Politieke stem van dieren: een introductie Eva Meijer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Politieke stem van dieren: een introductie Eva Meijer www.evameijer.nl"

Transcriptie

1 Politieke stem van dieren: een introductie Eva Meijer Ledenmiddag Partij voor de Dieren Amsterdam 8 februari 2014 Ik ben bezig met een promotieonderzoek in de filosofie aan de Universiteit van Amsterdam met de titel Political Animal Voices. In deze mini-lezing leg ik uit wat ik bedoel met politieke stem en waarom ik denk dat het belangrijk, zelfs noodzakelijk is om daarover na te denken. Mijn onderzoek bestaat uit een filosofisch deel en een praktisch deel. Ik wil graag de vertaling maken naar de politieke praktijk, maar ik ben nu nog bezig met het theoretische gedeelte, en daar zal ik vandaag ook over vertellen. Stem van dieren Mijn begingedachte is dat er een spanning bestaat tussen de alledaagse manier waarop mensen en andere dieren met elkaar communiceren en ons huidige politieke systeem. Er zijn allerlei voorbeelden te bedenken van communicatie met dieren. Ik woon in Amsterdam, samen met twee honden en een kat. Ik praat tegen de honden, ik aai ze, leer ze dingen, en zij maken mij dingen duidelijk ze blaffen, gaan bij de deur staan als ze naar buiten willen. Olli, een Roemeense ex-straathond, pakt mijn hand met zijn voorpootjes en geeft me daarmee het commando aaien. De kat heeft ook een heel repertoire aan uitingsmogelijkheden; hij kan op verschillende tonen miauwen, mij duidelijk maken wanneer hij wil spelen en waar en met welk speelgoed, enzovoort. Ik heb ook contact met de dieren buiten. Er komen vogels in mijn tuin, sommigen zijn aan me gewend en blijven zitten als ik de tuin in kom. En ik vind vaak zieke dieren; meerkoeten, zwanen, duiven, muizen, meeuwen, die allemaal hun eigen manieren hebben om aan te geven hoe ze zich voelen en wat ze van mij willen. Stadsdieren met jongen kunnen vaak heel goed duidelijk maken dat je uit hun territorium moet blijven. Ik heb een keer een jonge kraai van de weg gehaald omdat hij of zij daar gevaar liep. De ouders dachten echter dat ik hun kind wilde stelen. Ze pikten een gat in mijn hoofd, en iedere keer als ik daar later langskwam, vielen ze me aan. Ik denk dat heel veel mensen op die dagelijkse manier met andere dieren omgaan. Met dieren die bij ze in huis wonen, met dieren op straat en in het veld. Negeren is ook een houding. Veel dieren in de stad letten goed op hoe mensen zich gedragen omdat ze door ze gevoerd worden. Straathonden in Moskou kunnen bijvoorbeeld aan de hand van iemands lichaamshouding en kleding inschatten of diegene ze eten zal geven, ze bedelen alleen waar het effect heeft. Die honden nemen trouwens ook de metro om zich over langere afstanden te verplaatsen. Deze interacties zien we niet terug in de manier waarop het menselijke politieke systeem is ingericht. Aan de ene kant is dat misschien begrijpelijk, het is tenslotte het menselijke politieke systeem. Aan de andere kant treffen de beslissingen die mensen nemen de levens van vele dieren. Denk alleen maar aan discussies over de vee-industrie of de bont-industrie. Er zijn in die discussies mensen die opkomen voor de belangen van dieren en er zijn mensen die alleen denken aan hun eigenbelang of economische belangen. De mensen die dierenbelangen vertegenwoordigen, bijvoorbeeld in een Partij voor de Dieren, kunnen relaties met dieren hebben, waar ze 1

