Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017"

Transcriptie

1 Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017 Auteur: Boudewijn Steur 1. Inleiding Op 24 september 2017 kozen de Duitse kiezers voor de 19 e keer een Bondsdag. In deze nota wordt eerst ingegaan op het totaalbeeld van de uitslagen in Duitsland. Vervolgens wordt in paragraaf 3 stil gestaan bij de regionale verschillen in de uitslagen. In de daaropvolgende paragraaf wordt gefocust op de opkomst bij de verkiezingen. Vervolgens treft u een beeld aan van de campagne in Duitsland. Daarna wordt stilgestaan bij de coalitiemogelijkheden. In paragraaf 7 vindt u een aantal consequenties voor de samenwerking in Europa. In de laatste paragraaf vindt u ten slotte meer achtergrond oer het Duitse kiesstelsel. 2. Uitslagen Bij de verkiezingen voor de Bondsdag is CDU/CSU de grootste partij gebleven met 33 procent van de stemmen (-8,6 procent), gevolgd door SPD met 20,5 procent van de stemmen (-5,2 procent). Beide partijen hebben bij deze verkiezingen fors verloren. AfD is voor het eerst vertegenwoordigd in de Bondsdag met 12,6 procent (+7,9 procent). De FDP keert weer terug in de Bondsdag met 10,7 procent (+6 procent), gevolgd door Die Linke (9,2 procent; +0,6 procent) en Grüne (8,9 procent; +0,5 procent). Deze uitslag kwam enigszins als verrassing, omdat in de peilingen een veel gunstiger beeld voor vooral CDU/CSU en SPD naar voren kwam CDU/CSU SPD FDP Grüne Die Linke AfD 35,2 34,2 9,8 8,1 8,7 33, ,6 10,7 11,9 41,5 25,7 4,8 8,4 8,6 4, ,5 10,7 8,9 9,2 12,6 Het is voor het eerst dat er zes partijen in de Bondsdag vertegenwoordigd zijn. In het verleden haalden kleine(re) partijen vaak de kiesdrempel van 5 procent niet. Het aantal zetels dat vertegenwoordigd is in de Bondsdag kan fluctueren. Dit heeft te maken met het Duitse kiesstelsel (zie daarvoor paragraaf 4). De komende Bondsdag telt waarschijnlijk 709 zetels het eigenlijke aantal zetels in de Bondsdag bedraagt 598 zetels. Dat is fors meer dan bij vorige verkiezingen het geval was (630 zetels). Het record stond vooralsnog op 672 zetels na de verkiezingen van

2 - Verlies van de volkspartijen Hierboven kwam al aan de orde dat CDU/CSU en SPD fors verloren hebben bij de verkiezingen van 24 september. Voor de SPD betekenden de verkiezingen het slechtste resultaat ooit. Voor CDU/CSU was het de een na slechtste uitslag. In 1949 kreeg de Union (CDU/CSU) maar 31 procent van de stemmen. Vanaf de jaren negentig is langzaam maar zeker een daling in de populariteit van de twee grote volkspartijen (CDU/CSU en SPD) in Duitsland waarneembaar. Dat is zichtbaar in de grafiek hieronder. Het verlies van volkspartijen bij verkiezingen is niet beperkt tot Duitsland, maar is zichtbaar in alle Westerse landen. Ook in Nederland is al jarenlang de beweging gaande dat CDA, PvdA en VVD in totaal aan positie verliest. Ook als de ontwikkeling van het lidmaatschap van politieke partijen in Duitsland in ogenschouw wordt genomen, komt hetzelfde beeld naar voren: de twee volkspartijen (CDU en SPD) verliezen gestaag, terwijl de kleinere partijen enigszins aan aanhang winnen. 2

3 3. Regionale diversiteit In de verkiezingsuitslagen in Duitsland zijn altijd grote verschillen per deelstaat geweest. In het zuiden van Duitsland (Baden-Wurttemberg en Beieren) hebben CDU en CSU altijd een stevige basis gehad. Ook als de sociaal-democratische partijen de grootste partij waren, zoals in 1998 en 2002, bleven de christen-democratische partijen de grootste in het zuiden. In het oosten van Duitsland hebben juist de linkse partijen altijd een grotere aanhang gekend. In het overzicht hieronder hebben wij de uitslagen naar de grootste en de eennagrootste partij per gemeente in de Duitsland in de periode opgenomen. Bij de huidige verkiezingsuitslagen is het volgende beeld te zien. Van links naar rechts zijn per kiesdistrict de eerste, tweede en derde partij in kaart gebracht. Het is duidelijk zichtbaar dat CDU/CSU de grootste partij is gebleven. Alleen in enkele districten is een andere partij de grootste geworden, zoals de SPD in sommige districten in Nordrhein-Westfalen of de AfD in Saksen. Op de middelste kaart is zichtbaar dat de AfD vooral in het oosten en het zuidoosten van het land als tweede partij uit de bus is gekomen, terwijl de SPD deze positie vooral heeft in het westen van het land. Op de derde kaart is ten slotte te zien dat de FDP vooral in het westen op steun kan rekenen, terwijl Die Linke dat in het oosten kan. Vooral het contrast in de uitslagen tussen voormalig West- en Oost-Duitsland valt op, al zijn deze verschillen sinds de hereniging altijd aanwezig geweest. In het westen zijn CDU/CSU, SPD en FDP 3

4 groter dan in het oosten, waar vooral Die Linke en AfD groot zijn. Waar sinds 2005 vooral Die Linke de grootste of een na grootste partij is, is dat nu de AfD geworden. 4. Opkomst De opkomst bij de verkiezingen is in vergelijking met vier jaar geleden gestegen: van 71,5 in 2013 naar 75,6 procent in Vanaf de jaren zeventig is sprake van een continue daling in de opkomstcijfers, die vooral na de jaren negentig is ingezet. De laagste opkomst De opkomstcijfers bij verkiezingen in Duitsland tonen daarmee hetzelfde beeld als in veel andere Westerse landen. 4

5 5. Campagne Duitsland De campagne bij de verkiezingen in Duitsland werd als degelijk ervaren. Het verkiezingsdebat tussen Angela Merkel (CDU/CSU) en Martin Schulz (SPD) is daar een treffende illustratie van. Het debat werd ervaren als relatief saai, omdat de twee partijleiders op veel punten overeenstemming hadden in hun opvattingen. De belangrijkste thema s bij de verkiezingen waren sociale zekerheid, immigratie, economie en veiligheid, waarbij vooral terrorismedreiging een rol speelde. Maar ook de digitalisering van (overheids-)dienstverlening was een prominent item. Uit een peiling bleek dat de zorgen van de Duitse kiezers de afgelopen jaren sterk veranderd zijn. Waar tot 2013 de werkloosheid de grootste zorg was, veranderde dat tussen het verkiezingsjaar 2013 en 2017 naar immigratie. Verder speelden in 2017 sociale onrechtvaardigheid, rente, onderwijs en nog altijd werkloosheid een belangrijke rol. Ook is de binnenlandse veiligheid sinds 1998 weer een belangrijke thema. Opvallend is dat lonen, de economische situatie en Europa een veel minder prominente zijn gaan spelen in de verkiezingen. 5

6 6. Coalities Op basis van de uitslag zijn er eigenlijk twee coalities mogelijk. Een coalitie over links is niet mogelijk, omdat deze geen meerderheid heeft. Andere coalitiepartners heeft Merkel uitgesloten. Van zowel de AfD en Die Linke heeft Merkel gesteld, dat zij niet bereid is daar een coalitie mee te vormen. In totaal zijn er 316 zetels nodig voor een meerderheid. Grote coalitie (CDU/CSU-SPD) De Grote coalitie (of zwart-rood) is getalsmatig een mogelijkheid voor een nieuw kabinet. Deze coalitie heeft in totaal 358 zetels. Deze coalitie heeft echter electoraal een forse dreun gekregen (- 13,8 procent). De SPD heeft als reactie gegeven dat het de komende periode plaats zal nemen in de oppositie. Jamaica-coalitie (CDU/CSU-FDP-Grüne) De Jamaica-coalitie wordt genoemd, omdat deze coalitie de kleuren van dat land heeft (zwart-geelgroen). Deze coalitie telt in totaal 347 zetels. Het zou de eerste keer zijn dat er een coalitie van drie partijen in Duitsland zou komen. Deze coalitie is evenals de bovenstaande geen vanzelfsprekendheid. De drie partijen liggen qua standpunten redelijk ver uit elkaar. De liberalen (FDP) zullen hameren op lagere belastingen, meer geld voor onderwijs en beperking van de immigratie. De Groenen zullen pleiten voor vrouwenquota en subsidies. De partijen lijken elkaar te vinden op het terrein van de energietransitie en hun positie ten opzichte van Europa. Het is echter de vraag hoe juist CDU/CSU zich ten opzichte van die twee onderwerpen zal opstellen. Waarschijnlijk is dat CDU/CSU verkennende gesprekken zal starten met FDP en/of Grünen. De coalitieonderhandelingen zullen mede gezien de bedenkingen die vooraf werden geuit t.a.v. beide mogelijke coalitieopties door betrokken partijen wellicht niet eenvoudig zijn en zouden volgens sommigen zelfs tot de kerst kunnen duren. Mogelijkheid bestaat dat er tot de deelstaatverkiezingen in Nedersaksen op 15 oktober a.s. weinig naar buiten toe gecommuniceerd zal worden, om beïnvloeding in Nedersaksen te voorkomen. 7. Consequenties voor Europa De koers van Duitsland is belangrijk voor Europa. Het is dus de vraag wat de koers van het kabinet ten opzichte van Europese dossiers zal zijn. Het is op dit moment nog lastig om de implicaties van de uitslagen en de daaropvolgende coalitievorming te duiden. Het is in ieder geval waarschijnlijk dat de coalitiepartner van CDU/CSU een pro-europese karakter heeft. Zowel SPD, FDP als Grüne zijn voor een Europese aanpak van veel problemen. Het is wel de vraag hoe CDU/CSU zich zelf ten opzichte van Europa positioneren. De legendarische politicus Franz Joseph Strausz hamerde erop dat CSU nooit ruimte op rechts moest laten liggen. In de afgelopen jaren is meermalen naar voren gebracht, dat Merkel met haar koers te veel in het midden is gaan zitten. In de commentaren op de uitslagen kwam dit ook naar voren, vooral in Beieren waar CSU een gevoelig verlies heeft geleden. Daar is ook zichtbaar dat AfD als belangrijke concurrent van CSU zich heeft genesteld. Uit vrees voor een verder verlies is het zeker niet ondenkbaar dat binnen CDU/CSU wordt aangestuurd op een conservatievere koers ten aanzien van Europa, bv op het terrein van migratie. 8. Kiesstelsel Duitsland Kiezers in Duitsland brengen bij de Bondsdagverkiezingen twee stemmen uit. De eerste stem gaat naar een kandidaat uit het district van de kiezer, de tweede naar een partij. De Duitse kiezer kruist twee hokjes aan. Met de eerste stem (Erststimme) kiest hij een kandidaat in zijn of haar kiesdistrict (dat zijn er 299). Dit gaat volgens een relatief meerderheidsstelsel. De tweede stem (Zweitstimme) is voor een partij en daarbij geldt het principe van evenredige vertegenwoordiging. De Bondsdagzetels worden verdeeld aan de hand van de Zweitstimme. Daarmee wordt berekend hoeveel zetels een partij heeft verworven in de Bondsdag. Die zetels worden in eerste instantie ingevuld met mensen die via de Erststimme direct gekozen zijn in hun kiesdistrict, de zogenaame Direktmandate. De zetels die overblijven, worden verdeeld onder de deelstaatlijsten van een partij. Überhangmandate In de meeste gevallen is het aantal direct gekozen vertegenwoordigers, de Direktmandate, kleiner dan het aantal Bondsdagzetels waar een partij recht op heeft volgens de Zweitstimme. Soms haalt een partij echter meer Erststimmen dan Zweitstimmen. Dan worden er meer kandidaten van een partij direct in het parlement gekozen dan die partij zetels heeft. Deze extra zetels hoeft de partij niet in te leveren. Ze worden opgeteld bij het totale aantal zetels. Dit zijn de zogenaamde Überhangmandate. De regeling voor deze Überhangmandate is in 2013 aangepast. Het 6

7 Constitutioneel Hof bepaalde dat de regeling ongrondwettelijk was. De Zweitstimmen zijn leidend voor de verhoudingen tussen de partijen in de Bondsdag, maar door Überhangmandate aan sommige fracties wordt de zetelverdeling volgens de Zweitstimmen scheef getrokken. Om dit effect van de Überhangmandate teniet te doen, is het systeem van zetelverdeling flink omgegooid. Als blijkt dat de verdeling van de Überhangmandate niet meer klopt, wordt de zetelverhouding op basis van de Zweitstimmen nog eens berekend, maar nu direct op bondsniveau. Op basis van deze berekening krijgen alle partijen die volgens de uitslag van de eerste fase te weinig zetels hebben in verhouding tot partijen met Überhangmandate gecompenseerd met zogenaamde Ausgleichmandate. Zij krijgen er dus net zoveel zetels bij totdat de verhoudingen tussen de fracties weer recht doen aan de uitslag van de Zweitstimmen. Dit kiessysteem zorgt ervoor dat het aantal zetels in de Bondsdag fors hoger kan zijn dan het formele aantal van 598 zetels. 7

Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland

Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen gaan met elkaar in debat over de stelling: Het Duitse kiesstelsel is veel beter dan dat van Nederland.

Nadere informatie

Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland?

Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland? Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland? Korte omschrijving werkvorm: Op 22 september zijn er in Duitsland verkiezingen voor de Bondsdag. Welke partijen doen hier aan mee? Lijken

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

In Beeld: verkiezingsthema s

In Beeld: verkiezingsthema s In Beeld: verkiezingsthema s Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van verschillende afbeeldingen beantwoorden leerlingen vragen over zaken die met de Bondsdagverkiezingen te maken hebben. Leerdoel:

Nadere informatie

Nordrhein-Westfalen Rheinland-Pfalz. Schleswig-Holstein

Nordrhein-Westfalen Rheinland-Pfalz. Schleswig-Holstein Staten en kiesstelsels Duitsland De Bondsrepubliek Duitsland is, evenals België, een federale staat. Maar tussen beide federaties bestaan grote verschillen. Voor de verkiezing van het parlement hebben

Nadere informatie

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Oostenrijk Oostenrijk is een van de vele landen in Europa waar verkiezingen plaatsvinden volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Toch heeft Oostenrijk weer bepaalde

Nadere informatie

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN Verslag van een exit poll bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 in de gemeente Tilburg April 2010 Dr. M. Boogers L. Slagter Drs. J. van Ostaaijen Tilburgse School

Nadere informatie

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Verkiezingen 2012 Tweede Kamer Voorlopige uitslag Amsterdam Project: 12213 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Samenstelling publicatie: Jeroen Slot Cor Hylkema Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

Zwitserland. Staten en kiesstelsels

Zwitserland. Staten en kiesstelsels Zwitserland Staten en kiesstelsels Er is geen land in Europa (zelfs niet ter wereld) dat zoveel vormen van directe democratie kent als Zwitserland. Het land is ook sterk gedecentraliseerd: de kantons hebben

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

partijpolitieke landschap. Maar beide veranderingen zorgden niet voor meer politieke stabiliteit.

partijpolitieke landschap. Maar beide veranderingen zorgden niet voor meer politieke stabiliteit. Staten en kiesstelsels Italië Italië is de afgelopen decennia gekenmerkt door een aantal belangrijke politieke ontwikkelingen. Niet alleen ging het kiesstelsel verscheidene malen op de helling, ook het

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel Verkiezingen en kiesrecht Kiesstelsel Nederlands kiesstelsel Kenmerkend voor het (huidige) Nederlandse kiesstelsel - in internationaal perspectief - is de toegankelijkheid ervan. Burgers en politieke

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Politieke participatie

Politieke participatie 12 Politieke participatie In dit hoofdstuk komen de interesse en participatie van Amsterdammers in de politiek aan bod. 2014 was in dat opzicht een boeiend jaar, met drie verkiezingen en belangrijke verschuivingen

Nadere informatie

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl Tussenbalans Maurice de Hond Peil.nl Inleiding We zitten nu in een windstille periode van deze verkiezingen. Het startschot van de campagne is eigenlijk gegeven op 1 april, toen de 20 ambtelijke commissies

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant.

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. #EXITPOLL BRABANT Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. Mei 2011 Koen van der Krieken BA Dr. Marcel Boogers Dr. Julien van Ostaaijen

Nadere informatie

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van:

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van: Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 3 Verkiezingen en kiesstelsels 3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat

Nadere informatie

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie.

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie. Staten en kiesstelsels Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland was tot het einde van de twintigste eeuw een sterk centralistisch bestuurd land. Sindsdien hebben

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel

Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel Als leden van het Burgerforum Kiesstelsel presenteren wij met trots ons advies over een van de pijlers van

Nadere informatie

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname SESOS opiniepeiling maart 5 SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname Uitslag opiniepeiling Suriname maart 5 www.sesos.org www.sesos.org info: info@sesos.org Voorwoord: SESOS opiniepeiling

Nadere informatie

SOCIALE MONITORING EN POLITIEK

SOCIALE MONITORING EN POLITIEK SOCIALE MONITORING EN POLITIEK Versie: 1.0 Auteur: Martijn Kriens Datum: 27-09-2012 INLEIDING Sociale media maakt het mogelijk om zonder beperking van ruimte en tijd met grote, wisselende groepen mensen

Nadere informatie

Belangen: Macht van de Eerste Kamer

Belangen: Macht van de Eerste Kamer Belangen: Macht van de Eerste Kamer Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van een werkblad ontdekken leerlingen dat de plannen van het kabinet waarschijnlijk wel door de Tweede Kamer komen, maar niet

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Organiseer je eigen verkiezingen

Docentenhandleiding. Organiseer je eigen verkiezingen Docentenhandleiding Organiseer je eigen verkiezingen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Overzicht van alle stappen en opdrachten 4 Stap 1: Introductie 5 Stap 2: Richt een partij op 6 Stap 3: Schrijf een verkiezingsprogramma

Nadere informatie

De financiële gevolgen voor de politieke partijen na de hervorming van de Senaat. Jef Smulders & Bart Maddens

De financiële gevolgen voor de politieke partijen na de hervorming van de Senaat. Jef Smulders & Bart Maddens De financiële gevolgen voor de politieke partijen na de hervorming van de Senaat Jef Smulders & Bart Maddens KU Leuven Instituut voor de Overheid Faculteit Sociale Wetenschappen Tel: 0032 16 32 32 70 Parkstraat

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie

GAAT MERKEL ONS REDDEN?

GAAT MERKEL ONS REDDEN? GAAT MERKEL ONS REDDEN? 10 Misschien hebben de daden van bondskanselier Angela Merkel wel een grotere impact op de Nederlandse economie dan die van onze eigen minister-president. Wat kunnen we verwachten

Nadere informatie

Verenigde Staten van Amerika

Verenigde Staten van Amerika Staten en kiesstelsels Verenigde Staten van Amerika In de dossiers op de website van ProDemos wordt vooral aandacht besteed aan de staatsstructuren en kiesstelsels van Europese landen. Maar vanwege het

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2004-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opgave 1 Fortuyn, de politiek en de media 1 vrijheid van meningsuiting Indien vrijheid van godsdienst 0 2 Basis van de rechtsstaat is de bescherming van (alle) burgers tegen (de willekeur

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Het draaiboek is gebaseerd op de gang van zaken tijdens de coalitieonderhandelingen in 2010. De belangrijkste verschillen zijn:

Het draaiboek is gebaseerd op de gang van zaken tijdens de coalitieonderhandelingen in 2010. De belangrijkste verschillen zijn: Opmerkingen vooraf Het draaiboek is gebaseerd op de gang van zaken tijdens de coalitieonderhandelingen in 2010. De belangrijkste verschillen zijn: 1. Er is nu geen pré-informatiefase nodig om te onderzoeken

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Spanje. Staten en kiesstelsels

Spanje. Staten en kiesstelsels Spanje Staten en kiesstelsels Evenals in België staat in Spanje de verdeling van taken en bevoegdheden tussen de centrale regering enerzijds en de autonome regio s anderzijds voortdurend op de politieke

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Europa

Onderzoek verkiezingsthema Europa Onderzoek verkiezingsthema Europa Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 22.055 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 5 tot en met 7 september 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Advies Informatie Soest 2014

Advies Informatie Soest 2014 Advies Informatie Soest 2014 Geachte mevrouw Kemmerling, beste Yvonne, Bij deze heb ik het genoegen u mijn bevindingen in het kader van de informatie rond de vorming van een nieuw college in de gemeente

Nadere informatie

Ik ben D66 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht Martijn Toby, Lisse 108 109

Ik ben D66 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht Martijn Toby, Lisse 108 109 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht 109 Het Appèl 1966 Hans van Mierlo, de eerste lijsttrekker Het eerste verkiezingsaffiche 11 kamerzetels, 1971 Erwin Nypels, erelid en medeoprichter 1966 Democraten 66

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner. Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk. Zaltbommel, 23 november 2012

M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner. Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk. Zaltbommel, 23 november 2012 M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk Zaltbommel, 23 november 2012 Geachte leden van de gemeenteraad, Op 16 oktober jongstleden gaf u mij opdracht

Nadere informatie

Opkomst en stemgedrag van Amsterdammers met een migratie-achtergrond tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart 2014

Opkomst en stemgedrag van Amsterdammers met een migratie-achtergrond tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart 2014 Opkomst en stemgedrag van Amsterdammers met een migratie-achtergrond tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart 2014 Maria Kranendonk, Laure Michon, Hannah Schwarz & Floris Vermeulen 2014 IMES Report

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : M.M. Kool AB CATEGORIE : A-STUK (Afdoeningsstuk) VERGADERING D.D. : 25 maart 2014 NUMMER : WM/MBZ/NdL/8126 OPSTELLER : Mr. N. de Lange-Liemburg, 0522-276 721

Nadere informatie

1 januari 2015. Onderzoek:

1 januari 2015. Onderzoek: 1 januari 2015 Onderzoek: Verwachtingen 2015 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Als burgemeester in Duitsland

Als burgemeester in Duitsland Als burgemeester in Duitsland ervaringen uit verschillende Duitse deelstaten Henk van der Kolk Angelika Vetter Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, september 2004 Inhoud 1 INLEIDING:

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

E-learning ontwikkelingen onderzocht

E-learning ontwikkelingen onderzocht E-learning ontwikkelingen onderzocht Uitslagen van online enquete op e-learning.nl Wilfred Rubens E-learning land is volop in beweging. De redactie van e-learning.nl vroeg zich af hoe haar bezoekers die

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Maak van de MUG geen olifant

Maak van de MUG geen olifant Maak van de MUG geen olifant Stemadvies ten behoeve van de herindelingsverkiezingen in de gemeenten Groesbeek, Ubbergen en Millingen aan de Rijn van 19 november 2014 18 november 2014 PSP 92 Gelderland

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Voorbereiding 1. Bepaal hoeveel tijd er is: kies voor 45, 60 of 90 uten versie 2. Deel tijdschema uit en bespreek dit met de leerlingen 3. Verdeel de rollen, zie

Nadere informatie

Groeikansen voor VVD, SP en PVV

Groeikansen voor VVD, SP en PVV Groeikansen voor VVD, SP en PVV Dilemma s voor andere partijen. De standpunten van kiezers en partijen - Dr. Pieter van Wijnen Zo n tweehonderd jaar geleden werden in de politiek de termen links en rechts

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Dilemma s Inleiding Tijdens de vorige les heb je geleerd dat het woord democratie een samentrekking is van de woorden demos (volk) en kratein

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2007-I

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2007-I Restzetels Op 2 maart 1994 vonden er in Nederland gemeenteraadsverkiezingen plaats. In de gemeente Enschede werden 67 787 stemmen uitgebracht. De verkiezingsuitslag is weergegeven in tabel 1. In de tweede

Nadere informatie

De Tweede Kamer in Den Haag. Wiskunde D. Keuzevak beslissen onderdeel: macht. versie 4 maandag 3 december 2007

De Tweede Kamer in Den Haag. Wiskunde D. Keuzevak beslissen onderdeel: macht. versie 4 maandag 3 december 2007 De Tweede Kamer in Den Haag Wiskunde D Keuzevak beslissen onderdeel: macht versie 4 maandag 3 december 2007 Samenstelling Jan Essers ism Kerngroep Wiskunde D Eindhoven Fontys Partij Stemmen Zetels Machtsindex

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad I. Beschouwingen over doel en functie van het Kiesreglement: - Een kiesreglement is geen doel op zich, zelfs verkiezingen zijn geen doel, beiden zijn

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Draaiboek voor de verkiezingen

Draaiboek voor de verkiezingen Vóór de verkiezingen -reglement aanpassen als dat nodig is Bij digitale verkiezingen: onderzoeken op welke manier dit mogelijk is en dit voorbereiden (reglement!) Odyssee biedt digitale verkiezingen aan

Nadere informatie

Uitkomst van de Enquête

Uitkomst van de Enquête Uitkomst van de Enquête Naar aanleiding van het rapport tussen leden en leiders heeft de commissie Noten een enquête uit gestuurd waarin de aanbevelingen worden voorgelegd aan leden en sympathisanten van

Nadere informatie

Jongeren en politiek

Jongeren en politiek Jongeren en politiek WERKDOCUMENT Steven Poppelaars MSc. dr. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Tel 020 251 0406 Fax 020 251 0444 s.poppelaars@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

Micha Beuger Partij voor Mens en Spirit pagina 1

Micha Beuger Partij voor Mens en Spirit pagina 1 De magische datum 21 december 2012 nadert snel. Wat zullen de verkiezingen van 9 juni 2010 ons brengen? Wel, hier gaan wij over! Er zijn nu partijen in overvloed! Vorm je oordeel volgens je hoofd en je

Nadere informatie

1. Verdeel de klas in 8 groepen van 3 à 4 leerlingen. 3 liberalen, 3 confessionelen en 2 socialisten.

1. Verdeel de klas in 8 groepen van 3 à 4 leerlingen. 3 liberalen, 3 confessionelen en 2 socialisten. FORMATIESPEL PACIFICATIE KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM De leerlingen spelen in groepjes een onderhandelingsspel, gesitueerd in de jaren 10 van de twintigste eeuw. Bij dit spel moeten de leerlingen zich verplaatsen

Nadere informatie

Commissie constitutionele zaken ONTWERPVERSLAG

Commissie constitutionele zaken ONTWERPVERSLAG Europees Parlement 2014-2019 Commissie constitutionele zaken 2015/2035(I) 30.6.2015 ONTWERPVERSLAG over een voorstel tot wijziging van de Akte van 20 september 1976 betreffende de verkiezing van de vertegenwoordigers

Nadere informatie

Van-A-3 Verkiezingen

Van-A-3 Verkiezingen Van-A-3 Verkiezingen Didactische suggesties Doelen Dit Actua-magazine verschijnt naar aanleiding van de Europese en Vlaamse verkiezingen op 07 juni 2009. De leerlingen kunnen individueel de Van-A-3 krant

Nadere informatie

Den Haag, 3 april 2008. Geachte Nederlander,

Den Haag, 3 april 2008. Geachte Nederlander, Den Haag, 3 april 2008 Geachte Nederlander, Dit jaar bestaat het Europees Parlement 50 jaar. Volgend jaar juni zijn er opnieuw verkiezingen voor het Europees Parlement. Daarnaast wordt in 2009 een nieuw

Nadere informatie

Vraag jij om raad of geef jij raad?

Vraag jij om raad of geef jij raad? *** LET OP: DEADLINE KANDIDAATSTELLING IS OP 7 april 2016*** Vraag jij om raad of geef jij raad? Verkiezingen faculteitsraad & opleidingscommissies Undergraduate School en Veterinary School Diergeneeskunde

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Een federale kieskring: alweer een stap vooruit

Een federale kieskring: alweer een stap vooruit OPINIE Een federale kieskring: alweer een stap vooruit In een ingezonden bijdrage tonen Kris Deschouwer en Philippe Van Parijs, woordvoerders van de Paviagroep, zich verheugd over het voornemen de federale

Nadere informatie

Duitslandquiz 2009. Hoe heet het einde van de werkdag in Duitsland? o Freier Abend o Feierabend o Freizeitabend

Duitslandquiz 2009. Hoe heet het einde van de werkdag in Duitsland? o Freier Abend o Feierabend o Freizeitabend Duitslandquiz 2009 Hoe heet het einde van de werkdag in Duitsland? o Freier Abend o Feierabend o Freizeitabend Hoe heet de Duitse variant van de Oscar? o Winnie Puuh o Simba o Bambi Wie is Nena? o Schaatster.

Nadere informatie

13 januari 2016. Onderzoek:

13 januari 2016. Onderzoek: 13 januari 2016 Onderzoek: Het referendum 2016 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN?

E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN? E - STEMMEN: LAAT JIJ JE ONLINE STEM GELDEN? Evaluatie-onderzoek van het online stemmen Een kwantitatief onderzoek naar het stemmen via internet van burger@overheid. Uitgevoerd door NetPanel in samenwerking

Nadere informatie

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn.

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn. JS-moties Nieuwe bezuinigingen? Nee bedankt! - in de campagne voor de provinciale statenverkiezingen benadrukt is dat de PvdA, in tegenstelling tot D66 en CDA, geen nieuwe bezuinigingen wil om een herziening

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Verdieping: Eerste reactie partijen

Verdieping: Eerste reactie partijen Verdieping: Eerste reactie partijen Korte omschrijving werkvorm: Uit de berekeningen van het CPB blijkt dat het begrotingstekort van Nederland in 2013 en 2014 niet onder de door de EU gestelde 3%-norm

Nadere informatie

Een klare kijk op politieke partijen Interview met professor Kris Deschouwer

Een klare kijk op politieke partijen Interview met professor Kris Deschouwer Interview met professor Kris Deschouwer Een klare kijk op 1. Wat zijn................................ 3 2. Verschillen tussen partijen............................... 5 3. Politieke partijen bij ons.................................

Nadere informatie

Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen

Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen Eva Huijbregts Nel van Dijk Instituut voor Publiek en Politiek Amsterdam 2009

Nadere informatie

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Naar aanleiding van de 1 oktobertelling 2014 heeft VGS Adivio weer een korte analyse uitgevoerd waarbij onderzocht is in hoeverre de leerlingaantallen onderhevig

Nadere informatie

Eerste bijeenkomst Politieke Ledenraad Partij van de Arbeid

Eerste bijeenkomst Politieke Ledenraad Partij van de Arbeid Speech Partijvoorzitter Lilianne Ploumen Eerste bijeenkomst Politieke Ledenraad Partij van de Arbeid - gesproken woord geldt - Ik wil van deze gelegenheid gebruik maken om onze winnaar van de ledenraadpleging

Nadere informatie

Dit lesmateriaal werd mogelijk gemaakt door het Erasmus Festival 2008 in samenwerking met Togetthere en Fontys Lerarenopleiding Tilburg

Dit lesmateriaal werd mogelijk gemaakt door het Erasmus Festival 2008 in samenwerking met Togetthere en Fontys Lerarenopleiding Tilburg Helft van de hemel Volgens de Chinese leider Mao hielden de vrouwen de helft van de hemel open. Dit was een beeld voor het feit, dat hij erin geloofde, dat vrouwen en mannen dezelfde rechten hebben. Dit

Nadere informatie

Hieronder volgt een concepttekst van de beoogde statuten van de nieuwe huurdersvereniging in Zuid. De notaris maakt op basis hiervan een

Hieronder volgt een concepttekst van de beoogde statuten van de nieuwe huurdersvereniging in Zuid. De notaris maakt op basis hiervan een Hieronder volgt een concepttekst van de beoogde statuten van de nieuwe huurdersvereniging in Zuid. De notaris maakt op basis hiervan een rechtsgeldige tekst. In de linkerkolom is aangegeven wat in het

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen.

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen. Aankondiging Op 12 september dit jaar worden verkiezingen gehouden voor de Tweede Kamer. Politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma voor de komende jaren vastgesteld. De lijsttrekkers van de partijen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE

HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Rapport HET REFERENDUM OVER DE ASSOCIATIE- OVEREENKOMST MET OEKRAÏNE Onderzoek I&O Research Maart 2016 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede Datum Maart

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1 vwo 2004-I

Eindexamen wiskunde A1 vwo 2004-I Bevolkingsgroei Begin jaren negentig verscheen in NRC Handelsblad een artikel over de bevolkingsgroei en de gevolgen van deze groei. Bij dit artikel werden onder andere de onderstaande figuren 1A, 1B,

Nadere informatie

D66 van radicale vernieuwingsbeweging tot sociaal-liberale partij

D66 van radicale vernieuwingsbeweging tot sociaal-liberale partij Handboek Nederlandse politieke partijen D66 van radicale vernieuwingsbeweging tot sociaal-liberale partij Door Menno van der Land Geschiedenis Op 15 september 1996 presenteert een groep van 36 personen,

Nadere informatie

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo)

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo) Aantal gediplomeerden aan de lerarenopleidingen in Nederland Ondanks huidige en verwachte lerarentekorten is er geen sprake van een substantiële groei van aantal gediplomeerden aan de verschillende lerarenopleidingen.

Nadere informatie

Allochtonen in de politiek

Allochtonen in de politiek Allochtonen in de politiek In dit dossier kunt u informatie vinden over de participatie van allochtonen in de Nederlandse politiek. Wie heeft recht om te stemmen? Hoeveel allochtonen zijn volksvertegenwoordiger?

Nadere informatie

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN De komende weken ga ik op campagne door het land. Ik vraag jullie om meer dan het vertrouwen in mij. Ik vraag jullie om samen met

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.30 16.30 uur wiskunde A1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.30 16.30 uur 20 04 Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Reputatiemanagement en CDA. Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA

Reputatiemanagement en CDA. Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA Reputatiemanagement en CDA Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA Opzet presentatie 2 1. Trends en ontwikkelingen 2. Verkiezingen 2010: verval CDA en JPB 3. Wat doen bij reputatieschade

Nadere informatie

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1 Inhoudsopgave 1...1 2 Hoofdsectie...2 1 In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen met betrekking tot ouderen van 55 + en de arbeidsmarkt?...2 2 Oudere werknemers moeten goedkoper

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie