Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017"

Transcriptie

1 Analyse Duitse verkiezingen 24 september 2017 Auteur: Boudewijn Steur 1. Inleiding Op 24 september 2017 kozen de Duitse kiezers voor de 19 e keer een Bondsdag. In deze nota wordt eerst ingegaan op het totaalbeeld van de uitslagen in Duitsland. Vervolgens wordt in paragraaf 3 stil gestaan bij de regionale verschillen in de uitslagen. In de daaropvolgende paragraaf wordt gefocust op de opkomst bij de verkiezingen. Vervolgens treft u een beeld aan van de campagne in Duitsland. Daarna wordt stilgestaan bij de coalitiemogelijkheden. In paragraaf 7 vindt u een aantal consequenties voor de samenwerking in Europa. In de laatste paragraaf vindt u ten slotte meer achtergrond oer het Duitse kiesstelsel. 2. Uitslagen Bij de verkiezingen voor de Bondsdag is CDU/CSU de grootste partij gebleven met 33 procent van de stemmen (-8,6 procent), gevolgd door SPD met 20,5 procent van de stemmen (-5,2 procent). Beide partijen hebben bij deze verkiezingen fors verloren. AfD is voor het eerst vertegenwoordigd in de Bondsdag met 12,6 procent (+7,9 procent). De FDP keert weer terug in de Bondsdag met 10,7 procent (+6 procent), gevolgd door Die Linke (9,2 procent; +0,6 procent) en Grüne (8,9 procent; +0,5 procent). Deze uitslag kwam enigszins als verrassing, omdat in de peilingen een veel gunstiger beeld voor vooral CDU/CSU en SPD naar voren kwam CDU/CSU SPD FDP Grüne Die Linke AfD 35,2 34,2 9,8 8,1 8,7 33, ,6 10,7 11,9 41,5 25,7 4,8 8,4 8,6 4, ,5 10,7 8,9 9,2 12,6 Het is voor het eerst dat er zes partijen in de Bondsdag vertegenwoordigd zijn. In het verleden haalden kleine(re) partijen vaak de kiesdrempel van 5 procent niet. Het aantal zetels dat vertegenwoordigd is in de Bondsdag kan fluctueren. Dit heeft te maken met het Duitse kiesstelsel (zie daarvoor paragraaf 4). De komende Bondsdag telt waarschijnlijk 709 zetels het eigenlijke aantal zetels in de Bondsdag bedraagt 598 zetels. Dat is fors meer dan bij vorige verkiezingen het geval was (630 zetels). Het record stond vooralsnog op 672 zetels na de verkiezingen van

2 - Verlies van de volkspartijen Hierboven kwam al aan de orde dat CDU/CSU en SPD fors verloren hebben bij de verkiezingen van 24 september. Voor de SPD betekenden de verkiezingen het slechtste resultaat ooit. Voor CDU/CSU was het de een na slechtste uitslag. In 1949 kreeg de Union (CDU/CSU) maar 31 procent van de stemmen. Vanaf de jaren negentig is langzaam maar zeker een daling in de populariteit van de twee grote volkspartijen (CDU/CSU en SPD) in Duitsland waarneembaar. Dat is zichtbaar in de grafiek hieronder. Het verlies van volkspartijen bij verkiezingen is niet beperkt tot Duitsland, maar is zichtbaar in alle Westerse landen. Ook in Nederland is al jarenlang de beweging gaande dat CDA, PvdA en VVD in totaal aan positie verliest. Ook als de ontwikkeling van het lidmaatschap van politieke partijen in Duitsland in ogenschouw wordt genomen, komt hetzelfde beeld naar voren: de twee volkspartijen (CDU en SPD) verliezen gestaag, terwijl de kleinere partijen enigszins aan aanhang winnen. 2

3 3. Regionale diversiteit In de verkiezingsuitslagen in Duitsland zijn altijd grote verschillen per deelstaat geweest. In het zuiden van Duitsland (Baden-Wurttemberg en Beieren) hebben CDU en CSU altijd een stevige basis gehad. Ook als de sociaal-democratische partijen de grootste partij waren, zoals in 1998 en 2002, bleven de christen-democratische partijen de grootste in het zuiden. In het oosten van Duitsland hebben juist de linkse partijen altijd een grotere aanhang gekend. In het overzicht hieronder hebben wij de uitslagen naar de grootste en de eennagrootste partij per gemeente in de Duitsland in de periode opgenomen. Bij de huidige verkiezingsuitslagen is het volgende beeld te zien. Van links naar rechts zijn per kiesdistrict de eerste, tweede en derde partij in kaart gebracht. Het is duidelijk zichtbaar dat CDU/CSU de grootste partij is gebleven. Alleen in enkele districten is een andere partij de grootste geworden, zoals de SPD in sommige districten in Nordrhein-Westfalen of de AfD in Saksen. Op de middelste kaart is zichtbaar dat de AfD vooral in het oosten en het zuidoosten van het land als tweede partij uit de bus is gekomen, terwijl de SPD deze positie vooral heeft in het westen van het land. Op de derde kaart is ten slotte te zien dat de FDP vooral in het westen op steun kan rekenen, terwijl Die Linke dat in het oosten kan. Vooral het contrast in de uitslagen tussen voormalig West- en Oost-Duitsland valt op, al zijn deze verschillen sinds de hereniging altijd aanwezig geweest. In het westen zijn CDU/CSU, SPD en FDP 3

4 groter dan in het oosten, waar vooral Die Linke en AfD groot zijn. Waar sinds 2005 vooral Die Linke de grootste of een na grootste partij is, is dat nu de AfD geworden. 4. Opkomst De opkomst bij de verkiezingen is in vergelijking met vier jaar geleden gestegen: van 71,5 in 2013 naar 75,6 procent in Vanaf de jaren zeventig is sprake van een continue daling in de opkomstcijfers, die vooral na de jaren negentig is ingezet. De laagste opkomst De opkomstcijfers bij verkiezingen in Duitsland tonen daarmee hetzelfde beeld als in veel andere Westerse landen. 4

5 5. Campagne Duitsland De campagne bij de verkiezingen in Duitsland werd als degelijk ervaren. Het verkiezingsdebat tussen Angela Merkel (CDU/CSU) en Martin Schulz (SPD) is daar een treffende illustratie van. Het debat werd ervaren als relatief saai, omdat de twee partijleiders op veel punten overeenstemming hadden in hun opvattingen. De belangrijkste thema s bij de verkiezingen waren sociale zekerheid, immigratie, economie en veiligheid, waarbij vooral terrorismedreiging een rol speelde. Maar ook de digitalisering van (overheids-)dienstverlening was een prominent item. Uit een peiling bleek dat de zorgen van de Duitse kiezers de afgelopen jaren sterk veranderd zijn. Waar tot 2013 de werkloosheid de grootste zorg was, veranderde dat tussen het verkiezingsjaar 2013 en 2017 naar immigratie. Verder speelden in 2017 sociale onrechtvaardigheid, rente, onderwijs en nog altijd werkloosheid een belangrijke rol. Ook is de binnenlandse veiligheid sinds 1998 weer een belangrijke thema. Opvallend is dat lonen, de economische situatie en Europa een veel minder prominente zijn gaan spelen in de verkiezingen. 5

6 6. Coalities Op basis van de uitslag zijn er eigenlijk twee coalities mogelijk. Een coalitie over links is niet mogelijk, omdat deze geen meerderheid heeft. Andere coalitiepartners heeft Merkel uitgesloten. Van zowel de AfD en Die Linke heeft Merkel gesteld, dat zij niet bereid is daar een coalitie mee te vormen. In totaal zijn er 316 zetels nodig voor een meerderheid. Grote coalitie (CDU/CSU-SPD) De Grote coalitie (of zwart-rood) is getalsmatig een mogelijkheid voor een nieuw kabinet. Deze coalitie heeft in totaal 358 zetels. Deze coalitie heeft echter electoraal een forse dreun gekregen (- 13,8 procent). De SPD heeft als reactie gegeven dat het de komende periode plaats zal nemen in de oppositie. Jamaica-coalitie (CDU/CSU-FDP-Grüne) De Jamaica-coalitie wordt genoemd, omdat deze coalitie de kleuren van dat land heeft (zwart-geelgroen). Deze coalitie telt in totaal 347 zetels. Het zou de eerste keer zijn dat er een coalitie van drie partijen in Duitsland zou komen. Deze coalitie is evenals de bovenstaande geen vanzelfsprekendheid. De drie partijen liggen qua standpunten redelijk ver uit elkaar. De liberalen (FDP) zullen hameren op lagere belastingen, meer geld voor onderwijs en beperking van de immigratie. De Groenen zullen pleiten voor vrouwenquota en subsidies. De partijen lijken elkaar te vinden op het terrein van de energietransitie en hun positie ten opzichte van Europa. Het is echter de vraag hoe juist CDU/CSU zich ten opzichte van die twee onderwerpen zal opstellen. Waarschijnlijk is dat CDU/CSU verkennende gesprekken zal starten met FDP en/of Grünen. De coalitieonderhandelingen zullen mede gezien de bedenkingen die vooraf werden geuit t.a.v. beide mogelijke coalitieopties door betrokken partijen wellicht niet eenvoudig zijn en zouden volgens sommigen zelfs tot de kerst kunnen duren. Mogelijkheid bestaat dat er tot de deelstaatverkiezingen in Nedersaksen op 15 oktober a.s. weinig naar buiten toe gecommuniceerd zal worden, om beïnvloeding in Nedersaksen te voorkomen. 7. Consequenties voor Europa De koers van Duitsland is belangrijk voor Europa. Het is dus de vraag wat de koers van het kabinet ten opzichte van Europese dossiers zal zijn. Het is op dit moment nog lastig om de implicaties van de uitslagen en de daaropvolgende coalitievorming te duiden. Het is in ieder geval waarschijnlijk dat de coalitiepartner van CDU/CSU een pro-europese karakter heeft. Zowel SPD, FDP als Grüne zijn voor een Europese aanpak van veel problemen. Het is wel de vraag hoe CDU/CSU zich zelf ten opzichte van Europa positioneren. De legendarische politicus Franz Joseph Strausz hamerde erop dat CSU nooit ruimte op rechts moest laten liggen. In de afgelopen jaren is meermalen naar voren gebracht, dat Merkel met haar koers te veel in het midden is gaan zitten. In de commentaren op de uitslagen kwam dit ook naar voren, vooral in Beieren waar CSU een gevoelig verlies heeft geleden. Daar is ook zichtbaar dat AfD als belangrijke concurrent van CSU zich heeft genesteld. Uit vrees voor een verder verlies is het zeker niet ondenkbaar dat binnen CDU/CSU wordt aangestuurd op een conservatievere koers ten aanzien van Europa, bv op het terrein van migratie. 8. Kiesstelsel Duitsland Kiezers in Duitsland brengen bij de Bondsdagverkiezingen twee stemmen uit. De eerste stem gaat naar een kandidaat uit het district van de kiezer, de tweede naar een partij. De Duitse kiezer kruist twee hokjes aan. Met de eerste stem (Erststimme) kiest hij een kandidaat in zijn of haar kiesdistrict (dat zijn er 299). Dit gaat volgens een relatief meerderheidsstelsel. De tweede stem (Zweitstimme) is voor een partij en daarbij geldt het principe van evenredige vertegenwoordiging. De Bondsdagzetels worden verdeeld aan de hand van de Zweitstimme. Daarmee wordt berekend hoeveel zetels een partij heeft verworven in de Bondsdag. Die zetels worden in eerste instantie ingevuld met mensen die via de Erststimme direct gekozen zijn in hun kiesdistrict, de zogenaame Direktmandate. De zetels die overblijven, worden verdeeld onder de deelstaatlijsten van een partij. Überhangmandate In de meeste gevallen is het aantal direct gekozen vertegenwoordigers, de Direktmandate, kleiner dan het aantal Bondsdagzetels waar een partij recht op heeft volgens de Zweitstimme. Soms haalt een partij echter meer Erststimmen dan Zweitstimmen. Dan worden er meer kandidaten van een partij direct in het parlement gekozen dan die partij zetels heeft. Deze extra zetels hoeft de partij niet in te leveren. Ze worden opgeteld bij het totale aantal zetels. Dit zijn de zogenaamde Überhangmandate. De regeling voor deze Überhangmandate is in 2013 aangepast. Het 6

7 Constitutioneel Hof bepaalde dat de regeling ongrondwettelijk was. De Zweitstimmen zijn leidend voor de verhoudingen tussen de partijen in de Bondsdag, maar door Überhangmandate aan sommige fracties wordt de zetelverdeling volgens de Zweitstimmen scheef getrokken. Om dit effect van de Überhangmandate teniet te doen, is het systeem van zetelverdeling flink omgegooid. Als blijkt dat de verdeling van de Überhangmandate niet meer klopt, wordt de zetelverhouding op basis van de Zweitstimmen nog eens berekend, maar nu direct op bondsniveau. Op basis van deze berekening krijgen alle partijen die volgens de uitslag van de eerste fase te weinig zetels hebben in verhouding tot partijen met Überhangmandate gecompenseerd met zogenaamde Ausgleichmandate. Zij krijgen er dus net zoveel zetels bij totdat de verhoudingen tussen de fracties weer recht doen aan de uitslag van de Zweitstimmen. Dit kiessysteem zorgt ervoor dat het aantal zetels in de Bondsdag fors hoger kan zijn dan het formele aantal van 598 zetels. 7

Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland

Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Debat: Het Duitse Kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen gaan met elkaar in debat over de stelling: Het Duitse kiesstelsel is veel beter dan dat van Nederland.

Nadere informatie

Debat: Het Duitse kiesstelsel is beter dan dat van Nederland

Debat: Het Duitse kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Debat: Het Duitse kiesstelsel is beter dan dat van Nederland Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen gaan met elkaar in debat over de stelling: Het Duitse kiesstelsel is beter dan dat van Nederland.

Nadere informatie

Politiek en Staatsinrichting: Regeringen en partijen in de deelstaten Federalisme

Politiek en Staatsinrichting: Regeringen en partijen in de deelstaten Federalisme Politiek en Staatsinrichting: Regeringen en partijen in de deelstaten Federalisme Na het slechte resultaat bij de Bondsdagverkiezingen won de SPD in oktober verrassend bij de deelstaatverkiezingen in Nedersaksen.

Nadere informatie

Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland?

Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland? Belangen: wat zijn de punten van de politieke partijen in Duitsland? Korte omschrijving werkvorm: Op 22 september zijn er in Duitsland verkiezingen voor de Bondsdag. Welke partijen doen hier aan mee? Lijken

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen. Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen. Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Provinciale Staten, 2 maart Inhoud: 1. Opkomst 2. Winnaars en verliezers 3. Zetelverdeling Provinciale Staten 4. Verschil tussen gemeenten Bijlage 1 De VVD heeft bij deze verkiezingen

Nadere informatie

In Beeld: verkiezingsthema s

In Beeld: verkiezingsthema s In Beeld: verkiezingsthema s Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van verschillende afbeeldingen beantwoorden leerlingen vragen over zaken die met de Bondsdagverkiezingen te maken hebben. Leerdoel:

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Nordrhein-Westfalen Rheinland-Pfalz. Schleswig-Holstein

Nordrhein-Westfalen Rheinland-Pfalz. Schleswig-Holstein Staten en kiesstelsels Duitsland De Bondsrepubliek Duitsland is, evenals België, een federale staat. Maar tussen beide federaties bestaan grote verschillen. Voor de verkiezing van het parlement hebben

Nadere informatie

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose Aanvankelijk leek deze verkiezingen zich te voltrekken op een manier waarbij VVD en PvdA ieder steeds meer kiezers weg gingen trekken van andere partijen.

Nadere informatie

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Oostenrijk Oostenrijk is een van de vele landen in Europa waar verkiezingen plaatsvinden volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Toch heeft Oostenrijk weer bepaalde

Nadere informatie

De PVV in het land en in de peiling

De PVV in het land en in de peiling De PVV in het land en in de peiling Zowel in als in is de PVV in de laatste peilingen van Peil.nl lager uitgekomen dan bij de verkiezingen zelf. Een analyse naar de reden hiervan geeft een beter beeld

Nadere informatie

De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012

De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012 De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012 In plaats van een nieuwe peiling enkele dagen na de verkiezingen komen we vandaag met een analyse van de verkiezingsuitslag van 12 september. Op de dag

Nadere informatie

CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012

CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012 CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012 Bestuurlijk Nederland blikt terug en kijkt vooruit Bijna 2600 benoemde en gekozen bestuurders van het Europees Parlement,

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Gemeenteraadsverkiezingen Onderzoekcentrum drs. J.M.A.. Schalk maart Colofon Tekst Informatie Onderzoekcentrum GR Onderzoekcentrum Postbus 619 3300 AP 078 620 65 25 www.onderzoekcentrumdrechtsteden.nl

Nadere informatie

Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag.

Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag. In beeld: De uitslag Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag. Leerdoel Kennis opdoen over de verkiezingsuitslag

Nadere informatie

Een nieuw kiesstelsel voor Duitsland

Een nieuw kiesstelsel voor Duitsland 207 Een nieuw kiesstelsel voor Duitsland DR.MR. PH. KIIVER* Duitsland krijgt een nieuw kiesstelsel. Dat kan niet anders, want het Constitutioneel Hof heeft het huidige op verkiezingen van de Bondsdag toepasselijke

Nadere informatie

Onderzoek Steun PvdA na gemeenteraadsverkiezingen

Onderzoek Steun PvdA na gemeenteraadsverkiezingen Onderzoek Steun PvdA na gemeenteraadsverkiezingen Rapportage 27 maart 2014 Over dit onderzoek Aan het onderzoek deden 5824 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee die bij de Tweede Kamerverkiezingen in

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Gemeenteraadsverkiezingen 19 maart Zet de daling in opkomst zich door? En is er in de regio ook winst voor de lokale partijen en D66 te zien? Het Onderzoekcentrum zet in deze factsheet

Nadere informatie

Resultaten 3e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011

Resultaten 3e peiling Provinciale Statenverkiezingen februari 2011 Resultaten 3e Provinciale Statenverkiezingen 2011 28 februari 2011 Opdrachtgever: RTV Oost maart 2011 Derde Provinciale Statenverkiezingen 2011 28 februari 2011 Bent u ervan op de hoogte dat er begin maart

Nadere informatie

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN Verslag van een exit poll bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 in de gemeente Tilburg April 2010 Dr. M. Boogers L. Slagter Drs. J. van Ostaaijen Tilburgse School

Nadere informatie

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Verkiezingen 2012 Tweede Kamer Voorlopige uitslag Amsterdam Project: 12213 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Samenstelling publicatie: Jeroen Slot Cor Hylkema Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

Henk van der Kolk Leerstoel politicologie Faculteit BBT Postbus 217, 7500AE Enschede Universiteit Twente

Henk van der Kolk Leerstoel politicologie Faculteit BBT Postbus 217, 7500AE Enschede Universiteit Twente De consequenties van een gemengd stelsel met meervoudige districten en een gedeeltelijk personenstelsel voor de zetelverdeling van de Tweede Kamer: kiesdrempels en districtsomvang Henk van der Kolk H.vanderkolk@utwente.nl

Nadere informatie

Wat zegt de Tilburgse kiezer?

Wat zegt de Tilburgse kiezer? Wat zegt de Tilburgse kiezer? De resultaten van de exitpoll van de Tilburgse gemeenteraadsverkiezing 2014 DEMOS Centrum voor Beter Bestuur en Burgerschap Julien van Ostaaijen, Koen van der Krieken, Sabine

Nadere informatie

De week waarin alles anders werd (of niet?)

De week waarin alles anders werd (of niet?) De week waarin alles anders werd (of niet?) Er is waarschijnlijk geen week geweest in de Nederlandse politieke geschiedenis waar in een korte tijd zoveel veranderde als de afgelopen 7 dagen. In die periode

Nadere informatie

Simulatie van de zetelverdeling voor het Vlaams Parlement volgens een aantal scenario's inzake de hervorming van het kiesstelsel

Simulatie van de zetelverdeling voor het Vlaams Parlement volgens een aantal scenario's inzake de hervorming van het kiesstelsel Simulatie van de zetelverdeling voor het Vlaams Parlement volgens een aantal scenario's inzake de hervorming van het kiesstelsel Jo Noppe, Bram Wauters en Bart Maddens Afdeling Politologie K.U.Leuven http://www.kuleuven.ac.be/politologie/

Nadere informatie

VERKIEZINGSUITSLAG 2017

VERKIEZINGSUITSLAG 2017 VERKIEZINGSUITSLAG 2017 MAART 2017 AAN DE SLAG MET #1 DE WERKVORM IN HET KORT De leerlingen krijgen twee werkbladen. Ze verdiepen zich eerst in de zetelverdeling voor de verkiezingen. Daarna bekijken ze

Nadere informatie

16 mei Onderzoek: Formatie is vastgelopen: wat nu?

16 mei Onderzoek: Formatie is vastgelopen: wat nu? 16 mei 2017 Onderzoek: Formatie is vastgelopen: wat nu? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

De nieuwe Duitse kieswet: oud probleem niet opgelost, nieuw probleem gecreëerd?

De nieuwe Duitse kieswet: oud probleem niet opgelost, nieuw probleem gecreëerd? 210 bij de buren De nieuwe Duitse kieswet: oud probleem niet opgelost, nieuw probleem gecreëerd? Ph. Kiiver* * Dr. Ph. Kiiver is universitair hoofddocent Europees en vergelijkend constitutioneel recht

Nadere informatie

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen. Jef Smulders en Bart Maddens

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen. Jef Smulders en Bart Maddens De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen Jef Smulders en Bart Maddens KU Leuven Instituut voor de Overheid 25 juni 2014 Geactualiseerde versie

Nadere informatie

In Beeld: Bondsdagverkiezingen

In Beeld: Bondsdagverkiezingen In Beeld: Bondsdagverkiezingen Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van verschillende afbeeldingen beantwoorden leerlingen vragen over zaken die met de Bondsdagverkiezingen te maken hebben. Leerdoel

Nadere informatie

Wat is een democratie?

Wat is een democratie? Wat is een democratie? 2 Een democratie is een land waarin het volk regeert. Maar er is geen land ter wereld dat wordt bestuurd volgens de principes van directe democratie, waarbij het volk keer op keer

Nadere informatie

Zwitserland. Staten en kiesstelsels

Zwitserland. Staten en kiesstelsels Zwitserland Staten en kiesstelsels Er is geen land in Europa (zelfs niet ter wereld) dat zoveel vormen van directe democratie kent als Zwitserland. Het land is ook sterk gedecentraliseerd: de kantons hebben

Nadere informatie

Resultaten 1e peiling Provinciale Statenverkiezingen jan

Resultaten 1e peiling Provinciale Statenverkiezingen jan Resultaten 1e peiling Provinciale Statenverkiezingen 2011-31 jan. 2011- Resultaten 1e peiling Provinciale Statenverkiezingen 2011 31 januari 2011 Soort onderzoek : Opiniepeiling Uitgevoerd door : Right

Nadere informatie

Uitslagen Drechtsteden Verkiezing Tweede Kamer

Uitslagen Drechtsteden Verkiezing Tweede Kamer Uitslagen Verkiezing Tweede Kamer Inhoud 1 Opkomst in regio iets hoger dan gemiddeld 2 Wie zijn winnaars en wie de verliezers(s)? De opkomst voor de verkiezingen voor de Tweede Kamer van 15 maart was hoog.

Nadere informatie

Verkiezingen Gemeenteraad 19 maart 2014

Verkiezingen Gemeenteraad 19 maart 2014 Verkiezingen Gemeenteraad 19 maart 2014 Deze publicatie is uitgegeven door Onderzoek en Statistiek Groningen, op basis van gegevens van Bureau Verkiezingen. Meer statistische informatie kunt u aanvragen

Nadere informatie

(licht aangepaste versie, september 2003)

(licht aangepaste versie, september 2003) Simulatie zetelverdeling voor het Vlaams Parlement op basis van de uitslagen van 18 mei 2003 en Een korte analyse van het effect van de kiesdrempel voor de Kamer (licht aangepaste versie, september 2003)

Nadere informatie

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen. Jef Smulders en Bart Maddens

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen. Jef Smulders en Bart Maddens De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 25 mei 2014 voor de Vlaamse politieke partijen Jef Smulders en Bart Maddens KU Leuven Instituut voor de Overheid 26 mei 2014 Inleiding en belangrijkste

Nadere informatie

Onderzoek. Diversiteit in de Tweede Kamer 2012

Onderzoek. Diversiteit in de Tweede Kamer 2012 Onderzoek Diversiteit in de Tweede Kamer 2012 Nederland heeft een stelsel met evenredige vertegenwoordiging. Op 12 september 2012 waren er vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal:

Nadere informatie

16 januari Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie?

16 januari Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie? 16 januari 2017 Onderzoek: Partijen uitsluiten bij formatie? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Puzzel: welke regering krijgen we?

Puzzel: welke regering krijgen we? Puzzel: welke regering krijgen we? Korte omschrijving werkvorm Leerlingen leren door het invullen van de werkbladen welke politieke partijen met elkaar kunnen samenwerken op basis van de verkiezingsuitslag

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Tweede Kamer, 13 september De verkiezingen voor de Tweede Kamer van 13 september waren tot het eind toe spannend. De VVD en PvdA zijn de grootste winnaars. Ten koste van PVV, CDA en

Nadere informatie

Interpretatie van de uitslag van de tussentijdse Gemeenteraadsverkiezingen

Interpretatie van de uitslag van de tussentijdse Gemeenteraadsverkiezingen Interpretatie van de uitslag van de tussentijdse Gemeenteraadsverkiezingen Ook bij tussentijdse verkiezingen bestaat de behoefte de uitslag te interpreteren naar een landelijke trend. Hoewel dat door een

Nadere informatie

Informatie van de voorzitter van het hoofdstembureau van de deelstaat Neder-Saksen

Informatie van de voorzitter van het hoofdstembureau van de deelstaat Neder-Saksen Niedersächsische Landeswahlleiterin Niederländisch Informatie van de voorzitter van het hoofdstembureau van de deelstaat Neder-Saksen Hoofdlijnen van het Neder-Saksische gemeentelijke kiesstelsel 2 Hoofdlijnen

Nadere informatie

De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014

De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014 De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014 Op dit moment is de officiele Nederlandse uitslag van de verkiezing voor het Europees Parlement nog niet bekend. Ipsos is gekomen met een exitpoll, GeenStijl met de

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

Het Grote Duitsland College. Schafft Merkel het opnieuw?

Het Grote Duitsland College. Schafft Merkel het opnieuw? Het Grote Duitsland College Schafft Merkel het opnieuw? Beste bezoeker van het Haagsch College Hartelijke welkom bij het Grote Duitsland College in Perscentrum Nieuwspoort. Met de verkiezingen voor de

Nadere informatie

partijpolitieke landschap. Maar beide veranderingen zorgden niet voor meer politieke stabiliteit.

partijpolitieke landschap. Maar beide veranderingen zorgden niet voor meer politieke stabiliteit. Staten en kiesstelsels Italië Italië is de afgelopen decennia gekenmerkt door een aantal belangrijke politieke ontwikkelingen. Niet alleen ging het kiesstelsel verscheidene malen op de helling, ook het

Nadere informatie

DEBAT. Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING

DEBAT. Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING De leerlingen gaan met elkaar in debat over verschillende aspecten van het Amerikaanse kiesstelsel. De leerlingen bereiden zich voor door middel van

Nadere informatie

TK2017 en de grote invloed van EK2015 op de vorming van een nieuwe regering

TK2017 en de grote invloed van EK2015 op de vorming van een nieuwe regering TK2017 en de grote invloed van EK2015 op de vorming van een nieuwe regering Aan het eind van 2015 zijn we maximaal 15 maanden verwijderd van de volgende Tweede Kamerverkiezingen. De contouren van die verkiezingen

Nadere informatie

29 september Onderzoek: Vertrouwen PvdA-leden in Samsom

29 september Onderzoek: Vertrouwen PvdA-leden in Samsom 29 september 2016 Onderzoek: Vertrouwen PvdA-leden in Samsom Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Verkiezingen Provinciale Staten (nog) geen referendum

Verkiezingen Provinciale Staten (nog) geen referendum PVV, D66 aan kop VVD levert flink in Verkiezingen Provinciale Staten (nog) geen referendum Aan het einde van het kalenderjaar wordt duidelijk dat, in navolging van de PvdA, de VVD electoraal gezien ook

Nadere informatie

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU VIVES BRIEFING 2016/06 Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU Klaas Staal Karlstad Universitet 1 GEVOLGEN VAN BREXIT VOOR DE BESLUITVORMING IN DE EU Klaas Staal INLEIDING Op 23 juni 2016 stemmen

Nadere informatie

It s the economy stupid

It s the economy stupid It s the economy stupid De achtergrond van sterke stijging van SP en daling van PVV in de afgelopen maand De peiling van deze week is een voortzetting van het patroon dat zich aandient sinds half december.

Nadere informatie

29 november Onderzoek: Kloof tussen burger en politiek?

29 november Onderzoek: Kloof tussen burger en politiek? 29 november 2016 Onderzoek: Kloof tussen burger en politiek? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Politieke participatie van allochtonen

Politieke participatie van allochtonen FORUM November 20 Factsheet Politieke participatie van allochtonen Samenvatting Bij landelijke verkiezingen vormen de naar schatting een miljoen kiesgerechtigde allochtonen 9% van het totale electoraat,

Nadere informatie

Op 31 maart 2014 heeft de gemeenteraad van Enschede mij benoemd tot informateur.

Op 31 maart 2014 heeft de gemeenteraad van Enschede mij benoemd tot informateur. INFORMATIEVERSLAG 1 Inleiding Op 31 maart 2014 heeft de gemeenteraad van Enschede mij benoemd tot informateur. Als verkenner heb ik van 26 tot en met 28 maart 2014 al vertrouwelijke gesprekken gevoerd

Nadere informatie

Infographic: De uitslag

Infographic: De uitslag Infographic: De uitslag Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag. Leerdoel Kennis opdoen over peilingen en over

Nadere informatie

20 feb Onderzoek: 10 Jaar PVV

20 feb Onderzoek: 10 Jaar PVV 20 feb 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

19 maart Onderzoek: Day after Provinciale Statenverkiezingen

19 maart Onderzoek: Day after Provinciale Statenverkiezingen 19 maart 2015 Onderzoek: Day after Provinciale Statenverkiezingen Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Overzicht kiesstelsels, en werking kiesstelsel Suriname, lezing Onafhankelijk Kiesbureau, 31 maart Hugo Fernandes Mendes. HFM kiesstelsels 1

Overzicht kiesstelsels, en werking kiesstelsel Suriname, lezing Onafhankelijk Kiesbureau, 31 maart Hugo Fernandes Mendes. HFM kiesstelsels 1 Overzicht kiesstelsels, en werking kiesstelsel Suriname, lezing Onafhankelijk Kiesbureau, 31 maart 2008 Hugo Fernandes Mendes HFM kiesstelsels 1 Functies van kiesstelsels Reflectie van de wensen van de

Nadere informatie

Politieke participatie

Politieke participatie 12 Politieke participatie In dit hoofdstuk komen de interesse en participatie van Amsterdammers in de politiek aan bod. 2014 was in dat opzicht een boeiend jaar, met drie verkiezingen en belangrijke verschuivingen

Nadere informatie

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel Verkiezingen en kiesrecht Kiesstelsel Nederlands kiesstelsel Kenmerkend voor het (huidige) Nederlandse kiesstelsel - in internationaal perspectief - is de toegankelijkheid ervan. Burgers en politieke

Nadere informatie

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 13 juni 2010 voor de Vlaamse politieke partijen

De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 13 juni 2010 voor de Vlaamse politieke partijen De financiële gevolgen van de verkiezingsuitslag van 13 juni 2010 voor de Vlaamse politieke partijen Karolien Weekers en Bart Maddens Centrum voor Politicologie K.U.Leuven In deze nota berekenen we wat

Nadere informatie

Advies informateurs na verkiezingen Provinciale Staten 2015

Advies informateurs na verkiezingen Provinciale Staten 2015 Advies informateurs na verkiezingen Provinciale Staten 2015 M.H.F. Schuurmans-Wijdeven mr. G.J. Jansen 31 maart 2015 Provincie Gelderland Advies informateurs na verkiezingen Provinciale Staten 2015 Inleiding

Nadere informatie

2016 / Maurice de Hond

2016  / Maurice de Hond De NOS heeft aangekondigd zich ten aanzien van de weergave van de peilingen vooral te beperken tot de Peilingwijzer. O.a. met als argument dat pas na het bekend worden van 3 a 4 verschillende peilingen

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant.

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. #EXITPOLL BRABANT Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. Mei 2011 Koen van der Krieken BA Dr. Marcel Boogers Dr. Julien van Ostaaijen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 410 Kabinetsformatie 2012 Nr. 1 BRIEF VAN DE VERKENNER Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 18 september 2012

Nadere informatie

Handreiking voor meedenken bij coalitievorming na gemeenteraadsverkiezingen

Handreiking voor meedenken bij coalitievorming na gemeenteraadsverkiezingen COALITIEVORMING Handreiking voor meedenken bij coalitievorming na gemeenteraadsverkiezingen Na de gemeenteraadsverkiezingen bespreken de politieke fracties in de raad wie wethouder wordt en welke beleids-

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo I

Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo I Opgave 4 Politieke besluitvorming: de waarde van opiniepeilingen tekst 4 Strategisch kiezen 5 10 15 20 25 30 35 40 Hiermee is echter allerminst gezegd dat peilingen géén invloed zouden hebben op wat mensen

Nadere informatie

DEBAT. Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING

DEBAT. Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING Debat over het Amerikaanse kiesstelsel OMSCHRIJVING De leerlingen gaan met elkaar in debat over verschillende aspecten van het Amerikaanse kiesstelsel. De leerlingen bereiden zich voor door middel van

Nadere informatie

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van:

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van: Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 3 Verkiezingen en kiesstelsels 3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat

Nadere informatie

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl Tussenbalans Maurice de Hond Peil.nl Inleiding We zitten nu in een windstille periode van deze verkiezingen. Het startschot van de campagne is eigenlijk gegeven op 1 april, toen de 20 ambtelijke commissies

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

De consequenties van een verandering in het kiesstelsel voor de zetelverdeling in Tweede Kamer

De consequenties van een verandering in het kiesstelsel voor de zetelverdeling in Tweede Kamer De consequenties van een verandering in het kiesstelsel voor de zetelverdeling in Tweede Kamer Henk van der Kolk H.vanderkolk@utwente.nl Leerstoel politicologie Faculteit BBT Postbus 217, 7500AE Enschede

Nadere informatie

De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017

De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017 De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017 Al lange tijd wijs ik op de twee parallelle werelden, die zowel in Nederland als in andere landen, te zien is onder het electoraat. Er is een groep,

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer, voorlopige uitslag. Onderzoek, Informatie en Statistiek

Verkiezingen Tweede Kamer, voorlopige uitslag. Onderzoek, Informatie en Statistiek Verkiezingen Tweede Kamer, maart voorlopige uitslag Projectnummer: Slot, Jeroen Hylkema, Cor Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal Postbus, AR Amsterdam j.slot@amsterdam.nl Telefoon www.ois.amsterdam.nl c.hylkema@amsterdam.nl

Nadere informatie

VERKIEZINGEN IN KOEDIJK

VERKIEZINGEN IN KOEDIJK 1 VERKIEZINGEN IN KOEDIJK WELKE LANDELIJKE POLITIEKE PARTIJEN WAREN POPULAIR DOOR DE JAREN HEEN? VERKIEZINGEN VOOR DE TWEEDE KAMER Leden van de Tweede Kamer der Staten Generaal worden direct door de kiesgerechtigden

Nadere informatie

Wat is BeterStemmen.nl?

Wat is BeterStemmen.nl? BeterStemmen.nl na de Tweede Kamer-verkiezingen van 217 de resultaten PVV marginaal D66 meeste waardering PvdA minder gestraft VVD regulier gewonnen met strategische stemmen BeterStemmen.nl onderzoekt

Nadere informatie

Het geheugenverlies van de kiezer en het effect daarvan op de peilingen

Het geheugenverlies van de kiezer en het effect daarvan op de peilingen Het geheugenverlies van de kiezer en het effect daarvan op de peilingen Bij ieder steekproefonderzoek is de mate van representativiteit een probleem. Gelden de uitspraken die gedaan worden op basis van

Nadere informatie

De Stemming van 18 december 2016

De Stemming van 18 december 2016 De Stemming van 18 december 2016 Hoewel er wel belangwekkende gebeurtenissen waren op het politieke vlak, zoals de aanvullende verklaring inzake het verdrag met Oekraine en de positieve prognose van het

Nadere informatie

In maart 2011 telde het Verenigd Koninkrijk 63.181.775 inwoners, als volgt verdeeld over de vier gebiedsdelen:

In maart 2011 telde het Verenigd Koninkrijk 63.181.775 inwoners, als volgt verdeeld over de vier gebiedsdelen: Staten en kiesstelsels Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland was tot het einde van de twintigste eeuw een sterk centralistisch bestuurd land. Sindsdien hebben

Nadere informatie

Leve de democratie? HAVO / VWO

Leve de democratie? HAVO / VWO Leve de democratie? HAVO / VWO Korte omschrijving van de werkvorm Leerlingen doen een test: Welke democratie past bij mij? In de test staan vragen over hoe ze zouden willen dat het democratische systeem

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel

Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel Met één stem meer keus Advies van het Burgerforum Kiesstelsel over het toekomstige kiesstelsel Als leden van het Burgerforum Kiesstelsel presenteren wij met trots ons advies over een van de pijlers van

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 2: Agenda Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 2: Agenda Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 2.1 Overzicht Bij zijn aantreden in 1998 beloofde de kanselier Gerhard Schröder (SPD) de werkloosheid terug te dringen tot onder de 3,5 miljoen mensen. Dit is ondanks

Nadere informatie

Polen. Staten en kiesstelsels

Polen. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Polen Sinds de val van het communisme in 1989 heeft Polen in staatkundig opzicht grootschalige hervormingen doorgevoerd. Ook het kiesstelsel heeft verschillende wijzigingen ondergaan.

Nadere informatie

25 februari 2016. Onderzoek: Het Oekraïne-referendum

25 februari 2016. Onderzoek: Het Oekraïne-referendum 25 februari 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

26 december Onderzoek:

26 december Onderzoek: 26 december 2016 Onderzoek: Verwachtingen 2017 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

De Stemming van 15 januari 2017

De Stemming van 15 januari 2017 De Stemming van 15 januari 2017 Deze week zien we een aantal -kleine- bewegingen. De PVV daalt er 1, alsmede 50PLUS en de Partij voor de Dieren. GroenLinks stijgt er 2 en het CDA stijgt er 1. Nog steeds

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-I Politiek en ruimte Opgave 6 bron 9 In de periode 2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio s: de regio s met een ontwikkelingsachterstand

Nadere informatie

Peiling Tweede Kamerverkiezingen 2017 stemgedrag en stemmotieven van Nederlanders met een migratie-achtergrond

Peiling Tweede Kamerverkiezingen 2017 stemgedrag en stemmotieven van Nederlanders met een migratie-achtergrond Peiling Tweede Kamerverkiezingen 2017 stemgedrag en stemmotieven van Nederlanders met een migratie-achtergrond Rotterdam, Februari 2017 Versie: 2017-01 Het auteursrecht op dit rapport ligt bij de opdrachtgever.

Nadere informatie

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname Uitslag opiniepeiling Suriname maart / april 2013 www.sesos.org www.sesos.org info: info@sesos.org Voorwoord: SESOS opiniepeiling maart / april

Nadere informatie

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname

SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname SESOS opiniepeiling maart 5 SESOS Stichting Enquête Statistiek en Onderzoek Suriname Uitslag opiniepeiling Suriname maart 5 www.sesos.org www.sesos.org info: info@sesos.org Voorwoord: SESOS opiniepeiling

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie