op kwaliteit van arbeid

Brede visie op kwaliteit van arbeid Brede visie op kwaliteit van arbeid Pauline Miedema, Vincent Vrooland De Arbowet kent vier kerndeskundigen. Twee jaar geleden was de Arbeids- & Organisatiedeskundige het minst bekend. Sinds organisaties

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Verzamelbrief Arbobalans en enige arboonderwerpen

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Verzamelbrief Arbobalans en enige arboonderwerpen De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar?

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Workshop Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Liesbeth Niessen Psycholoog Arbeid en Gezondheid N.I.P. www.competencecoaching.nl

Nadere informatie

Psychosociale risico s. Hoe kan Securex u ondersteunen?

Psychosociale risico s. Hoe kan Securex u ondersteunen? Psychosociale risico s Nieuwe wetgeving Hoe kan Securex u ondersteunen? Inhoudstafel De nieuwe wetgeving 1. Toepassingsgebied 2. Wat zijn psychosociale risico s? Welke maatregelen moet de werkgever treffen?

Nadere informatie

Een hart voor mensen en een scherp oog voor cijfers!

Een hart voor mensen en een scherp oog voor cijfers! Een hart voor mensen en een scherp oog voor cijfers! 2014 Verzuimland Vermelde prijzen zijn gebaseerd op het prijsniveau van 2014 De klant centraal Wij zijn een dynamisch en innovatief bedrijf op het gebied

Nadere informatie

Flexibel roosteren iets voor u?

Flexibel roosteren iets voor u? Flexibel roosteren iets voor u? Het Landelijke Arbocongres 2012 Maandag 1 oktober 2012 Nicole Pikkemaat, trainer / adviseur Arbeid en Gezondheid 1 Programma Flexibel roosteren, waarom? Mogelijkheden en

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Uw consultant Imre Aniba

Uw consultant Imre Aniba Samenvatting Meting oktober 2012 Uw consultant Imre Aniba E: imre.aniba@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Uitleg bij de rapportage en actie...3 2. Quickview...7 3. Scores

Nadere informatie

Psychosociale belasting op het werk

Psychosociale belasting op het werk Psychosociale belasting op het werk Rik Op De Beeck Manager Consultancy Centre www.prevent.be Stressforum Verzekeringssector 29 oktober 2004 1 Prevent Instituut voor preventie, bescherming en welzijn op

Nadere informatie

Welkom bij de Arbocatalogus Provincies. Jannet Bergman, Projectleider A&O Provincies Henny van den Born, Arbo-beleidsadviseur Provincie Groningen

Welkom bij de Arbocatalogus Provincies. Jannet Bergman, Projectleider A&O Provincies Henny van den Born, Arbo-beleidsadviseur Provincie Groningen Welkom bij de Arbocatalogus Provincies Jannet Bergman, Projectleider A&O Provincies Henny van den Born, Arbo-beleidsadviseur Provincie Groningen Programma Achtergrond/totstandkoming Werkwijze Implementatie

Nadere informatie

Werkbeleving. Naam: Bea Voorbeeld. Datum:

Werkbeleving. Naam: Bea Voorbeeld. Datum: Werkbeleving Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.07.2015 Bea Voorbeeld / 16.07.2015 / Werkbeleving (QWBN) 2 Hoe beleef je je werk? Je hebt een vragenlijst ingevuld met vragen over je werkbeleving. Hierbij is

Nadere informatie

Lerend Netwerk Employability. Tinka van Vuuren

Lerend Netwerk Employability. Tinka van Vuuren Duurzame inzetbaarheid nu en in de toekomst Tinka van Vuuren 5 februari 2015 ONBEPERKT HOUDBAAR! Samen werken aan inzetbaarheid SoFoKleS Inhoud presentatie Wat is duurzame inzetbaarheid? Hoe duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Handleiding Verbetercheck in teams

Handleiding Verbetercheck in teams Handleiding Verbetercheck in teams Praktisch hulpmiddel om de Verbetercheck in een team toe te passen 22 maart 2011 Betrokken partijen: Teksten en advies: Huub Pennock en Alex van der Wal 1 Inleiding De

Nadere informatie

Wat is er aan de hand?

Wat is er aan de hand? Wat is er aan de hand? Hieronder staan allerlei praktijksituaties die op jou van toepassing kunnen zijn. Herken je hier iets van? Als je op de items klikt, krijg je als advies welke oplossingen uit de

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Online onderzoek Uw werknemers

Online onderzoek Uw werknemers Toelichting Online onderzoek In dit bestand vindt u een inspirerende voorbeeldvragenlijst voor een werknemertevredenheid onderzoek! De vragenlijst is bedoeld als hulpmiddel bij het opstellen van uw eigen

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 s Samenvatting Door de hogere participatiegraad van oudere werknemers en de afname van de aanwas van jongere werknemers door daling van het geboortecijfer (ontgroening) vergrijst de beroepsbevolking.

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO)

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ november 2009 1. Preventief Medisch Onderzoek Inleiding Zolang er fysieke arbeid bestaat, bestaan

Nadere informatie

De psychosociale gezondheid van politiepersoneel

De psychosociale gezondheid van politiepersoneel De psychosociale gezondheid van politiepersoneel Hoe staat het? Wat maakt het? En wat kraakt het? Prof.dr. Toon Taris 1 Introductie Politie is in beweging (bv overgang Nationale Politie) en staat in het

Nadere informatie

Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie

Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ juni 2010 Inleiding Een gezonde en veilige werkomgeving is belangrijk.

Nadere informatie

Geachte., Deze overtredingen worden hieronder nader toegelicht: Psychosociale arbeidsbelasting: Werkdruk:

Geachte., Deze overtredingen worden hieronder nader toegelicht: Psychosociale arbeidsbelasting: Werkdruk: Geachte., In de periode Juni t/m Augustus 2013 is er een klacht over arbeidsomstandigheden onderzocht in uw onderneming. Het onderzoek is uitgevoerd in zowel het distributiecentrum (DC) als in enkele filialen.

Nadere informatie

Gerichte acties mogelijk maken door werkdruksignalen aan de volgende vijf stuurknoppen te koppelen.

Gerichte acties mogelijk maken door werkdruksignalen aan de volgende vijf stuurknoppen te koppelen. Medewerkers Leidinggevenden Wat is het: Beelden van Werkdruk is een hulpmiddel om werkdruksignalen te ordenen en een opstap te maken naar concrete acties. Doel: Gerichte acties mogelijk maken door werkdruksignalen

Nadere informatie

Het wereld café. Het net ophalen

Het wereld café. Het net ophalen Het wereld café Het net ophalen Het Werkstressoren en EnergieBronnen Model (WEB) Werkstressoren Burn-out / stress Leiderschap Persoonlijke hulpbronnen Organisatie uitkomst Energiebronnen Bevlogenheid Het

Nadere informatie

Gezond omgaan met langdurig zieke medewerkers. Katrien Bruyninx Code 32 Prevent Gits, 2012

Gezond omgaan met langdurig zieke medewerkers. Katrien Bruyninx Code 32 Prevent Gits, 2012 Gezond omgaan met langdurig zieke medewerkers Katrien Bruyninx Code 32 Prevent Gits, 2012 Inhoud 1. Inleiding 2. Hoe aanpakken? 3. Aan de slag 4. Wettelijke ondersteuningsmaatregelen 5. Tot slot www.prevent.be

Nadere informatie

Inleiding. Begrippenkader

Inleiding. Begrippenkader Beleidsplan opbrengstgericht personeelsmanagement bij De Veenplas Beleid en doelen voor het thema Personeel voor de jaren 2013 2016 Vastgesteld juli 2013 Inleiding Wij beschouwen onze leerkrachten als

Nadere informatie

Werkdruk en uw team Checklist voor leidinggevenden.

Werkdruk en uw team Checklist voor leidinggevenden. Werkdruk en uw team Checklist voor leidinggevenden. Met deze vragenlijst kunt u knelpunten in het werk binnen uw team of afdeling opsporen. Vragen die u met nee beantwoordt, tonen aan dat er verbetering

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

MEDEWERKERSTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2004 Resultaten en vervolgtraject

MEDEWERKERSTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2004 Resultaten en vervolgtraject MEDEWERKERSTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2004 Resultaten en vervolgtraject Inleiding In mei van dit jaar is een nieuw medewerkertevredenheidsonderzoek gehouden. De eerste resultaten van dit onderzoek zijn in

Nadere informatie

Workshop De preventiemedewerker neemt de leiding, 25 oktober 2012

Workshop De preventiemedewerker neemt de leiding, 25 oktober 2012 Workshop De preventiemedewerker neemt de leiding, 25 oktober 2012 Uitwerking van de resultaten, 6 nov. 2012 Pieter Diehl (Voorzitter BvAA en Management & Consultant bij Edux te Breda, pdiehl@edux.nl) Jos

Nadere informatie

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners Colloquium psychosociale risico s Brussel, 23-09-2014 dr Sofie Vandenbroeck 2 Opdrachtgevers Federale

Nadere informatie

Samen in gesprek over plezier in het werk

Samen in gesprek over plezier in het werk Samen in gesprek over plezier in het werk Gesprekshandleiding Samen in gesprek over plezier in het werk Inleiding Werkdruk is een ervaring. Twee mensen in dezelfde situatie, in dezelfde organisatie kunnen

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Richtlijn Werkdruk. Wat is werkdruk? Definitie. Welke vormen van werkdruk zijn er?

Richtlijn Werkdruk. Wat is werkdruk? Definitie. Welke vormen van werkdruk zijn er? Richtlijn Werkdruk Wat is Een hoge werkdruk wordt vaak in verband gebracht met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

hr Duurzaam succesvol

hr Duurzaam succesvol hr Duurzaam succesvol Duurzaamheid is een thema binnen veel organisaties. Logisch, iedere organisatie wil graag goed gekwalificeerde, gemotiveerde en gezonde medewerkers. In steeds meer Cao s worden dan

Nadere informatie

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Inhoudsopgave Psychosociale risico s? De nieuwe wetgeving De psychosociale risicoanalyse

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Hieronder treft u per onderwerp het beoordelingskader aan van de module Betalingsachterstanden hypotheken 2014-2015. Ieder onderdeel

Nadere informatie

kort, Jacqueline Wit, e-mail: jacqueline@jwit.nl 1 INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo

kort, Jacqueline Wit, e-mail: jacqueline@jwit.nl 1 INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo Aan de slag met ARBO OR ondersteuning klantendag 11 maart 2016. kort, Jacqueline Wit, jacqueline@jwit.nl INLEIDING EN KENNISMAKING Jacqueline Wit Ambtelijk secretaris kort training en advies OR en Arbo

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Psycho-sociaal beleid : Wetgeving & invulling

Psycho-sociaal beleid : Wetgeving & invulling Psycho-sociaal beleid : Wetgeving & invulling 2 Psychosociale aspecten : subjectieve invulling van een objectief gegeven Michigan Model Kahn e.a., 1964 Persoonlijkheid Stressor Gebeurtenis Interpretatie

Nadere informatie