2 misschien door beïnvloed worden. Die dieren hebben echter zelf geen inspraak in de politiek. Er is geen Partij van de Dieren. Van object naar subject Voor de wet worden dieren als dingen gezien. Er is de laatste jaren meer aandacht voor intrinsieke waarde, het idee dat dieren zelf waarde hebben, ongeacht of mensen die erkennen, maar er is in onze grondwet nog steeds een duidelijke tweedeling, die terugvoert op de ideeën van filosofen als Descartes en Kant. Mensen zijn personen, dieren zijn eigendom. In de filosofie zien we een (langzame) verschuiving van dier als ding, zoals bij Kant, of als machine, zoals bij Descartes, naar dier als subject. Tegelijkertijd wordt er heel veel empirisch onderzoek (bijvoorbeeld in vakgebieden als biologie en ethologie) gedaan naar wat niet-menselijke dieren voelen, denken, kunnen. Vroeger werd intelligentie van dieren in de biologie gemeten naar hoeveel ze op mensen leken, tegenwoordig wordt het meestal opgevat als hoe goed dieren met soort-specifieke uitdagingen kunnen omgaan. Dergelijk onderzoek sluit aan bij de voorbeelden die ik in het begin besprak. Dieren zijn subjecten, geen objecten. Ze zijn wezens die zelf ideeën hebben over hoe ze willen leven. Deze veranderende blik op dieren is een vooruitgang en roept allerlei nieuwe vragen op. In plaats van een dingachtig dier waar je misschien wel aardig voor wilde zijn maar dat je s avonds gewoon weer in haar hok deed, is de vraag hoe we erachter kunnen komen wat dieren willen en hoe we dan wel met ze samen moeten leven. De beweging is van een relatie tussen subject en object naar een relatie tussen twee subjecten, dat wordt intersubjectiviteit genoemd. De vraag verschuift dus van hoe wij, mensen, andere dieren moeten behandelen, naar hoe we met ze samen moeten en kunnen leven, wat zij daarin willen, en hoe we erachter kunnen komen wat zij willen. Traditioneel gezien richten mensen die strijden voor rechten voor dieren zich vooral op negatieve rechten. Dat zijn rechten die garanderen dat anderen geen inbreuk op jouw vrijheid mogen maken. Voor dieren kun je bijvoorbeeld denken aan het recht op leven, het recht om niet gemarteld te worden, het recht om niet in gevangenschap gehouden te worden. Die rechten zijn heel belangrijk, zelfs basaal; ze zijn voor dieren letterlijk van levensbelang. Het punt is alleen dat we er met dat soort rechten niet zijn. Dieren en mensen delen leefgebieden, huishoudens, territoria. Het is belangrijk dat dieren meer vrijheid krijgen, maar er zullen dan nog steeds ontmoetingen zijn en sommige dieren zullen bij mensen willen wonen. Als we dieren serieus nemen als subjecten, moeten we nadenken over hoe zij in die situaties inspraak kunnen hebben. Anders blijven mensen degenen die alles beslissen, terwijl dieren vaak heel goed zelf kunnen bepalen wat ze willen en dat kunnen aangeven. Ook in de tussentijd, in de situatie waarin we nu zitten en waarin mensen de dominante partij zijn, is het belangrijk om na te denken over hoe dieren meer stem kunnen hebben in hun eigen levens, zodat hun vrijheid groter kan worden. Dieren in de democratie We leven in Nederland in een democratie. Een van de grondbeginselen van de democratie is dat gelijke belangen gelijk tellen. Het is dus eigenlijk heel vreemd dat dierenbelangen vaak niet of niet voldoende worden meegewogen in politieke besluitvorming, maar dit terzijde. Burgerschap heeft in een democratie een aantal verschillende aspecten. Je bent een inwoner van dat land, en je maakt deel uit van het 2

3 volk. Tenslotte heb je het recht om zelf je stem te laten horen, om zelf politieke macht uit te oefenen. Je bent niet alleen onderdaan, je kunt ook invloed uitoefenen op hoe dingen gaan. Dat is een belangrijk onderdeel van een democratie; je mag niet alleen deelnemen aan de politiek, je mag ook meebeslissen over de regels van het spel. Het is op dit moment zo, dat het wel mogelijk is om de belangen van dieren te vertegenwoordigen binnen de bestaande politieke infrastructuur, ze kunnen zelf echter niet meebeslissen, ze hebben geen stem. Daarin is hun positie vergelijkbaar met die van bijvoorbeeld de vroegere slaven in Amerika, van wie de belangen wel vastgelegd waren, er waren wetten over ze, maar die zelf niet de mogelijkheid hadden invloed uit te oefenen. Hun positie is ook vergelijkbaar met de eerdere positie van vrouwen in de politiek. Vrouwen hebben nog geen eeuw kiesrecht en waren tot 1956 handelingsonbekwaam, ze mochten bijvoorbeeld geen bankrekening openen of zonder toestemming van hun man op reis. Voordat vrouwen kiesrecht hadden, waren er wel wetten die hun levens betroffen, net als met de dieren nu. Als ik de positie van dieren vergelijk met eerdere emancipatiebewegingen, wil ik overigens niet zeggen dat de strijd hetzelfde is, alleen dat er parallellen te vinden zijn. Wanneer het gaat over politieke stem en inspraak, hadden vrouwen een voorsprong omdat ze dezelfde taal spraken als mannen, en genoeg op ze leken om op een begrijpelijke manier in de taal van de macht hun zaak onder de aandacht te kunnen brengen. Er werd overigens wel getwijfeld of vrouwen in staat waren politieke beslissingen te nemen, ook al vinden de meeste mensen in Nederland dat nu vanzelfsprekend. Politieke stem Nu komen aan we bij het begrip politieke stem. Daar kun je verschillende dingen onder verstaan. We kunnen stemmen tijdens verkiezingen, maar ook letterlijk onze stem verheffen. Dat kan binnen het bestaande politieke systeem, bijvoorbeeld in de gemeenteraad of in de Tweede Kamer, het kan ook bij demonstraties, in liedjes, denk bijvoorbeeld aan Bob Dylan, of door politieke kunst te maken. Er zijn verschillende typen handelingen die politiek kunnen zijn. Binnen een staat waarin er rassensegregatie is kan het een politieke handeling zijn om als zwarte vrouw in de bus in het gedeelte voor witte mensen te gaan zitten. Je kunt ook denken aan studentenprotesten, of de Occupy-beweging. In mijn proefschrift betoog ik dat dieren ook politiek kunnen handelen, en dat er in bepaalde situaties sprake is van politieke communicatie tussen mensen en andere dieren. Nadenken over politieke stem van dieren heeft twee componenten. Het houdt in dat we anders moeten kijken naar bestaande handelingen van dieren en dat we moeten nadenken over nieuwe manieren waarop dieren (en mensen) politiek kunnen handelen. Voorbeelden van manieren waarop dieren al politiek handelen zijn bijvoorbeeld daden van protest en verzet. Jason Hribal 1, een Amerikaanse historicus, heeft geweld van grote roofdieren, niet-menselijke primaten, walvisachtigen en olifanten in gevangenschap onderzocht en hij betoogt dat dit vaak doelbewuste handelingen zijn. Een orka die haar hele leven mishandeld is, kan op een bepaald moment terug gaan vechten. Dit vindt ook plaats op het niveau van sociale groepen. Doordat hun leefgebied steeds kleiner wordt, zijn er in Azië en Afrika veel conflicten tussen groepen wilde dieren (bijvoorbeeld olifanten) en mensen, die letterlijk vechten om hetzelfde voedsel. Andere vormen van politiek handelen zijn wat ze in de 1 Hribal, Jason. Fear of the Animal Planet: The Hidden History of Animal Resistance. Oakland CA: Counter Punch Press and AK Press,

4 politieke filosofie stemmen met de voeten noemen; een bepaald gebied verlaten omdat het politieke of sociaal-economische klimaat ongunstig is. Dit zien we bijvoorbeeld bij wilde dieren die uit hun leefgebied verdreven worden door toenemende verstedelijking. En er zijn situaties waarin dieren en mensen samenwerken om een bepaald politiek doel te bereiken, bijvoorbeeld walvissen en mensen van Greenpeace die zich inzetten voor de walvissen. Deze voorbeelden betreffen vooral wilde dieren, er zijn natuurlijk ook dieren die intensiever met mensen samenleven. Sue Donaldson en Will Kymlicka, die een boek hebben geschreven over politieke rechten van dieren 2, betogen dat gedomesticeerde dieren democratisch kunnen handelen door hoe ze zich uitdrukken richting mensen. Denken over (politieke) communicatie met dieren vraagt om een ander begrip van taal. Sinds Aristoteles wordt taal gezien als een noodzakelijke voorwaarde om politiek te kunnen handelen. Het probleem daarmee is dat mensen, de dominante groep, hebben gedefinieerd wat taal is, namelijk mensentaal 3. Er is een scheiding gemaakt tussen taal, begrepen als mensentaal, en alle andere vormen van communicatie aan de andere kant. Die scheiding is echter arbitrair. Er zijn dieren die zich kunnen uitdrukken in mensentaal, zoals bijvoorbeeld de grijze roodstaartpapegaai Alex 4, er zijn dieren die gebarentaal beheersen, er zijn dieren die goed de lichaamstaal van mensen kunnen lezen en andersom, enzovoort. Er ligt geen duidelijke grens tussen wat taal is en wat niet, en als die grens er al is, dan volgt hij niet de grens tussen mensen en andere dieren. Het werk van taalfilosoof Wittgenstein 5 biedt volgens mij een goede ingang om na te denken over taal tussen mensen en andere dieren, omdat hij de nadruk legt op de verwevenheid van talige en niet-talige handelingen en omdat betekenis bij hem sterk verbonden is met gebruik. Dat is voor veel dieren ook zo. Bovendien zegt Wittgenstein dat er niet een definitie te geven is voor taal, omdat er zoveel verschillende manieren zijn waarop we taal gebruiken. Tussen mensen en andere dieren is dat zeker het geval, omdat dieren zich op zoveel verschillende manieren uitdrukken en er zoveel verschillende soorten relaties en ontmoetingen zijn. Mijn project richt zich daarom ook op politieke stemmen, meervoud. Het woord dieren verwijst naar een heleboel dieren. Er zijn grote verschillen in de communicatie met een slak en communicatie met een paard. Dieren hoeven niet op mensen te lijken om mee te tellen. We moeten over ze nadenken in hoe ze anders zijn. Over het begrip politieke stem is dus veel te zeggen. Denken over politieke stem van dieren gaat uiteindelijk over de vertaling van de letterlijke, fysieke manieren waarop zij zich uitdrukken, naar een politiek systeem. Dat is belangrijk omdat ze op die manier zelf kunnen aangeven wat ze willen. Het is onderdeel van ze serieus nemen. Dieren zijn niet stil of stom, ook al worden ze vaak zo voorgesteld. De vraag waar ik mee wil besluiten, en dat is ook een vraag aan jullie, is wat we hier nu mee kunnen. Als ik vertel over mijn onderzoek, vragen mensen bijna altijd om een praktische oplossing. Ik heb nog drie jaar om die te bedenken, maar ik waardeer het zeer als mensen uit de politieke praktijk willen meedenken over manieren waarop dieren meer stem kunnen krijgen binnen het bestaande politieke 2 Donaldson, Sue and Will Kymlicka. Zoopolis: A Political Theory of Animal Rights. Oxford: Oxford UP Derrida, Jacques. The Animal That Therefore I Am. New York: Fordham UP, Pepperberg, Irene. Grey Parrot Intelligence. Proceedings of the International Aviculturists Society January (1995): Wittgenstein, Ludwig. Philosophical Investigations. Trans. G.E.M. Anscombe. Oxford: Blackwell,

5 systeem, en hoe dat systeem aangepast zou moeten worden. Mijn voorstel is natuurlijk vrij radicaal; met dieren in gesprek gaan moet samengaan met een grote maatschappelijke verandering het vereist dat we ze met respect behandelen en niet doden voor eigen gewin, en die praktijk is erg hardnekkig. Ik verwacht op korte termijn geen totale omwenteling, ook al zou dat het beste zijn. Maar het zou mooi zijn als er toch op verschillende manieren meer aandacht komt voor hoe dieren de wereld bekijken, en voor de wereld waarin zij zouden willen leven. 5

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Nederland, mensenland, ganzenland

Nederland, mensenland, ganzenland Nederland, mensenland, ganzenland Sjaak Swart Science & Society Groep Energy and Sustainability Research Institute Groningen Rijksuniversiteit Groningen dd-mm-jj 1 Toename populaties ganzen dd-mm-jj 2

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Wanneer ze op het schoolplein rond keek, dan zag ze dat sommige kinderen blij waren en andere kinderen verdrietig.

Wanneer ze op het schoolplein rond keek, dan zag ze dat sommige kinderen blij waren en andere kinderen verdrietig. Ik wil sjoelemo (Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met kinderen tot ± 12 jaar) Een verhaaltje om in de klas voor te lezen. Een oefening om te doen in het gezin. Dit verhaaltje gaat over gevoelens;

Nadere informatie

De stad als leefgebied

De stad als leefgebied Ecologie Vossen die de wijken afspeuren opzoek naar openstaande kippenhokken, wilde eenden die samen met meerkoeten, waterhoenders, nijlganzen, futen en zwanen de sloten en meertjes op fleuren en muizen,

Nadere informatie

Spreekbeurt Hulp aan dieren in nood

Spreekbeurt Hulp aan dieren in nood Hoi, ik ben Ikki. Wat leuk dat je je spreekbeurt houdt over hulp aan dieren. Ik kan je daar van alles over vertellen. Over asielen, waar dieren zonder baas terecht komen. En over dierenambulances, die

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

Van Democratic Challenge naar Democratic Change

Van Democratic Challenge naar Democratic Change Wetsinnovatie BZK Bestuur 29 april 2015 Van Democratic Challenge naar Democratic Change Huishouden bij Thorbecke LinkedIn Twitter Facebook: Jeroen van Urk 1 Burgerkwaliteit en/in gemeentebestuur: deliberatieve

Nadere informatie

Secretary Management Master

Secretary Management Master Proefles Secretary Management Master Thema: Assertiviteit of krijg meer voor elkaar met lef Door Hanneke Steenbekkers trainer Secretary Management Master www.secretary.nl/master Assertiviteit: krijg meer

Nadere informatie

Het verhaal op reis. groep 1-2. melle de muis. Bijlagen Les 1. media. spoor

Het verhaal op reis. groep 1-2. melle de muis. Bijlagen Les 1. media. spoor Het verhaal op reis groep 1-2 melle de muis Bijlagen Les 1 Les 1 - Bijlage 1 - brief kunstenaar 1 Lieve kinderen, Vandaag begint er een bijzonder project: HET VERHAAL OP REIS. Jullie gaan vandaag met elkaar

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Verdrag over de rechten van het kind

Verdrag over de rechten van het kind Verdrag over de rechten van het kind Een verdrag is een afspraak tussen landen. Op 20 november 1989 is in New York het Verdrag over de Rechten van het Kind gesloten. Dit Verdrag is een afspraak tussen

Nadere informatie

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Leeftijd: 12-16 jaar Tijdsduur: 1 uur Doelen - De jongeren denken na over de betekenis van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden in het dagelijks

Nadere informatie

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT ROOS Roos (27) is zeer slechtziend. Ze heeft een geleidehond, Noah, een leuke, zwarte labrador. Roos legt uit hoe je het beste met geleidehond en zijn baas

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met Colofon Uitgeverij Auteur Vormgeving Illustraties Foto s Drukwerk : Uitgeverij Edu Actief b.v. : Inez van Hattum en Ingrid Koops : Tekst in Beeld : Menno Kooistra

Nadere informatie

Spreekbeurt Huisdieren (goed) houden

Spreekbeurt Huisdieren (goed) houden Spreekbeurt Huisdieren (goed) houden Hoi, ik ben Ikki. Wat leuk dat je je spreekbeurt doet over het houden van huisdieren! Daar kan ik je een heleboel over vertellen Bijvoorbeeld dat er veel komt kijken

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 Mt 16,21 7 8 9 10 Ze spraken met elkaar over alles wat er gebeurd was. 15 Terwijl ze zo liepen te praten, kwam er iemand bij hen lopen. Het was Jezus, 16 maar de leerlingen herkenden hem niet.

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl Door: Jan van den Brand Inleiding Ik krijg veel vragen van hondeneigenaren. Veel van die vragen gaan over de omgang met en de training van de hond. Deze vragen spitsen zich dan vooral toe op: Watt is belangrijk

Nadere informatie

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg (Burger) participatie De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli Tessa van den Berg AGENDA - Welke soorten en vormen van (burger)participatie zijn er? - Een korte theoretische introductie - Wat is en

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema:

Auditieve oefeningen bij het thema: Auditieve oefeningen bij het thema: Boek van de week: 1; De gele ballon 2; Spiegeltje Rondreis 3; Reuzenatlas 4; Verhaalbegrip: Bij elk stel ik de volgende vragen: Wat staat er op de voorkant Hoe zou het

Nadere informatie

Goed toegerust op ontdekkingsreis

Goed toegerust op ontdekkingsreis PE DAGO G I S C H B E L E I D S PL A N Goed toegerust op ontdekkingsreis Inhoudsopgave INLEIDING Voor alle duidelijkheid 5 Colofon SAMENVATTING Goed toegerust op ontdekkingsreis 7 TEKST Vlietkinderen UITGANGSPUNTEN

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Schoolkrant Juli 2012

Schoolkrant Juli 2012 Schoolkrant Juli 2012 Van Dumont Tot mond Niels Finsenstraat 35 2035 CZ Haarlem Tel.: 023-5332017 E-mail: info@dumonthaarlem.nl HET THEMA IS DEZE KEER: DIEREN Dierenspelletjes In de vakantie heb je veel

Nadere informatie

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze?

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Korte omschrijving workshop In deze workshop ontdekken de deelnemers

Nadere informatie

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Als hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht onderzoekt Albert Meijer vernieuwing in de publieke sector. Open Overheid en Open Data maken

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

Cynthia A.M. Slomp I.S.M. Brede School Emmen

Cynthia A.M. Slomp I.S.M. Brede School Emmen Cynthia A.M. Slomp I.S.M. Brede School Emmen De doelstelling van Sociaal Weerbaar is het versterken van de sociale weerbaarheid van kinderen, binnenschools binnenschools maar ook buiten de school. Weerbaarheid

Nadere informatie

Bij de wilde beesten af

Bij de wilde beesten af Doe mee met deze spectaculaire recordpoging! Bij de wilde beesten af De jaarlijkse recordpoging op Animal Event wordt dit jaar beestachtig leuk! We gaan ditmaal onder leiding van creatief trainer Judith

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Welkom aan Eddo onze therapie/sociale hond. Eén hond, aandachtspunten voor iedereen

Welkom aan Eddo onze therapie/sociale hond. Eén hond, aandachtspunten voor iedereen Welkom aan Eddo onze therapie/sociale hond. Eén hond, aandachtspunten voor iedereen Esther, Rosette, Christine en Veerle volgden een bijscholing, die gegeven werd door Dyadis. Zij kregen uitleg over: Lichaamstaal

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide Vorming en Toerusting Programma 2012-2013 Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur Het Witte Kerkje Huis ter Heide In het seizoen 2012-2013 zet Het Witte Kerkje de traditie van Vorming &

Nadere informatie

Lesbeschrijving Nederlands

Lesbeschrijving Nederlands Lesbeschrijving Nederlands Overzicht Leerjaar 1 VOx leerlijn nr. 1 Mondelinge taal Onderdeel nr. 1.3 Spreekvaardigheid Subonderdeel nr. 1.3.1 Spreken Lesnummer 34 Titel van de les Ik houd mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Slavernij vroeger en nu

Slavernij vroeger en nu Slavernij vroeger en nu Symposium College voor de Mensenrechten mr. J.E. Overdijk-Francis 26 November 2013 Geachte aanwezigen Slavernij ontmenselijkt. Slavernij neemt iets van mensen af dat alleen aan

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5 1/5 Deze voorbereidende les hoort bij het programma Proef de Gouden Eeuw, speciaal ontwikkeld voor NT2 niveau A1 t/m B2. Ter voorbereiding op het museumbezoek kunt u met deze les de cursisten op een actieve

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Je gezicht en houding. spreken boekdelen!

Je gezicht en houding. spreken boekdelen! Ronald Dingerdis Je gezicht en houding 5 spreken boekdelen! Iedereen lekt non-verbale communicatie. Het is menselijk en het gebeurt gewoon. Het is ook logisch want communicatie bestaat voor het grootste

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de kinderboerderij

Auditieve oefeningen bij het thema: de kinderboerderij Auditieve oefeningen bij het thema: de kinderboerderij Boek van de week: 1; Kinderboerderij; Betty Sluyzer 2; Kinderboerderij/kijkdoosserie 3; Het grote voorleesboek van de Kinderboerderij 4; Boeken over

Nadere informatie

Kinderraad 2014 Leerlingenboek

Kinderraad 2014 Leerlingenboek Kinderraad 2014 Leerlingenboek Leerlingenboek 1 Ferd Crone, burgemeester van Leeuwarden 2 Voorwoord Jongens en meisjes, Als burgemeester van Leeuwarden vind ik het heel leuk dat jullie meedoen aan de Kinderraad.

Nadere informatie

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013.

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Dames en heren, Wat fijn dat u vandaag bij ons bent. Ik heet u hartelijk welkom

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Ziekenzegening. Inleiding. Kruisteken We staan hier samen rond het ziekbed van

Ziekenzegening. Inleiding. Kruisteken We staan hier samen rond het ziekbed van Ziekenzegening. 1. Wat wil ik tot uitdrukking brengen in dit ritueel? Zoeken naar een houvast in momenten van verdriet en ontreddering. Zoeken naar sterkte voor de zieke om zijn weg te kunnen gaan. Zoeken

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Het Land van Oct. Marte Koning Frans Ballering. Vierkant voor Wiskunde Wiskundeclubs

Het Land van Oct. Marte Koning Frans Ballering. Vierkant voor Wiskunde Wiskundeclubs Het Land van Oct Marte Koning Frans Ballering Vierkant voor Wiskunde Wiskundeclubs Hoofdstuk 1 Inleiding Hoi, ik ben de Vertellende Teller, en die naam heb ik gekregen na mijn meest bekende reis, de reis

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Na de verkondiging een moment van stilte, Daarna zingen we lied 91a Woensdag is de veertig dagen tijd begonnen.

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

Lesbrief voor onderbouw

Lesbrief voor onderbouw Lesbrief voor onderbouw SWEEPDREAMS Acrobatisch veegspektakel In deze nieuwste voorstelling van duo Gi-Jo vegen twee wereldvegers de wereld schoon. Terwijl zij hun werk doen, verliezen ze zich in hun fantasie.

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm

Woordenlijst Het oog in de storm Woordenlijst Het oog in de storm Inleiding agora marktplaats in het centrum van de Griekse stadstaten (poleis). Hier werd gedebatteerd en werden ervaringen uitgewisseld. animal rationale Latijnse vertaling

Nadere informatie

Interviewvragen DRIJFVEREN

Interviewvragen DRIJFVEREN Interviewvragen DRIJFVEREN Achter iemands persoonlijke intrinsieke motivatoren komen is niet makkelijk. Hoe geeft iemand op zijn eigen wijze uiting aan zijn drijfveren? De enige manier om hierachter te

Nadere informatie

Animal Rights: The Abolitionist* Approach

Animal Rights: The Abolitionist* Approach Animal Rights: The Abolitionist* Approach Presenteert *Abolitionisme is het streven naar afschaffing van slavernij Dieren als Eigendommen door Professor Gary L. Francione Er zijn maar weinig morele principes

Nadere informatie

Instrumenten duurzame ontwikkeling van kinderen

Instrumenten duurzame ontwikkeling van kinderen Instrumenten duurzame ontwikkeling van kinderen Burgerschapsontwikkeling ( sociale competence ): Vragenlijst Burgerschapscompetenties Bron: Ledoux, G., Geijsel, F., Dam, G. ten & Reumerman, R. (2010).

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE Wat is Kenpo Karate? Kenpo Karate is een sport voor het leren van zelfverdedigingstechnieken. We leren allemaal oefeningen om een lastige situatie of een groep te herkennen

Nadere informatie

Een poster voor een goed doel maken

Een poster voor een goed doel maken Een poster voor een goed doel maken Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Een reclameposter voor maken voor een zelfbedacht goed doel. instructieles oefenles Lesdoel: Leerlingen kunnen

Nadere informatie

Lieve mensen, gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Lieve mensen, gemeente van onze Heer Jezus Christus, Donderdag 21 april 2011 - Witte Donderdag - Kogerkerk - preek Exodus 12, 15-20 / Johannes 13, 1-15 (17) Lieve mensen, gemeente van onze Heer Jezus Christus, Het evangelie van Johannes is als een woordenspel,

Nadere informatie

Evaluatie PvKO Mastersessie 10 april 2014

Evaluatie PvKO Mastersessie 10 april 2014 Verwachting en aanbeveling Evaluatie PvKO Mastersessie 10 april 2014 Heeft de PvKO Mastersessie aan jouw verwachting voldaan? Toelichting: De link met Big Data was me niet echt duidelijk, titel dekte de

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn.

Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn. Herman gaat met zijn dochter Lies naar de dierentuin. Joppie de hond gaat ook mee. Ze gaan gelijk naar de apen, die dicht bij de ingang zijn. De ondeugendste aap Snoei pakt de hoed van Herman af. Snoei

Nadere informatie

110 Tis knap lastig! Omgaan met lastig gedrag op de buitenschoolse opvang. Josette Hoex en Floortje Kunseler ISBN 978 90 6665 935 3 NUR 740/854 2008

110 Tis knap lastig! Omgaan met lastig gedrag op de buitenschoolse opvang. Josette Hoex en Floortje Kunseler ISBN 978 90 6665 935 3 NUR 740/854 2008 110 6 Gesprekken met ouders Co-auteur: Noëlle Pameijer Samenwerkingsverband Annie M.G. Schmidt Hilversum 6.1 Praten over een gezamenlijke zorg Iris komt vrolijk de school uit aan de hand van meneer Jasper

Nadere informatie

JONG GELEERD, OUD GEDAAN

JONG GELEERD, OUD GEDAAN JONG GELEERD, OUD GEDAAN DICK STAAL INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Hoe leert de hond 3. Hoe leren we de hond de betekenis van Goed zo, braaf en Nee 4. Op welke wijze worden correcties gegeven 5. De zwaarte

Nadere informatie

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 ingevuld door 18 van de 26 deelnemers deelnemers waren heel divers eb varieerden in leeftijd van 13 t/m 23 jaar oud Welk cijfer geef je de training?

Nadere informatie

Waarde-volle zorg is ook nog JONG!

Waarde-volle zorg is ook nog JONG! Waarde-volle zorg is ook nog JONG! LOC maakte een nieuwe visie op de zorg. Die heet Waarde-volle zorg. Allerlei mensen herkennen zich daar in. Dat komt doordat die gaat over dingen die voor ons allemaal

Nadere informatie

Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte

Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte Pagina 1 van 6 Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte 1. Multicultural Dit is het kunstwerk dat Marcel maakte voor de tentoonstelling Utopiart27 Je kan meer lezen over Marcel op de website http:// Pagina

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Les 1: Bewustwording van verbondenheid

Les 1: Bewustwording van verbondenheid Les 1: Bewustwording van verbondenheid Het doel van deze eerste les is gericht op de bewustwording van verbondenheid. Het is erop gericht om de interesse van de kinderen op te wekken voor hun relaties

Nadere informatie

Zeggenschap: hoe DOE je dat?

Zeggenschap: hoe DOE je dat? Zeggenschap: hoe DOE je dat? Werken aan nieuwe democratie startdocument bij de partijbrede discussie Harmen Binnema 22 maart 2016 Waar gaat het over? GroenLinks heeft een brede agenda van democratisering,

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN Marjolein 6/1/2013 Vermiste dieren opsporen. Meditatie voor vermiste dieren Ga in een makkelijke stoel zitten, zet je voeten plat op de grond en doe je ogen

Nadere informatie

Waarom een BSO-Kinderraad en een BSO-centrale kinderraad?

Waarom een BSO-Kinderraad en een BSO-centrale kinderraad? Waarom een BSO-Kinderraad en een BSO-centrale kinderraad? Kinderparticipatie is een recht van ieder kind Het biedt kinderen de mogelijkheid hun wensen en ideeën naar voren te brengen Het stimuleert de

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie