BEDRIJFSPLAN RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE BEDRIJFSPLAN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BEDRIJFSPLAN RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE BEDRIJFSPLAN"

Transcriptie

1 BEDRIJFSPLAN RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE BEDRIJFSPLAN 1

2 2

3 Dit bedrijfsplan is opgesteld door Green Spread in opdracht van de gemeente Arnhem. Oktober 2012 Utrechtseweg 310 Gebouw H AR Arnhem T: W: E: 3

4 4 VOORWOORD

5 De transitie naar een duurzame energiehuishouding vergt zowel ondernemerschap als durf om op het lokale niveau de samenwerking op te zoeken. Individuele zon-, wind- of warmteprojecten komen nu al regelmatig van de grond, maar er blijkt nog veel meer mogelijk wanneer inwoners, het bedrijfsleven en de overheid gezamenlijk de schouders zetten onder een eigen duurzame energievoorziening. Een coöperatieve vorm biedt bij uitstek de gelegenheid deze kansen ook echt te benutten en zodoende de lokale economie van een stimulans te voorzien. Het lenteakkoord uit 2010 heeft reeds voorgesorteerd op de komst van een gemeenschappelijk duurzaam energiebedrijf in Arnhem. De gemeente vindt het van groot belang dat er ook in de toekomst voldoende en betaalbare energie beschikbaar is voor iedereen. Het realiseren van energiebesparing en het opwekken van duurzame energie zijn in dat kader de voornaamste uitdagingen. In het bedrijfsplan van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie zijn deze opgaves vertaald in een lokale maatwerkoplossing voor Arnhem en omstreken. De regionale focus is bewust gekozen, zodat er voldoende financiële en organisatorische daadkracht ontstaat om meters te maken op weg naar een schone en betaalbare energievoorziening. De vraag naar en het aanbod van duurzame oplossingen verbinden en burgers of bedrijven met de wens om te verduurzamen volledig ontzorgen: daar staat de Rijn en IJssel Energie Coöperatie voor. De gemeente Arnhem zal waar mogelijk haar steentje bijdragen en de coöperatie stimuleren om de ontwikkeling door te maken die in dit bedrijfsplan wordt geschetst. Duurzame energie als streekproduct: een mooier doel aan de horizon kan energiestad Arnhem zich niet wensen. Daarom hoop ik van harte dat eenieder bereid is de Rijn en IJssel Energie Coöperatie als lid, klant, partner of participant te ondersteunen. Margreet van Gastel Wethouder Ruimte, Milieu en Grondzaken Gemeente Arnhem 5

6 6 INHOUD

7 Voorwoord Producten & diensten 32 Managementsamenvatting Informatie & voorlichting Projectbureau 42 1 Inleiding Kosten en inkomsten Waarom een energiecoöperatie voor Arnhem en omstreken? Conclusies Doelstelling bedrijfsplan 11 5 Energielevering 50 2 Context Rijn en IJssel Energie Coöperatie Herintrede energielevering door lokale partijen Regio Rijn en IJssel Samenwerking met partner Stakeholders Marktanalyse Regionale marktontwikkelingen Financiële analyse Reeds aanwezige initiatieven Regio Arnhem 16 6 Projectontwikkeling 54 3 Rijn en IJssel Energie Coöperatie Waardepropositie projectontwikkelingsbedrijf Doelstelling Activiteiten Missie, visie en waarden Afnemers van de diensten Coöperatie: toetreding en structuur Middelen en partners Coöperatie: organisatie en verhoudingen Inkomsten en kostenstructuur Energiediensten Energielevering 24 7 Duurzaamheidsfonds Projectontwikkeling Duurzaamheidsfonds 24 8 Financiële resultaten Kosten en opbrengsten coöperatieve ledenorganisatie 25 9 Planning 68 4 Energieservicepunt De KAS 4.1 Inleiding Bronnenlijst Marktonderzoek Drie pijlers, één doel 31 Bijlagen vanaf 74 7

8 MANAGEMENT SAMENVATTING 8

9 Waarom verschijnt dit bedrijfsplan? Het opstarten van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is de primaire bedoeling van dit bedrijfsplan. In mei 2012 is zij reeds formeel opgericht. Nu de koers van de coöperatie is uitgestippeld, kan de zoektocht naar financiering voor de beoogde activiteiten van start gaan. Tegelijkertijd kan de werving van leden, klanten, partners en participanten beginnen. Hoe meer mensen, bedrijven en organisaties zich bij de Rijn en IJssel Energie Coöperatie aansluiten, hoe daadkrachtiger zij wordt op weg naar een schone en betaalbare energievoorziening in Arnhem en omstreken. Wat is de Rijn en IJssel Energie Coöperatie? De Rijn en IJssel Energie Coöperatie is een initiatief dat burgers, bedrijven en instellingen uit de Rijn-en-IJssel-regio duurzame energie van lokale afkomst in het vooruitzicht stelt. De coöperatie profileert zich als een klantgerichte, samenwerkende en transparante organisatie. Zij biedt diensten en producten aan, levert duurzame energie en ontwikkelt opwekkingsprojecten. Dit houdt in dat de doelgroepen minder afhankelijk worden van grote energiebedrijven, die steeds hogere tarieven rekenen. Sterker nog: een eigen, lokale energievoorziening geeft de plaatselijke economie en werkgelegenheid een forse impuls. Wat wil de Rijn en IJssel Energie Coöperatie bereiken? De coöperatie wil energiebesparing en de productie van duurzame energie in de kop van de Rijn-en-IJssel-regio stimuleren en organiseren. De coöperatie ziet dat de transitie naar een schone, betaalbare en lokale energiehuishouding niet eenvoudig van de grond komt en wil een verschil maken op dit vlak. Het streven is al met al om van duurzame energie een streekproduct uit de Rijn-en-IJsselregio te maken. Wat gaat de Rijn en IJssel Energie Coöperatie doen? De coöperatie zelf verzamelt gegevens over klanten, hun wensen, behoeftes en houdingen ten aanzien van thema s als duurzaamheid en benut deze kennis als doeltreffende marketing- en salesorganisatie. In de praktijk wordt vanuit vier takken toegevoegde waarde geleverd: energieservicepunt De KAS ontzorgt burgers, bedrijven en instellingen in het realiseren van besparing en verduurzaming. De KAS is geen marktpartij, maar verbindt de vraag naar duurzame producten en diensten met het lokale aanbod; de energieleveringstak is het nutsbedrijf dat duurzame stroom en warmte levert aan klanten van de coöperatie; de projectontwikkelingsorganisatie richt zich op de grootschalige realisatie van energiebesparing en duurzame energie (windmolens, zonneparken, warmteprojecten et cetera); het duurzaamheidsfonds is de financiële onderlegger onder alle activiteiten die vanuit de drie andere takken wordt geleverd. Wat is hiervoor benodigd? Draagvlak en geld. Dit bedrijfsplan wijst uit dat coöperatie in het derde jaar zwarte cijfers schrijft. In jaar 1 wordt nog meer uitgegeven dan dat er binnenkomt; in jaar De coöperatie hoopt dat er opstartmiddelen beschikbaar komen om een vliegende start te kunnen maken. Budget om direct een vaste coördinator van De KAS aan te kunnen stellen, is in het bijzonder wenselijk omdat zo de kosten van extern personeel gedrukt kunnen worden. De coöperatie is daarnaast zeer gebaat bij projecten die zij kan ontwikkelen 9

10 HOOFDSTUK 01 INLEIDING 10

11 De Rijn en IJssel Energie Coöperatie is in mei 2012 formeel opgericht. De energiecoöperaties die de laatste jaren zijn ontstaan in ons land zijn nu eens burgerinitiatieven en dan weer organisaties die voortkomen uit de markt of politieke kringen. Voor de Rijn en IJssel Energie Coöperatie geldt dat zij zowel publieke als private wortels heeft. De gemeente Arnhem had begin 2012 Green Spread gevraagd een plan te maken dat de route tot en verrichtingen van een rendabel energieservicepunt duidt. Tegelijkertijd was vanuit de markt, door OutSmart en TK10, het idee voor een lokaal coöperatief nuts- en ontwikkelbedrijf uitgewerkt. Besloten is de synergie tussen beide initiatieven te zoeken en de plannen te vangen onder één paraplu. De Rijn en IJssel Energie Coöperatie omsluit daarom zowel een energieservicepunt als een leveringstak en een ontwikkelbedrijf. Deze drie takken kunnen los van elkaar worden beschouwd en vertegenwoordigen verschillende disciplines (zie hoofdstuk 3 t/m 6), maar vormen feitelijk wel een drie-eenheid. In dit bedrijfsplan wordt toegelicht hoe deze takken elkaar kunnen aanvullen en versnellen. 1.1 Waarom een energiecoöperatie voor Arnhem en omstreken? Stijgende energieprijzen, uitgeputte bronnen, klimaatverandering: in een samenleving die draait op fossiele brandstoffen nemen de maatschappelijke problemen steeds serieuzere vormen aan. Is er straks nog wel energie beschikbaar voor iedereen? Welke prijs wordt daarvoor betaald en aan wie? Wat is de invloed van de energiehuishouding op onze leefomgeving? Dat zijn vragen die aan de orde zijn en een zoektocht naar alternatieve bronnen rechtvaardigen; temeer omdat inwoners en bedrijven uit Arnhem en omstreken nu miljoenen betalen aan energiereuzen die niet zelden in buitenlandse handen zijn. Dit geld kan ook voor de regio behouden blijven wanneer er, dankzij duurzame energiebronnen, een lokale energievoorziening wordt vormgegeven. Deze duurzame energiebronnen kunnen onze behoefte aan elektriciteit en warmte op een schone, onuitputtelijke en betaalbare wijze invullen. De mogelijkheden van zonne-energie, windenergie, biomassa, warmtekoudeopslag, geothermie worden daarom steeds vaker omarmd. De noodzaak van de transitie naar een duurzame energiehuishouding wordt sterk onderkend in de regio Arnhem. Op beleidsniveau hebben diverse gemeenten zichzelf aan een doelstelling gecommitteerd: De gemeente Arnhem wil in de periode jaarlijks 3 procent energiebesparing realiseren en het aandeel duurzame energie in de totale energiemix met 7 procent laten groeien. De gemeente Rheden wil op lange termijn (2040) CO₂-neutraal zijn. De gemeente Renkum heeft het streven om op termijn een klimaatneutrale gemeente te zijn. Ondanks het beleid worden er te weinig projecten gerealiseerd die bijdragen aan het realiseren van de klimaatdoelstellingen. Versnelling is noodzakelijk. Gemeenten zijn dan ook op zoek naar alternatieve manieren om het beleid naar de praktijk te vertalen. In dat kader wordt hechtere samenwerking met marktpartijen gezocht. De komst van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie sluit hier naadloos op aan, maar voor het succes ervan dienen diverse knelpunten in acht te worden genomen. 11

12 Aandachtspunten Grootschaligheid en vermindering van regionale betrokkenheid Traditionele marktpartijen zijn nauwelijks geïnteresseerd in het lokaal opwekken van duurzame energie en richten hun aandacht voornamelijk op de Europese markt. Door de vele fusies en overnames van in eerste instantie regionaal opererende energiebedrijven en de terugtrekkende overheid is de lokale betrokkenheid sterk verminderd. De zeggenschap van lokale overheden is overgedragen aan Europese partijen zoals Vattenfall en RWE. De nieuwe aandeelhouders verlangen een hogere winstuitkering en richten zich op bewezen grootschalige elektriciteitsopwekking. Projecten met hogere risico s dienen een hoger financieel rendement te behalen dan andere. Hierdoor worden duurzame projecten veelal financieel onhaalbaar geacht. Gebrek aan kennis en regie Duurzame projecten vereisen voldoende kennis op zowel technisch als financieel en juridisch gebied. Veel lokale initiatieven stranden vanwege het gebrek aan inhoudelijke kennis en ervaring. Kennis over financiering is een vereiste, aangezien duurzame projecten over het algemeen een lange looptijd hebben. De aandacht en de kennis zijn versnipperd en er wordt onvoldoende schaalgrootte bereikt om grotere (groene) financieringsfondsen aan te boren. De energievoorziening bestaat uit een lange keten waarin verschillende publieke en private partijen een rol spelen. De keten van energieproductie, -transport en -distributie omvat naast technische veel financiële en juridische aspecten, die verschillen per activiteit. Om die reden wordt de Rijn en IJssel Energie Coöperatie in dit business plan geïntroduceerd als een organisatie met een projectontwikkelings-, leverings- en dienstentak. Faciliterende overheid De Nederlandse overheid heeft een uiterst ambivalent gezicht ten aanzien van de verduurzaming van de energievoorziening. De overheid voorziet niet in een krachtig beleid om de klimaatdoelstellingen te realiseren. De overheid kiest voor een stimuleringsbeleid waarmee de energiemarkt zelf stappen kan zetten. Lokale overheden, zoals de gemeente Arnhem, zijn doorgaans bereid marktpartijen organisatorisch te ondersteunen bij het verwezenlijken van deze ambities. Financiële middelen worden beperkt beschikbaar gesteld. Het uitgangspunt dat hierbij centraal staat, is dat duurzame projecten en initiatieven op de middellange termijn economisch zelfstandig moeten zijn. Gebrek aan lokaal draagvlak en lokale betrokkenheid De duurzame transitie begint met kleinschalige ontwikkelingen, de zogenaamde grassroots initiatives. Hierbij kan gedacht worden aan het realiseren van zonnepanelen op een schoolgebouw of energiebesparing bij woningen. Door de betrokkenheid van lokale bedrijven en inwoners te verhogen, is het mogelijk de noodzakelijk geachte versnelling aan te wakkeren; wanneer initiatieven op het vlak van duurzame energie de mogelijkheid tot burgerparticipatie bieden, wordt ook de massa verleid tot het maken van duurzame keuzes. In het algemeen willen steeds meer consumenten betrokken worden bij het ontwikkelingsproces van producten en diensten. Deze prosumenten willen actief deel uitmaken van de ontwikkeling en genereren van ideeën en hopen op een moment van fame. Daar zijn al diverse voorbeelden van waarneembaar; of het nu het product of de dienst zelf betreft, de verpakking of het meedenken ten aanzien van de campagne eromheen. Op dit vlak heeft het bedrijf, de leverancier of de retailer evenwel nog steeds de regie. Deze partijen hebben doorgaans de grootste invloed op de uitkomst van het product of de dienstverlening. 12

13 Tegelijkertijd ontwikkelen zich initiatieven waarbij de consument zelf de regie heeft en producten of diensten zowel voor als door de consumenten worden ontwikkeld. In plaats van de doelgroep te instrueren en te inspireren, is het zaak de consument te faciliteren en te adviseren op weg naar het gewenste resultaat. Een coöperatie die in samenwerking met leden, klanten en participanten een lokale energievoorziening wil optuigen, moet zich hier goed van bewust zijn. Energieprijsstijgingen Consumenten en bedrijven hebben de laatste jaren met flinke energieprijsstijgingen te maken gehad. De onderstaande CBS-grafiek laat zien dat de consumentenprijs voor elektriciteit in een periode van tien jaar meer dan verdubbeld is. Tarief kleinverbruik (exclusief BTW) Kiezen voor een lokale en duurzame energievoorziening impliceert dat er werk wordt gemaakt van een oplossing voor de stijging van de tarieven. De kostprijs van iedere kilowattuur staat immers voor een veel langere periode vast als er energie uit windmolens, zonnepanelen en duurzame varianten aan het systeem wordt toegevoerd. Deze kostprijs daalt bovendien hard. Doelstelling bedrijfsplan De voorgenoemde knelpunten schetsen een speelveld dat enerzijds verklaart waarom de samenleving vandaag de dag nog op fossiele bronnen draait. Anderzijds refereren ze aan het verlangen om de energiehuishouding anders in te richten, zodat een schone, betaalbare en betrouwbare energievoorziening kan worden gerealiseerd. De Rijn en IJssel Energie Coöperatie wil het vehikel zijn dat dit verschil kan maken in de geografische context van Arnhem en omstreken. Het oprichten en opstarten van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is de primaire bedoeling achter het onderliggende document. 250 In het bedrijfsplan wordt beschreven hoe de coöperatie de versnelling wil realiseren die benodigd is voor de totstandkoming van een duurzame / kwh energievoorziening. Daarbij wordt aangegeven hoe de afzonderlijke domeinen - de projectontwikkeling, energielevering en diensten - met elkaar samenhangen. Het opzetten van de gehele organisatie zal bij aanvang niet direct worden gerealiseerd. In eerste instantie worden de basale organisatieonderdelen opgezet. In een latere fase wordt de organisatie opgeschaald. In dit bedrijfsplan 100 staat beschreven hoe de energiecoöperatie zich in de komende periode wil ontwikkelen.de ontwikkelingssnelheid van de coöperatie hangt af van de middelen waarover de coöperatie beschikt. Een belangrijk doel van het onderliggende bedrijfsplan is het verkrijgen van draagvlak bij publieke en private partijen die willen samenwerken met de coöperatie. 13

14 HOOFDSTUK 02 CONTEXT RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE 14

15 2.1 In hoofdstuk 1 zijn de contouren geduid van het speelveld waarin de Rijn en IJssel Energie Coöperatie gaat werken aan haar verankering in de lokale energiemarkt. Op de achtergrond zijn er diverse trends en contextuele parameters herkenbaar die relevant zijn voor de strategie die de coöperatie kiest. Deze context wordt in dit hoofdstuk beschreven. Regio Rijn en IJssel Het ontwikkelen en vermarkten van een streekproduct vraagt om een heldere definitie van het afzetgebied, oftewel de doelgroep. Feitelijk kan ieder huishouden, bedrijf of organisatie gebruikmaken van de energiediensten die de Rijn en IJssel Energie Coöperatie levert. De naam van de energiecoöperatie verraadt reeds dat het hier gaat om het stroomgebied van de rivieren Rijn en IJssel, en dan vooral om het gebied rond Arnhem, het punt waar de Rijn zich splitst in de Neder-Rijn en de IJssel. In de directe omgeving van Arnhem bestaat nog geen soortgelijke organisatie. De geografische scope van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie wordt dan ook mede bepaald door het focusgebied van de reeds bestaande initiatieven. In de onderstaande figuur staat deze scope in het oranje weergegeven. De grenzen van alle gebieden zijn indicatief afgebeeld en in de praktijk uiteraard veel flexibeler. Het is evenwel een feit dat de kern van het Rijn-en-IJssel-gebied bestaat uit de gemeenten Arnhem, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Westervoort en Zevenaar. Ook energievragers uit de gemeenten Doesburg en Rijnwaarden behoren tot de doelgroep, maar zij zijn in het omliggende gebied gesitueerd. Samengevat gaat het om een gebied van ongeveer tien kilometer rondom Arnhem. De kracht van een lokaal georiënteerde coöperatie zit in het feit dat zij zich nauw verbonden voelt met haar doelgroep en niet buiten haar eigen geografische kaders treedt. In de provincie Gelderland zijn de afgelopen periode diverse initiatieven ontloken die zich inzetten voor de productie en afzet van duurzame energie in de eigen regio. Lochem Energie, de Achterhoekse Groene Energiemaatschappij (AGEM), Vallei Energie, DeA en de Zutphense EnergieTransitie (ZET) zijn hier voorbeelden van. 15

16 2.2 Stakeholders Inwoners In het focusgebied van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie bevinden zich inwoners, verdeeld over huishoudens, zoals blijkt uit de onderstaande CBS-tabel met daarin data uit Gemeente Plaatsen Inwoners (aantal) Huishoudens (aantal) Bedrijven (aantal) Energiekosten huishoudens (milj. euro) Arnhem Arnhem ,1 Duiven Duiven ,4 Lingewaard Huissen, Bemmel, Gendt ,8 Renkum Renkum, Oosterbeek, Wolfheze ,4 Rheden Rheden, Dieren, Velp ,5 Rozendaal Rozendaal, Imbosch, Terlet ,0 (zie hoofdstuk 3) is - bedrijven buiten beschouwing gelaten - wel gelijk aan het aantal inwoners. Uit de tabel blijkt daarnaast dat de huishoudens uit het focusgebied samen jaarlijks 376,8 miljoen betalen aan energiebedrijven, uitgaande van de aanname dat een gemiddeld gezin ieder jaar voor 1.600,- aan energie verbruikt. Nu worden deze gelden nog vaak geïncasseerd door de grote energiereuzen die niet zelden in buitenlandse handen zijn. De Rijn en IJssel Energie Coöperatie ziet dat dit anders kan en maakt zich er sterk voor dat deze enorme bedragen voor de eigen regio behouden blijven, onder meer door het geld terug te laten vloeien in lokale opwekkingsprojecten wat duurzame energie betreft. Westervoort Westervoort ,3 Zevenaar Zevenaar, Giesbeek ,8 Totaal kerngebied ,2 Doesburg Doesburg ,2 Overbetuwe Heteren, Zetten, Driel, Elst ,2 Rijnwaarden Lobith, Pannerden ,3 Totaal omliggend gebied ,8 Totaal ,8 Het geld dat inwoners nu nog betalen aan grote energiebedrijven die soms zelfs in eigendom van buitenlandse partijen zijn, kan dankzij de coöperatie terugvloeien in de eigen regio. De energiecoöperatie kan de lokale economie zodoende van een stimulans voorzien, ook omdat er op dit niveau werkgelegenheid ontstaat. Vanuit het perspectief van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is juist het aantal huishoudens interessant, omdat één huishouden doorgaans één energieaansluiting heeft en dus één potentiële klant van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is. Het potentieel aan leden en participanten Bedrijfsleven Ook het bedrijfsleven in Arnhem en omstreken maakt deel uit van de doelgroep van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie. Uit de tabel aan de linkerzijde van deze pagina valt op te maken dat er nog eens potentiële klanten voor de coöperatie zijn wanneer het vizier ook op het bedrijfsleven wordt gericht. De energiebehoefte van een bedrijf is, gemiddeld gesproken, vele malen groter dan de energiebehoefte van een huishouden. Dat maakt deze subdoelgroep extra interessant voor de Rijn en IJssel Energie Coöperatie, temeer omdat via een bedrijf ook de mensen achter de organisatie kunnen worden bereikt. Tevens is er de mogelijkheid voor bedrijven om zich als samenwerkingspartner aan de coöperatie te verbinden. Vanuit die hoedanigheid kunnen bijvoorbeeld gezamenlijk acties, producten of marketingactiviteiten worden vormgegeven, terwijl de coöperatie ook voor de gunning van opdrachten bij deze partner kan aankloppen. 16

17 Bedrijven kunnen tot slot ook aanbieder worden van een product of dienst die (mede) via de coöperatie wordt vermarkt; zie paragraaf 4.2. Al met al kunnen bedrijven op de volgende manieren verbonden zijn aan de coöperatie: als klant; als samenwerkingspartner; als aanbiedende partij. Onderwijsinstellingen De Rijn en IJssel Energie Coöperatie streeft naar een hechte samenwerking met de onderwijsinstellingen in haar focusgebied. Zowel op middelbaar als hoger onderwijsniveau wordt een samenwerking als zeer wenselijk en versterkend beschouwd. De Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) heeft zich duidelijk uitgesproken voor een duurzame economie. In samenwerking met de hogeschool zullen studenten direct in aanraking kunnen komen met projecten die zich richten op duurzaamheid. Gemeenten Gemeenten zijn zeer belangrijke stakeholders voor de coöperatie. Vanuit haar publieke rol kan een gemeente de coöperatie goed ondersteunen door het verschaffen van de waardevolle ingangen. Daarnaast kan de coöperatie een operationele rol op zich nemen bij het verwezenlijken van het beleid van een gemeente: activiteiten die de overheid wenst te ondernemen, kunnen door de coöperatie ten uitvoer worden gebracht. Ook kunnen de communicatiekanalen van gemeenten worden benut bij het uitdragen van actualiteiten en informatie omtrent energiebesparing en duurzame energie. De Rijn en IJssel Energie Coöperatie mikt op succesvolle samenwerking met de volgende gemeenten: Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rijnwaarden, Westervoort en Zevenaar. Het ROC Rijn IJssel kan evengoed optreden als klant of samenwerkingspartner van de coöperatie en staat hier net als de HAN voor open; zie bijlage 1. Naast de HAN en het ROC zijn er nog diverse andere onderwijsinstellingen met wie de Rijn en IJssel Energie Coöperatie hoopt te kunnen samenwerken. Dit zijn: ArtEZ, HBO Nederland, ROC A12 en de Arnhem International School. 17

18 2.3 Regionale marktontwikkelingen 2.4 Opschaling traditionele energiebedrijven Arnhem heeft van oudsher veel economische activiteit gekend in de energiesector. Bedrijven als Nuon, Essent, KEMA en TenneT bepalen het beleid vanuit Arnhem. Door de opschaling van deze bedrijven (Nuon is eigendom van het Zweedse Vattenfall; Essent van het Duitse RWE) zijn de hoofdkantoren de afgelopen jaren verhuisd naar andere steden. De werkgelegenheid in Arnhem is daardoor aanzienlijk afgenomen, zoals ook blijkt uit de grafiek hieronder. Aantal banen Ontwikkeling banen energievoorziening regio Arnhem Reeds aanwezige initiatieven Regio Arnhem Binnen de regio Arnhem zijn er reeds meerdere bedrijven en organisaties die zich bezighouden met de verduurzaming van de energievoorziening. Het daadwerkelijk leveren van duurzame energie wordt anno 2012 alleen opgepakt door landelijke spelers als Greenchoice en Eneco. Het lokaal aanbieden van duurzame producten en diensten wordt wel reeds opgepakt door een aantal partijen. De Groene Vos Stichting Kom op voor een duurzame wijk / De Groene Vos is een duidelijk voorbeeld hiervan. Deze Arnhemse organisatie heeft als missie om op lokaal niveau en op een professionele wijze bij te dragen aan duurzame ontwikkeling. Zij wil mensen en organisaties motiveren en inspireren tot een duurzame levensstijl. Tot op heden is dat onder meer tot uiting gekomen in wijkgerichte energiebesparingscampagnes en een fysiek punt voor de verkoop van allerhande duurzame producten. De Groene Vos heeft de ambitie om een bedrijfsmatige groei te realiseren en haar takenpakket te verbreden: in de toekomst wil zij onder meer adviezen geven, educatie verzorgen, flexwerkplekken aanbieden, vervoersmiddelen verhuren et cetera. Duurzaamheid staat bij al deze activiteiten centraal en de plannen met betrekking tot het energieservicepunt van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie (zie hoofdstuk 4) wordt logischerwijs met veel interesse gevolgd. 18

19 Het Groene Hert Het Groene Hert is een soortgelijk voorbeeld. Het Groene Hert is fysiek gesitueerd in Nijmegen, maar richt zich op toenemende mate op gebieden buiten haar thuisstad, waaronder Arnhem en omgeving, hoewel een oriënterend gesprek met de Rijn en IJssel Energie Coöperatie tot op heden niet heeft geleid tot follow-up vanuit Nijmeegse zijde. Het Groene Hert profileert zich evenwel als zenuwcentrum op het gebied van duurzaamheid waarbinnen activiteiten plaatsvinden voor consumenten en bedrijven. Advies, informatie, hulp, producten, werkplekken: dat kunnen consumenten vinden op de locatie in Nijmegen. Bedrijven kunnen hier hun duurzame producten en/of diensten promoten. Gemeente Arnhem Duurzaamheid dient het publieke belang en daarom wil de gemeente Arnhem haar inwoners en het bedrijfsleven stimuleren als het gaat om het leveren van een bijdrage aan de duurzame transitie. De gemeente Arnhem kenmerkt zich in het algemeen als een creatieve en groene gemeente. Creatief op het gebied van educatie, cultuur en ondernemerschap. Groen in de vorm van natuur en parken in en om de stad, maar ook in de vorm van duurzaamheid. Met al meer dan zestig jaar elektrische stadsbussen, de thuishaven van vele energiebedrijven, het convenant Energie made in [Arnhem] et cetera. De gemeente faciliteert, adviseert en coacht. Het bedrijfsleven en de burgers bundelen krachten. Ondernemers en inwoners worden aangesproken op hun verantwoordelijkheden en voelen zich ook verantwoordelijk. Ze zijn betrokken bij het ontwikkelen en tot stand komen van diverse duurzaamheidstrajecten en kunnen het kloppende hart van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie vormen. 19

20 HOOFDSTUK 03 RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE 20

21 3.1 De Rijn en IJssel Energie Coöperatie, de organisatie die centraal staat in dit bedrijfsplan, heeft het streven om de energietransitie in Arnhem en omstreken te versnellen en een positief verschil te maken als het gaat om de lokale economie en werkgelegenheid in het bijzonder. De aanleiding tot en context van de coöperatie zijn geschetst, maar wat is en doet de coöperatie exact? Die vragen staat centraal in dit hoofdstuk. Doelstelling De Rijn en IJssel Energie Coöperatie wil een actieve bijdrage leveren aan de verduurzaming van de energievoorziening in en rond Arnhem. Zij wil de barrières die momenteel belemmerend werken opheffen en zodoende versnelling realiseren in de energietransitie. De belangrijkste doelstelling van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie luidt dan ook: het zowel stimuleren als organiseren van energiebesparing en de productie van duurzame energie in de Rijn-en-IJssel-regio. Dit doel wordt op diverse manieren nagestreefd. Zo zal de coöperatie zich gaan toeleggen op: het ontwikkelen, realiseren en exploiteren van (lokale) duurzame energieprojecten; het geven van voorlichting over de lokale opwekking en het gebruik van duurzame energie; het in- en verkopen van duurzame energie; het realiseren van samenwerking met derden die soortgelijke doelstellingen hebben; het stimuleren van energiebesparing; het verbinden van de vraag naar en het lokale aanbod van duurzame producten en diensten; het bevorderen van het bewustzijn wat duurzaamheid betreft en van de sociale samenhang inzake de voorgenoemde onderwerpen. 3.2 Missie, visie en waarden Missie Het leveren van groene energie uit de productie van duurzame bronnen in de Rijn-en-IJssel-regio en het stimuleren en organiseren van energiebesparing bij huishoudens en bedrijven. Visie De Rijn en IJssel Energie Coöperatie ziet dat de transitie naar een schone en betaalbare energiehuishouding maar moeilijk van de grond komt. Ondertussen blijven inwoners en bedrijven uit de regio jaarlijks miljoenen voor hun stroom en gas betalen aan grote energiebedrijven die deels andere belangen hebben dan inwoners of ondernemers uit Arnhem en omstreken. Door op lokaal niveau samen een duurzame energievoorziening te ontwikkelen, kunnen deze energiegelden voor de eigen regio behouden blijven. De Rijn en IJssel Energiecoöperatie wil aan de wieg staan van deze lokale, schone en betaalbare energiehuishouding. Dat begint met energiebesparing en gaat verder met het opwekken van duurzame energie. De coöperatie wil van duurzame energie een streekproduct uit de Rijn-en-IJssel-regio maken. Het streven is om duurzame stroom en gas te leveren aan zoveel mogelijk huishoudens in de thuisregio. Tegelijkertijd wil de coöperatie het lokale bedrijfsleven verleiden tot de keuze voor duurzame energie van eigen bodem. Coöperatieve samenwerking is daarbij het uitgangspunt: de coöperatie verbindt de lokale vraag naar energiebesparing en duurzame energie met het lokale aanbod van duurzame oplossingen. 21

22 LEDENRAAD RAAD VAN ADVIES RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE SERVICEPUNT DE KAS ENERGIELEVERING PROJECTONTWIKKELING PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU PARTICU- LIEREN BEDRIJVEN VERENI- GINGEN ETC. ZON WIND WARMTE FINANCIERING DUURZAAMHEIDSFONDS PROVINCIE GELDERLAND GEMEENTE ARNHEM BANKEN/ DERDEN 22

23 3.3 Waarden De Rijn en IJssel Energie Coöperatie is een klantgericht, samenwerkend en transparant energiebedrijf waar zowel huishoudens als bedrijven terechtkunnen voor lokaal geproduceerde energie en voor diensten en producten op het gebied van schoner en efficiënter energiegebruik. Less is more voor de coöperatie. Zij helpt klanten desgewenst bij het verbruiken van zo min mogelijk energie door te besparen of zelf energie op te wekken. Ook binnen de eigen bedrijfsvoering staan efficiëntie, de inzet van lokale leveranciers en duurzaamheid hoog in het vaandel. Coöperatie: toetreding en structuur De Rijn en IJssel Energie Coöperatie is een als coöperatie opgerichte vereniging. Zowel natuurlijke personen (vanaf 18 jaar) als rechtspersonen kunnen lid worden van de coöperatie. Anders gezegd: zowel inwoners als bedrijven kunnen een lidmaatschap bemachtigen. De coöperatieve inslag is gekozen gezien de mogelijkheid om als lid ervan zeggenschap uit te oefenen over de samenstelling van het bestuur en de wijze waarop winsten benut worden, via de ledenraad. Bedrijven en inwoners krijgen dus de kans het heft in eigen hand te nemen. Het lidmaatschap van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie levert via de algemene ledenvergadering (ALV) zeggenschap en eigenaarschap op. Daarnaast worden ledenbijeenkomsten voor en door leden van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie georganiseerd. Bovendien krijgen leden via een nieuwsbrief en website informatie over lopende projecten en initiatieven. Een lid betaalt jaarlijks contributie, waarvan de hoogte wordt vastgesteld door de ledenvergadering. Op dit moment is de prijs van het lidmaatschap 45,- voor particulieren en 150,- voor bedrijven. In samenwerking met servicepunt De KAS (zie hoofdstuk 4) wordt bepaald welke voordelen leden krijgen ten aanzien van een aantal producten en diensten. Eenieder kan naast lid ook klant, partner of participant van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie worden. Klanten zijn degenen die de elektriciteit, warmte en/of gas afnemen en hiervoor een marktconforme prijs betalen, of degenen die een product of dienst vanuit het servicepunt De KAS aanschaffen. Participanten brengen middelen in voor projecten in de ontwikkelingstak. De participatie kan bestaan uit risicodragend kapitaal, maar bijvoorbeeld ook uit een percentage van de omzet van het project in kwestie. Partners zijn ten slotte rechtspersonen die een al dan niet materiële bijdrage aan de coöperatie leveren en daartoe een partnershipovereenkomst tekenen, losstaand van afzonderlijke projecten. De verdeling tussen leden, klanten, partners en participanten verraadt dat de doelstellingen van de coöperatie in de praktijk op diverse manieren worden nagestreefd: via een servicepunt, een leveringstak en een organisatie die zich toelegt op projectontwikkeling. Deze onderverdeling staat in de figuur hiernaast weergegeven. Het Duurzaamheidsfonds (zie H7) is overal de financiële onderlegger. 23

24 3.4 Coöperatie: organisatie en verhoudingen Het meest bijzondere element van de organisatie is dat zij een coöperatie met leden is die allen actief betrokken zijn bij duurzame-energie-initiatieven. Dit levert zelforganisatie van gelijkdenkenden op, evenals gezamenlijke inkoopkracht en de status van een aantrekkelijke doelgroep voor leveranciers. De drie takken binnen de coöperatie fungeren via geavanceerde CMS- en CRM-systemen als communicerende vaten binnen het geheel van de energiecoöperatie. De toegevoegde waarde van de energiecoöperatie ligt niet alleen in het lokaal produceren en leveren van duurzame energie, maar evenzeer in het verzamelen van data over de doelgroepen (consumenten en bedrijven). De verworven kennis van klanten, hun wensen, behoeftes en houdingen ten aanzien van thema s als duurzaamheid kan worden ingezet via een doeltreffende marketing- en salesorganisatie. De vraag- én aanbodzijde kunnen hier hun voordeel mee doen. Ook op een andere wijze staan de diensten-, leverings- en ontwikkeltak van de coöperatie met elkaar in verbinding, aangezien ze elkaars succes mogelijk maken: een servicepunt dat burgers ontzorgt en de deskundige hulp is op weg naar duurzaamheid, kweekt goodwill bij mensen om zich bij de coöperatie aan te sluiten; een leveringstak die veel klanten van duurzame energie voorziet, genereert inkomsten die ten behoeve van de projectontwikkeling kunnen worden ingezet; een project dat door de coöperatie wordt ontwikkeld, komt eenvoudiger van de grond op het moment dat de afzet van energie reeds gewaarborgd is via de leveringstak. de winsten die vanuit de leverings- en projectontwikkelingstak worden gerealiseerd, kunnen worden ingezet om de onrendabele top van activiteiten uit het servicepunt te dekken. In dit bedrijfsplan worden voor de individuele diensten-, leverings- en ontwikkelingstak de cijfers met betrekking tot inkomsten en uitgaven op een rij gezet. De in deze paragraaf toegelichte samenhang tussen de onderdelen van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie blijkt daardoor ook uit getallen; zie hiervoor hoofdstuk 4, 5 en 6. Bij aanvang wordt de toegelichte organisatie niet in zijn geheel gerealiseerd: in eerste instantie worden de basale organisatieonderdelen opgezet. In een latere fase wordt de organisatie opgeschaald. In het vervolg van dit bedrijfsplan staat beschreven hoe de energiecoöperatie zich in de komende periode exact wil ontwikkelen. Daarbij geldt: de ontwikkelingssnelheid van de coöperatie hangt nauw samen met de beschikbare middelen. Een belangrijk doel van het onderhavige bedrijfsplan is het verkrijgen van draagvlak van publieke en private partijen die willen samenwerken met de coöperatie. De organisatie van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie wordt ten slotte gekenmerkt door een raad van advies, in het kader van de wens om voor leden, klanten en participanten een transparante organisatie te zijn; deze raad zorgt voor de toetsing en algemene advisering ten aanzien van het beleid. Een financieel een juridisch correcte bedrijfsvoering is het voorziene resultaat. De raad bestaat uit maximaal drie personen die zich duidelijk verbonden voelen met de doelstellingen van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie. 24

25 Ontwikkeling ledenaantal LEDEN RAAD VAN ADVIES LID LID LID LID LEDENRAAD RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE Aantal leden Ontwikkeling ledenaantal De inwoners, bedrijven en instellingen die lid zijn van Rijn en IJssel, vormen samen de coöperatie. In eerste instantie verwacht de coöperatie vooral de donkergroene doelgroep voor zich te kunnen winnen, waarmee de mensen en organisaties worden bedoeld die zich uit overtuiging nauw verbonden voelen met het thema duurzaamheid. De crux ligt juist in het vinden en binden van de lichtgroene doelgroep, waarmee de grote groep wordt bedoeld die weliswaar openstaat voor duurzame handelingen, maar zich niet intrinsiek betrokken voelt bij de transitie naar een duurzame energiehuishouding. Het ledenbestand zal bestaan uit diverse categorieën: er wordt onderscheid gemaakt tussen particulieren, bedrijven en maatschappelijke instellingen. In de grafiek hierboven is aangegeven wat de verwachting is van de ledenontwikkeling. Na een periode van vijf jaar verwacht de coöperatie 750 particuliere leden in haar portfolio te hebben en 60 bedrijven aan zich te hebben verbonden. Implicaties hiervan voor de inkomsten van de coöperatie blijken uit bijlage 2. 25

26 3.5 Energiediensten Het energieservicepunt De KAS wordt een ontmoetingsplek van vraag en aanbod qua diensten en producten op het gebied van energiebesparing en kleinschalige lokale opwek. Vanuit een aantrekkelijke fysieke locatie op een zichtbare plek in Arnhem wordt informatie, advies en ondersteuning geboden, worden acties en campagnes georganiseerd en integrale productdienst-financieringscombinaties aangeboden. In hoofdstuk 4 staan de precieze plannen omschreven. Daaraan is een indicatie van de kosten en opbrengsten toegevoegd. Tevens is omschreven hoe het servicepunt zich verwacht te ontwikkelen. De KAS zal beginnen als een kleinschalige organisatie. De ontwikkelingssnelheid hangt met name af van de financiële middelen die ter beschikking komen. 3.6 Energielevering De coöperatie gaat energie leveren aan huishoudens en bedrijven. Op die wijze verbindt zij de lokale vraag naar (duurzame) energie met het aanbod. In hoofdstuk 5 staat beschreven welke activiteiten precies worden uitgevoerd en op welke manier dit gebeurt. Hier staat eveneens een overzicht van de voorziene kosten en opbrengsten van de leveringstak. 3.7 Projectontwikkeling Het grootste verschil met betrekking tot de verduurzaming van de Rijn-en-IJsselregio wordt gemaakt vanuit de projectontwikkelingstak. Vanuit deze organisatie wordt gewerkt aan de totstandkoming van bijvoorbeeld windmolens, zonneparken, biomassacentrales en dergelijke. De realisatie van deze projecten wordt in principe aan de markt overgelaten, maar vanuit de coöperatie kan de benodigde ondersteuning worden geboden, bijvoorbeeld als het gaat om het structureren van business cases en het verkrijgen van financiering middels methodieken als crowdfunding. Indien gewenst kan de coöperatie besluiten het project in opdracht van initiatiefnemers te ontwikkelen. In hoofdstuk 6 worden de plannen nader toegelicht. 3.8 Duurzaamheidsfonds Voor projecten die te maken hebben met duurzaamheid of energiebesparing vormt de financiering doorgaans de grootste drempel. Welke risico s zijn er en hoe kunnen deze het beste worden beheerst? Dat zijn voorbeelden van vragen die te allen tijde aan de orde zijn. Het Duurzaamheidsfonds is het fundament onder de gehele coöperatie, zoals ook blijkt uit de figuur op pagina 15. Bij het realiseren van duurzame projecten vormt de financiering de grondslag van de drie takken; acties en campagnes die vanuit het energieservicepunt worden geïnitieerd, kunnen alleen worden gerealiseerd als hier voldoende financiering voor beschikbaar is. Datzelfde geldt voor de zon-, wind- en warmteprojecten die uit de projecttak voortvloeien. In voorbereiding van het bedrijfsplan is dan ook gekeken hoe de coöperatie financiële middelen naar zich kan toe trekken. Op basis van revolverende middelen (bedragen die worden geleend en dus worden terugbetaald) kan de coöperatie kleinschalige projecten ondersteuning bieden. De coöperatie is momenteel in overleg met de provincie en de gemeente welke mogelijkheden er zijn. 26

27 3.9 Kosten en opbrengsten coöperatieve ledenorganisatie Aan het runnen van een coöperatieve ledenorganisatie zijn zowel kosten als opbrengsten verbonden. Bij het vaststellen van de inkomsten is gekeken naar de ledenontwikkeling zoals geprojecteerd in paragraaf 3.4. Tevens is uitgegaan van een zekere sponsorbijdrage. De kosten zijn terug te leiden op de vrijwilligersvergoeding voor bestuursleden en de leden van de Raad van Advies, de organisatie van ledenbijeenkomsten en aanvullende uitgaven die per lid gemaakt dienen te worden. De grafiek hiernaast laat zien hoe de genoemde inkomsten en uitgaven zich tot elkaar verhouden. In bijlage 2 is een nadere specificatie te vinden van alle kosten en opbrengsten die horen bij de coöperatieve ledenorganisatie. Ontwikkeling inkomsten en uitgaven coöperatieve ledenorganisatie Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 27

28 HOOFDSTUK 04 ENERGIE SERVICE PUNT DE KAS 28

29 Het energieservicepunt of De KAS is één van de drie pijlers onder de totale Rijn en IJssel Energie Coöperatie. De KAS kenmerkt zich door een onafhankelijke, laagdrempelige, herkenbare, eigentijdse en professionele organisatie die zich richt op het lokaal ondersteunen van het proces van de energietransitie. In dit hoofdstuk volgt de nadere conceptuele uitwerking van De KAS. Het doel daarbij is de realisatie van een op de middellange en lange termijn levensvatbaar energieservicepunt met een eigen fysieke locatie waarin de volgende uitgangspunten centraal staan: lokaal en duurzaam; energie van en voor Arnhem; impuls voor lokale economie en werkgelegenheid; geen marktpartij worden, maar een ontmoetingspunt van vraag en aanbod. 4.1 Inleiding De KAS heeft als primaire doelstelling het ontzorgen van burgers, bedrijven en instellingen in het realiseren van concrete besparing en verduurzaming. Dit servicepunt wil herkenbaar en toegankelijk zijn, zodat het snel in de mental map van de doelgroep verankerd raakt. De gemeente heeft aangegeven het servicepunt bij aanvang te willen ondersteunen, maar uiteindelijk moet De KAS zelfstandig blijven bestaan. Om dit te bewerkstelligen, is het zaak een verdienmodel te creëren dat de continuïteit van het servicepunt garandeert. Voor enkele specifieke activiteiten die onder de vlag van De KAS worden uitgevoerd, kan gelden dat er externe financiering nodig is. LEDENRAAD RAAD VAN ADVIES Biomassa RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE SERVICEPUNT DE KAS ENERGIELEVERING PROJECTONTWIKKELING Verduurzaming Woningen PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU PARTICU- LIEREN BEDRIJVEN VERENI- GINGEN ETC. ZON WIND WARMTE Smart Grid PROVINCIE GELDERLAND FINANCIERING DUURZAAMHEIDSFONDS GEMEENTE ARNHEM BANKEN/ DERDEN Warmte Zon-PV Verduurzaming Bedrijventerrein 29

30 De KAS wil, zoals de afbeelding op de vorige pagina duidelijk maakt, een katalysator zijn die de regionale vraag naar en het aanbod van duurzameenergie-oplossingen met elkaar verbindt. De KAS biedt een platform aan bedrijven én initiatieven die ontstaan vanuit de gemeente, de stadsregio, de provincie et cetera. De KAS zal zich niet positioneren als een marktpartij, maar in samenwerking met andere (aanbiedende) bedrijven trachten de markt te mobiliseren. De KAS zal zich derhalve hoofdzakelijk richten op de marketing en sales van producten en diensten. Bedrijven kunnen bij De KAS niet terecht voor kale vierkante meters, maar voor ruimte in het jasje van De KAS, met een gevoel erbij, met een stempel erop. De KAS neemt zodoende de acquisitie voor lokale aanbieders van duurzame producten en diensten deels op zich. 4.2 eraan verbonden zijn en, daarna, welke geldstromen ermee gemoeid zijn. Hieraan gaat een marktonderzoek vooraf. Marktonderzoek Particulieren, bedrijven en maatschappelijke instellingen vormen samen de Rijn en IJssel Energie Coöperatie en nemen daarbij de rol van lid en/of klant en/of participant aan. Het energieservicepunt De KAS richt zich in eerste instantie op het realiseren van besparing en verduurzaming bij particuliere consumenten (B2C) en in tweede instantie op dezelfde resultaten binnen het lokale bedrijfsleven. Daartoe brengt zij het mogelijke aanbod van lokale partijen voor het voetlicht. SERVICEPUNT DE KAS Uit deze paragraaf blijkt welke kennis met betrekking tot de lokale vraag (particuliere consumenten) en het lokale aanbod (bedrijven) reeds voorhanden is, zodat doeltreffende productdienstcombinaties, informatie- en PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU voorlichtingsactiviteiten en projecten kunnen worden ontwikkeld. Vooraf is duidelijk dat De KAS zich richt op de lichtgroene inwoners uit de regio. De lichtgroenen betreffen de inwoners die latent geïnteresseerd zijn in het WEBSHOP SHOP- IN- SHOP SERVICE-IN- EEN-DOOS FYSIEK (EN DIGITAAL) LOKET EVENE- MENTEN PROJECTEN onderwerp. Hiermee wordt een grote doelgroep aangesproken en dat biedt de meeste kansen als het gaat om het realiseren van een levensvatbaar energieservicepunt. KENNIS- CENTRUM De KAS ontplooit haar activiteiten via drie suborganisaties: Producten & diensten, Informatie & voorlichting en het Projectbureau. In dit hoofdstuk wordt per suborganisatie aangegeven welke rol zij vervult, welke concepten Particuliere consumenten Een onderzoek dat in 2011 is uitgevoerd door de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (SEV) heeft verschillende conclusies opgeleverd die relevant zijn voor het bepalen van een geschikte koers voor De KAS. Meer dan 50% van de huishoudens overweegt te investeren in duurzame maatregelen in huis. 30

31 Voor 76% van deze groep vormt de hoge voorinvestering de voornaamste drempel om daadwerkelijk tot verduurzaming over te gaan. Het gebrek aan onafhankelijke, juiste en eenvoudig toegankelijke informatie is een andere belangrijke reden waarom veel huishoudens duurzame maatregelen nog achterwege laten. Zij laten zich bij voorkeur informeren door een onafhankelijke en betrouwbare partij. Een substantiële groep respondenten geeft de voorkeur aan volledige ontzorgtrajecten als het gaat om de implementatie van duurzame maatregelen. Een groep van gelijke omvang houdt liever zelf de regie. Er is ook een middengroep van gelijke grootte die deels op weg wil worden geholpen en deels zelf keuzes wil maken als het gaat om verduurzaming. Mensen met hogere inkomens zijn meer bereid werk te maken van duurzaamheid en zien een investering vaak als een bijdrage aan het klimaat. Mensen met lagere inkomens investeren in duurzaamheid om de vaste energiekosten te reduceren. Zij wensen een korte terugverdientijd (<5 jaar). Jongeren letten meer op het kostenaspect, terwijl ouderen meer begaan zijn bij verduurzaming vanuit groene motieven. Deze conclusies verantwoorden de splitsing binnen De KAS tussen de drie genoemde aandachtsgebieden: Producten & diensten (voor de daadwerkelijke realisatie van besparing en verduurzaming), Informatie & voorlichting (voor het verspreiden van ongekleurde en juiste informatie ten aanzien van besparing en verduurzaming) en het Projectbureau (voor het organiseren van evenementen en acties in het kader van bovengenoemde doelstellingen). De inhoud van de concepten die vanuit de drie pijlers worden vormgegeven dient vanzelfsprekend te worden afgestemd op de kennis die het SEV-onderzoek heeft opgeleverd. Rekening houden met verschillen is hierbij een belangrijk uitgangspunt. Het gaat dan om verschillen in leeftijd, opleidingsniveau en inkomen waarvan de contouren reeds duidelijk worden uit onderstaande figuren. Leeftijd bevolking Arnhem (2012) Jaarlijks inkomen Arnhemmers (2010) Opleidingsniveau Arnhemmers (2011) Jonger dan 10 jaar 10 tot 20 jaar 20 tot 30 jaar 30 tot 40 jaar 40 tot 50 jaar 50 tot 60 jaar 60 tot 70 jaar 70 tot 80 jaar 80 tot 90 jaar Ouder dan 90 jaar Tot euro Tot tot euro euro tot tot euro euro tot tot euro euro tot tot euro euro tot euro of meer euro euro of meer VMBO, MBO1, MAVO, Onderbouw VMBO, HAVE, VWO, MBO1, MBO MAVO, Onderbouw HAVE, HBO, WO VWO, Bachelor MBO HBO, WO Master, WO Bachelor Doctor WO Master, Doctor 31

32 Bedrijven Bedrijven fungeren binnen De KAS hoofdzakelijk als aanbiedende partijen van duurzame producten, diensten of combinaties van producten en diensten en bijbehorende financieringsoplossingen; het is niet de bedoeling dat De KAS met eigen middelen zelf de rol van aanbiedende partij op zich neemt. Een ronde langs lokale organisaties heeft diverse aanknopingspunten opgeleverd voor het samenstellen van een pool bedrijven en organisaties die binnen De KAS aan de aanbodzijde een rol van betekenis kunnen spelen; zie daarvoor de opsomming hieronder. In paragraaf 4.3 tot en met paragraaf 4.6 staat beschreven hoe en vanuit welke pijler onder De KAS de input van deze bedrijven en organisaties zijn weg naar de doelgroep kan vinden. Woningcorporatie Portaal legt zich onder meer toe op de uitrol van het 3D-concept (Design, Duurzaamheid en Delicatessen) in het gebied rond de Ir. J.P. Van Muijlwijkstraat en de Hommelseweg. De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) kan studenten en kennis inbrengen waarmee werk kan worden verzet op het gebied van smartgrids, productontwikkeling/design, commerciële economie, facilitaire dienstverlening et cetera. De maatschappelijke onderneming 2Switch is desgewenst bereid laagdrempelige energiescans en de uitvoering van energiebesparende maatregelen op zich te nemen. Ook staat zij open voor het bemannen van het informatieloket (zie paragraaf 4.4). Stichting Kom op voor een duurzame wijk / De Groene Vos runt al enige jaren een publiek gesteunde duurzaamheidswinkel en projectbureau van waaruit wijkgerichte acties en campagnes worden geïnitieerd. Het Groene Hert is een partij die duurzaamheid vanuit Nijmegen vermarkt via een winkel, een adviesbalie en een projectenorganisatie. Het Groene Hert heeft de ambitie om haar dienstverlening geografisch op te schalen. Het Rijn IJssel College kan studenten (stagiaires) inbrengen die kunnen helpen met het uitvoeren van technische werkzaamheden en ICT-klussen, mits zij geen eindverantwoordelijkheid hoeven te dragen. Voor de invulling van retailactiviteiten liggen mogelijkheden bij de VOSZ Onderhoudswinkel, de ecologische woonwinkel Atrium, Relighting, Ecologisch (groothandel duurzame bouwmaterialen), RK-Scooters en Stichting e-laad. Voor het ontwikkelen van acties, campagnes en overige projecten bestaan er interessante partijen als EVS Ecovrede, de Gelderse Natuur- en Milieufederatie (die reeds projecten als We Generate en Stook Je Rijk heeft lopen) en het Klimaatverbond. Met alle bovenstaande partijen zijn reeds oriënterende gesprekken gevoerd waarin een positieve houding ten aanzien van samenwerking met De KAS naar voren kwam. Voor deze organisaties geldt dat zij vanuit De KAS als aanbiedende partij kunnen optreden. Bekeken vanuit het perspectief van de gehele coöperatie ligt voor hen uiteraard ook een rol als klant of samenwerkingspartner in het verschiet, zoals in paragraaf 2.2 reeds is toegelicht (zie ook bijlage 1). In het dat kader zijn nog twee andere groepen partijen interessant: de organisaties die verenigd zijn in het Ondernemers Kontakt Arnhem (OKA) en de trekkers van projecten die horen bij het convenant Energie made in Arnhem. 32

33 4.3 Drie pijlers, één doel De drie suborganisaties van De KAS - Producten & diensten, Informatie en voorlichting en Projectbureau - worden in de volgende drie paragrafen van dit hoofdstuk stuk voor stuk inhoudelijk en conceptmatig toegelicht. De indruk kan ontstaan dat er een harde scheiding bestaat tussen deze pijlers, maar feit is dat ze elkaar inhoudelijk deels overlappen. Enkele van de relaties tussen Producten & diensten, Informatie en voorlichting en Projectbureau zijn weergegeven in de onderstaande figuur. Uit de figuur blijkt dat: het projectbureau menskracht levert voor de suborganisatie informatie & voorlichting; De KAS adviezen en informatie verstrekt over de producten en diensten die zij zelf afzet; de producten en diensten de kern vormen van de uitvoering van evenementen en projecten die vanuit het projectbureau worden vormgegeven. WORDT GEBRUIKT VOOR INFORMATIE & VOORLICHTING DETACHEERT AAN Daarnaast is het zo dat: het projectbureau input vanuit informatie & voorlichting ontvangt voor het ontwikkelen van evenementen, acties en campagnes; de wijze waarop producten en diensten mogelijk aan de man worden gebracht (als pop-up) een project of evenement op zich kunnen zijn (vanuit het projectbureau); het aanbod aan producten en diensten constant wordt afgestemd op de behoeftes die geconstateerd worden vanuit informatie & voorlichting. PRODUCTEN & DIENSTEN ADVISEERT OVER PROJECT- BUREAU De coördinatie van De KAS met haar drie suborganisaties komt in eerste instantie te liggen bij één persoon, die een steeds omvangrijker takenpakket krijgt naarmate De KAS haar activiteiten verder uitbreidt. Deze persoon handelt in opdracht van het coöperatiebestuur en legt verantwoording af in de richting van dit bestuur. Bekeken wordt of in dat kader de beschikbare expertise vanuit De Groene Vos kan worden benut. In de praktijk wordt ook gebruikgemaakt van de inzet van externen voor het tot uitvoering brengen van de concepten die in de volgende paragrafen worden besproken. 33

34 4.4 Producten & diensten Het vermarkten van producten en/of diensten, gekoppeld aan passende financieringsopties, gebeurt vanuit de eerste pijler onder De KAS: Producten & diensten. Uit deze paragraaf blijkt welke activiteiten in dat kader worden ontplooid. De bijbehorende financieringsconstructies worden in hoofdstuk 7 van dit bedrijfsplan verduidelijkt. Bedrijven uit de regio met een duurzaam aanbod kunnen via De KAS hun producten en diensten aan de man brengen. Via de eigen fysieke locatie en verschillende andere kanalen verzorgt De KAS - als verbindende schakel tussen vraag en aanbod - de communicatie hieromtrent naar de doelgroep(en) in kwestie. Eén van de doelen van energieservicepunt De KAS, het vormen van een toegankelijke partij vanuit een eigen fysieke locatie, laat de optie open om hiervandaan producten en diensten te vermarkten. WEBSHOP KLANTEN VRAAG SHOP- IN- SHOP SERVICEPUNT DE KAS PRODUCTEN & DIENSTEN SERVICE-IN- EEN-DOOS CONSUMENTEN (=FOCUS) BEDRIJVEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU Concepten Ervaringen vanuit De Groene Vos, de Arnhemse partij die al enkele jaren een winkel met duurzame producten runt, en Het Groene Hert, het Nijmeegse PARTNERS AANBOD DE GROENE VOS CODUM CONSORTIUM EFRUSCIO LOKALE BEDRIJVEN equivalent van De KAS, leren evenwel dat het exposeren en verkopen van duurzame producten en diensten géén winstgevende activiteit is. Om die reden omarmt De KAS enerzijds de mogelijkheden die het web biedt en kiest CONCEPTEN UITVOERING SHOP-IN-SHOP SERVICE-IN-EEN-DOOS WEBWINKEL zij anderzijds voor nauwe samenwerking met externe aanbieders via het shopin-shop-concept. Via beide kanalen kan het door de coöperatie ontwikkelde concept service-in-een-doos in het blikveld van klanten verschijnen. In het vervolg van deze paragraaf komen de ruwe methodieken achter deze drie plannen aan bod. In bijlage 3 en 4 worden nadere details met betrekking tot de shop-in-shop-gedachte en het service-in-een-doos-concept beschreven. 34

35 Concept Webwinkel De KAS Via de webwinkel biedt De KAS allerlei producten aan die op laagdrempelige wijze energiebesparing en de opwekking van duurzame energie mogelijk maken. Consumenten kunnen via de webwinkel producten kopen en betalen. Deze worden vervolgens per post geleverd. De inkomsten van de webwinkel bestaan enerzijds uit een bijdrage van de aanbiedende partijen en anderzijds uit een percentage van de verkoop van de producten en diensten in kwestie. Opbrengsten: bijdrage leveranciers lead fee click-sale / verkoopmarge Kosten: Inzet intern en extern personeel (website opbouwen, exploitatie website, ontwikkeling CRM-systeem) Marketing & communicatie Concept Shop-in-shop (zie bijlage 3) Het bijeenbrengen van diverse retailers binnen de muren van een locatie die toebehoort aan de Rijn en IJssel Energie Coöperatie: dat is de kern van de shop-in-shop-gedachte waar De KAS haar voordeel mee verwacht te doen. Het streven is om onder de vlag van De KAS zoveel mogelijk van de volgende (business) activiteiten samen te brengen, waarbij een marge wordt gemaakt op de vierkante meters en aan toeleveranciers een fee per afgezet product wordt gevraagd: een bescheiden tentoonstelling van een aantal producten dat via de webshop wordt afgezet (à la Groene Vos); een duurzame woon- en verbouwwinkel; een Seats-to-meet-achtige activiteit; horeca met ruimte voor sociale werkvoorziening; het kantoor van de coöperatie; verhuur/expositie van elektrische vervoersmiddelen; vergaderruimten. Er zijn voor dit business plan vier mogelijkheden voor het geven van invulling aan het shop-in-shop-concept kwalitatief en financieel doorgelicht, waarbij de verschillen met name zitten in de locatiekeuze en de mate van regie door De KAS: 1. door aansluiting te zoeken bij het 3D-concept van Portaal; in het oude Albert Heijn-pand aan de Ir. J.P. Van Muijlwijkstraat heeft Codum de opdracht de thema s Design, Duurzaamheid en Delicatessen met elkaar te verbinden; 35

36 2. door werk te maken van een Duurzaamheidsboulevard in het gebied rond dezelfde Ir. J.P. van Muijlwijkstraat en de Hommelseweg; het is dan de bedoeling dat veel bedrijven voor wie duurzaamheid core business is zich hier vestigen; 3. door zelf de regie over het shop-in-shop-concept te houden en een grote ruimte te zoeken die daarna wordt onderverhuurd; dit is vanzelfsprekend een zeer risicovolle variant; 4. door het idee van één fysieke locatie los te laten en als pop-up te verschijnen op verschillende plekken, zoals het Wijkfeest Westival en de Velper donderdagen. De conclusie luidt dat de varianten 1, 2 en 4 het meest kansrijk zijn, in elkaar over kunnen lopen en in dat scenario synergie opleveren. Scenario 4 is evenwel het ideaalplaatje dat financieel is uitgewerkt voor het onderhavige bedrijfsplan, maar wel met de hoogste huisvestingskosten te maken heeft. In de beginfase kan de coöperatie wellicht nog onder hoge m²-prijzen uitkomen doordat er een ruimte beschikbaar kan worden gesteld; ook die aanname is verwerkt in het economische model dat ten grondslag ligt aan dit bedrijfsplan. De prijzen lopen op van 40/m² in 2013 tot 100/m² in Concept Service-in-een-doos (zie bijlage 4) De webshop en het shop-in-shop-concept bieden veel mogelijkheden voor de uitrol van service-in-een-doos, een door de Rijn en IJssel Energie Coöperatie ontwikkelde methodiek waarmee lokale duurzame energiebedrijven consumenten kunnen verleiden tot gedragsverandering en, daaruit voortvloeiend, het nemen van (series) besparende en verduurzamende maatregelen. De services-in-een-doos bieden uitkomst voor mensen die iets met duurzaamheid willen, maar niet goed weten waar te beginnen. De belangrijkste kenmerken van iedere service-in-een-doos zijn: Het gaat om diensten die gemiddeld ongeveer 150,- kosten. Er is een laagdrempelige instapservice en er zijn altijd vervolgdiensten te krijgen. Na aanschaf van een instapservice wordt korting gegeven op één of meerdere vervolgdienst(en). De energiecoöperatie maakt een voorselectie van betrouwbare lokale leveranciers, waarmee de coöperatie een overeenkomst heeft afgesloten. Dit zijn leveranciers die ten minste een fysieke locatie in deze regio hebben. Via een bijgaand informatiepakket geven zij duidelijk aan wat zij bieden. De klant selecteert hieruit een leverancier. De doos geeft achtergrondinformatie over de keuzes die beschikbaar zijn. Dit kan via een boekje of een brochure. De doos bevat kortingsbonnen voor logische vervolgservices. Klanten beoordelen de services. De beoordelingen verschijnen op internet en worden door de coöperatie gebruikt voor het verbeteren van de services. 36

37 Service-in-een-doos is dus een fysiek pakket dat via internet en vanuit de locatie behorend bij de shop-in-shop kan worden besteld. De dozen staan eveneens in een display bij retailers en organisaties die duurzaamheid promoten. Retailers krijgt dan per verkochte service een deel van de verkoopmarge. Het concept van service-in-een-doos wordt vooralsnog niet door de markt opgepakt. De ontwikkelkosten zijn relatief hoog en het lokale bedrijfsleven PLAATS EEN ZONNEPANEEL heeft hier geen oren naar. Een coöperatie biedt bij uitstek de kans om het concept wel van de grond te krijgen. De vraag die nog openstaat: welke services-in-een-box gaat De KAS in de markt zetten? Een begin kan worden gemaakt met onderstaande product-dienstcombinaties, die samen ook al ZONNE-ENERGIE PLAATS EEN ZONNEBOILER een serie kunnen vormen (zie afbeelding rechts met links de instapservices en rechts de projecten die daadwerkelijk verduurzaming opleveren): 1. Ontmasker ongewenste gebruikers; ONTMASKER ONGEWENSTE VERBRUIKERS PROBEER EEN ENERGIEMETER VERVANG APPARATUUR 2. Energielabel woning; 3. Maatwerkadvies energiebesparing; 4. Opwekking zonne-energie; ENERGIELABEL WONING MAATWERKADVIES ENERGIEBESPARING SCHAF EEN HRE-KETEL AAN 5. Huur een thermocamera; ISOLEER HET DAK 6. Op weg met de infraroodscan; 7. Probeer een energiemeter. HUUR EEN THERMOCAMERA OP WEG MET DE INFRAROODSCAN ISOLEER DE MUUR ISOLEER DE VLOER Uit bijlage 4 blijkt dat het kostenplaatje behorend bij de uitrol van servicein-een-doos is opgebouwd uit ontwikkelkosten en kosten voor centrale management- en administratieprocessen. Coöperaties maken daarnaast kosten voor de verkoop en individuele administraties. Wie de inkomsten uit verkoop hiertegen afzet, ziet dat de rode cijfers in het vierde jaar na start worden verlaten. 37

38 Inkomsten en uitgaven Bij de drie toegelichte concepten horen inkomsten en uitgaven die zich door de jaren heen ontwikkelen volgens de tabel en figuur op de volgende pagina. Hieruit blijkt dat Producten & diensten de potentie bezit om zich tot een rendabele tak onder De KAS te ontwikkelen. In 2013 zijn de uitgaven nog ruim hoger dan de inkomsten, maar reeds vanaf 2014 schrijft Producten & diensten zwarte cijfers. Aanvankelijk wordt het meeste geld besteed aan intern personeel, maar in de loop der tijd ontwikkelt de huisvesting zich tot de voornaamste kostenpost. In bijlage 6 is een nadere specificatie te vinden van alle kosten en opbrengsten. Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Producten & Diensten Kostenopbouw Producten & Diensten Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies Huisvestingskosten Marketing & Communicatie Diversen Vast personeel Extern personeel 38

39 39

40 4.5 Informatie & voorlichting Uit gesprekken met lokale bedrijven en maatschappelijk instellingen en een studie naar de behoeftes van scholen en zorginstellingen in het bijzonder blijkt dat er behoefte is aan een loket waar men betrouwbare informatie en ondersteuning kan krijgen wat energiebesparing en het opwekken van duurzame energie betreft. Uit het eerder genoemde SEV-rapport uit 2011 kwam evenzeer naar voren dat een gebrek aan deskundige en onafhankelijke informatie voor consumenten een gebruikelijke reden is om duurzame maatregelen (voorlopig) achterwege te laten. Vanuit het informatie- en adviescentrum van De KAS wordt deze drempel weggenomen. Uit deze paragraaf blijkt hoe dit gebeurt. De toegevoegde waarde van een informatie- en adviescentrum staat als een paal boven water. Sterker nog: een organisatie die als doel heeft burgers en bedrijven te ontzorgen met betrekking tot het realiseren van energiebesparing en verduurzaming kan niet zonder een pijler op het gebied van informatievoorziening. Een belangrijk verschil met de suborganisaties Producten & diensten en Projectbureau is evenwel dat het op voorhand lastiger lijkt de bijbehorende processen rendabel op te zetten; in het overdragen van informatie schuilt immers geen verdienmodel. Niettemin zijn twee concepten uitgewerkt die mét een inkomstenstroom invulling geven aan het informatie- en adviescentrum van De KAS: een fysiek en digitaal loket (1) en een kenniscentrum (2). Aangegeven is wat de verwachte kosten en opbrengsten zijn. KLANTEN VRAAG PARTNERS AANBOD CONCEPTEN UITVOERING CONSUMENTEN BEDRIJVEN INSTELLINGEN SERVICEPUNT DE KAS PRODUCTEN & DIENSTEN KENNIS- CENTRUM GEMEENTEN ANDERE OVERHEDEN LOKALE BEDRIJVEN FYSIEK (EN DIGITAAL) LOKET KENNISCENTRUM INFORMATIE & VOORLICHTING FYSIEK (EN DIGITAAL) LOKET PROJECT- BUREAU 40

41 Concept Fysiek (en digitaal) loket / informatie- en adviescentrum In de vorige paragraaf kwam naar voren dat er diverse opties zijn voor de uitrol van het shop-in-shop-concept onder de suborganisatie Producten en diensten. Voor elke variant geldt dat er een andere fysieke locatie in het geding is en in één geval gaat het zelfs om een constant wijzigende locatie. Voor een informatie- en adviesbalie is juist de geografische locatie van cruciaal belang. Op een plek waar veel traffic wordt gegenereerd, kan eenvoudiger worden voorzien in de behoefte aan betrouwbare informatie over mogelijkheden om energie te besparen of verduurzaming te realiseren. Het fysieke loket biedt bij uitstek de kans een geconstateerde behoefte in te vullen vanuit de suborganisatie Producten & diensten, bijvoorbeeld via een service-in-een-doos. Thema s kunnen zijn: duurzame energie opwekken (1), energiebesparing (2) en groene mobiliteit (3). Ook vanaf de website van De KAS kunnen consumenten, bedrijven en instellingen op het spoor van duurzame handelingen worden gebracht, door hen informatie en adviezen aan te reiken. Het persoonlijke contact wordt weliswaar niet direct gelegd, maar een bezoek brengen aan een website is voor velen een laagdrempelige wijze om in aanraking te komen met het thema duurzaamheid. Natuurlijk kunnen bezoekers met een druk op de knop zien welke producten en diensten te aansluiten op de thema s die zij relevant vinden. Selecties met betrekking tot prijs, aanbieders, terugverdientijden, vermeden CO₂-emissies et cetera behoren daarbij tot de mogelijkheden. Veelgestelde worden beantwoord en er is een hulplijn raadpleegbaar op de momenten dat het fysieke loket bemand is. De kosten voor het inrichten van een digitaal loket zijn relatief beperkt doordat de content van het informatiemateriaal reeds beschikbaar is dankzij het fysieke loket. Opbrengsten: Bijdrage lokale overheden of instanties ( ,- per jaar per loket) Indirect: bijdrage toeleveranciers (vanuit suborganisatie Producten & diensten ) Indirect: inkomsten via inhuur Projectbureau (vanuit suborganisatie Projectbureau ) Kosten: Inrichting en bemensing loket (interne en externe inzet) Marketing en communicatie (ontwikkeling informatie-materiaal, upto-date houden informatiemateriaal, bouwen en up-to-date houden website-content) 41

42 Concept Kenniscentrum De overdracht van kennis op het gebied van energiebesparing en duurzame energie kan evenzeer in een groepscontext plaatsvinden. Daarvoor is het concept Kenniscentrum ontwikkeld. De bedoeling hiervan is dat er congressen, lezingen en workshops worden georganiseerd, waarbij de categorieën duurzame energie opwekken (1), energiebesparing (2) en groene mobiliteit (3) aan de orde zijn. Opbrengsten: Deelname aan congressen, lezingen en workshops (respectievelijk 75,-, 40,- en 150 per deelnemer) Inkomsten en uitgaven Uit de figuren op de volgende pagina blijkt dat de suborganisatie Informatie en advies direct vanaf 2013 kostendekkend kan opereren. Na vijf jaar boekt deze tak naar verwachting een winst van om en nabij de , die hoofdzakelijk toe te schrijven is aan de resultaten van het fysieke en digitale loket. De grootste kostenpost is de inzet van extern personeel, terwijl de interne bestede uren en de marketing- en communicatieactiviteiten grotendeels de rest van alle kosten veroorzaken. De kostenpost diversen is onder meer tot stand gekomen door te kijken naar de kosten voor ICT- en ontwikkelactiviteiten. In bijlage 6 is een nadere specificatie te vinden van kosten en opbrengsten. Kosten: Externe en interne inzet personeel Marketing en communicatie 42

43 Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Informatie & Voorlichting Kostenopbouw Informatie & Voorlichting Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies Diversen Marketing & Communicatie Extern personeel Vast personeel 43

44 4.6 Projectbureau Het Projectbureau wordt de organiserende motor van De KAS en de Rijn en IJssel Energie Coöperatie als geheel. In samenwerking met het Arnhemse duurzaamheidscentrum De Groene Vos en ondernemers die in de regio reeds actief zijn op het gebied van duurzaamheid wordt handen en voeten gegeven aan projecten die worden uitgevoerd. De KAS fungeert daarbij als uitzendorganisatie en leer- en stagebedrijf. Het projectbureau krijgt hiervoor een sterke link met lokale onderwijsinstellingen als de HAN en het ROC Rijn IJssel. SERVICEPUNT DE KAS Toegevoegde waarde en kernactiviteiten Het Projectbureau van De KAS kenmerkt zich door: een proactieve en regionaal georiënteerde organisatie; een sterk relatienetwerk bestaande uit het regionale bedrijfsleven, gemeenten en maatschappelijke instellingen; een pragmatische instelling en het vermogen om snel verbindingen te leggen, zodat projecten optimaal worden ondersteund / uitgevoerd. een geavanceerd CRM-/CMS-informatiedatabase, waarin het gedrag en de visies van (potentiële) leden, klanten en participanten ten aanzien van duurzaamheid zorgvuldig worden geregistreerd, zodat effectieve communicatie- en marketingstrategieën kunnen worden uitgestippeld. De kernactiviteiten van het projectbureau bestaan uit: PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU het verzorgen van het projectmanagement en de bijbehorende administratie, waarvoor gebruik wordt gemaakt van een relatiebestand bestaande uit ZZP ers, studenten en bedrijven die specifieke diensten EVENE- MENTEN PROJECTEN kunnen uitvoeren (vanuit de rol als uitzendorganisatie en leer- en stagebedrijf); KLANTEN VRAAG GEMEENTEN COÖPERATIES BEDRIJVEN INWONERS INSTELLINGEN het organiseren van netwerkbijeenkomsten, lezingen en congressen; het opbouwen van een relatienetwerk in samenwerking met partners. PARTNERS AANBOD ZZP-PLATFORM ADVISERING BEDRIJVEN 2SWITCH HAN ROC Deze kernactiviteiten vertalen zich naar de praktijk door de uitrol van de concepten De KAS Evenementen en De KAS Acties & Campagnes. CONCEPTEN DE KAS EVENEMENTEN UITVOERING DE KAS PROJECTEN 44

45 Concept De KAS Evenementen De KAS Evenementen richt zich op activiteiten om mensen op andere plekken duurzaamheid te laten ervaren. In feite gaat het hier om eventmanagement op bestelling : werkzaamheden als concepten bedenken, organiseren, plannen, verkopen, mensen motiveren en aansturen staan centraal. In totaal worden vijf categorieën aan evenementen aangeboden (zie bijlage 5): 1. Bedrijfsuitjes igo Segway Experience - het hele bedrijf kan duurzame mobiliteit ervaren door met een Segway door het Rijn-en-IJssel-gebied te rijden. Step Forward - maak met collega s een beweeglijk uitje door Arnhem of over de Veluwe met behulp van elektrische steps. 2. Duurzaam elektrisch vervoer experience Verken het stroomgebied van de Rijn en de IJssel met een duurzaam vervoersarrangement: boek een overnachting met ontbijt in een Arnhems hotel en maak een tour met een elektrische auto. Huur een bestelbusje op groen gas, bijvoorbeeld wanneer het aan laadruimte ontbreekt. Maak tijdelijk gebruik van een elektrische scooter; handig voor wie even slecht ter been is. Ervaar het elektrische skateboard; loop De KAS binnen en huur het voor een uur of langer. 3. Hulp bij duurzame evenementen Het geven van een duurzame uitstraling aan een bijeenkomst kan dankzij de duurzaamheidschecklist van De KAS, waar de organisatoren van evenementen hun voordeel mee kunnen doen. Maak gebruik van een aggregaat op waterstof. Huur een Eco-toilet (www.ecotoilet.nl). Maak gebruik van een duurzaamheidschecklist voor de organisatie van evenementen. 4. Eerst zien, dan geloven Enkele keren per jaar organiseert De KAS een fietstocht langs eigenaren van zonnepanelen en zonnecollectoren (of: WKO s, geïsoleerde vloeren, muren, daken et cetera). Sommigen van hen geven uitleg over hun systeem en delen hun ervaringen. Het Duurzaamheidshuis waaraan De Groene Vos nu reeds een bijdrage levert, kan fungeren als bezoek- en inspiratielocatie wat duurzame renovatie betreft. 5. Open dagen De KAS Evenementen kan open dagen organiseren bij de lokale waterzuiveringsinstallatie, de afvalverbrandingsinstallatie of een windmolen. 45

46 Concept De KAS Projecten Hier is niet direct sprake van een vraag vanuit de samenleving of standaard-evenementen, maar van een project dat De KAS zelf op de agenda zet en in principe eenmalig plaatsvindt op een gekozen locatie. De aanloopkosten voor de projecten worden gefinancierd na te zijn begroot en goedgekeurd door het bestuur. Het gaat hierbij om marketing-, communicatie- en organisatiekosten. Hieronder volgen voorbeelden van acties en campagnes waarvoor het projectbureau de handen uit de mouwen kan steken. Daarbij wordt aangegeven op welke wijze De KAS er geld mee kan verdienen: 1. Wijkgerichte zonne-energie-acties: in kansrijke buurten of wijken worden de voordelen van zonnepanelen of zonnecollectoren onder de aandacht van huishoudens gebracht. De zonatlas van de gemeente Arnhem kan hier een voorname rol in spelen. Het gaat hierbij om systemen van partners uit het lokale bedrijfsleven. Het verdienmodel voor De KAS schuilt hier in een fee per verkochte installatie. 2. Wijkgerichte isolatieacties: met behulp van de gemeentelijke warmteatlas en de informatie uit Energie in Beeld kunnen kansrijke gebieden voor energiebesparing/isolatie worden gedefinieerd, waar het projectbureau van De KAS campagnes voor isolatie kan voeren. In dat kader wordt samengewerkt met lokale leveranciers, die een bedrag per afgezette dienst aan De KAS overmaken, de handjes van 2Switch en van HAN- en ROC-studenten met een leer-werkplek bij De KAS. 3. Campagne Duurzame Scholen: campagnes gericht op de verduurzaming van scholen dragen niet alleen direct bij aan de energietransitie, maar ook indirect, doordat er educatieve doelstellingen aan kunnen worden gekoppeld. De KAS Projecten kan voor scholen acties opzetten, waarbij rekening wordt gehouden met de strikte wetten die schoolbesturen verbieden te investeren in de energiehuishouding. Diverse acties zijn denkbaar: op het gebied van LED-verlichting, isolatie, zonne-energie, duurzame mobiliteit, recycling en meer, uiteraard in samenwerking met de gemeente, als eigenaar van de schoolgebouwen in kwestie. 4. Campagne Duurzame Mobiliteit: rijden op (groen) gas of op elektriciteit biedt voordelen voor eenieder die hier gebruik van maakt en voor het milieu. Rond die gedachte kunnen, in samenwerking met lokale aanbieders van duurzame vervoersmiddelen en stichting E-laad, campagnes worden geïnitieerd vanuit budget dat de gemeente beschikbaar stelt. Natuurlijk is het de bedoeling dat convenantpartners van Energie Made in [Arnhem] het goede voorbeeld geven. 5. Groen in de Stad: deze actie draait om het realiseren van een toename in het aantal groene daken en gevels in de stad en om het verminderen van het aantal verharde tuinen en openbare ruimtes. Deze actie kan in opdracht van de gemeente plaatsvinden en voor de marketing, communicatie en uitvoering schakelt het projectbureau haar partners van 2Switch en HAN- en ROC-studenten in, evenals lokale ZZP ers, hoveniers, leveranciers en installateurs. 46

47 6. Afvalvermindering en -scheiding: een campagne gericht afvalvermindering en -scheiding sluit naadloos aan op het nieuwe afvalplan van de gemeente Arnhem. De actie is gericht op het realiseren van bewustwording én uitvoering van afvalvermindering en scheiding. Huishoudens vormen de doelgroep. Voor het benodigde budget wil De KAS een beroep doen op de gemeente Arnhem en partners uit de afvalketen die belang hebben bij het resultaat van de campagne. 7. Renovatie in huursector: De KAS wil renovatieprojecten in de bestaande bouw aangrijpen om grootschalige energiebesparing te realiseren. Daarvoor is de medewerking van corporaties én huurders (VvE s) noodzakelijk. Aan een dergelijk project kunnen ZZP ers van De KAS vorm en inhoud geven, terwijl de input van de Woonbond en de Gelderse Natuuren Milieufederatie ook gewenst is als het gaat om het verzorgen van de communicatie en organisatie. De KAS kan niet alleen besparing realiseren, maar ook geld verdienen, doordat corporaties en VvE s een beroep doen op de inzet van De KAS vanuit haar rol als uitzendorganisatie en/of leerwerkbedrijf. Kosten en opbrengsten Het projectbureau gaat De KAS geld opleveren. Uit de figuren op de volgende pagina blijkt dat dit reeds vanaf 2013 het geval is, wanneer de totale opbrengsten ongeveer 5000 hoger liggen dan de operationele kosten. Binnen vijf jaar bedraagt het positieve resultaat van het projectbureau meer dan Kijkend naar de kosten valt op dat de grootste kostenpost vanaf uur één de inhuur van het externe personeel is, dat de concepten grotendeels tot uitvoering zal brengen. Andere voorname kostenposten zijn de interne personeelsuren en de marketing- en communicatieactiviteiten. In bijlage 6 is een nadere specificatie te vinden van de kosten en opbrengsten die horen bij de gepresenteerde concepten. 8. PV-Privé: deze actie is gericht op lokale bedrijven, die hun werknemers de mogelijkheid kunnen bieden onder gunstige voorwaarden te sparen voor zonnepanelen via de werkkostenregeling, vakantiedagen, loon of anderszins. De KAS kan lokale partijen inschakelen die de organisatie van deze constructie op zich nemen. 47

48 Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Projectbureau Kostenopbouw Informatie & Voorlichting Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies Vast personeel Marketing & Communicatie Diversen Extern personeel 48

49 4.7 Inkomsten en uitgaven Uit de vorige drie paragrafen is gebleken met welke kosten- en inkomstenstructuren de drie suborganisaties van De KAS te maken hebben. Hieronder staat een grafiek die de totale inkomsten en uitgaven van De KAS duidt, vanaf 2013 tot en met In het eerste jaar wordt nog een verlies geleden van bijna , maar in 2017 ligt de winst reeds op ruim Inkomsten De KAS Ontwikkeling inkomsten en uitgaven De KAS Projectbureau Producten & Diensten Informatie & Voorlichting Uitgaven De KAS Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 2012 Projectbureau Producten & Diensten Informatie & Voorlichting 49

50 4.8 Conclusies De KAS kan wil burgers en bedrijven ontzorgen wat betreft het realiseren van concrete besparing en verduurzaming. Dat gebeurt vanuit drie suborganisaties: Producten & diensten, Informatie & voorlichting en het Projectbureau. Hierbinnen zijn zeven concepten toegelicht die de daadwerkelijke activiteiten van De KAS duiden. Het is mogelijk om met deze zeven concepten een rendabel energieservicepunt te realiseren. Uit de vorige paragrafen is gebleken dat de zeven concepten in wisselende mate een bijdrage te leveren aan de levensvatbaarheid van het servicepunt. In jaar één is er nog sprake van een negatief resultaat: De KAS zal meer uitgeven dan dat er binnenkomt. De totale uitgaven in dat jaar zijn Om haar ontwikkeling in gang te kunnen zetten, zal geld beschikbaar moeten komen. In de financiële analyse uit de vorige paragraaf is rekening gehouden met de uitrol van het shop-in-shop-concept waarbij de regie volledig in eigen handen is. Het kan, zoals toegelicht, zo zijn dat er voor een andere invulling van het shop-in-shop-concept wordt gekozen, waar minder middelen voor benodigd zijn. Het contrast tussen de opties is groot: De KAS kan zowel een reizend circus worden als een organisatie met een vaste locatie in of nabij het centrum van Arnhem. 50

51 SERVICEPUNT DE KAS PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU WEBSHOP SHOP- IN- SHOP SERVICE-IN- EEN-DOOS KENNIS- CENTRUM FYSIEK (EN DIGITAAL) LOKET EVENE- MENTEN PROJECTEN 3D-CONCEPT ONTMASKER ONGE- WENSTE GEBRUIKERS BEDRIJFSUITJES WIJKGERICHTE ZONACTIES DUURZAAMHEIDS- BOULEVARD ENERGIELABEL WONING DUURZAAM ELEKTRISCH VERVOER EXPERIENCE WIJKGERICHTE ISOLATIE-ACTIES IN DE WEERD MAATWERKADVIES ENERGIEBESPARING HULP BIJ DUURZAME EVENEMENTEN DUURZAME SCHOLEN EIGEN REGIE OPWEKKING ZONNE-ENERGIE EERST ZIEN, DAN GELOVEN DUURZAME MOBILITEIT POP-UP HUUR EEN THERMOCAMERA OPEN DAGEN GROEN IN DE STAD OP WEG MET DE THERMOSCAN AFVALVERMINDERING EN AFVALSCHEIDING PROBEER EEN ENERGIEMETER RENOVATIE IN DE HUURSECTOR PV-PRIVÉ 51

52 HOOFDSTUK 05 ENERGIE LEVERING 52

53 Zelf energie opwekken is onder meer mogelijk met zonnepanelen, maar niet ieder bedrijf of huishouden kan of wil zelfstandig in zijn volledige energiebehoefte voorzien. Daarom is er het publieke net, waarvan eenieder met een aansluiting energie kan afnemen. De Rijn en IJssel Energie Coöperatie gaat als nutsbedrijf fungeren om de lokale vraag naar duurzame energie te verbinden met het aanbod, dat op termijn evenzeer lokaal wordt opgewekt. Uit dit hoofdstuk blijkt het hoe en waarom van de leveringspijler onder de Rijn en IJssel Energie Coöperatie. Datzelfde geldt voor de manier waarop dit georganiseerd wordt en de bijbehorende kosten en opbrengsten. 5.1 Herintrede energielevering door lokale partijen Een eeuw geleden zijn in Nederland veel lokale energiebedrijven ontstaan die zich bezighielden met de distributie van elektriciteit en gas. Deze gemeentelijke energiebedrijven (GEB en) kwamen niet voort uit duurzaamheidsdoelstellingen, en de zeggenschap erover was volledig in handen van de lagere overheden. Onder invloed van de Europese regelgeving zijn de Nederlandse GEB en in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw verzelfstandigd. Ook is een splitsing aangebracht tussen de netwerk- en verkoopfunctie van de energiebedrijven, als onderdeel van de liberalisatie van de markt die tussen 1998 en 2004 plaatsvond. Dit had enerzijds tot gevolg dat de bestuurlijke controle over de energiemarkt afnam en anderzijds dat de verkoop en het transport van energie niet langer door één en dezelfde partij werden geregeld. SERVICEPUNT DE KAS PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU LEDENRAAD RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE PARTICU- LIEREN PROVINCIE GELDERLAND ENERGIELEVERING BEDRIJVEN FINANCIERING DUURZAAMHEIDSFONDS GEMEENTE ARNHEM VERENI- GINGEN ETC. RAAD VAN ADVIES BANKEN/ DERDEN PROJECTONTWIKKELING ZON WIND WARMTE In de jaren die volgden op de liberalisatie, ontstond een sterk consolidatieproces op de energiemarkt. Diverse fusies en overnames hebben ertoe geleid dat vandaag de dag drie bedrijven (Essent, Nuon en Eneco) voor ruim 85 procent de dienst uitmaken aan de leveringszijde, terwijl overheden vanaf de zijlijn toekijken. Dankzij de liberalisatie kunnen eindgebruikers echter wel kiezen van welk bedrijf zij stroom afnemen; voorheen waren burgers en bedrijven nog gebonden aan één energiebedrijf dat in de regio opereerde. De discriminatievrije toegang tot de energietransportnetten maakt het dus voor een lokale duurzame energiecoöperatie mogelijk als nutsbedrijf te fungeren. De herintrede van lokale nutsbedrijven zoals de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is daarnaast terug te leiden op de twee onderstaande omstandigheden: 1. De huidige toegankelijkheid van de groothandelsmarkten in de energiesector garandeert vanaf uur één levering van - al dan niet duurzame - energie aan klanten van de coöperatie. Deze groothandelspartner is nodig 53

54 omdat de lokale opwekking van energie niet direct de volledige vraag kan dekken. 2. De ICT-ontwikkelingen van de laatste decennia hebben geleid tot lage fronten backofficekosten voor een startende organisaties als de Rijn en IJssel Energie Coöperatie. Samenwerking met partner Het leveren van energie aan klanten is een activiteit waarvoor de Rijn en IJssel Energie Coöperatie mogelijk de expertise inroept van een ander energiebedrijf. De coöperatie heeft immers niet de middelen en organisatorische capaciteit om zelf direct alle in- en verkoopprocessen van duurzame energie op zich te nemen. Opnieuw geldt: zij wil de lokale vraag verbinden met het lokale aanbod. Particulieren en bedrijven worden evenwel klant van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie, en niet van een eventuele andere dienstverlener. InEnergie is één van de mogelijke partners die de organisatie van de energielevering voor haar rekening kan nemen. In bijlage 7 worden de contouren van deze mogelijke samenwerking geschetst. De uitwerking in deze bijlage betreft al met al een voorstel dat nog verder uitgewerkt wordt. Marktanalyse De energieproducten die de leveringstak aanbiedt, zijn feitelijk niet nieuw: stroom, gas en warmte worden door tal van andere organisaties geleverd en datzelfde geldt voor duurzame energie. De combinatie van duurzaam en lokaal geproduceerde energie wordt echter nog niet geboden aan de huishoudens en bedrijven uit het Rijn-en-IJssel-gebied. Ook met de dienstbaarheid, transparantie en de coöperatieve samenwerking die de Rijn en IJssel Energie Coöperatie haar klanten, leden en participanten belooft, onderscheidt zij zich van de concurrentie. Een echte vergelijkbare concurrent heeft de Rijn en IJssel Energie Coöperatie derhalve niet, zolang er geen tweede energiecoöperatie met dezelfde diensten en doelstellingen van start gaat. Puur ten aanzien van de energielevering bestaat er vanzelfsprekend wel concurrentie. Ondanks het feit dat er online diverse vergelijkingswebsites bestaan waar mensen kunnen zoeken naar de goedkoopste of groenste aanbieder, blijft het switchgedrag van klanten beperkt: sinds 2004 zijn slechts drie op de tien klanten minimaal één keer van leverancier geswitcht en nog steeds bedienen de drie grootste energiebedrijven van Nederland (Essent, Nuon en Eneco) samen maar liefst 85 procent van de markt. De perceptie van veel eindgebruikers is dat switchen problematisch is en dat de prijsverschillen weinig voorstellen. De marketingafdeling van iedere energieleverancier ziet zich dan ook voor een uitdagende opgave gesteld; energie is een low-interestproduct waar weinig mensen zich druk over maken, zolang de gloeilamp brandt en de binnentemperatuur comfortabel is. Veel mensen en bedrijven weten niet eens bij wie zij energie afnemen en realiseren zich bovendien niet dat er alternatieven zijn. De moeizame strijd om de klant lijkt medio 2012 evenwel een verandering te ondergaan. Te midden van de crisistijden, waarin iedere euro telt voor menig huishouden en bedrijf, lijkt het switchgedrag van klanten langzaam maar zeker op gang te komen. In het tweede kwartaal van 2012 is zelfs een toename van 46 procent in het aantal switches vastgesteld. Een onderzoek naar de B2C-markt voor een lokale duurzame energiecoöperatie in de Rijn-en-IJssel-regio heeft in dat kader aanvullende conclusies opgeleverd die vertrouwen geven: 65 procent van de consumenten uit een steekproef geeft aan de komst van een lokale duurzame energiecoöperatie een goede zaak te vinden. Het merendeel van de ondervraagden geeft daarbij aan dat de 54

55 5.4 prijsstelling cruciaal is: inwoners willen niet meer gaan betalen voor groene stroom en gas. De boodschap uitdragen dat overstappen niet moeilijk is, lijkt een belangrijke uitdaging aangezien een derde van de respondenten vermoedt dat switchen van leverancier problematisch is. Als de coöperatie een goede beurt wil maken bij haar potentiële klanten van haar leveringsbedrijf, dan is het zaak hen via indirecte communicatiemiddelen te bereiken en te binden. Persoonlijke benadering wordt door bijna twee op de drie ondervraagden als hinderlijk ervaren. Inkomsten en uitgaven Deze paragraaf wijst uit wat de inkomsten en uitgaven zijn die vanuit de leveringstak ontstaan. In de beginfase van de coöperatie wordt de energie nog afgenomen van een groothandelspartner, omdat er nog niet voldoende operationele projecten zijn om duurzame energie van eigen bodem aan te kunnen bieden. Over de in- en verkoop van deze energie maakt de coöperatie een marge; dit is feitelijk het totale verdienmodel vanuit de leveringstak. Bij het bepalen van de marges over de energiein- en energieverkoop is onderscheid gemaakt tussen huishoudens, MKB-bedrijven en grootzakelijke klanten, die doorgaans andere verbruiksprofielen hebben en dus ook verschillende marges opleveren. De totale kosten zijn beperkt, aangezien de marge tussen in- en verkoop als inkomsten worden beschouwd; de energieinkoop en energieverkoop worden niet als aparte inkomsten en uitgaven beschouwd. De kosten die wel worden gemaakt, betreffen uitgaven voor de opstartfase (2013) en de kosten voor het hosten van de leveringssite (vanaf 2013). Bij het bepalen van de trend in het financiële resultaat van de energieleveringstak, is uitgegaan van een ontwikkeling tot 500 huishoudens, 65 MKB ers en 12 grootzakelijke bedrijven als klanten in Uit de figuur op de volgende bladzijde blijkt dat de leveringstak vanaf haar aanvang een positief economisch resultaat behaalt. In bijlage 8 is een nadere specificatie te vinden van de kosten en opbrengsten die in deze paragraaf gepresenteerd zijn. Implicaties voor de totale winst- en verliesrekening van de coöperatie blijken uit hoofdstuk 8. Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Energielevering Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 55

56 HOOFDSTUK 06 PROJECT ONTWIKKELING 56

57 De derde en laatste pijler onder de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is de projectontwikkelingstak. Vanuit dit domein worden uiteindelijk de meest significante stappen genomen als het gaat om het optuigen van een lokale en duurzame energievoorziening. bedrijven gezamenlijk aangaan. Binnen het initiatief Energie Made in Arnhem lopen al diverse projecten om energiebesparing en duurzame energie te ontwikkelen en uit te rollen. Het ligt voor de hand aansluiting te zoeken bij de lopende initiatieven en deze te versterken, in plaats van geheel nieuwe zaken op te starten. SERVICEPUNT DE KAS PRODUCTEN & DIENSTEN INFORMATIE & VOORLICHTING PROJECT- BUREAU LEDENRAAD RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE PARTICU- LIEREN PROVINCIE GELDERLAND ENERGIELEVERING BEDRIJVEN FINANCIERING DUURZAAMHEIDSFONDS GEMEENTE ARNHEM VERENI- GINGEN ETC. RAAD VAN ADVIES BANKEN/ DERDEN PROJECTONTWIKKELING ZON WIND WARMTE De energiecoöperatie zal in eerste instantie niet zelfstandig risicodragend projecten ontwikkelen. Doordat de coöperatie een groot netwerk heeft in de regio kan zij eenvoudig de verbinding maken met andere mogelijk geïnteresseerde partijen. De coöperatie kan tevens ondersteuning bieden door de energie die wordt opgewekt af te nemen gedurende een bepaalde looptijd. Hierdoor is de exploitant verzekerd van een langdurige inkomstenbron en is het verkrijgen van financiering eenvoudiger. De projectontwikkelingsorganisatie onder de coöperatie heeft de beschikking om financiering aan te bieden voor lokale duurzame projecten. Indien projecten voldoen aan bepaalde criteria o.a. financieel en milieutechnisch kan de coöperatie de initiatiefnemers van het project financiering aanbieden. 6.1 Waardepropositie projectontwikkelingsbedrijf De doelstelling van het projectontwikkelingsbedrijf is de grootschalige realisatie van energiebesparing en duurzame energie. Dit houdt in opschaling van pilots en kleine initiatieven naar de hele stad en de ontwikkeling van grootschalige initiatieven. De ontwikkeltak ondersteunt de ontwikkeling van energiebesparing en duurzame energie. Dit gebeurt op basis van projecten die bewoners en/of Toegevoegde waarde Bij de projectontwikkeling wordt nagegaan wat de belemmeringen zijn die de voortgang in de projecten in de weg staan. Veelal zijn dit organisatorische, financiële of politiek-juridische zaken. Het projectontwikkelingsbedrijf levert de diensten die nodig zijn om de projectontwikkeling vlot te trekken en te realiseren. Het kan bijvoorbeeld gaan om projectmanagement, om inhoudelijke advisering of om financieringsconstructies. 57

58 Een belangrijke belemmering bij veel ontwikkelingen van duurzame energie vormt de afzet van de energie. Veel projecten stranden door een gebrek aan afnemers. De Energiecoöperatie Rijn en IJssel omvat echter ook het leveringsbedrijf, waardoor het zekerheden kan bieden bij de projectontwikkeling. Projectontwikkeling van duurzame energie vergt veelal een lange doorlooptijd. Soms vallen projecten stil door personele wisselingen en het verschuiven van prioriteiten. De coöperatie heeft een scope die specifiek is gericht op energiebesparing en duurzame energie en heeft een langetermijnscope. De coöperatie neemt desgewenst dan ook de verantwoordelijkheid voor het langdurige projectmanagement, tot het moment dat het project daadwerkelijk gerealiseerd gaat worden. Hierdoor blijven contacten en documenten beschikbaar op een centrale plek. De coöperatie neemt ook de lobbywerkzaamheden voor de politiek-juridische belemmeringen op zich. 6.2 Activiteiten Thema s Uit hoofdstuk 4 bleek reeds dat (kleinschalige) projectontwikkeling op de gebieden duurzame mobiliteit, zon-pv en energiebesparing voor de hand ligt, gezien de aansluiting van deze thema s bij de overige takken van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie. Bij duurzame mobiliteit gaat het met name om rijden op groen gas en elektriciteit, bij zon-pv om grootschalige uitrol hiervan bij burgers en bedrijven, en bij energiebesparing om besparing bij burgers, bij dienstverlenend MKB (detailhandel/ horeca) en bij bedrijven op bedrijventerreinen. Deels kunnen deze onderwerpen (met name richting burgers en MKB) ontwikkeld worden tot service-in-een-doos-concepten, waarna De KAS kan zorgdragen voor de verdere uitrol. De projectontwikkeling kan als dienst aan derden worden aangeboden. De coöperatie kan ook zelf als (één van de) opdrachtgever(s) optreden en na realisatie participeren in de exploitatie van de opwekking. Bij elk project wordt in samenspraak met de overige betrokkenen beoordeeld welke samenwerkingsvorm voor projectontwikkeling en exploitatie het meest wenselijk is. Ook is het mogelijk dat de exploitatie voor een bestaande duurzame energieopwekking (bijvoorbeeld een WKO) in uitvoering wordt genomen of dat er een participatie in wordt genomen. Daarnaast betreft het grootschalige, unieke projectontwikkelingen, zoals een groen-gas-hub, waar in de context van de stadsregio Arnhem-Nijmegen reeds aan wordt gewerkt. Ook de ontwikkeling van de windmolenlocatie komt op korte termijn in aanmerking voor projectontwikkeling. 58

59 6.2 Selectie van projecten Hoewel het nut en de noodzaak van een projectontwikkelingsbedrijf evident zijn, is de vraag wie de kosten draagt van een dergelijke organisatie. Idealiter worden de kosten van de werkzaamheden terugverdiend uit een fee op de dienstverlening. In de praktijk zijn veel projectinitiatieven niet voldoende draagkrachtig om een kostendekkende fee te betalen. De vraag doet zich voor welke initiatieven dan in aanmerking komen voor ondersteuning. Mogelijke randvoorwaarden hierbij zijn: Het initiatief heeft een grote bijdrage aan de klimaatneutraliteit; heeft een grote zichtbaarheid naar mensen; kan, eenmaal ontwikkeld, goed uitgerold worden naar andere doelgroepen; heeft een acceptabel risicoprofiel; ervaart belemmeringen die goed door het projectontwikkelingsbedrijf kunnen worden aangepakt. De besluitvorming over de selectie van projecten wordt gedaan door het bestuur van de coöperatie op voorspraak van de manager van het projectontwikkelingsbedrijf. Afnemers van de diensten De afnemers van de diensten van het projectontwikkelingsbedrijf zijn divers. Dit kunnen burgers, bedrijven en overheden zijn. Het zijn initiatiefnemers van een energiebesparings- en/of duurzame-energie-project, die ondersteuning bij de ontwikkeling behoeven. Ook de coöperatie zelf of het servicepunt kan initiatiefnemer zijn. 6.3 Middelen en partners Middelen Het projectontwikkelingsbedrijf richt zich op het wegnemen van belemmeringen voor projecten. Veelal zijn dit organisatorische, financiële of politiek-juridische zaken. Het projectontwikkelingsbedrijf levert de diensten die nodig zijn om de projectontwikkeling vlot te trekken en te realiseren. Het kan bijvoorbeeld gaan om projectmanagement, om inhoudelijke advisering of om financieringsconstructies. Het heeft hiervoor ten minste voldoende menskracht, projectmanagementvaardigheden en kennis nodig (via eigen mensen of inhuur). Daarnaast is projectfinanciering een wezenlijk aandachtspunt. Projectfinanciering Projectontwikkeling bestaat uit unieke projecten. Dat geldt ook voor de financiering. Per project wordt bekeken hoe de projectfinanciering kan worden ingericht. Wat kunnen de deelnemende initiatiefnemers financieel inbrengen, en in hoeverre kan het projectontwikkelingsbedrijf risicodragend participeren: dat zijn cruciale vragen. Naast inbreng van eigen vermogen en bankleningen, zien we bij duurzameenergie-projecten een rol voor financiering door burgers en subsidies, leningen, participaties en garanties door overheden. Ook wordt veel gesproken over revolverende fondsen. Dit zijn fondsen van waaruit leningen, participaties of garanties worden gegeven en waarbij het geld (met rente) terugvloeit naar het fonds: zie hoofdstuk 7. 59

60 Afhankelijk van de financiële positie van het projectontwikkelingsbedrijf kan de projectontwikkeling minder of meer risicodragend worden ingevuld, bijvoorbeeld in de startperiode van het bedrijf minder risicodragend (meer adviserend) en naarmate de financiële positie van het energiebedrijf groeit, kan meer risicodragend worden ontwikkeld. Wanneer er bij de start van het projectontwikkelingsbedrijf een groter eigen vermogen beschikbaar is (bijvoorbeeld door sponsoring), kan sneller risicodragend ontwikkeld worden. Partners De projectontwikkeling gebeurt in een BV binnen de energiecoöperatie. Er wordt gebruikgemaakt van de BV-vorm, omdat er risicodragende activiteiten worden uitgevoerd. De BV wordt geleid door een (deeltijd-) manager, die verantwoording aflegt aan het bestuur van de energiecoöperatie. Er wordt nauw samengewerkt met de overige onderdelen van de energiecoöperatie. 6.5 Inkomsten en uitgaven Deze paragraaf wijst uit wat de inkomsten en uitgaven zijn die vanuit de projectontwikkelingstak ontstaan. De inkomsten voor de coöperatie uit de projectontwikkelingstak bestaan geheel uit fees die door de projectontwikkelaar worden betaald aan de coöperatie, ter waarde van 8% van de investeringskosten. Aangezien de ontwikkeling van een project vaak een periode van een jaar beslaat, komt deze fee pas een jaar na de feitelijke investering ter beschikking van de coöperatie. De kosten bestaan in de beginfase hoofdzakelijk uit werkkapitaal dat benodigd is voor zaken als: het overleggen over en ontwerpen van de projectorganisatie in samenwerking met de provincie, het ontwikkelen van statuten, het daadwerkelijk oprichten van de tak en het opzetten van het management. Daarnaast wordt de samenwerking gezocht met de partners binnen Energie Made in [Arnhem], omdat binnen dit initiatief veel projecten worden ontwikkeld. Daarnaast wordt een samenwerking opgebouwd met mogelijke financiers voor de projectfinanciering. Andere kostenposten, die ieder jaar terugkeren, zijn de inzet van tijd en middelen vanuit de coöperatie voor de ontwikkeling van projecten (technische inventarisaties, het sluiten van contracten en dergelijke). In de onderstaande grafiek worden de totale inkomsten uitgezet tegenover de totale uitgaven. In jaar 1 en 2 is het operationele resultaat negatief, maar daarna gaat ook de projectontwikkelingstak de coöperatie geld opleveren. Het uitgangspunt hierbij is de realisatie van één project in 2012 en tien projecten in In bijlage 9 is een nadere specificatie te vinden van alle kosten en opbrengsten die horen bij de projectontwikkelingstak. Implicaties voor de totale winst- en verliesrekening van de coöperatie blijken uit hoofdstuk 8. 60

61 Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Projectontwikkeling Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 61

62 HOOFDSTUK 07 DUURZAAMHEIDS FONDS 62

63 Zoals meerdere malen uit dit bedrijfsplan is gebleken, staat duurzaamheid gelijk aan investeren in de toekomst. Het is daarom niet verwonderlijk dat juist de financiering vaak een hindernis vormt bij het maken van meters in de energietransitie; dit geldt enerzijds voor particulieren en bedrijven die via De KAS in aanraking komen met duurzame producten en diensten - aldus luidde een belangrijke conclusie uit een onderzoek naar de B2B-markt voor De KAS - en anderzijds voor de projectontwikkelingstak van de coöperatie, die de totstandkoming van windturbines, zonneparken en andere grootschalige projecten beoogt. In dit hoofdstuk wordt de oplossing aangedragen voor deze patstelling: het Duurzaamheidsfonds. Principe Het principe van het revolverende fonds is eenvoudig. Particulieren en bedrijven kunnen onder aantrekkelijke voorwaarden geld lenen, waarmee zij de financieringsdrempel behorend bij een geplande investering in duurzaamheid kunnen overkomen. Zij kunnen derhalve direct overgaan tot een investering in, bijvoorbeeld, zonnepanelen of woningisolatie. Ook op het niveau van de grootschalige projecten is het bestaan van een dergelijk fonds een passend antwoord op het financieringsvraagstuk. Het geld uit het fonds wordt dus benut om windmolens, zonneparken, warmteprojecten et cetera te ontwikkelen in de Rijn-en-IJssel-regio. Het Duurzaamheidsfonds is al met al de olie tussen alle radars die samen zorgen voor de transitie naar een lokale en schone energievoorziening. Organisatie De figuur op de volgende pagina laat zien welke partijen mogelijk een rol krijgen bij het organiseren van de geldstromen naar en uit het fonds. De volgende kenmerken zijn te onderscheiden: het fonds wordt gevuld met geld dat, bijvoorbeeld, de provincie en gemeenten als revolverende middelen ter beschikking stellen of vanuit Europese subsidies (bijvoorbeeld: Elena) vrijkomen. Natuurlijk kunnen dit ook andere partijen zijn; het fonds wordt niet door de Rijn en IJssel Energie Coöperatie beheerd, maar door een aparte stichting met een bestuur en een raad van toezicht die de in- en uitstroom van middelen volgens strikte criteria kunnen toestaan, nadat alle risico s in kaart zijn gebracht; de Rijn en IJssel Energie Coöperatie kan bij deze stichting terecht voor directe leningen én voor het verkrijgen van garantstellingen; een garantstelling houdt in dat de investering door de Rijn en IJssel Energie Coöperatie wordt gedekt. In dat geval kan de coöperatie bij externe financiers (bijvoorbeeld: banken en crowdfundingplatforms) terecht voor het verkrijgen van leningen tegen lage rentetarieven, aangezien de stichting garantstaat en het risico voor de externe financier dus nihil is; om die reden schuilt er voor de coöperatie ook nog een verdienmodel in deze financieringsconstructie. Zij kan immers het rentevoordeel gedeeltelijk voor haar eigen bedrijfsvoering benutten en de partij met de financieringsbehoefte ook een aantrekkelijk rentetarief in het vooruitzicht stellen. 63

64 PROVINCIE GELDERLAND SVN / GEMEENTE ARNHEM ELENA BIJDRAGE / INVESTERING RENTE STICHTING FONDS VOOR LOKALE INITIATIEVEN BESTUUR (BESTUUR - RISICOMANAGEMENT) RAAD VAN TOEZICHT PPM OOST PROVINCIE BANK GARANTSTELLING STICHTING % VERGOEDING GARANTSTELLING FINANCIERING CROWDFUNDING BURGERPARTICIPATIES TRIODOS / ASN / RABOBANK / ETC. GARANTSTELLING LENINGSFACILITEIT RENTEAFSLAG GARANTSTELLING RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE DUURZAAM FONDS PROJECT- ONTWIKKELING ENERGIELEVERING ENERGIEREKENING ENERGIE KLANTEN LENING RENTE + AFLOSSING ONTWIKKELVERGOEDING ENERGIEVERKOOP ENERGIE PARTIJ X PROJECT Y SERVICEPUNT DE KAS PROJECT Z 64

65 Inkomsten en uitgaven Het Duurzaamheidsfonds brengt, evenals de drie voorgenoemde pijlers onder de Rijn en IJssel Energie Coöperatie, zowel inkomsten als uitgaven met zich mee, zoals blijkt uit de onderstaande tabel. Hieruit wordt duidelijk dat het fonds te maken heeft met forse kosten in de opstartfase, die daarna minder omvangrijk worden. De opbrengsten vertonen een ander patroon: die zijn bescheiden in de beginfase en nemen in de loop der jaren serieuzere vormen aan. De uitgaven bestaan aanvankelijk uit de opstart- en ontwikkelingskosten. Het organiseren van de financiering per project, en het beheer hiervan, zijn kostenposten die zich later openbaren. De inkomstenstroom wordt, zoals toegelicht, mogelijk gemaakt door de een afdracht van het rentevoordeel dat ontstaat door de garantstelling vanuit de stichting. De bovenstaande tabel maakt, evenals de grafiek rechts, duidelijk dat de kosten in jaar 1 nog hoger zijn dan de inkomsten. Vanaf jaar twee genereert het Duurzaamheidsfonds echter al een bescheiden winst, die oploopt tot in In bijlage 10 is een nadere specificatie te vinden van de kosten en opbrengsten die in deze paragraaf zijn gepresenteerd Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Duurzaamheidsfonds Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 65

66 HOOFDSTUK 08 FINANCIËLE RESULTATEN 66

67 In de voorgaande hoofdstukken zijn de elementen van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie inhoudelijk besproken. Tevens is aangetoond wat de financiële implicaties zijn van de beoogde activiteiten. Nu kan een uitspraak worden gedaan over de levensvatbaarheid van de totale Rijn en IJssel Energie Coöperatie. Inkomsten worden verwacht vanuit vijf richtingen: de coöperatieve ledenorganisatie zelf, energieservicepunt De KAS, de energieleveringstak, de projectontwikkelingstak en het duurzaamheidsfonds. Dit zijn tegelijkertijd de vijf bronnen van uitgaven. In hoofdstuk 3 tot en met 7 zijn deze kosten en opbrengsten geduid en nu kunnen de totale inkomsten worden afgezet tegen de totale uitgaven. Zie daarvoor de grafiek hieronder. Ontwikkeling inkomsten en uitgaven Rijn en IJssel Energie Coöperatie De grafiek laat zien dat de coöperatie zowel in 2012 als in 2013 met een negatieve cashflow te maken heeft. Vanaf 2014 worden zwarte cijfers geschreven. Het tekort in 2012 is circa ,- en in het jaar dat hierop volgt gaat er bijna ,- meer de deur uit dan dat er binnenkomt. In 2014 is daarentegen reeds een winst voorzien die oploopt tot ,- in Uitgavenpatroon Rijn en IJssel Energie Coöperatie Coöperatieve ledenorganisatie De KAS Projectontwikkeling Duurzaamheidsfonds Energielevering 0 Zoals uit de bovenstaande figuur blijkt, zijn de uitgaven in jaar 1 volledig toe te schrijven aan de kosten behorend bij het duurzaamheidsfonds en de Inkomsten Uitgaven Winst & Verlies 2017 projectontwikkelingstak. In de jaren daarna blijkt De KAS veruit de meeste kosten met zich mee te brengen. De kosten voor energielevering zijn in alle jaren zeer laag, terwijl de beperkte kosten van de coöperatieve ledenorganisatie gestaag toenemen. 67

68 Met de projectontwikkelingstak zijn toenemende uitgaven gemoeid die goed zijn voor een substantieel deel van het totale kostenplaatje. Kijkend naar de totale inkomsten (zie de figuur hiernaast), valt op dat De KAS evenzeer voor de grootste opbrengstenstroom verantwoordelijk is. De projectontwikkelingstak draagt ook voor een aanzienlijk deel bij aan de verdiensten van de coöperatie. Ditzelfde geldt voor het duurzaamheidsfonds, de energieleveringstak en de coöperatieve ledenorganisatie, zij het in mindere mate. Bijlage 11 geeft een overzicht weer van alle inkomsten en uitgaven die horen bij de Rijn en IJssel Energie Coöperatie Inkomstenpatroon Rijn en IJssel Energie Coöperatie Coöperatieve ledenorganisatie Projectontwikkeling De KAS Duurzaamheidsfonds Energielevering 68

69 69

70 HOOFDSTUK 09 PLANNING 70

71 De Rijn en IJssel Energie Coöperatie is een organisatie met stevige ambities. De plannen die zij heeft, kunnen vanzelfsprekend niet allemaal tegelijkertijd tot uitvoering worden gebracht. Om die reden worden vier fasen onderscheiden, die achtereenvolgens worden doorlopen: opstarten Rijn en IJssel Energie Coöperatie; oprichten en opstarten De KAS en Energielevering; oprichten en opstarten Projectontwikkeling. Hierbij worden concreet de volgende resultaten opgeleverd: de statuten; een website; een CRM-systeem en backoffice; een huishoudelijk reglement; marketing- en communicatiemateriaal; de inkoop en levering van energie; afzetkanalen van ontwikkelde producten en diensten. Fase 1: opstarten Rijn en IJssel Energie Coöperatie Het realiseren van alle plannen die in dit bedrijfsplan aan de orde zijn gekomen, begint met het daadwerkelijk opstarten van de Rijn en IJssel Energie Coöperatie zelf. Het gaat dan om het oprichten van een organisatie met een bestuur, een raad van advies en, niet in de laatste plaats, leden. De overige activiteiten die in deze fase worden ontplooid, staan hier opgesomd. Het verkrijgen van financiering voor de opstartfase - al dan niet in revolverende vorm - bij: o de gemeente Arnhem, Renkum, Rheden et cetera; o de provincie Gelderland; o particulieren. Het bepalen van de bedrijfsuitstraling (huisstijl, look-and-feel et cetera); Het mogelijk maken van ledenparticipatie; Het inrichten van wervingsprocessen door aandacht te besteden aan: o marketingmateriaal en de website; o het bepalen van lidmaatschapsvoordelen o communicatie via sociale media (Facebook, Twitter, LinkedIn); 71

72 Fase 2: oprichten en opstarten De KAS en Energielevering Wanneer de Rijn en IJssel Energie Coöperatie is opgericht en bovengenoemde activiteiten in gang zijn gezet, kan werk gemaakt worden van de eerste twee pijlers onder de coöperatie en het duurzaamheidsfonds. Daarbij horen onderstaande aandachtsgebieden. Oprichten en opstarten Energielevering: o Bedrijfsprocessen organiseren personeel uitvoeren klantendesk (zelf of uitbesteding) vinden bancaire partner o Klantprocessen acceptatie contract- en overstapprocedure levering energie meteropname verrekening eindafrekening wanbetalingen o Energieprocessen Organiseren administratieve processen behorend bij de in- en verkoop energie Oprichten en opstarten De KAS o Uitwerken keuzevariant shop-in-shop-concept gereedmaken locatie vinden en binden partners organiseren inzet personeel o Opzetten suborganisatie Producten & diensten (laten) uitvoeren van de concepten met voldoende financiële steun o Opzetten suborganisatie Informatie & advies (laten) uitvoeren van de concepten met voldoende financiële steun o Opzetten suborganisatie Projectbureau (laten) uitvoeren van de concepten met financiële voldoende steun Fase 3: oprichten en opstarten Projectontwikkeling Wanneer De KAS en de leveringstak de opstartfase achter zich hebben gelaten (1), het leden- en klantenaantal van de coöperatie zich volgens verwachting ontwikkelt (2) en de coöperatie als gevolg hiervan met een stabiele cashflow te maken heeft, kan de stap naar de oprichting van de projectontwikkelingstak worden gezet. Hierbij kan gedacht worden aan de volgende taken en activiteiten: Samenwerking met regionale duurzame energieproducenten o leggen verbinding met leveringstak o faciliteren lokale producenten met eigen verkoop Toetsen en selecteren van nieuwe projecten o zon o wind o warmte Regelen van de projectfinanciering Verzorgen van het projectmanagement o afnamecontracten o organisatorische capaciteit 72

73 Tijdspad De drie toegelichte fasen worden gevolgtijdelijk doorlopen. Het plan is om fase 1 eind 2012 de meeste activiteiten behorend bij fase 1 af te ronden en tegen die tijd zijn de nodige voorbereidingen voor fase 2 ook reeds getroffen. Fase 2 kan dan nog in 2013 worden afgerond. Aan het einde van dat jaar kan een begin worden gemaakt met de taken die in dit hoofdstuk onder fase 3 zijn geschaard OPSTARTEN RIJN EN IJSSEL ENERGIE COÖPERATIE OPRICHTEN EN OPSTARTEN DE KAS EN ENERGIELEVERING OPRICHTEN EN OPSTARTEN PROJECT- ONTWIKKELING 73

74 HOOFDSTUK 10 BRONNEN LIJST 74

75 Bij de totstandkoming van dit bedrijfsplan is gebruikgemaakt van verschillende (schriftelijke) bronnen, die hieronder zijn opgesomd. De input voor dit bedrijfsplan is daarnaast afkomstig van een serie gesprekken en interviews met lokale stakeholders, zoals bedrijven, partnerorganisaties en de consortiumleden van De KAS in het bijzonder. Schriftelijke bronnen: AD (3 juli 2012), Run op goedkope energie, beschikbaar op: ad.nl/ad/nl/1012/nederland/article/detail/ /2012/07/03/run-opgoedkope-energie.dhtml Centraal Bureau voor de Statistiek (2012), Inwoners naar regio, beschikbaar op Coalitie D66, GroenLinks, SP en VVD, gemeente Arnhem (2010), Het Arnhems Lenteakkoord, Afspraken stadsbestuur Arnhem Energiesprong / SEV (2011), Wensen en behoeftes van eigenaarbewoners op het gebied van energiebesparende maatregelen, beschikbaar op: Gemeente Renkum (2010), Een slim beleid is op de toekomst voorbereid, coalitieakkoord voor de raadsperiode Gemeente Rheden, afdeling Bouwen en Milieu (2011), Uitvoeringsprogramma Rheden op Weg naar CO₂-neutraliteit Jager, R. (2012), Marketingplan Rijn en IJssel Energie Coöperatie MarketResponse (2010), Marktonderzoek naar de stand van zaken op de energiemarkt, beschikbaar op: images/ Rapport_marktonderzoek_naar_de_stand_van_zaken_op_de_ energiemarkt pdf Nederlandse Mededingingsautoriteit (2012), Energieregulering in Nederland, beschikbaar op: energie/ default.aspx Nederlandse Mededingingsautoriteit (2011), Energie Rapport, Stand van zaken op de consumentenmarkt, Eerste halfjaar 2011 UN, International year of cooperatives (2012), beschikbaar op: un.org/coopsyear/about-iyc.html Yildiz, I. (2012), Marktonderzoek t.b.v. het Energiedienstenbedrijf Arnhem Interviews (zie bijlage 1): Interviews zijn afgenomen met vertegenwoordigers van onderstaande bedrijven en organisaties: ROC Rijn IJssel Klimaatverbond Ondernemers Kontakt Arnhem Eco-logisch Alliander Gelderse NMF EVS EcoVrede Stichting kiemt Volkshuisvesting Arnhem efruscio Gemeente Arnhem Portaal Gemeente Renkum HAN De Groene Vos 2Switch Het Groene Hert 75

76 76 BIJLAGEN

77 77

78 Bijlage 1: Overzicht mogelijke samenwerkingspartners De KAS 78

79 79

80 80

Bedrijfsplan Rijn en IJssel Energie Coöperatie. September 2012

Bedrijfsplan Rijn en IJssel Energie Coöperatie. September 2012 Bedrijfsplan Rijn en IJssel Energie Coöperatie September 2012 Voorwoord De transitie naar een duurzame energiehuishouding vergt zowel ondernemerschap als durf om op het lokale niveau de samenwerking op

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie

ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie 2 3 IDEE 6 ONTWIKKELING 10 CROWDFUNDING 14 REALISATIE 18 EXPLOITATIE 28 4 5 IDEE Rijnstate heeft maatschappelijk

Nadere informatie

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen?

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen? FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? De opwekking van duurzame energie loopt nog niet zo n vaart, ook niet in de Achterhoek. En zeker de wat grotere initiatieven, ook van bestaande

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN 1. Aanleiding en ambitie In het Projectvoorstel Lokaal Duurzaam Energiebedrijf Dalfsen (maart 2012) zijn de achtergrond, de projectdoelstellingen

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

KEMPENENERGIE. samen groen

KEMPENENERGIE. samen groen KEMPENENERGIE samen groen De coöperatie KempenEnergie wil alle inwoners van de 5 Kempengemeenten toegang geven tot de maatschappelijke en financiële voordelen van lokaal opgewekte schone energie. KEMPENENERGIE

Nadere informatie

De items in deze Nieuwsbrief:

De items in deze Nieuwsbrief: Nieuwsbrief november 2013 View this email in your browser De items in deze Nieuwsbrief: Duurzaamheidsmarkt Alphen aan den Rijn goed bezocht Samenwerking Kringloopwinkel / Repaircafe / Rijndorp / ThermosPower

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14 Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten Resultaten digitale verkenning 22 september 14 In het kort Doelgroep: Gelderse gemeenten Doel: verkennen behoefte aan provinciale ondersteuning bij faciliterende

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

ZonneEnergie voor Thuis

ZonneEnergie voor Thuis ZonneEnergie voor Thuis Programma 20:00 22:00 Welkom Introductie ReestdalEnergie ZonneEnergie: het hoe en waarom Pauze ZonneEnergie van ReestdalEnergie Afsluiting Vragenvuur Reestdal Duurzame Energie

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Ontstaan BECO Initiatiefgroep: lokaal en duurzaam Gesteund door lokale RABO en gemeente Najaar 2012 publieksavond Tweede avond voor belangstellenden werkgroepen Januari

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Doel van dit document is het bieden van achtergrond informatie over het principe van Eemstroom -Energiecoöperatie Amersfoort. Eemstroom One

Nadere informatie

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht Eljo Vos-Brandjes HVC Stage raadsleden Dordrecht Historie HVC Opgericht (1991) voor verwerken huishoudelijk en bedrijfsafval uit regio Na loslaten beleidsuitgangspunt regionale/provinciale zelfvoorziening

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging Ja ik wil zonne-energie, maar... Wat moet ik doen? Is het financieel rendabel? Welke zonnecellen zijn het beste? Waar en door wie worden panelen geïnstalleerd?

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Drie stappen naar verduurzaming Saenz streeft naar 3x beter, waarbij we stap voor stap toewerken naar de gewenste verbeteringen:

Drie stappen naar verduurzaming Saenz streeft naar 3x beter, waarbij we stap voor stap toewerken naar de gewenste verbeteringen: Saenz komt voort uit de Bedrijvenvereniging Noorderveld Molletjesveer. Bedrijven met ervaring op het gebied van energie en duurzaamheid hebben besloten te gaan samenwerken. Samen nemen wij de lokale energievoorziening

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deze Monitor gaat over: je organisatie (initiatief): mensen, activiteiten, organisatie, financiële situatie. TOELICHTING MONITOR ORGANISATIE LET OP: Deze vragenlijst bestaat

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Welke partijen heeft u betrokken bij het beantwoorden van de vragen in deze vragenlijst?

Welke partijen heeft u betrokken bij het beantwoorden van de vragen in deze vragenlijst? Welke partijen heeft u betrokken bij het beantwoorden van de vragen in deze vragenlijst? Gemeenteraad/fractievoorzitters Maatschappelijke organisaties Bedrijfsleven Inwoners 1. Karaktereigenschappen van

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Bijlage 1; algemene informatie AGEM AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Verantwoording tekst; Deze bijlage is een bewerkte versie van een raadvoorstel van de gemeente Doetinchem (L. Nieuwenhuis).van

Nadere informatie

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Strategisch meerjarenplan Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie, besparing, opwekking, ruimte 2. Resultaten AGEM, stand van

Nadere informatie

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Inhoudsopgave 1. Doelstelling... 3 2. Inleiding... 4 3. Wat is duurzaamheid?... 5 4. Lange termijn perspectief (..2030)... 6 5. Actieprogramma... 7 6. Financiële paragraaf...

Nadere informatie

B&W voorstel. c.vanhelvert@shertogenbosch.nl

B&W voorstel. c.vanhelvert@shertogenbosch.nl B&W voorstel Steller : van Helvert Tel. : 06 1586 2307 Portefeuille : Weyers e-mail. : c.vanhelvert@shertogenbosch.nl B&W : Agenda nr. : Reg.nr. : 3597514 Openbaar : ja Onderwerp : BewonersBedrijf Hambaken

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten Menno van Rossum De Windcentrale Jeroen Vanson Greenchoice 21 November 2014 AGENDA Greenchoice Over Greenchoice Lokale initiatieven en coöperaties De

Nadere informatie

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels De Groene Reus Coöperatie u.a. delegatie CU-fractie 6 maart 2015 van 14.00-17.00 uur Natuurbelevingscentrum

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

MKB Energie Coöperatief West - Friesland. Ing. John Braakman MBA Directeur ZON Energie Groep Funding partner ECWF

MKB Energie Coöperatief West - Friesland. Ing. John Braakman MBA Directeur ZON Energie Groep Funding partner ECWF MKB Energie Coöperatief West - Friesland Ing. John Braakman MBA Directeur ZON Energie Groep Funding partner ECWF Inhoud 1. ZON Energie Groep 2. Wie wat en waar is het ECWF 3. Status tot op heden 4. Exploitatie

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie 12 november 2012 Agenda Intro Energieaandeel Zoektocht naar klantbehoefte nav Energieakkoord

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Greenspread. realising sustainable connections

Greenspread. realising sustainable connections Greenspread realising sustainable connections Greenspread, het Energieakkoord en CoopDeZon Inleiding Inleiding Greenspread richt zich op het ontwikkelen van lokale duurzame-energieproductiemiddelen. Greenspread

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Duurzaam benutten van warmte

Duurzaam benutten van warmte Duurzaam benutten van warmte Netwerkbijeenkomst duurzame regionale energie Gelderland 12 juni 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Provincie zet zich in op de toepassing

Nadere informatie

Informatieavond 25 januari

Informatieavond 25 januari Informatieavond 25 januari Waarom is BoeN opgericht? Doelstellingen: lokaal Duurzaam Bewustwording Betaalbaar Onafhankelijk Wat wil BoeN? Werkgroepen: 1. Marketing en communicatie 2. Zonne energieprojecten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Algemene informatie Energie Gilze Rijen

Algemene informatie Energie Gilze Rijen Algemene informatie Energie Gilze Rijen Aanleiding. Op bescheiden schaal, doch onweerlegbaar in toenemende mate vindt er in de samenleving een ontwikkeling plaats in het denken van burgers op welke wijze

Nadere informatie

Eljo Vos Aandeelhoudersmanagement. 8 december 2015 Gorinchem

Eljo Vos Aandeelhoudersmanagement. 8 december 2015 Gorinchem Eljo Vos Aandeelhoudersmanagement 8 december 2015 Gorinchem Introductie HVC Opgericht in 1991 voor verwerken huishoudelijk en bedrijfsafval Ballotage overeenkomst op basis van Samen uit, samen thuis wel

Nadere informatie

Duurzaam denken. Duurzaam doen!

Duurzaam denken. Duurzaam doen! Duurzaam denken. Duurzaam doen! Wederverkoper Noordelijk Lokaal Duurzaam (NLD) Milieubewust leven en is bewust kiezen voor duurzame energie. energiecooperatiegaasterland.nl Kies bewust Het gaat niet goed

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

High Level Business Case Energiecoöperatie

High Level Business Case Energiecoöperatie High Level Business Case Energiecoöperatie DE Ramplaan (Haarlem) Het project: een haalbaarheidsstudie Energie- en klimaatneutraliteit in bestaande woonwijk is technisch haalbaar en financieel haalbaar

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Versnellingsplan Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Inhoud Terugblik vorige ledenvergadering en voortgang sindsdien Gevraagde instemming met bestuursbesluit Afspraken tussen coördinator, bestuur en

Nadere informatie

Communicatieplan Energie- & CO 2

Communicatieplan Energie- & CO 2 Communicatieplan Energie- & CO beleid Versie 9 - Januari 013 Akkoord Directie: Inhoud: 1. Inleiding 1.1 Ambitie 1. Aansluiting op de marktontwikkelingen 1.3 Doelstellingen en voorgenomen acties in 01 1.4

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Besluit college van Burgemeester en Wethouders

Besluit college van Burgemeester en Wethouders Registratienr: 2013/4543 Registratiedatum: Afdeling: Leefomgeving Agendapunt: 49-Va-09 Openbaar: Ja X Nee Reden niet openbaar: Onderwerp: Windpark gemeente Kranenburg (DE) Besluit: Kennis te nemen van

Nadere informatie

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6 Index 1. Waar komen we vandaan? 1 2. Waar gaan we naartoe? 2 2.1 Missie 2 2.2 Visie 2 2.3 Doelstellingen 3 2.4 Strategie 4 2.4.1 Organisatie 4 2.4.2 Aanbod 4 2.4.3 Maatschappelijk rolmodel 4 2.4.4. Marketing

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie