DE GRENS VOORBIJ. Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE GRENS VOORBIJ. Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd"

Transcriptie

1 DE GRENS VOORBIJ Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd

2

3 DE GRENS VOORBIJ Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd - eindrapport - Auteurs: Drs. G.E. Kruis Mr. drs. A. Schreijenberg Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal RD Amsterdam Tel.: +31 (0) Fax : +31 (0)

4 Amsterdam, mei 2013 Publicatienr Regioplan, in opdracht van de commissie Gedistilleerd Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan. Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

5 INHOUDSOPGAVE Samenvatting... I 1 Inleiding Achtergrond Onderzoeksactiviteiten Leeswijzer Nederlands accijnsbeleid Tarieven Europese vergelijking Marktontwikkelingen Enquête grensstreekbewoners Bekendheid Prijsverschillen Grensoverschrijdende aankopen Bepalende factoren Toekomstverwachting Gevolgen accijnsverhoging voor detailhandel Gevolgen voor groothandels en importeurs Gevolgen voor slijterijen Gevolgen voor economie en schatkist Impact op sector en economie Gevolgen voor de schatkist Geraadpleegde bronnen Bijlagen Bijlage 1 Resultaten Consumentenenquête Bijlage 2 Resultaten enquête slijterijen Bijlage 3 Illustratie prijsverschillen Duitsland Nederland... 39

6

7 Samenvatting Omzetdaling Goedkoper in Duitsland De gevolgen van accijnsverhogingen op gedistilleerde dranken zijn in het kader van dit onderzoek gepeild onder groothandels, importeurs en slijterijen. De omzetdalingen die groothandels/importeurs noteren in het eerste kwartaal van 2013 variëren van 1,5 tot meer dan 10 procent. Slijterijen rapporteren omzetdalingen van 5 tot 10 procent. Met name bedrijven in de grensgebieden hebben te kampen met forse omzetdalingen. Vooral in het grensgebied met Duitsland zijn omzetdalingen volgens de ondernemers te wijten aan grensoverschrijdende inkopen van zowel consumenten als horecaondernemers. Nederland heft hogere accijnzen op gedistilleerd en hanteert een hoger btw-tarief, waardoor gedistilleerde dranken in Duitsland aanzienlijk goedkoper zijn. Grensverkopen Ruim een kwart van de consumenten in het grensgebied met Duitsland koopt gedistilleerde dranken over de grens. De belangrijkste reden om over de grens gedistilleerde dranken te kopen is voor 93 procent van hen de prijs. Ongeveer 92 procent van de consumenten die sterke drank over de grens kopen, koopt eveneens andere boodschappen in Duitsland. Grensoverschrijdende aankopen door consumenten zijn aanmerkelijk toegenomen ten opzichte van de situatie voor de accijns- en btw-verhoging. De verwachting is dat dit bij een verdere accijnsverhoging in 2014 nog meer zal toenemen. Bijna tachtig procent van de consumenten uit het Belgische grensgebied en ongeveer negentig procent van de bewoners van het Duitse grensgebied geven aan hierna vaker sterke drank in het buitenland aan te zullen schaffen Figuur S1 De ontwikkeling van de verkopen van sterke drank in hectoliters pure alcohol afgezet tegen de accijnstarieven (rechter as) binnenlands buitenlands premix Accijns ( per hlpa) 0 I

8 Effecten Accijnsverhogingen hebben er in het verleden toe geleid dat de Nederlandse sterkedranksector onder druk is komen te staan. In figuur S1 is te zien dat de consumptie van sterke drank in Nederland aanzienlijk is afgenomen nadat de Nederlandse overheid in 2003 de accijnzen op sterke drank verhoogd heeft. Ondanks het feit dat in 2006 de accijnstarieven weer zijn verlaagd naar het niveau van voor 2003 heeft de sterkedrankconsumptie zich niet meer weten te herstellen tot het niveau van voor de accijnsverhoging. Waar in 2002 nog hectoliter sterke drank geconsumeerd werd, liggen de consumptiecijfers de afgelopen jaren structureel rond de hectoliter (omgerekend naar liters pure alcohol). Een vergelijkbare ontwikkeling is op basis van de bevindingen uit dit onderzoek te voorzien voor 2013 en 2014 naar aanleiding van nieuwe accijnsverhogingen. In de afzetcijfers van producenten en importeurs van gedistilleerde dranken wordt over het eerste kwartaal van 2013 een landelijke teruggang van bijna dertien procent genoteerd (Commissie Gedistilleerd, 2013). Gedistilleerd Gevolgen schatkist De figuur laat verder zien dat de markt voor Nederlands gedistilleerd harder getroffen wordt dan de markt voor buitenlandse dranken. Waar de verkoop van buitenlandse sterke dranken vrij stabiel blijft, zijn de verkopen van Nederlandse sterke drank in dezelfde periode met ruim veertig procent afgenomen van hectoliter pure alcohol in 2000 tot hectoliter in De Nederlandse overheid gaat ervan uit dat de accijnsverhoging die 6 procent bedraagt zal zorgen tot een toename van de accijnsinkomsten van eveneens 6 procent (19 miljoen euro). Dit is echter niet waarschijnlijk, omdat er door een toename van de prijs minder afgezet zal gaan worden. Per procent dat de afzet van gedistilleerde dranken in Nederland daalt nemen de extra accijnsopbrengsten voor de overheid met 3,4 miljoen euro af. Een daling van 5 procent (een voorzichtige schatting op basis van ons onderzoek onder groothandels, importeurs en slijterijen) zal er aldus toe leiden dat de accijnsopbrengsten over 2013 slechts met 2 miljoen euro toenemen ten opzichte van Tevens wordt het voor consumenten in de grensstreek nog lucratiever om sterke drank in het buitenland aan te schaffen. Ten opzichte van 2011 zijn de gederfde overheidsinkomsten als gevolg van grensoverschrijdende aankopen door particulieren fors toegenomen. Waar wij in 2011 schatten dat jaarlijks 30,8 miljoen euro weglekte naar Duitsland en België, is dit bedrag in het eerste kwartaal van 2013 al 16,9 miljoen euro. 1 Hierbij is uitsluitend de accijnsopbrengst over de afzet in 2013 in beschouwing genomen. Doorgeschoven accijnsopbrengsten van afzet uit 2012 en het mogelijk doorschuiven van accijnsinkomsten naar 2014 zijn buiten beschouwing gelaten. II

9 1 INLEIDING 1.1 Achtergrond De Nederlandse overheid heeft in het recente verleden de accijnzen op gedistilleerde drank meermaals verhoogd. Dat gebeurde in 2003, waarna de tarieven in 2006 weer naar beneden zijn bijgesteld, en per 1 januari 2013 werden ze opnieuw verhoogd. Daarnaast zijn er plannen voor een aanvullende accijnsverhoging per 1 januari Het beoogde effect is tweeledig: het ontmoedigen van overmatig alcoholgebruik en hogere accijnsopbrengsten voor de overheid. De Commissie Gedistilleerd wil haar inzicht verdiepen in de werkelijke effecten van de accijnsverhogingen van 2013 en Regioplan heeft in opdracht van de commissie onderzoek gedaan naar de gevolgen van accijnsverhogingen op gedistilleerde drank voor de Nederlandse economie. Zo is er gekeken welke gevolgen de genomen maatregelen hebben voor de accijnsopbrengst van de overheid en wat de gevolgen zijn voor de slijters en producenten van gedistilleerde dranken. De nadruk ligt hierbij op de effecten die veroorzaakt worden door de toegenomen verschillen met de accijnstarieven in Duitsland. De resultaten van het onderzoek zijn neergelegd in dit rapport. 1.2 Onderzoeksactiviteiten Het onderzoek bestaat uit twee onderdelen: een onderzoek onder consumenten en een onderzoek onder handelspartijen. Het consumentenonderzoek heeft ten doel consumentengedrag vast te stellen en verschillen daarin tussen bewoners van de grensstreken en andere delen van Nederland. Kopen grensstreekbewoners, mede door de accijnsverhoging van 1 januari 2013, meer gedistilleerde drank over de grens? Daarbij is onder andere gekeken naar prijsontwikkelingen en switchgedrag. In totaal hebben 800 respondenten de enquête ingevuld. Het betreft personen die in het afgelopen jaar alcoholische drank gekocht hebben en in het bezit zijn van een rijbewijs. De helft van deze respondenten woont in gemeenten tot 30 kilometer van de Duitse grens. De andere helft woont langs de Belgische grens. In figuur 1.1 is grafisch weergegeven welke gemeenten in ons onderzoek tot de grensstreek gerekend zijn. De resultaten van de enquête worden afgezet tegen de ontwikkelingen in 2011, toen een vergelijkbare consumentenenquête is uitgezet. 1 1 Regioplan (2011). Grensoverschrijdende aankoop van drank. Amsterdam: Regioplan. 1

10 Figuur 1.1 Onderzoeksgemeenten consumentenenquête Het tweede onderdeel van het onderzoek betreft een bevraging van handelspartijen. Dat is op twee manieren gebeurd. Er zijn telefonische interviews geweest met vijf Nederlandse groothandels en importeurs, waarvan drie gevestigd in de grensstreek. Daarnaast heeft een telefonische enquête onder slijterijen plaatsgevonden. Ruim honderd Nederlandse slijterijen zijn daarbij geïnterviewd, waarvan ongeveer de helft gevestigd in de grensstreek (zie tabel 1.1). Tabel 1.1 Respons enquête naar grensgebied/regio (n=102) Grensgebied / regio Aantal respondenten Grenzend aan België 26 Grenzend aan Duitsland 25 Geen grensgebied 51 Totaal 102 Bron: enquête slijterijen Regioplan,

11 Ten slotte zijn de resultaten voorgelegd aan een vertegenwoordiger van een grote slijterijketen. Ook is op grond van de interviews achtergrondinformatie gezocht dat als illustratiemateriaal dient bij de geschetste ontwikkelingen. 1.3 Leeswijzer Dit rapport heeft vijf hoofdstukken. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op het Nederlandse accijnsbeleid en hoe dit zich verhoudt tot de ons omringende landen. In hoofdstuk 3 worden de effecten van accijnsverhoging op consumptiepatronen van consumenten besproken aan de hand van de resultaten van de consumentenenquête. Hoofdstuk 4 gaat nader in op de bevindingen van het onderzoek onder handelspartijen. In hoofdstuk 5 zal nader ingegaan worden op de gevolgen van de accijnsverhoging voor de Nederlandse schatkist en economie. 3

12 4

13 2 NEDERLANDS ACCIJNSBELEID 2.1 Tarieven Differentiatie Tarief gedistilleerd De hoogte van het accijnstarief hangt af van het soort product. In Nederland wordt daarbij het onderscheid gehanteerd tussen gefermenteerde dranken (bier en wijn) en niet-gefermenteerde dranken (gedistilleerd). Gedistilleerd is weer onder te verdelen in tussenproducten (zoals port, sherry en vermout) en andere alcoholhoudende producten (zoals jenever). Bij een tussenproduct is ethylalcohol toegevoegd aan alcohol die is ontstaan uit natuurlijke gisting. De hoogste belasting wordt geheven op gedistilleerde dranken. In 2013 ligt het accijnstarief per volumeprocent voor wijn en bier tussen de zeven en acht euro. Het tarief voor sterke drank ligt ongeveer op het dubbele. Tabel 2.1 geeft een overzicht van tarieven voor tussenproducten, bier en wijn. Tabel 2.1 Accijns op tussenproducten, bier en wijn in euro per hectoliter op drinksterkte Soort Ingangsdatum Tarief per hectoliter Tussenproducten Niet-mousserend alcoholgehalte 15% , , , ,22 Niet-mousserend alcoholgehalte 15% , , , ,17 Mousserend , , ,58 Bier (11-15 plato) , , ,90 Wijn (11% alcohol) , , , ,56 Bron: tarievenlijst website Douane,

14 Prijsopbouw In een eerder onderzoeksrapport over de effecten van het Nederlandse accijnsbeleid (Regioplan, 2011) wordt aan de hand van een literfles jenever (35%) inzichtelijk gemaakt welke marge, na accijns en btw, resteert voor de totale productie- en verkoopkosten. Op een fles van 12 euro was dat 4,82 euro, de rest van het bedrag bestaat uit 5,26 euro aan accijns en 1,92 euro aan btw. In 2013 kunnen we deze rekensom opnieuw maken. Momenteel dient op dezelfde fles van 12 euro 5,58 aan accijns en 2,08 btw te worden betaald. Daarmee resteert voor de totale productie en verkoopkosten nog 4,34 euro. Dit is slechts 36 procent van de verkoopprijs en van dit bedrag moet de volledige productieketen van grondstofproducenten en leveranciers van distilleerders tot producenten, importeurs en winkeliers betaald worden. Hierbij is ervan uitgegaan dat de prijzen van gedistilleerde drank ondanks de accijns- en btw-verhoging gelijk zijn gebleven. Het ligt echter in de lijn der verwachting dat, gezien de lage marges, deze verhoging (gedeeltelijk) wordt doorberekend aan de consument. Dit zal gevolgen hebben voor de inkomsten van de overheid. Wanneer een product duurder wordt, zullen consumenten immers geneigd zijn dit product minder te kopen en dit heeft gevolgen voor de btw- en accijnsafdrachten. Bij de accijnsverhoging van 2006 kwam dit effect duidelijk naar voren. Na deze accijnsverhoging namen de verkopen van sterke drank dusdanig af dat de accijnsopbrengsten ondanks de stijging van het tarief daalden. Ontwikkeling Tabel 2.2 geeft een overzicht van de accijnstarieven voor gedistilleerd, bier en wijn per liter pure alcohol door de jaren heen. Ook deze tabel maakt inzichtelijk dat een groot deel van de prijs van alcoholhoudende dranken bepaald wordt door accijnzen en belastingen. Tabel 2.2 Accijns op gedistilleerd, bier en wijn Soort Ingangsdatum Tarief per liter Overige alcoholhoudende producten per liter ,75 pure alcohol , ,94 Jenever (35% alcohol) per liter op drinksterkte , ,58 Bier (5% alcohol)* , , ,18 Wijn (11% alcohol)* , , , ,60 Bron: tarievenlijst website Douane, 2013 * Berekening Regioplan (2013). 6

15 2.2 Europese vergelijking De accijnstarieven van de Europese lidstaten liggen sterk uit elkaar. Het Nederlandse tarief is ongeveer gelijk aan dat van landen als Frankrijk en Estland. Net als in 2011 zijn er acht landen die hogere accijnzen heffen dan Nederland, terwijl de meerderheid van de Europese Unie een lager tarief hanteert. De Europese koploper is Zweden (zie figuur 2.1) Figuur 2.1 Accijnstarieven op gedistilleerde dranken in de EU (euro s per hl pure alcohol) Bron: Europese Commissie (2013) Accijnsverschillen tussen landen leiden tot prijsverschillen. Deze prijsverschillen kunnen zich, mits zij groot genoeg zijn, vertalen naar grensoverschrijdende aankopen. We deden nader onderzoek onder consumenten, groothandels en slijterijen om na te gaan of dergelijke effecten zich daadwerkelijk voordoen en of de meest recente accijnsverhoging daar invloed op heeft gehad. Om die onderzoeksresultaten te kunnen kaderen, presenteren we in tabel 2.3 de accijnstarieven en btw-tarieven in de ons omringende landen (België en Duitsland). Zowel het btw- als het accijnstarief ligt in Duitsland lager dan in Nederland. Het Belgische accijnstarief is hoger dan het Nederlandse, het btw-tarief hetzelfde. 7

16 Tabel 2.3 Belasting op de verkoop van sterke drank in Nederland, Duitsland en België Accijns per hectoliter pure Btw-tarief alcohol Nederland % Duitsland % België % 2.3 Marktontwikkelingen Op grond van prijsindexcijfers van het CBS is iets te zeggen over de ontwikkeling van de prijzen van alcoholhoudende dranken door de jaren heen. Tabel 2.4 laat zien dat de prijzen in 2013 sterk gestegen zijn ten opzichte van eerdere jaren. De meest voor de hand liggende oorzaken daarvoor zijn te vinden in de btw-verhoging eind 2012 en de accijnsverhoging begin Tabel 2.4 Consumentenprijzen alcoholhoudende dranken maart 2010 maart 2013, Europees geharmoniseerde prijsindex (2005=100) Peildatum Prijsindex Jaarmutatie (%) mrt ,03 2,2% mrt ,94 1,6% mrt ,7 5,6% mrt ,28 11,4% Bron: CBS Statline Als gekeken wordt naar de afzet van gedistilleerd per maand (in liters consumptiesterkte op grond van 85-90% van de markt) over dezelfde jaren komt een beeld naar voren dat omgekeerd vergelijkbaar is. Waar de prijzen stijgen, daalt de afzet van gedistilleerd. Tabel 2.5 Afzet gedistilleerd per maand in liters consumptiesterkte (op grond van 85-90% van de markt), Peildatum Afzet in liters Jaarmutatie (%) Q Q ,3% Q ,7% Bron: Maandenquête Commissie gedistilleerd,

17 3 ENQUÊTE GRENSSTREEKBEWONERS 3.1 Bekendheid De meerderheid van de grensstreekbewoners is bekend met de accijnsverhoging van 1 januari Van de consumenten in het Belgische grensgebied is 64 procent op de hoogte. Bewoners van het Duitse grensgebied zijn beter op de hoogte: ruim driekwart van hen (77%) weet dat de accijnzen in Nederland zijn verhoogd. 3.2 Prijsverschillen Tarieven Gedistilleerd valt zoals eerder aangegeven in het hoogste accijnstarief. Per 1 januari 2013 wordt er een tarief van 15,94 euro per liter, per volumeprocent alcohol op geheven. Op een fles rum (40%) van een liter gaat dat om ongeveer 6,38 euro. Ter vergelijking: in Duitsland zijn de accijnzen op een vergelijkbare fles 5,21 euro. Dat is een prijsverschil van 1,17 euro. Daarnaast is het btw-tarief in Duitsland 19 procent, tegen 21 in Nederland. De verschillen met België zijn kleiner. Ten eerste is er geen verschil in btw-tarief. Daarnaast heeft ook België haar accijnzen op sterke drank per 1 januari 2013 verhoogd (met 12%). Verschil Geïnterviewde groothandels stellen dat sterke drank gemiddeld per fles 3 tot 4 euro goedkoper is in Duitsland dan in Nederland. Dat beeld wordt onderschreven door advertenties op het internet (zie bijlage 3). Toename Ook consumenten hebben de indruk dat sinds de accijnsverhoging op 1 januari 2013 de prijsverschillen tussen landen zijn toegenomen. Van de bewoners van de grensgebieden denkt ongeveer 83 procent dat dat het geval is. Daarbij valt op dat respondenten uit het Duitse grensgebied vaker stellen dat deze verschillen in sterke mate zijn toegenomen. 3.3 Grensoverschrijdende aankopen Duitsland populair Het percentage consumenten dat aangeeft grensoverschrijdende aankopen te doen, is groter in het grensgebied met Duitsland (ruim 26%) dan in het grensgebied met België (ongeveer 14%). De prijsverschillen tussen Duitsland en Nederland zijn dan ook het grootst. Tabel 3.1 laat de frequenties zien naar grensgebied. Er is ook gevraagd of mensen uit de omgeving van de bevraagde consumenten alcoholhoudende dranken over de grens kopen. In het Belgische 9

18 grensgebied geeft ongeveer de helft van de ondervraagden aan dat dat het geval is. In het Duitse grensgebied is dat ruim 63 procent. Tabel 3.1 Hoe vaak heeft u sinds 1 januari 2013 sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België gekocht? België (N=400) Duitsland (N=400) Minimaal wekelijks 0% 0,8% 2 tot 3 keer per maand 0,8% 3,0% 1 keer per maand 7,5% 9,0% 1 keer in totaal 5,3% 13,5% Nooit 86,5% 73,8% Totaal 100,0% 100,0% Bron: consumentenenquête Regioplan, 2013 Hoeveelheid Veel consumenten geven aan dat zij in 2013 méér sterke drank zijn gaan kopen over de grens. Respectievelijk 26 en 30 procent van de consumenten uit het Belgische en Duitse grensgebied geeft aan meer aankopen te doen. Ook komt uit de enquête naar voren dat er per bezoek meer gekocht wordt. In 2011 kocht een meerderheid van de consumenten gemiddeld een of twee flessen per keer. In 2013 zijn consumenten vaker groter in gaan kopen. Dat geldt zowel voor de aankopen in België als in Duitsland. Aandeel NL Van de grensoverschrijdende aankopen betreft het grootste deel Duitse of Belgische producten, of andere buitenlandse producten. Het aandeel Nederlandse merken dat in Duitsland gekocht wordt, is in 2013 ongeveer gelijk gebleven ten opzichte van In België neemt dat aandeel licht toe. Tabel 3.2 geeft een overzicht van de stand van zaken in Tabel 3.2 Welk percentage van de sterke drank die u vlak over de grens in Duitsland of België heeft gekocht was van een Nederlands merk, een Duits of Belgisch merk, of van een ander buitenlands merk? (gemiddelde percentages) België (N=53) Duitsland (N=104) Nederlands 24,8% 16,8% Duits of Belgisch 41,1% 58,2% Ander buitenlands 34,1% 25,0% Totaal 100,0% 100,0% Bron: consumentenenquête Regioplan, 2013 Afzetkanalen De algemene indruk van slijters (op grond van interviews) is dat de verkoop via andere afzetkanalen dan reguliere winkels beperkt is (zie hoofdstuk 4). Ook uit de consumentenenquête komt dat beeld naar voren. Ruim 95 procent van de consumenten kocht nooit sterke drank van buitenlandse leveranciers via internet. 10

19 Ontduiking 11 tot 14 procent van de consumenten geeft aan bedrijven of verenigingen te kennen die alcoholhoudende dranken over de grens kopen om de Nederlandse accijns te ontduiken. Als ondernemers alcohol in het buitenland kopen is dit illegaal, tenzij men aan de grens de buitenlandse accijnzen terugvraagt in plaats hiervan Nederlandse accijnzen betaalt. 3.4 Bepalende factoren Aan consumenten is ook gevraagd wat de belangrijkste reden is dat zij sterke drank over de grens kopen en niet in Nederland. Tabel 3.3 geeft een overzicht van de antwoorden. Tabel 3.3 Wat is de reden dat u sterke drank vlak over de grens koopt en niet in Nederland? Meerdere antwoorden mogelijk België (N=53) Duitsland (N=104) Het is goedkoper 79,2% 93,3% Er is een groter aanbod aan sterke 22,6% 26,9% drank Ik vind het prettiger winkelen daar 7,5% 14,4% Ik doe daar al mijn boodschappen al 11,3% 8,6% Het is daar in de supermarkt 33,3% 36,5% verkrijgbaar Anders 9,4% 7,6% Bron: consumentenenquête Regioplan, 2013 De belangrijkste reden is zowel in 2011 als in 2013 de prijs. Zowel in België als in Duitsland is het feit dat sterke drank goedkoper is belangrijker geworden voor consumenten sinds Andere genoemde redenen zijn het feit dat sterke drank in de supermarkt (gemakkelijk) te verkrijgen is en er een groter aanbod is. 3.5 Toekomstverwachting Bijna 80 procent van de consumenten uit het Belgische grensgebied en ongeveer 90 procent van de bewoners van het Duitse grensgebied geven aan bij een verdere verhoging van de accijnstarieven, die per 1 januari 2014 voorzien is, vaker sterke drank in het buitenland aan te schaffen. Er is dus een toename van grensoverschrijdende aankopen van sterke drank te verwachten als deze accijnsverhoging ingevoerd wordt. 11

20 12

21 4 GEVOLGEN ACCIJNSVERHOGING VOOR DETAILHANDEL 4.1 Gevolgen voor groothandels en importeurs Marktontwikkelingen Om de gevolgen van de accijnsverhoging voor groothandels en importeurs in kaart te brengen, spraken wij met medewerkers van vijf bedrijven, waarvan drie gevestigd in een grensgemeente. De omzetdalingen die deze bedrijven noteren in het eerste kwartaal van 2013 variëren van 1,5 tot meer dan 10 procent. De omzetdaling is sterker bij bedrijven die zijn gevestigd in de grensgebieden. Door de geïnterviewde groothandels worden verder de volgende marktontwikkelingen geschetst: De prijsverschillen met buitenlandse concurrenten nemen door accijnsverhogingen wel toe. Met name in Duitsland zijn gedistilleerde dranken, voornamelijk door accijnsverschillen, aanmerkelijk goedkoper. Groothandels noemen voorbeelden van 5 euro per fles. Verschillende groothandels geven aan dat zij bij leveringen aan afnemers geregeld vreemde waar aantreffen tussen de voorraad. Het gaat dan met name om Duitse producten, waaronder veel gedistilleerde dranken, maar ook bier en fris. De verkoop van binnenlands gedistilleerd neemt af. Deze ontwikkeling doet zich al langer voor en heeft meerdere oorzaken: veranderende consumentenvoorkeuren, de aanhoudende economische crisis en marketingacties van buitenlandse producenten. Er is een toenemende concurrentie van zogenoemde borrelshops (in de supermarkt), webshops en totaalleveranciers aan de horeca. Met name de concurrentie van de laatste groep bedrijven wordt door vrijwel alle geïnterviewden genoemd. De prijsstelling van dergelijke bedrijven is soms dusdanig dat sommige groothandels menen dat gedistilleerde dranken voor inkoopprijzen worden verkocht. De prijsverschillen zijn echter niet zo groot dat er niet meer mee te concurreren valt. Accijnsverhogingen hebben hierop volgens geïnterviewden dan ook geen invloed. Er ontstaan immers geen binnenlandse prijsverschillen door Grensoverschrijdende aankopen Groothandels is gevraagd naar hun ervaringen met grensoverschrijdende aankopen. In de vorige paragraaf kwam al aan de orde dat groothandels geregeld en steeds vaker buitenlandse producten aantreffen bij afnemers. Dat 13

22 is doorgaans de meest concrete aanwijzing die zij hebben. Doorgaans blijft het bij vermoedens. Geïnterviewden geven het volgende aan: Een groothandel geeft aan bekend te zijn met horecaondernemers die over een pas beschikken om in Duitsland aankopen te doen. Meerdere respondenten geven aan dat accijnsverhogingen de enige aanwijsbare reden zijn voor (toenemende) grensoverschrijdende aankopen van gedistilleerde drank. Andere respondenten zien het als een op zichzelf staand fenomeen, dat sterk wordt ingegeven door de economische crisis. Een groothandel kreeg signalen vanuit de Douane dat grensoverschrijdende aankopen toenemen Toekomstverwachtingen De toekomstverwachtingen die vertegenwoordigers van groothandels uitspreken, zijn over het algemeen negatief. Het accijnsbeleid van de Nederlandse overheid, met elkaar snel opvolgende accijnsverhogingen, kan volgens de geïnterviewden hun eigen bedrijf, maar ook de gehele branche in gevaar brengen. Groothandels brengen de volgende zaken naar voren: Accijnsverhogingen hebben altijd met name een groot negatief effect op de verkoop van gedistilleerd in het middensegment. Ter illustratie geeft respondent aan dat wijndrinkers die altijd een fles van vijf euro kopen dat blijven doen, maar slechtere wijn drinken naarmate prijzen omhoog gaan. Bij gedistilleerd wordt een prijs bereikt die mensen niet meer bereid zijn te betalen. Er worden alternatieven gezocht voor binnenlands gedistilleerd in het buitenland of consumenten kopen het niet meer. Door grotere prijsverschillen nemen grensoverschrijdende aankopen toe. Particulieren rijden volgens verschillende geïnterviewden gemakkelijk 30 km over de grens om voordeel te behalen. Uit de interviews met groothandels komt het beeld naar voren dat de prijsverschillen met Duitsland, voornamelijk wegens accijnsverschillen, dusdanig groot zijn dat Nederlandse bedrijven niet met hun Duitse collega s kunnen concurreren. Dat kan op dit moment niet en de verwachting is dat dat met nieuwe accijnsverhogingen op komst nog lastiger wordt. 4.2 Gevolgen voor slijterijen Omzetontwikkeling Consumenten Vrijwel alle ondervraagde slijterijen (101) leveren aan consumenten. Ruim de helft (52) daarvan levert ook aan de horeca. Twintig slijterijen leveren daarnaast aan andere partijen, waaronder verenigingen, kantines en bedrijven. 14

23 Omzet De geïnterviewde slijters geven aan dat gedistilleerde dranken goed zijn voor een relatief groot deel van de omzet. Tabel 4.1 laat de verdeling daarvan zien. Bij een grote groep slijters zorgt gedistilleerd voor de helft of meer van de omzet. Tabel 4.1 Welk gedeelte van uw omzet bestaat uit gedestilleerde dranken? (n=98) Deel van de omzet Percentage Minder dan 10 procent 10,2% 10 tot 20 procent 6,1% 20 tot 30 procent 10,2% 30 tot 40 procent 18,4% 40 en 50 procent 9,2% 50 tot 60 procent 19,4% 60 tot 70 procent 16,3% 70 tot 80 procent 7,1% 80 tot 90 procent 1,0% 90 tot 100 procent 2,0% Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Ongeveer de helft van de slijters verkoopt voornamelijk buitenlands gedistilleerd, 29 procent verkoopt het meest binnenlands gedistilleerd en bij 24 procent is de omzet ongeveer gelijk verdeeld over deze gedistilleerde dranken (zie figuur 4.1). Figuur 4.1 Omzet naar type gedistilleerd (n=100) Welke gedistilleerde dranken verkoopt u het meest? (n=100) 24% 29% Nederlands gedistilleerd (dat wil zeggen Nederlandse merken) Buitenlands gedistilleerd 47% Ongeveer gelijk verdeeld Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Minus 5-10% Twee derde van de slijters geeft aan dat de omzet van gedistilleerde dranken in het eerste kwartaal van 2013 lager is dan in het eerste kwartaal van Die daling zit bij de grootste groep (42%) tussen de 5 en 10 procent. Een derde van de ondernemers die een daling waarnemen, zien een daling van 10 tot 20 procent. 15

24 Accijnzen De belangrijkste reden die slijters noemen voor de omzetdaling is de accijnsverhoging per 1 januari 2013 (58%). Verder worden genoemd: de economische crisis (42%) en een goedkoper aanbod over de grens (34%). Ongeveer 39 procent geeft andere redenen. We noemen hier de belangrijkste. Ruim 17 procent van de slijters noemt de btw-verhoging. Een kleine groep ziet het feit dat jongeren minder gedistilleerde dranken drinken als oorzaak (6%) en een enkeling geeft een goedkoper aanbod van slijterijen op het internet als reden (5%). Figuur 4.2 Redenen omzetdaling (n=64) 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 58% 42% 39% 34% 5% Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Gelijk verdeeld De omzetdaling treft alle segmenten (premium, midden en laag) in vrijwel gelijke mate. De omzetdaling lijkt eveneens gelijk verdeeld over Nederlandse en buitenlandse gedistilleerde dranken. Waar consumenten hun gedistilleerd in het buitenland kopen, betreft dit echter voornamelijk buitenlandse dranken. Door dit substitutie-effect wordt Nederlands gedistilleerd harder getroffen dan buitenlands. Type dranken Wanneer de omzetontwikkeling van gedistilleerde dranken afgezet wordt tegen de omzetontwikkeling van andere dranken oordeelt ruim zestig procent dat deze gelijk zijn. Ruim een derde van de slijters geeft echter aan dat gedistilleerd harder getroffen wordt dan andere dranken Grenseffecten Duitsland Van de ondernemers in het grensgebied heeft bijna tachtig procent het vermoeden dat consumenten en horecaondernemers gedistilleerde dranken kopen in het buitenland. Dat gebeurt naar verwachting vaker in Duitsland dan in België. Figuur 4.3 illustreert dit. 16

25 Figuur 4.3 Heeft u het idee dat veel consumenten en horecaondernemers in uw regio gedistilleerde dranken kopen in het buitenland? (n=50) Concurentie België (n=25) Concurentie Duitsland (n=25) 4% 40% 60% Ja Nee 96% Ja Nee Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Toename Ruim driekwart van deze ondernemers heeft het idee dat Nederlandse consumenten meer gedistilleerde dranken in het buitenland zijn gaan kopen sinds de accijnsverhoging van 1 januari Ook daarbij geldt dat deze ontwikkeling sterker lijkt in het Duitse grensgebied dan in andere grensgebieden. Volgens de slijters koopt slechts ongeveer tien procent van de consumenten Nederlandse producten over de grens. De meerderheid (54%) zou buitenlandse producten kopen of een mix van Nederlandse en buitenlandse producten (35%). In België gaat het voornamelijk om buitenlandse producten. De aankopen die Nederlanders in Duitsland doen, zijn gevarieerder. Omzet De omzet van gedistilleerde dranken is in de grensgebieden licht negatiever dan in de gebieden verder van de grens. Tabel 4.2 geeft een overzicht. Tabel 4.2 Hoe verhoudt de omzet van gedistilleerde dranken in het eerste kwartaal van 2013 zich tot het eerste kwartaal van 2012? (n=97) naar grensgebied/regio Ontwikkeling België ( n=25) Duitsland (n=25) Totaal Niet aan de grens (n=47) Hoger 4,0% 4,0% 4,0% 8,5% Lager 72,0% 68,0% 70,0% 61,7% Ongeveer gelijk 24,0% 28,0% 26,0% 29,8% Bron: enquête slijterijen Regioplan, Toekomstverwachtingen Positief Van alle ondervraagden toont 43 procent zicht positief over de toekomst. Ongeveer 26 procent staat daar neutraal tegenover en 31 procent is negatief. Van de slijters die negatief zijn, vreest twee derde in beperkte of sterke mate voor de sluiting van het bedrijf. 17

26 Negatief aan de grens Negatieve toekomstverwachtingen zijn er met name in het Duitse grensgebied. Tabel 4.3 laat zien dat de verwachtingen daar een tegenovergesteld beeld laten zien van het algemene beeld over de toekomst. Tabel 4.3 Toekomstverwachtingen (n=99) naar grensgebied/regio Toekomstverwachting België (n=26) Duitsland (n=24) Grens (totaal) Niet aan de grens (n=49) Positief 38,4% 20,8% 30,0% 55,1% Neutraal 30,8% 37,5% 34,0% 18,4% Negatief 30,8% 41,7% 36,0% 26,5% Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Accijnzen Een grote meerderheid van alle slijters (85%) verwacht dat de geplande accijnsverhoging per 1 januari 2014 een negatieve invloed zal hebben op het bedrijfsresultaat. Ruim twee derde geeft aan te vrezen voor het voortbestaan van het bedrijf. Figuur 4.4 Toekomstverwachtingen slijters ten aanzien van accijnsverhoging per 1 januari 2014 Negatieve invloed bedrijfsresultaat (n=102) Ja, in sterke 15% mate Voortbestaan bedrijf onder druk (n=81) Ja, in sterke mate 37% 48% Ja, in beperkte mate 31% 37% 32% Ja, in beperkte mate Nee Nee Bron: enquête slijterijen Regioplan, 2013 Europa Herkenbaar Veel slijters stellen dat de elkaar snel opvolgende accijnsverhogingen er uiteindelijk toe zullen leiden dat hun bedrijf niet meer rendabel is. 1 Een groot deel van hen spreekt zich uit voor gelijke accijnstarieven op Europees niveau, zodat er geen grote prijsverschillen zijn tussen landen. De resultaten van de enquête onder slijterijen zijn voorgelegd aan een grote Nederlandse slijterijketen. De resultaten zijn voor deze keten herkenbaar: de btw- en accijnsverhoging hebben volgens de geïnterviewde een negatief effect gehad op de omzet van slijterijen. Dat is met name problematisch voor slijters in de grensstreek, die geconfronteerd worden met consumenten die hun 1 Aan slijters is gevraagd of zij nog aanvullende opmerkingen hebben met betrekking tot het onderwerp. De hier besproken onderwerpen worden daarbij het meest genoemd. 18

27 aankopen wegens prijsverschillen over de grens doen. De indruk bestaat dat consumenten bereid zijn steeds verder over de grens inkopen te doen (50 km enkele reis komt voor). De slijterijketen geeft aan dat de gerapporteerde omzetdalingen realistisch zijn. Met name aan de Duitse grens zijn omzetdalingen van tien procent geen uitzondering. 19

28 20

29 5 GEVOLGEN VOOR ECONOMIE EN SCHATKIST 5.1 Impact op sector en economie De productie en verkoop van gedistilleerde dranken zijn van substantieel belang voor de Nederlandse economie. In 2010 heeft Regioplan samen met Ernst & Young berekend dat de sector banen genereert. Dit betreft werknemers van drankproducenten, maar ook banen bij leveranciers, slijterijen en horeca. Het extra belasten van gedistilleerde dranken zal naar verwachting een negatief effect hebben op de impact van de sector. Als accijns- en btwverhogingen worden doorberekend in de consumentenprijzen zullen consumenten immers geneigd zijn om minder drank te kopen. Dit geldt met name voor de grensstreek, aangezien consumenten daar de mogelijkheid hebben om voor hun aankopen uit te wijken naar het buitenland. Er zijn sterke signalen dat dit op het moment het geval is. Zoals uit hoofdstuk 2 naar voren komt, heeft 83 procent van de consumenten het idee dat de prijzen in slijterijen zijn toegenomen door de accijnsverhoging. In de afzetcijfers van producenten en importeurs van gedistilleerde dranken wordt een landelijke teruggang van bijna 13 procent genoteerd (Commissie Gedistilleerd, 2013) Figuur 5.1 De ontwikkeling van de verkopen van sterke drank in hectoliters pure alcohol afgezet tegen de accijnstarieven (rechter as) binnenlands buitenlands premix Accijns ( per hlpa) 0 21

30 Accijnsverhogingen hebben er ook in het verleden toe geleid dat de Nederlandse sterkedranksector onder druk is komen te staan. In figuur 5.1 is te zien dat de consumptie van sterke drank in Nederland aanzienlijk is afgenomen nadat de Nederlandse overheid in 2003 de accijnzen op sterke drank verhoogd heeft. Ondanks het feit dat in 2006 de accijnstarieven weer zijn verlaagd naar het niveau van voor 2003 heeft de sterkedrankconsumptie zich niet meer weten te herstellen tot het niveau van voor de accijnsverhoging. Waar in 2002 nog hectoliter sterke drank geconsumeerd werd, liggen de consumptiecijfers de afgelopen jaren structureel rond de hectoliter (omgerekend naar liters pure alcohol). De figuur laat verder zien dat de markt voor Nederlands gedistilleerd harder getroffen wordt dan de markt voor buitenlandse dranken. Waar de verkoop van buitenlandse sterke dranken vrij stabiel blijft zijn de verkopen van Nederlandse sterke drank in dezelfde periode met ruim veertig procent afgenomen van hectoliter pure alcohol in 2000 tot hectoliter in De Nederlandse overheid verwacht door de verhoging van het accijnstarief met zes procent in 2013 ook zes procent (19 miljoen euro 1 ) extra aan accijnsinkomsten te genereren. Hierbij is echter geen rekening gehouden met de afzetdaling die de accijnsverhoging teweeg brengt. Hoewel het nog vroeg in het jaar is en de eerder aangehaalde landelijke teruggang van dertien procent niet uitsluitend wordt veroorzaakt door de accijnsverhoging (ook onder andere de btw-verhoging speelt een rol) zal de daadwerkelijke daling is het zeer onwaarschijnlijk dat door de accijnsverhoging daadwerkelijk 19 miljoen euro aan extra opbrengsten gegenereerd worden. Per procent dat de afzet van gedistilleerde dranken in Nederland daalt, nemen de extra accijnsopbrengsten voor de overheid met 3,4 miljoen euro af. 2 Een daling van 5 procent zal er aldus toe leiden dat de accijnsopbrengsten over 2013 slechts met 2 miljoen euro toenemen ten opzichte van Gevolgen voor retailers Slijters en drankenhandels Op grond van de resultaten uit interviews met groothandels en een enquête onder slijterijen komt het beeld naar voren dat er in heel Nederland een daling van de afzet van sterke drank zichtbaar is. Deze daling neemt in de (Duitse) grensstreek zorgelijke vormen aan: zeventig procent van de slijters maakt in het eerste kwartaal minder omzet dan in dezelfde periode een jaar eerder. Op grond daarvan vreest twee derde voor het voortbestaan van zijn onderneming. De belangrijkste reden voor de omzetdaling is volgens veel geïnterviewden de accijnsverhoging van 1 januari De prijsverschillen die door accijns- 1 Rijksoverheid (2012) Uitwerking fiscale maatregelen begrotingsakkoord. 2 Dit is berekend door de accijnsopbrengsten in 2013 bij een afzetdaling van 1 procent (opbrengsten in 2012 * tariefstijging * 1% afzetdaling) af te trekken van de accijnsopbrengsten die de overheid verwacht in Bij deze berekening zijn de accijnsopbrengsten die in 2013 binnenkomen over afzet die al in 2012 heeft plaatsgevonden niet in ogenschouw genomen. Dit betreft ongeveer hectoliter pure alcohol, goed voor 17.5 miljoen euro accijnsopbrengst. 22

31 verschillen met Duitsland zijn ontstaan, zorgen ervoor dat een toenemend aantal consumenten gedistilleerde drank over de grens koopt. Zoals in hoofdstuk 2 wordt vermeld, geeft negentig procent van de personen die wel eens sterke drank in Duitsland koopt aan te verwachten dit bij verdere accijnsverhogingen vaker te zullen gaan doen. Supermarkten Niet alleen slijterijen ondervinden last van grensoverschrijdende aankopen. Als consumenten gedistilleerde drank in Duitsland kopen, is dit vaak een aanleiding om ook andere boodschappen hier te doen, waardoor ook supermarkten in de Nederlandse grensstreek nadeel ondervinden. In Duitsland zijn, in tegenstelling tot in Nederland, gedistilleerde dranken in de supermarkt verkrijgbaar. Zowel uit de interviews met slijterijen als uit de enquête onder grensstreekbewoners kwam naar voren dat consumenten voor een breder pakket aan boodschappen de grens oversteken, waarvan alcoholische drank een onderdeel is. In 2011 werd deze vraag eveneens aan consumenten gesteld. Opvallend is dat in 2013 een groter deel van de consumenten aangeeft boodschappen voor meer dagen te doen wanneer zij sterke drank over de grens kopen. Tabel 5.1 Als u sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België koopt, doet u daar dan ook andere boodschappen voor levensmiddelen? België (N=50) Duitsland (N=98) Nee 16,7% 7,7% Ja, een beperkt aantal boodschappen 38,9% 43,3% Ja, de boodschappen die ik die dag nodig heb 9,3% 3,8% Ja, de boodschappen voor meer dagen 35,2% 45,2% Totaal 100,0% 100,0% Bron: consumentenenquête Regioplan, 2013 Naast consumenten gaan ook horecaondernemers in toenemende mate de grens over om sterke drank in te kopen. Dit koopgedrag valt moeilijker te kwantificeren. Uit gesprekken met groothandels blijkt echter dat zij geregeld buitenlandse waar aantreffen tussen de voorraad van hun afnemers Gevolgen voor producenten van sterke drank De toenemende concurrentie voor slijters en groothandels van met name Duitse handelaren zorgt niet alleen voor afnemende inkomsten voor de slijterijen en groothandels zelf. Ook Nederlandse producenten van gedistilleerde dranken merken dit indirect in hun omzet. Consumenten geven aan in het buitenland voornamelijk buitenlands gedistilleerd te kopen (zie tabel 3.2). Ruim driekwart tot tachtig procent van de consumenten koopt buitenlands gedistilleerd, mogelijk als substituut voor Nederlandse producten. Omdat de prijsverschillen op alle producten (Nederlands en buitenlands) bestaan, is niet 23

32 te zeggen welk deel van de omzet producenten mislopen door grensoverschrijdende aankopen. 5.2 Gevolgen voor de schatkist Het extra belasten van gedistilleerde drank betekent niet dat hierdoor de overheidsinkomsten evenredig zullen toenemen. Doordat er minder gedistilleerde drank verkocht wordt, zal er in de gehele productieketen minder omzet gerealiseerd worden, en zal er dus minder omzetbelasting afgedragen worden. Door een afname van de werkgelegenheid zal de overheid minder belasting kunnen heffen over de inkomens van deze werknemers en zal mogelijk zelfs nodig zijn om bijstand of werkloosheidsuitkeringen te verstrekken. Ook is het de vraag of verhoging van het accijnstarief op gedistilleerde dranken zal leiden tot een grote toename van de accijnsopbrengsten. Bij de accijnsverhoging van 2003 zijn de accijnsopbrengsten zelfs afgenomen. De extra accijnsopbrengst per eenheid sterke drank woog in dit geval niet op tegen de afname in afzet. Ook in 2013 zijn de voortekenen wat dit betreft niet gunstig. Terwijl het accijnstarief met 6 procent is verhoogd, is de afzet van gedistilleerde dranken in het eerste kwartaal van 2013 afgenomen met 13 procent. Doordat consumenten in de grensstreek de mogelijkheid hebben om drank in het buitenland aan te schaffen, zullen hier de overheidsinkomsten sterker afnemen. In 2011 hebben wij een schatting gemaakt van de accijns- en btw-inkomsten die weglekken naar Duitsland en België. Deze berekening hebben wij herhaald voor het eerste kwartaal van De uitkomsten hiervan zijn weergegeven in tabel 5.2. Ten opzichte van 2011 zijn de gederfde overheidsinkomsten als gevolg van grensoverschrijdende aankopen fors toegenomen. Waar wij in 2011 schatten dat jaarlijks 30,8 miljoen euro weglekte naar Duitsland en België, is dit bedrag in het eerste kwartaal van 2013 al 16,9 miljoen euro. Dit betreft uitsluitend gederfde belastinginkomsten als gevolg van grensoverschrijdende aankopen van particulieren. De effecten van horecaondernemers die illegaal drank inkopen in het buitenland zijn hier niet in meegenomen. De toename wordt veroorzaakt door twee ontwikkelingen. In de eerste plaats zijn consumenten vaker gedistilleerde dranken gaan kopen in het buitenland. De tweede oorzaak is dat door de toegenomen accijnstarieven de gederfde inkomsten per liter drank zijn toegenomen. Waar in 2011 de Nederlandse fiscus 3,68 euro accijns en 1,82 euro btw misliep per liter alcohol, is dit in ,91 euro accijns en 2,06 euro btw. 24

33 Tabel 5.2 Berekening gederfde overheidsinkomsten door aankopen grensstreekbewoners in 2011 (volledig jaar) en het eerste kwartaal van volledig jaar Eerste kwartaal 2013 Grensgemeenten <30 km van grens Totaal volledig grensgebied * Totaal DLD BE DLD BE DLD BE Inwoners (grensstreek) % behorend tot doelgroep ** 0,58 0,58 0,58 0,58 0,58 0,58 Omvang doelgroep % drank gekocht over de grens *** 0,4 0,22 0,23 0,11 0,26 0,13 Aantal personen Aantal keer per jaar/kwartaal *** Totaal aantal keren per jaar/kwartaal Aantal flessen per keer *** Totaal aantal flessen Accijns per fles **** 3,68 3,68 3,68 3,68 3,91 3,91 Btw per fles **** 1,82 1,82 1,82 1,82 2,06 2,06 Gederfde accijns Gederfde btw Totaal * In 2011 is de consumentenenquête in twee waves uitgevoerd. Ook zijn er aparte berekeningen gemaakt voor bewoners van grensgemeenten en bewoners van gemeenten die iets verder van de grens liggen. In 2013 is de enquête in een keer uitgevoerd. Door het toevoegen van weegfactoren aan onze enquêteresultaten is ervoor gezorgd dat de resultaten van bewoners van grensgemeenten naar rato vertegenwoordigd zijn in de uitkomsten. Hierdoor zijn de gegevens een op een te vergelijken met de uitkomsten van ** Uit gegevens van het CBS komt naar voren dat 75 procent van de Nederlandse bevolking 18 jaar of ouder is. Bij de enquête in 2011 bleek dat 78 procent van de benaderde personen aan de voorwaarden voor deelname aan de enquête (alcoholische drank gekocht in het afgelopen jaar en in het bezit van een rijbewijs) voldeed. De doelgroep van ons onderzoek bedraagt aldus 58 procent van de bevolking van de grensstreek (75% * 78% = 58%). *** Afgeleid uit de enquête onder grensstreekbewoners. **** Hierbij is uitgegaan van een fles drank van 0,7 liter (35% alc.) die in ,30 euro kostte (consumentenprijs afkomstig uit: Ernst & Young The contribution of the spirits industry to the EU economy. Amsterdam 2010). Voor het bepalen van de consumentenprijs in 2013 (16,77 euro) is ervan uitgegaan dat de btw- en accijnsverhoging volledig zijn doorgerekend in de consumentenprijs. 25

34 26

35 GERAADPLEEGDE BRONNEN Regioplan (2011). Grensoverschrijdende aankoop van drank. Amsterdam: Regioplan. Geraadpleegd op 4 april Geraadpleegd op 4 april fol.pdf Geraadpleegd op 18 april Geraadpleegd op 24 april ties/alcoholic_beverages/rates/excise_duties-part_i_alcohol_en.pdf Geraadpleegd op 24 april

36 28

37 BIJLAGEN 29

38 30

39 BIJLAGE 1 Resultaten Consumentenenquête Tabel B1.1 Heeft u sinds 1 januari 2013 sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België gekocht? België 2013 (N=400) Duitsland 2013 (N=400) Ja 13,5% 26,2% Nee 86,5% 73,8% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.2 Hoe vaak hebt u sinds 1 januari 2013 sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België gekocht? België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) Minimaal wekelijks 0,0% 2,9% 2 tot 3 keer per maand 5,7% 12,5% 1 keer per maand 60,4% 36,5% 1 keer in totaal 34,0% 48,1% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.3 Heeft u sinds 1 januari 2013 méér sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België gekocht dan in de periode daarvoor? België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) Ja 26,4% 29,8% Nee 73,6% 70,2% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.4 Wat is de reden dat u sterke drank vlak over de grens koopt en niet in Nederland? België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) Het is goedkoper 79,2% 93,3% Er is een groter aanbod aan sterke drank 22,6% 26,9% Ik vind het prettiger winkelen daar 7,5% 14,4% Ik doe daar al mijn boodschappen al 11,3% 8,6% Het is daar in de supermarkt verkrijgbaar 33,3% 36,5% Anders 9,4% 7,6% Totaal* 163,3% 187,3% * Totaal telt niet tot 100% op omdat het mogelijk is meerdere antwoorden op deze vraag te geven 31

40 Tabel B1.5 Welk percentage van de sterke drank die u in de afgelopen 12 maanden vlak over de grens in Duitsland of België heeft gekocht was van een Nederlands merk, een Duits of Belgisch merk, of van een ander buitenlands merk? (gemiddelde percentages) België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) Nederlands 24,8% 16,8% Duits of Belgisch 41,1% 58,2% Ander buitenlands 34,1% 25,0% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.6 Als u sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België koopt, hoeveel flessen koopt u dan gemiddeld per keer? België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) 1 of 2 47,2% 36,5% ,3% 32,7% 6 of meer 13,2% 21,1% Weet niet 11,3% 9,6% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.7 Heeft u sinds 1 januari 2013 sterke drank via internet gekocht bij een buitenlandse leverancier die dit (tegen het buitenlandse tarief) zelf bij u thuis afleverde? België 2013 (N=50) Ja, aantal flessen (sinds 1 januari 2013) 1,9% 2 gemiddeld Nee, ik heb wel via internet besteld, maar dit werd niet tegen het buitenlandse tarief door de leverancier zelf afgeleverd Nee, ik heb geen sterke drank van buitenlandse leveranciers gekocht via internet Duitsland 2013 (N=98) 2,9% 11 gemiddeld 1,9% 1,0% 96,2% 96,2% Totaal 100,0% 100,0% Tabel B1.8 Als u sterke drank vlak over de grens in Duitsland of België koopt, doet u daar dan ook andere boodschappen voor levensmiddelen? België 2013 (N=50) Duitsland 2013 (N=98) Nee 16,7% 7,7% Ja, een beperkt aantal boodschappen 38,9% 43,3% Ja, de boodschappen die ik die dag nodig heb 9,3% 3,8% Ja, de boodschappen voor meer dagen 35,2% 45,2% Totaal 100,0% 100,0% 32

Nog een rondje van de buren. Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier

Nog een rondje van de buren. Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier Nog een rondje van de buren Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier NOG EEN RONDJE VAN DE BUREN Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier - eindrapport - drs. A. Berkhout drs. M.

Nadere informatie

Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers

Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers BierNieuws Nummer 3 juni 2013 Informatiebulletin van Nederlandse Brouwers column Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers Nederland telt op dit moment 165 brouwerijen. Variërend van grote

Nadere informatie

Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit

Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit 16 november 2011 i Managementsamenvatting In 2009 heeft de Nederlandse overheid

Nadere informatie

Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014

Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014 Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014 1. In de Brief (pag. 4) en Bijlage (pag. 3) wordt gesproken van 51 miljoen extra belastingopbrengsten in het eerste

Nadere informatie

Effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken

Effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken ir. Wim Scheltes, drs. Frans Pleijster, drs. Klaas Bangma Dit rapport is uitgebracht aan de Koninklijke Slijtersunie te Eindhoven. Kenmerk R20130063/C10374/WSC/MDU DEFINITIEVE VERSIE Zoetermeer, juni 2013

Nadere informatie

ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER

ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER - eindrapport - Auteur: drs. A. Berkhout drs. G.E. Kruis Amsterdam, mei 2014 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds

Nadere informatie

Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden. Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen

Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden. Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen Zoetermeer, 29 januari 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013

Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013 Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013 Accijnsverhoging op tabak: resultaat accijnsmonitor 2013 Op 1 januari 2013 is de accijns op een pakje sigaretten met 35 cent en op een pakje shag met

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014 Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 214 Willemstad, Maart 214 Inleiding In juni 214 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) de bedrijven benaderd met vragenlijsten op Curaçao. Doel van deze

Nadere informatie

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek DE GRENS BEREIKT De worsteling van pomphouders in de grensstreek Emile Roemer, voorzitter SPTweede Kamerfractie Februari 2014 INHOUD INLEIDING 3 ACHTERGROND 4 STEEKPROEF 5 RESULTATEN 6 REACTIES POMPHOUDERS

Nadere informatie

WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS?

WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS? WIE ZIJN WIJ? WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS? Wij begrijpen dat tabak een artikel is waar de overheid accijns op wil heffen, dit is onvermijdelijk Accijnsheffing heeft tot doel om inkomsten voor de overheid

Nadere informatie

3 Consumentenprijs, BTW en inkoopwaarde van de omzet

3 Consumentenprijs, BTW en inkoopwaarde van de omzet 3 Consumentenprijs, BTW en inkoopwaarde van de omzet 3.1 Inleiding De overheid profiteert mee van elke aankoop die wordt gedaan. Want iedere ondernemer is verplicht aan de fiscus omzetbelasting (btw) af

Nadere informatie

Inhoud. Achtergrond& doelstelling Onderzoeksopzet Belangrijkste bevindingen Resultaten in detail

Inhoud. Achtergrond& doelstelling Onderzoeksopzet Belangrijkste bevindingen Resultaten in detail Tanken en aankopen over de grens rapportage In opdracht van: BOVAG, NOVE, VNPI Trendbox BV Amsterdam, 24 juli 2013 Inhoud Achtergrond& doelstelling Onderzoeksopzet Belangrijkste bevindingen Resultaten

Nadere informatie

HET GEBRUIK VAN EN DE BEHOEFTE AAN KINDEROPVANG IN DE GEMEENTE NIJMEGEN

HET GEBRUIK VAN EN DE BEHOEFTE AAN KINDEROPVANG IN DE GEMEENTE NIJMEGEN HET GEBRUIK VAN EN DE BEHOEFTE AAN KINDEROPVANG IN DE GEMEENTE NIJMEGEN HET GEBRUIK VAN EN DE BEHOEFTE AAN KINDEROPVANG IN DE GEMEENTE NIJMEGEN - eindrapport - Drs. Janneke Stouten Dr. Marga de Weerd

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27 Inhoud Ontwikkeling aantal orders 2 Verwachting aantal orders 3 Verwachting aantal exportorders 4 Verwachting inkopen bij leveranciers 5 Oordeel orderpositie 6 Oordeel orderpositie buitenland 7 Oordeel

Nadere informatie

INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW

INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW - eindrapport - drs. L.F. Heuts drs. R.C. van Waveren Amsterdam, december 2009

Nadere informatie

Resultaten september 2013

Resultaten september 2013 1 Resultaten september 2013 Resultaten: Het onderzoek wordt zoals gezegd in twee tabellensets verantwoord. Deze treft men hierna aan. Hier geven wij in een management samenvatting de voornaamste gegevens

Nadere informatie

2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME

2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME 2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME WET van 5 september 2011, houdende nadere wijziging van de Wet houdende bepalingen omtrent de accijns op het hier te lande vervaardigd en ingevoerd gedistilleerd

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Overheid en economie

Overheid en economie Overheid en economie Overheid en economie Het aandeel van de overheid in de economie, de overheid als actor en de overheid op regionaal niveau, een verkenning Inleiding Het begrip economische groei komt

Nadere informatie

Kaarten module 4 derde klas

Kaarten module 4 derde klas 1. Uit welke twee onderdelen bestaan de totale kosten? 2. Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 3. Geef 2 voorbeelden van vaste (of constante) kosten. 4. Waar is de totale winst gelijk aan? 5. Geef

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Als je moet kiezen welk plaatje je op je cijferlijst zou willen hebben,

Nadere informatie

Opzet van het onderzoek

Opzet van het onderzoek Opzet van het onderzoek Opzet van het onderzoek: Het onderzoek is uitgevoerd via online onderzoek bij een landelijk representatieve steekproef van n=1008 respondenten van 16 jaar en ouder. (): Bij online

Nadere informatie

De effecten van accijnsmaatregelen. 1. Aanleiding. 2. Accijnzen

De effecten van accijnsmaatregelen. 1. Aanleiding. 2. Accijnzen De effecten van accijnsmaatregelen 1. Aanleiding Tijdens de behandeling van het Belastingplan 2006 is de motie Bakker 1 aangenomen. In de motie Bakker wordt gesteld dat in het verleden is gebleken dat

Nadere informatie

Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken

Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken ir. Wim Scheltes & drs. Frans Pleijster Dit rapport

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer Woningmarktrapport - 3e kwartaal 213 Gemeente Haarlemmermeer Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e

Nadere informatie

Hypotheek Index Q2 2017

Hypotheek Index Q2 2017 Hypotheek Index Q2 2017 De Hypotheker vergeleek de cijfers in 2017 met die van 2016. Sterke groei jonge huizenkopers Het aandeel jonge starters op de woningmarkt is in het tweede kwartaal van 2017 sterk

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 752 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014) Nr. 93 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 11 Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 3-5-11 :36 Economisch herstel zet door Horeca en detailhandel haken aan Na een lichte afzwakking in het eerste kwartaal

Nadere informatie

Deel 1: Landelijke ontwikkeling

Deel 1: Landelijke ontwikkeling Deel 1: Landelijke ontwikkeling Accijnstarieven en indexaties De accijnstarieven van diesel en LPG zijn per 1 januari 2014 verhoogd. Daarnaast zijn de accijnstarieven van benzine en diesel geïndexeerd.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente 's-gravenhage

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente 's-gravenhage Woningmarktrapport 3e kwartaal 216 Gemeente 's-gravenhage Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 Aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 q v = 200 1,25 + 450 = 200 q a

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 135 Initiatiefnota van het lid Omtzigt over de accijnsopbrengsten Nr. 2 INITIATIEFNOTA De stijging van de accijnzen levert nauwelijks geld op

Nadere informatie

Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van

Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van het donateursvertrouwen. Het veldwerk is uitgevoerd

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-II Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 0,15 0,12 100% = 25%

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-a-16-2-b

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-a-16-2-b Bijlage HAVO 2016 tijdvak 2 economie Bronnenboekje HA-1022-a-16-2-b Opgave 1 bron 1 primaire inkomensverdeling in de VS in 2012 percentage van verdiende inkomens, cumulatief 80 78 60 40 50 20 0 0 10 20

Nadere informatie

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Projectnummer: 10203 In opdracht van: Dienst Infrastructuur, Verkeer en Vervoer drs. Merijn Heijnen dr. Willem Bosveld Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL

Nadere informatie

Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg

Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg Klaas Bangma; Pieter Fris, Dick Snel Opdrachtgever; BOVAG Zoetermeer, 22 oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal Gemeente s-hertogenbosch

Woningmarktrapport - 4e kwartaal Gemeente s-hertogenbosch Woningmarktrapport - 4e kwartaal 214 Gemeente s-hertogenbosch Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 2 Aantal verkocht 18 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier

NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief onderzoek naar de beleving en waardering van bier JORIS DE JONGH MSC. LIANNE WORRELL MSC. AMSTERDAM, MEI 2013 NATIONAAL BIERONDERZOEK NEDERLAND Een kwantitatief

Nadere informatie

38.1.BELASTING OP DE TOEGEVOEGDE WAARDE ( B.T.W.)

38.1.BELASTING OP DE TOEGEVOEGDE WAARDE ( B.T.W.) 38 -MECHANISME 38.1.BELASTING OP DE TOEGEVOEGDE WAARDE ( B.T.W.) 38.1.1. principe wil zeggen belasting op de toegevoegde waarde en betekent dat er belasting moet betaald worden op elk stukje waarde dat

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 01/2016 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant IP/04/285 Brussel, 2 maart 2004 Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant Het jongste verslag over autoprijzen toont aan dat op alle markten de prijsconvergentie

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2014 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex daalt in december naar -0,4%,

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal Gemeente Beverwijk

Woningmarktrapport - 1e kwartaal Gemeente Beverwijk Woningmarktrapport - 1e kwartaal 215 Gemeente Beverwijk Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 45 Aantal verkocht 4 35 3 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk 30 FINANCIËLE SITUATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële situatie van de Leidse burgers. In de enquête wordt onder andere gevraagd hoe moeilijk of gemakkelijk men rond kan komen met het

Nadere informatie

Amsterdam-Noord en de recessie

Amsterdam-Noord en de recessie Amsterdam-Noord en de recessie Sinds november 2009 kunnen bewoners van Amsterdam-Noord lid worden van het digitale bewonerspanel. In deze rapportage worden de resultaten van de eerste meting gepresenteerd.

Nadere informatie

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad -

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

Drinken op Koninginnedag 2012

Drinken op Koninginnedag 2012 Drinken op Koninginnedag Projectnummer 12144 In opdracht van Bestuursdienst Amsterdam Lieselotte Bicknese Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon

Nadere informatie

Bewonerspanel over Fairtrade

Bewonerspanel over Fairtrade Onderzoek, Gemeente Utrecht onderzoek@utrecht.nl / 030 286 1350 www.utrecht.nl/onderzoek Bewonerspanel over Fairtrade Junipeiling 2013: Fairtrade Utrecht is sinds 2010 Fairtrade gemeente en hiermee de

Nadere informatie

Focus op kwaliteit en klantbehoud

Focus op kwaliteit en klantbehoud Focus op kwaliteit en klantbehoud Onderzoeksrapportage Autobedrijf.tevreden.nl april 2009 Onderscheidend vermogen ten tijde van economische neergang Inhoudsopgave 1. Algemeen 3 1.1 Introductie 3 2. Onderzoek

Nadere informatie

Regionale Analyse Regio 38 het Gooi. 1e kwartaal 2012

Regionale Analyse Regio 38 het Gooi. 1e kwartaal 2012 Regionale Analyse Regio 38 het Gooi 1e kwartaal 2012 NVM Data & Research 5-4-2012 Gebiedsindeling: Regio 38 het Gooi Gemeenten: Waarvan de plaatsen: Baarn Alle plaatsen Eemnes Alle plaatsen Loenen Nigtevecht

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête najaar 2015 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie verwachten in 2015 een gemiddelde omzetgroei van 2½%. Dit is lager dan in het voorjaar, toen

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers

KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers Opdrachtnemer: Bureau O&S Heerlen Opdrachtgever: Bureau Economie Januari 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Onderzoeksvragen 3 3. Onderzoeksopzet 3 4.

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Brouwen aan een verantwoord 2013

Brouwen aan een verantwoord 2013 BierNieuws Nummer 1 januari 2013 Informatiebulletin van Nederlandse Brouwers Brouwen aan een verantwoord 2013 De Nederlandse brouwsector is volop in beweging. Ruim 120 brouwerijen verschaffen werkgelegenheid

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-068 27 oktober 2009 9.30 uur www.cbs.nl Consument koopt graag via internet Driekwart internetgebruikers koopt online Gemak en flexibiliteit belangrijkste

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren Woningmarktrapport - 1e kwartaal 212 Gemeente Wijdemeren Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 25 aantal verkocht 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 2e kwartaal

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Technische toelichting

Technische toelichting Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB00-080 7 april 2000 10.30 uur Inflatie ook in maart stabiel De inflatie is in maart 2000 uitgekomen op 1,9 procent. Dat is ongeveer even hoog als in de

Nadere informatie

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort 2 Mei 2013 Onderzoek en rapportage a-advies In opdracht

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE BELGIË

LANDEN ANALYSE BELGIË LANDEN ANALYSE BELGIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse geeft de sector (cijfermatig) inzicht in de huidige (2013) en toekomstige (2018) waarde van de consumptie van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Regionale Analyse Regio 62 Oss eo. 2e kwartaal 2013

Regionale Analyse Regio 62 Oss eo. 2e kwartaal 2013 Regionale Analyse Regio 62 Oss eo 2e kwartaal 2013 NVM Data & Research 11-7-2013 Gebiedsindeling: Regio 62 Oss eo Gemeenten: Waarvan de plaatsen: Oss Alle plaatsen Maasdonk Alle plaatsen Landerd Alle plaatsen

Nadere informatie

Regionale Analyse Regio 70 Tilburg Oirschot. 2e kwartaal 2012

Regionale Analyse Regio 70 Tilburg Oirschot. 2e kwartaal 2012 Regionale Analyse Regio 70 Tilburg Oirschot 2e kwartaal 2012 NVM Data & Research 12-7-2012 Gebiedsindeling: Regio 70 Tilburg Oirschot Gemeenten: Waarvan de plaatsen: Goirle Alle plaatsen Haaren Biezenmortel

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo. 3e kwartaal 2013

Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo. 3e kwartaal 2013 Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo 3e kwartaal 2013 NVM Data & Research 10-10-2013 Gebiedsindeling: Regio 71 Eindhoven eo Gemeenten: Waarvan de plaatsen: Best Alle plaatsen Eindhoven Alle plaatsen

Nadere informatie

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. De heilige koe Bij de beantwoording van de vragen 1 tot en met 5 moet je soms gebruikmaken van de informatiebronnen 1 en 2. Nederlanders

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE NEDERLAND

LANDEN ANALYSE NEDERLAND LANDEN ANALYSE NEDERLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee5 de sector (cijferma>g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms>ge (2018) waarde van de consump>e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

FINANCIERINGSBAROMETER

FINANCIERINGSBAROMETER FINANCIERINGSBAROMETER Q1 14 Q2 14 Q3 14 Q4 14 GfK 14 VFN - Financieringsbarometer Juni 14 1 Inhoudsopgave 1. Management summary 2. Financieringsbarometer 3. Onderzoeksresultaten 4. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

7 juni Onderzoek: Drankje bij de kapper?

7 juni Onderzoek: Drankje bij de kapper? 7 juni 2016 Onderzoek: Drankje bij de kapper? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

MODULE 3: Het eigen adviesbureau De eigen winkel (vaardigheidstoets voor de opleidingen Modestyling en Interieuradviseur) Inhoud:

MODULE 3: Het eigen adviesbureau De eigen winkel (vaardigheidstoets voor de opleidingen Modestyling en Interieuradviseur) Inhoud: Het eigen adviesbureau De eigen winkel (vaardigheidstoets voor de opleidingen Modestyling en Interieuradviseur) MODULE 3: BTW Inhoud: Consumentenprijs Verkoopprijs Te betalen btw Verschuldigde btw Af te

Nadere informatie

Proefschoolexamen Management & Organisatie 5 vwo. Hoofdstuk 17 tot en met 28. Normering. Aantal punten x 9 + 1 = cijfer 63

Proefschoolexamen Management & Organisatie 5 vwo. Hoofdstuk 17 tot en met 28. Normering. Aantal punten x 9 + 1 = cijfer 63 Proefschoolexamen Management & Organisatie 5 vwo Hoofdstuk 17 tot en met 28 Normering Opgave 1 Opgave 1 Opgave 2 Opgave 4 Opgave 5 Opgave 6 Opgave 7 1: 2 punten 1: 2 punten a: 2 punten 1: 3 punten 1: 2

Nadere informatie

KOSTEN GEMEENTELIJK APPARAAT. Buitenonderhoud en aanpassingen schoolgebouwen po

KOSTEN GEMEENTELIJK APPARAAT. Buitenonderhoud en aanpassingen schoolgebouwen po KOSTEN GEMEENTELIJK APPARAAT Buitenonderhoud en aanpassingen schoolgebouwen po KOSTEN GEMEENTELIJK APPARAAT Buitenonderhoud en aanpassingen schoolgebouwen po - eindrapport - Auteurs: Kees van Bergen Bram

Nadere informatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 7. Financiële situatie Samenvatting Bijna driekwart van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, twee op de tien komt net rond en bijna een

Nadere informatie

Z/16/031709/60986 *Z00984D687E* Evaluatie Enquête Koopzondagen in de gemeente Leiderdorp

Z/16/031709/60986 *Z00984D687E* Evaluatie Enquête Koopzondagen in de gemeente Leiderdorp Z/16/3179/6986 *Z984D687E* Evaluatie Enquête Koopzondagen in de gemeente Leiderdorp 4 juli 16 Inhoudsopgave 1. Inleiding en aanleiding 2. Onderzoeksvragen en opzet 3. Uitkomsten enquêtes 4. Conclusie 1.Inleiding

Nadere informatie

Aanleiding voor het onderzoek

Aanleiding voor het onderzoek Aanleiding voor het onderzoek Gemeente Heerlen, juni 2013, alle zondagen koopzondag; wekelijkse koopzondag Centrum gestart m.i.v. september 2013 Heroverweging wekelijkse koopzondag in 2015 Breed gedragen

Nadere informatie

ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING

ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING nieuwsbrief Februari 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de peiling met het. Deze peiling ging over de zondagsopenstelling. De gemeenteraad

Nadere informatie

De markt voor eerlijke handel in België 2006

De markt voor eerlijke handel in België 2006 De markt voor eerlijke handel in België 26 Samenvatting studie uitgevoerd in opdracht van BTC-CTB September 27 1. Inleiding De groeiende belangstelling van de Belgische consument voor eerlijke handel is

Nadere informatie