Congres Finance & Sustainability in de praktijk. 1 november 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Congres Finance & Sustainability in de praktijk. 1 november 2012"

Transcriptie

1 Congres Finance & Sustainability in de praktijk 1 november 2012

2 Congres Finance & Sustainability in de praktijk 1 november 2012

3 Voorwoord Bij Avans Hogeschool is sinds anderhalf jaar het lectoraat Finance & Sustainability (F&S) actief. Avans Hogeschool wil met dit lectoraat realiseren dat de studenten Accountancy en Bedrijfseconomie, zeg maar de toekomstige financiële beroepsbeoefenaren, doordrongen zijn van de betekenis van duurzaamheid voor de continuïteit van ondernemingen. De betrokken lector (F&S) en docenten hebben in het congres Finance & Sustainability in de praktijk op 1 november 2012 laten zien waarmee dit lectoraat bezig is. Tijdens het congres zijn er in verschillende workshops tien verschillende thema s en invalshoeken op het gebied van Finance & Sustainability gepresenteerd en bediscussieerd. In dit boek vindt u de behartenswaardige toespraak van collegevoorzitter Paul Rüpp over moed, grootmoedigheid en gezond verstand en de tekst die Ewoud Goudwaard, CEO van de ASN Bank, uitsprak tijdens het plenaire deel van de bijeenkomst*. Daarnaast kunt u kennis nemen van de outline en de samenvatting van de verschillende workshops, waarmee de invulling van het lectoraat F&S concreet wordt gemaakt. De presentatie van de verschillende workshops is ook bedoeld als uitnodiging aan professionals die zich in hun dagelijkse praktijk bezig houden met finance & sustainability, om hun ervaringen met ons te delen. Ed van Sprundel Directeur Academie voor Algemeen en Financieel Management (AAFM) Avans Hogeschool, Breda, november 2012 *Helaas kan de presentatie van Jan Peter Balkenende hier niet worden weergegeven, omdat die gebaseerd was op interactie met de toehoorders en dus niet op papier staat. 2 3

4 Inhoud Voorwoord 3 Programma 5 Curriculum vitae: Prof.dr. Jan Peter Balkenende 6 Welkomstspeech over moed, grootmoedigheid en gezond verstand - 1 november Duurzaamheid bij de ASN Bank 15 Workshops Duurzaamheid niet voor zoete koek aannemen! 23 MVO wat schuift het? 27 Externe verslaggeving, GRI, Materialiteit 31 Don Quichotte: de nieuwe rol van financiën in windmolenparken 35 Integriteit en financiële transacties 37 Rabobank in gesprek met de samenleving Issuemanagement 43 Best practice: duurzame bedrijfsvoering toegelicht 49 Stimuleren van duurzaam gedrag door regionale projecten zoals het Bossche Energieconvenant 53 Maatschappelijk rendement van MVO 55 Programma Het congres wordt ingeleid door prof. mr. dr. Jan Peter Balkenende, partner bij Ernst & Young, voormalig minister-president van Nederland, en Ewoud Goudswaard MBA, CEO ASN Bank. Na de plenaire bijeenkomst kunt u verschillende workshops volgen die worden gegeven door professionals die zich in hun dagelijkse praktijk bezighouden met finance & sustainability. Tijdens dit symposium staan uitwisseling van ervaringen en dialoog centraal uur Ontvangst met koffie, thee uur Opening door dagvoorzitter Carla van Loon uur Hoe duurzaamheid (200 jaar Avans) mij inspireert door drs. Paul Rüpp, voorzitter College van Bestuur van Avans Hogeschool uur Governance & Sustainability door prof. mr. dr. Jan Peter Balkenende uur Duurzaamheid bij de ASN Bank door Ewoud Goudswaard MBA uur Pauze uur Eerste ronde workshops uur Wisselen van workshoplokaal uur Tweede ronde workshops uur Borrel in Grand Café 4 5

5 Curriculum vitae Prof.dr. Jan Peter Balkenende Professor of Governance, Institutions and Internationalisation, Erasmus University Rotterdam Partner Ernst & Young Voormalig Minister President Nederland Prof.dr. Jan Peter Balkenende (1956) studeerde economische en sociale geschiedenis en Nederlands recht aan de Vrije Universiteit. Hij promoveerde in 1992 aan deze universiteit op het proefschrift 'Overheidsregelgeving en maatschappelijke organisaties'. Hij was werkzaam bij de afdeling juridische zaken van het Bureau van de Academische Raad ( ) en het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA ( ). Voorts was hij bijzonder hoogleraar Christelijk-sociaal Denken over Economie en Maatschappij aan de Vrije Universiteit ( ). Balkenende was lid van de gemeenteraad van Amstelveen ( ) en lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal ( ). Hij was minister-president van 2002 tot 2010, en in die hoedanigheid voorzitter van de Europese Raad (tweede helft 2004) en voorzitter van het Innovatieplatform. Momenteel is hij partner bij Ernst & Young en hoogleraar Governance, Institutions and Internationalisation aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Naast zijn werkkring bekleedde en bekleedt Balkenende diverse bestuurlijke functies. Hij ontving eredoctoraten van universiteiten in Boedapest, Tokio, Seoel, New York en Holland, MI. 6 7

6 Welkomstspeech over moed, grootmoedigheid en gezond verstand - 1 november 2012 Paul Rüpp (voorzitter College van Bestuur van Avans Hogeschool) Welkom! Dit jaar vieren we dat Avans Hogeschool opnieuw nummer 1 is van de brede hogescholen in Nederland. Al 200 jaar zijn Avans Hogeschool en haar voorgangers bezig met het opleiden van mensen tot professionals. Daar hoort ook bij maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Dat is hard nodig, zie maar eens wat de financiële wereld teweeg heeft gebracht door gebrek aan moraliteit. De schrijvers van de heilige boeken wisten dat al. De man is voor verleidingen vatbaar: de geest is gewillig, maar het vlees zwak. Vrouwen zitten daar kennelijk heel anders in: kijk naar alle recente affaires in politiek, hogescholen, woningbouwcoöperaties, banken enz enz. Allemaal mannen! Te lang hebben we ondeugend gedrag misschien wel spannend gevonden. Het was geen bon ton om te spreken over deugden of waarden en normen. Jan Peter Balkenende weet dat als geen ander En dat terwijl de deugd en deugdzaam leven tot in de 20ste eeuw een vanzelfsprekendheid waren. Deugd was wat een man tot een goed burger maakte: in het latijnse woord VIRTU (deugd) zit ook de stam VIR voor man: krachtig en noodzakelijk dus. En dat zijn we een beetje kwijtgeraakt. Vandaag willen we het daar over hebben. Maatschappelijk verantwoord ondernemen vanuit een duurzaamheidsgedachte, noodzakelijk voor de gemeenschap en niet voor één individu alleen. De Spaanse filosoof Fernando Savatar schreef daar in 2008 een boeiend artikel over in de jubileumuitgave van Nexus onder de titel Deugden, als behoeften en vrijheid. Savatar die veel heeft nagedacht en geschreven over opvoeding en onderwijs, sluit zijn artikel af met in zijn ogen drie belangrijke deugden die ook in een moderne samenleving zouden moeten gelden: 1. De MOED om te leven. Het leven is een riskante sport, niet zwichten voor de corruptie van de sleur en de luiheid. De angstige mens gaat altijd gebukt onder het leven, is meegaand en corrupt. Elk achtenswaardig gebaar is altijd een daad van moed, zoals een kind willen, voor een zieke zorgen of de waarheid onder ogen zien. 2. De GROOTMOEDIGHEID om in harmonie samen te leven. In het begin van onze kindertijd denken we allemaal dat we almachtig zijn, goden in een wereld die bestemd is om ONS te aanbidden en te dienen. Samenleven met medemensen is weten dat we alles moeten delen en verdelen, dat we altijd bereid moeten zijn om het centrum van de wereld te verlaten, waarvan we dachten dat het van ons was en ons in de ander te verplaatsen. Een belangrijk kenmerk van die grootmoedigheid om samen te leven is de capaciteit om te overtuigen en overtuigd te worden, om met rationele argumenten te komen en die ook te kunnen aanvaarden. Een ander kenmerk is de erkenning van de kwetsbaarheid van de ander, evenals die van onszelf, de basis van moreel verantwoord gedrag. 3. En tenslotte GEZOND VERSTAND on te overleven. Wij mensen zijn geen baas over onze toekomst, noch over de bestemming van het universum. Te leren om onszelf te beschermen, te 8 9

7 waken over wat we lief hebben en dat alles zonder aan kracht in te boeten of onszelf te verlagen, is de top van de menselijke competentie. Uiteraard beginnend bij het lichaam, dat beweging nodig heeft om in vorm te blijven, en de tederheid van liefkozingen, evenwel zonder de geest te vergeten, waarvan we de integriteit en werking vaak lichter veronachtzamen dan de zorg voor ons eigen lichaam. Niet alleen overleeft de geest het lichaam niet, maar in veel gevallen gaat hij het lichaam voor in de dood! Waarvan akte! En daar gaan we het vanmiddag in allerlei varianten over hebben. De heren Balkenende en Goudswaard, CEO ASN Bank, besteden daar elk op hun eigen wijze aandacht aan in het plenaire deel. In de workshops komen de vier onderzoekslijnen van het lectoraat Finance & Sustauinability van Hessel Abbink Spaink aan de orde. 1. MVO-scan Avans In de afgelopen anderhalf jaar hebben Avans-studenten en docenten zich bezig gehouden met de MVO-prestaties van de hogeschool zelf. Dit heeft geleid tot betere inzichten in MVO-scan Avans: hoe presteert Avans zelf op het terrein van MVO? 2. MVO-scan MKB: presteren duurzame MKB-ondernemingen financieel beter? Studenten en docenten van Avans Hogeschool zijn bezig met een groot nationaal en internationaal onderzoek naar de relatie tussen MVO-inspanningen en financiële prestaties. Hogeschooldocent Oene Rozendal gaat tijdens de workshop in op de relaties die bekend zijn uit de literatuur en de eerste resultaten van het Avans-onderzoek. 3. Invoeringsagenda MVO: hoe kan het MKB bedrijfseconomisch verantwoord in MVO investeren? Als MVO automatisch tot meer inkomsten zou leiden, dan zou het geen discussieonderwerp zijn. De baten van MVO zijn vaak lastig te bepalen. Staan die baten in redelijke verhouding tot de kosten? Voor burgers speelt bijvoorbeeld de vraag of ze blij moeten zijn met de plaatsing van windmolens in hun achtertuin. Voor ondernemingen, en zeker voor kleine en middelgrote bedrijven, speelt de vraag hoe ver ze kunnen gaan met MVO-inspanningen in een concurrerende omgeving. Heel interessant is ook de vraag hoe we investeringen in zaken als veiligheid, gezondheid en welzijn in geld of andere termen kunnen uitdrukken. Een flink aantal workshops gaat op deze vragen in: Jaap Visser van Banketbakkerij Merba en lector Finance & Sustainability Hessel Abbink Spaink bespreken ervaringen met de invoering van een duurzaamheidbarometer bij Merba en andere bakkerijen Henk van Houtum, directeur van het bedrijf Van Houtum dat al ruim 75 jaar een zelfstandig producent is van wat zij zelf omschrijven als hygiënepapier en innovatieve oplossingen voor een betere toilethygiëne, vertelt over de positieve ervaringen met de invoering van MVO bij Van Houtum. Van Houtum is een toonaangevend bedrijf op het terrein van MVO. De wijze waarop de acceptatie van windmolens al dan niet in de achtertuin kan worden vergroot via financiële deelnemingen zullen Arjan Verheul van Agentschap NL en hogeschooldocent René-Pascal van den Boom behandelen. Erwin Bosch van de gemeente s-hertogenbosch en hogeschooldocent Piotrek Swiatkowski gaan bij de workshop over het Bossche Energieconvenant in op de ervaringen met samenwerkingsverbanden voor het stimuleren van duurzaamheid bij organisaties en het uitwisselen van kennis tussen ondernemingen. In de workshop van Michel Boukens van de Nationale Vereniging De Zonnebloem kunt u kennismaken met de visie van een controller op het maatschappelijk rendement van een organisatie als De Zonnebloem. 4. MVO bedrijfscontinuïteit: is de continuïteit van duurzame MKB-ondernemingen groter dan van andere ondernemingen? De basisvragen rondom Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen zijn: hoe ver ga je als organisatie met MVO? Wie zijn de belanghebbenden en welke informatie willen zij krijgen? Hoe rapporteer je de prestaties? Deze zaken komen aan de orde in een drietal workshops: MVO-adviseur Roel van der Palen behandelt de wijze waarop het MVO-beleid volgens ISO kan worden ingericht.* Richard Piechocki van Rabobank Nederland geeft inzicht in de wijze waarop Rabobank de dialoog met de samenleving over MVO-onderwerpen organiseert. Nancy Kamp van Ernst & Young gaat in op de wijze waarop organisaties hun duurzaamheidrapportage volgens de zogenaamde GRI-richtlijnen moeten inrichten en hoe gedetailleerd zij moeten rapporteren. Theo Quaijtaal, algemeen directeur van HighQ, bespreekt de integriteit van ondernemingen, in het bijzonder op financieel terrein. Kortom, een boeiend pakket aan invalshoeken voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Belangrijk daarbij is altijd te weten dat het mensen zijn die dit moeten doen. Daar draait het bij ondernemen om, daar draait het in de samenleving om. Bedenk wat George Soros schreef in 1998, nog voor de crisis Het ging mis met de banken toen ze begonnen te praten over aantallen transacties in plaats van relaties! Paul Rüpp *De bijdrage van Roel van der Palen was helaas niet beschikbaar

8 Curriculum vitae Paul Rüpp Functie: Voorzitter College van Bestuur Avans Hogeschool Lid Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant, portefeuille Ruimtelijke ontwikkeling, landbouw en volkshuisvesting. Plaatsvervangend Commissaris van de koningin Directielid en directeur binnen Beter Bed Holding N.V., waarvan 4 jaar in Duitsland (Beter Bed GmbH, Matratzen Concord) Wethouder en loco-burgemeester gemeente Uden, ruimtelijke ordening, onderwijs, grondzaken, volkshuisvesting Docent Nederlands, Gymnasium Bernrode Heeswijk-Dinther ( ) en Kruisherencollege Uden journalistiek medewerker Brabants Dagblad regio Uden/Veghel freelancer voorlichting gemeente Uden Nevenfuncties: Nevenfuncties, samenhangend met de hoofdfunctie: Lid dagelijks bestuur Regional Development Board Tilburg; Lid Strategisch Beraad Breda; Vicevoorzitter MEC; Bestuurslid HBO-raad; Lid Raad van Toezicht DI-WCM; Lid Strategisch Beraad West-Brabant; Lid Strategisch Beraad 5 Sterrenregio (Noordoost Brabant) Nevenfuncties, niet samenhangend met de hoofdfunctie: Lid bestuur Stichting Administratiekantoor drukkerij/uitgeverij De Winter B.V.; Lid bestuur Wetenschappelijk Instituut CDA; Vice-voorzitter Stichting Jheronimus Bosch 500; Voorzitter Stichting Bosch Research and Conservation Project; Voorzitter Raad van Toezicht St. Anna Zorggroep; Lid Raad van Advies Centrum voor het Bestuur van de Maatschappelijke Onderneming Opleiding: - Gymnasium-β College van het Heilig Kruis Uden Landbouwhogeschool Propedeuse natuurwetenschappelijke richting LU Wageningen ( ) - KU Nijmegen Nederlandse Taal en Letterkunde doctoraal ( ) - TIAS-opleiding Tilburg en Harvard University, John F. Kennedy School of Government Boston, Masterclass Strategy, Innovation and Governance ( ) Publicaties: Diverse publicaties over onderwijs (jaren negentig), landelijk gebied, ruimtelijke ontwikkeling in vakbladen, opiniepagina s Financieel Dagblad, Volkskrant, NRC en regionale dagbladen en CDA-bladen als Forum, CDA.nl enz

9 Duurzaamheid bij de ASN Bank Ewoud Goudwaard (CEO van de ASN Bank) Dames en heren, Stelt u zich de Nederlandse samenleving in 2050 voor. Welke bedrijven zijn er dan nog? Hoe maken zij hun producten? Welke economische sectoren zorgen voor werkgelegenheid? Met wie drijven we handel en welke afspraken hebben we daarover? Het zal u absoluut niet zijn ontgaan dat banken de laatste tijd onder vuur liggen. De banken hebben het vertrouwen van het publiek, hun klanten en de politiek verspeeld. De afgelopen decennia gingen zij hun klanten zien als consumenten aan wie ze ondoorzichtige producten konden verkopen, waarvoor de klant veel te veel betaalde. De samenleving let er daardoor nu scherper op hoe zij met het geld van hun klanten omgaan. De maatschappij verwacht dat banken daar open en eerlijk over zijn. Banken kunnen als gevolg daarvan de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid niet meer negeren. Tenminste, als zij bestaande en nieuwe klanten écht aan zich willen binden. En als zij willen investeren in een economie die ook na 2050 houdbaar is. Ook voor banken geldt immers dat duurzaamheid de weg is naar de toekomst. Daarom ben ik blij dat dit congres wordt gehouden, nu al voor de tweede keer. En dat het de belangstelling heeft van zoveel collega s uit de financiële wereld. U zit hier omdat u duurzaamheid serieus neemt. U bent ervan overtuigd hoe belangrijk de rol is die duurzaamheid kan spelen in de relatie tussen economie en samenleving. Dames en heren, de ASN Bank is een duurzame bank. Dat betekent dat we rekening houden met mensenrechten, natuur en biodiversiteit bij het investeren van het geld dat wij van onze spaarders in vertrouwen krijgen. We beheren daarmee de in geld gestolde idealen van onze klanten. Mensen sparen immers om idealen te kunnen verwezenlijken. Zoals een zorgeloze tijd na hun pensionering, of een bijdrage aan de toekomst van hun kinderen. Terwijl wij dat geld beheren, zetten wij het in om de duurzame idealen van onze klanten te verwezenlijken. Daarbij houden we rekening met hun wensen en meningen. Maar duurzaam bankieren gaat veel verder. Dat banken alleen via hun balans een bijdrage kunnen leveren aan de duurzaamheid van de samenleving is achterhaald. Vandaag wil ik met u de stap naar de toekomst zetten. Ik wil aangeven welke rol de financiële wereld nog meer kan spelen bij het bevorderen van duurzaamheid. Mijn stelling is dat banken breder moeten denken dan hun balans. Een bank kan op zich op vele fronten inzetten. Maar eerst de situatie nu. Want wat is een duurzame bank nu eigenlijk? Veel mensen denken meteen aan een groene bank, die actief is in zaken als windenergie en natuurbescherming. Voor de ASN Bank zijn dat inderdaad belangrijke onderwerpen. Maar duurzaamheid is voor ons veel breder. Daarmee sluiten we aan bij de brede definitie van de VN, waarin duurzaamheid gaat over een goede balans en samenhang tussen economie, ecologie en sociale rechtvaardigheid. Duurzaamheid betekent voor ons daarom ook dat we de armoede in de wereld bestrijden, rechtvaardigheid en solidariteit bevorderen en basale 14 15

10 maatschappelijke behoeften invullen. Zo investeren we in bijvoorbeeld betaalbaar wonen, goed onderwijs en kwaliteitszorg voor ouderen en zieken. Dat sluit aan bij ons verleden. De wortels van de ASN Bank liggen in de vakbeweging. Onze bank werd opgericht op initiatief van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV, nu FNV) en verzekeringsmaatschappij de Centrale (nu SNS REAAL). Doel van de nieuwe bank was leden van de vakorganisatie de kans te bieden op een maatschappelijk verantwoorde manier te sparen. Zodat hun geld niet terecht kwam bij bedrijven die slecht omgingen met hun personeel. Dat ging bijvoorbeeld over zaken als vakbondsvrijheid en arbeidsomstandigheden. Vanuit ons streven naar een rechtvaardige maatschappij hebben we de drie pijlers van ons duurzaamheidsbeleid gekozen. En daar zit een onderlinge samenhang in. Zo heeft klimaatverandering bijvoorbeeld grote gevolgen op het gebied van mensenrechten en biodiversiteit. Oogsten mislukken doordat het weer extremer wordt, waardoor mensen honger lijden. Dieren en plantensoorten sterven uit doordat hun leefomgeving verandert door de opwarming van de aarde. Dat heeft ook weer gevolgen voor de mensen die van deze dieren en planten afhankelijk zijn voor hun voortbestaan. Mensenrechten, klimaat en biodiversiteit hangen dus nauw samen. We vertalen ons beleid voor deze drie duurzaamheidspijlers in concrete beslissingen over de investeringen en beleggingen van onze bank en onze beleggingsfondsen. Dat is immers waar het voor ons om draait. We hebben daarvoor duidelijke criteria geformuleerd voor wat volgens ons wel en niet duurzaam is. Onze afdeling Duurzaamheidsbeleid & -Onderzoek stelt die criteria op. Ook onderzoeken de mensen op deze afdeling hoe ondernemingen, instellingen en landen op onze duurzaamheidscriteria scoren. Op basis van dit onderzoek keuren we mogelijke investeringen en beleggingen goed of af. Dames en heren, is duurzaamheid nu alleen een kwestie van beleggen en investeren in verantwoorde ondernemingen en landen? Nee, de ASN Bank vindt dat zij echt duurzaam is als duurzaamheid verder gaat dan de activiteiten die op de balans staan. Een duurzame bank kenmerkt zich door een brede maatschappelijke betrokkenheid en het nemen van verantwoordelijkheid in en voor die maatschappij. En doordat zij duurzaamheid doorvoert in alles wat zij doet, dus ook in de manier waarop zij omgaat met haar medewerkers en natuurlijk haar klanten. Een eerste voorbeeld: de ASN Bank gaat vaak een dialoog aan met ondernemingen over hun duurzaamheid. Vaak wordt gezegd dat banken en beleggers alleen invloed hebben op ondernemingen waarin ze investeren. Dat zou een argument zijn tegen afkeuring van bedrijven die in onze ogen grenzen overschrijden. En een argument vóór het zogeheten best in class -beleggen: beleggen in bedrijven die in hun sector tot de duurzame top behoren, ongeacht of ze aan onze duurzaamheidscriteria voldoen. Onze ervaring met afkeuring is anders. Zeker Nederlandse ondernemers vinden het niet prettig als een bank met een klantenbestand van bijna mensen hun bedrijf afkeurt. Begin dit jaar verkocht Philips zijn belang in DutchAero, mede omdat wij daar al een tijd op aandrongen. DutchAero is immers betrokken bij de Joint Strike Fighter. De ASN Bank belegt niet in wapens. Als een bedrijf actief is in wapens, keuren we het zonder meer af. We waren blij dat Philips uiteindelijk DutchAero verkocht, zodat we dit duurzame bedrijf in ons beleggingsuniversum konden opnemen. U ziet dat je dus ook als niet-belegger invloed kunt uitoefenen. Duurzaamheid is in onze ogen ook dat we zorgvuldig omgaan met onze klanten. We zijn tegenover onze klanten helder over wat we doen met hun geld. Zo kwamen we enkele jaren geleden tot het inzicht dat we het begrip duurzaamheid voor onze klanten tastbaarder moeten maken. Voor ons is duurzaamheid een vanzelfsprekend begrip, maar vinden onze klanten dat ook? Dat hebben we onderzocht. We vroegen onze klanten welke duurzame onderwerpen zij het meest belangrijk vinden. Uit een lange lijst kozen ze er vier: onze klanten zijn vóór duurzame energie en fair trade, en tegen kinderarbeid en wapenhandel. Die vier onderwerpen hebben we benoemd als onze vier duurzaamheidsthema s. Met behulp van deze thema s brengen we duurzaamheid dichterbij. We gebruiken ze in de communicatie en koppelen ze aan onze producten. Daar betrekken we onze maatschappelijke partners bij. Bij elk thema hebben we twee partners gezocht, elk met een passend project. Namens onze klanten schenken wij geld aan die projecten, zonder dat het de klanten iets kost. We steunen zo bijvoorbeeld een project voor fairtradecacao in Nigeria van Oxfam Novib, en een project voor hulp aan Congolese meisjes met War Child. Samen met Natuur & Milieu hadden we een succesvolle actie met zonnepanelen. Onze klanten vragen ook van ons dat wij duurzaamheid op andere manieren bevorderen, bijvoorbeeld door te lobbyen. In het kader van het thema tegen wapens hebben we bijvoorbeeld met succes actie gevoerd tegen investeren in clustermunitie. Dat deden we overigens samen met twee andere financiële instellingen: APG Asset Management en MN Services. Een mooi voorbeeld van krachtenbundeling, dat nog succes had ook. Want minister De Jager heeft besloten om Nederlandse banken te verbieden te investeren in clustermunitie. Samen met Natuur & Milieu voerden we actie om de btw op zonnepanelen te verlagen. Duizenden klanten tekenden de petitie. Helaas zonder effect, al waren we met het Lenteakkoord dichtbij. In het kader van ons thema tegen wapens ondersteunden we de actie voor een sterk wapenhandelsverdrag. Amnesty International, IKV Pax Christi en Oxfam Novib voerden daarvoor stevig actie in de aanloop naar de onderhandelingen in juli. Wij lieten handtekeninglijsten circuleren op de vergadering van aandeelhouders van onze beleggingsfondsen, waar altijd honderden klanten aanwezig zijn. En we vroegen via onze website aandacht voor de campagne. Zo zetten we ons in voor de idealen van onze klanten. We vinden het belangrijk dat dat geen éénrichtingsverkeer is. Daarom zetten we tegenwoordig crowd sourcing in bij belangrijke aanpassingen van ons duurzaamheidsbeleid. Naar aanleiding van het werk van John Ruggie hebben we in 2011 ons mensenrechtenbeleid herzien. Dat deden we in overleg met maatschappelijke partners als Amnesty International. Toen het conceptbeleid gereed was, vroegen we iedereen die daarvoor belangstelling had, mee te discussiëren over dit beleid. We legden vier dilemma s voor en vroegen daar reacties op. Zo vroegen we bijvoorbeeld: In hoeverre moeten we bedrijven verantwoordelijk stellen voor hun leveranciers? En hoe zwaar moet ons standpunt over wapens wegen bij de selectie van landen waarin we beleggen via staatsobligaties? Die vragen verspreiden we via het internet en social media, waarbij onze maatschappelijke partners voor extra verspreiding zorgden. We ontvingen ruim honderd reacties, die grotendeels inhoudelijk waren. We sloten de crowdsourcing af met een discussiebijeenkomst op ons kantoor. Bijna iedereen die reageerde was positief over de manier 16 17

11 waarop we deze discussie hebben opgezet en over de transparantie die we daarmee toonden. Momenteel zijn we bezig ons klimaatbeleid te herzien. Ook daarbij hebben we de hulp van klanten en andere geïnteresseerden ingeroepen. Dames en heren, ik ga afsluiten. De ASN Bank heeft een heldere missie: het bevorderen van de duurzaamheid van de samenleving. We streven naar een duurzame maatschappij in Dat bepaalt onze toekomstvisie en ons dagelijkse handelen. Een rechtvaardige verdeling van de welvaart is ons uitgangspunt. Daarom zijn we niet alleen groen, maar ook sociaal, met veel aandacht voor mensenrechten. Om in die duurzame maatschappij zelf een plek te verdienen zijn we transparant over wat we doen, en hoe we dat doen. Daarnaast kiezen we ervoor om ons ook buiten onze balans om in te zetten voor een duurzame samenleving. Dat doen we door engagement, door lobby, door samenwerking en kennisuitwisseling met maatschappelijke partners, door dialoog met klanten en andere mensen en organisaties die zijn betrokkenen bij onze duurzame missie. We geven hun mening een plek in ons beleid. Twintig jaar geleden werden wij met dit verhaal een beetje meewarig, misschien wel lacherig, aangekeken. Nu is het de key note speech op een succesvol congres over duurzaamheid in de financiële sector. Het kan verkeren. U bent hier natuurlijk niet voor niets. Duurzaamheid en financiën hebben uw speciale interesse. Ik vraag u daarom mee te denken over de wijze waarop de financiële sector bij kan dragen aan een wereld waarin economie, ecologie en sociale rechtvaardigheid in balans zijn. Wij kiezen voor een toekomst waarin wij ons binnen en buiten de bank daarvoor inzetten. De ASN Bank als maatschappelijke speler. Wat gaat u doen? Curriculum vitae Ewoud Goudswaard ( via: Ewoud Goudswaard (1958) is sinds 2001 algemeen directeur van de ASN Bank. Hij is verantwoordelijk voor vermogensopbouw, kredietverlening en controlling, en eindverantwoordelijk voor het operationele bedrijf waar de klantprocessen worden afgehandeld. Ewoud is ook voorzitter van de raad van commissarissen van ASN Vermogensbeheer B.V. en lid van de raad van commissarissen van ASN Groenbank N.V. Ewoud begon zijn carrière bij de NMB Bank, later ING Bank, in het kredietrisicomanagement voor (grote) zakelijke relaties. Vanaf 1992 bekleedde hij directiefuncties in Haarlemmermeer, Amsterdam en Rotterdam; vanaf 1997 was hij voorzitter van de directie van het district Midden-Holland. Ewoud is lid van de raad van commissarissen van Triple Jump, de projectbeheerder van het ASN-Novib Microkredietfonds. Tevens is hij lid van de raad van advies van de Club van Rome Nederland en van de raad van advies van Plan Nederland, en penningmeester van de Neder-landse Museumvereniging en de stichting Museumkaart. Ik dank u voor uw aandacht

12 Workshops 20 21

13 Duurzaamheid niet voor zoete koek aannemen! Jaap P. Visser (Banketbakkerij Merba b.v.), Hessel Abbink Spaink (Avans Hogeschool) De Vereniging voor de Bakkerij- en Zoetwarenindustrie (VBZ) heeft in samenwerking met Stichting Milieukeur (SMK) een Barometer Duurzame Bakkerij en Zoetwaren ontwikkeld. In mei 2011 is de barometer ingevoerd. Bij de Barometer wordt een bedrijf beoordeeld op de mate waarin sprake is van een duurzame bedrijfsvoering en inkoop van duurzame grondstoffen; de scores op de verschillende people- en planetcriteria bepalen of een bedrijf het Bronzen, Zilveren of Gouden niveau krijgt toegekend. De aanpak van duurzaamheid door een branchevereniging heeft grote voordelen omdat daarmee voorkomen kan worden dat ondernemingen extra terughoudend worden uit vrees dat hun concurrentiepositie aanmerkelijk verslechtert als ze als enige (of een van de weinigen) extra kosten maken voor het leveren van duurzame producten. Avans Hogeschool is betrokken bij het uitvoeren van een nulmeting bij VBZ-leden aan de hand van de Barometer. Op basis van de nulmeting kunnen ondernemingen zich voorbereiden op de echte certificering en hun duurzaamheidsbeleid inrichten. Daarbij gaat het om de vragen welk duurzaamheidsniveau van de Barometer een onderneming wil en kan bereiken. Bedrijfseconomische overwegingen spelen hierbij een belangrijke rol. Studenten kunnen via een nulmeting kennismaken met de bakkerij- en zoetwarenindustrie en ervaring opdoen met duurzaamheid in de praktijk. Bij de eerste gesprekken over de duurzaamheidcriteria die dienen te worden toegepast bij een nulmeting is duidelijk geworden dat sommige eisen in de Barometer geen rekening houden met de soms kwetsbare onderhandelingspositie van producenten in de waardeketen of de beperkte bewegingsruimte van producenten van huismerken, zoals banketbakkerij Merba in Oosterhout (producent van o.a. American Cookies voor vrijwel alle grote retailers in Nederland en veel andere landen). De Barometer vereist bijvoorbeeld dat een producent een minimumpercentage aan duurzame, dus duurdere, cacao, soja en/ of palmolie in zijn producten verwerkt. Maar hoe kan de producent de extra kosten terugverdienen als de supermarkten deze kosten niet vergoeden? Zoals de onderstaande figuur laat zien, hebben in de Nederlandse marktsituatie inkopers van supermarkten een buitengewoon sterke onderhandelingspositie: de markt wordt gedomineerd door drie inkooporganisaties. Ca. 7,5 miljoen huishoudens (bron: CBS sept. 2012) Ca supermarkten (MKB) (bron: Hoofdbedrijfschap Detailhandel sept. 2012) 3 inkooporganisaties 87% marktaandeel (bron: Rabobank Cijfers en Trends juni 2012) tientallen producenten (vaak MKB) 10 duizenden tot miljoenen boeren Figuur 1 - Zandloper: verschillen in onderhandelingspositie binnen de waardeketen 22 23

14 Producenten verkeren in deze keten in een tamelijk afhankelijke positie. Is het dan terecht om de verantwoordelijkheid voor verduurzaming bij de producent te leggen? De branchevereniging zou uit naam van alle producenten kunnen onderhandelen met de supermarkten zolang de mededingingswetgeving dit niet beschouwt als het maken van prijsafspraken. Interessant zijn ook de eisen die de Barometer aan de informatie van de verpakking stelt: deze wordt door de afnemer (supermarkt) bepaald, maar de producent wordt erop beoordeeld. Kortom, een instrument als de duurzaamheidbarometer van de VBZ is zeer zinvol om de hele sector qua duurzaamheid op een hoger plan te brengen, maar zou meer rekening moeten houden met de positie van producenten in de waardeketen. Curriculum vitae Hessel Abbink Spaink Werkervaring Lector Finance & Sustainability aan Avans Hogeschool (vanaf 2010) Secretaris van de African Farmers Channel Foundation (vanaf 2012) Directeur van The Responsibility Lab B.V. en Applied Ethics Associates B.V. (vanaf 2008) Rabobank International - manager Corporate Social Responsibility ( ) Rabobank International - directeur OX Auction Experts ( ) Andersson Elffers Felix - senior adviseur ( ) PricewaterhouseCoopers Management Consultants - manager ( ) BSO / Artificial Intelligence - knowledge engineer ( ) Shell Internationale Chemie Maatschappij - Organisatieadviseur IT ( ) Shell Internationale Petroleum Maatschappij - Business Consultant ( ) Energieonderzoek Centrum Nederland - Wetenschappelijk medewerker ( ) Opleiding 1986 Promotie Wiskunde en Natuurwetenschappen, Universiteit van Amsterdam 1981 Doctoraal Fysische Chemie (cum laude), Universiteit van Amsterdam 1977 Eindexamen Gymnasium, Stedelijk Gymnasium Haarlem Curriculum vitae Jaap Visser Opleiding HTS Dordrecht Werktuigbouw en Economische Bedrijfstechniek 3 jaar gewerkt als productontwikkelaar van apparatuur voor fysiotherapie 7 jaar gewerkt als consultant voor industriële bedrijven in midden- en kleinbedrijf 3 jaar gewerkt als logistiek manager bij grote producent van aardappelproducten 7 jaar gewerkt als productiemanager in voedingsmiddelenbedrijven 5 jaar als interimmanager betrokken geweest bij de omzetting van veilingen in verband met de omzetting naar The Greenery Laatste 12 jaar werkzaam bij Banketbakkerij Merba in Oosterhout, een internationaal opererende, ver-geautomatiseerde producent van de bekende American Cookies. Gestart als bedrijfsleider en in die functie betrokken bij de certificering van het bedrijf naar BRC-, GMP- en IFS-standaards. Laatste jaren als manager Personeel en Organisatie ook bezig met maatschappelijke betrokkenheid en sustainability

15 MVO wat schuift het? Oene Rozendal (Avans Hogeschool) Hebben MKB ers baat bij investeringen in MVO? Zijn Brabantse bedrijven ook op MVO-gebied bourgondisch? Is een bepaalde governancestructuur succesvoller bij de implementatie van MVO? In deze workshop worden de bevindingen gepresenteerd van een onderzoek naar de relatie tussen duurzaamheid en financiële prestaties in het MKB dat afgelopen half jaar is uitgevoerd door het lectoraat. Bij het onderzoek zijn de Avans School for International Studies (ASIS) en de twee financiële academies in s-hertogenbosch en Breda betrokken. Het onderzoek is in belangrijke mate geïnspireerd door het onderzoek van Robert G. Eccles, Ioannis Ioannou, George Serafeim : The Impact of a Corporate Culture of Sustainability on Corporate Behavior and Performance. In dit onderzoek wordt een indeling gemaakt tussen duurzame en niet- duurzame bedrijven. Vervolgens worden de financiële prestaties gedurende 15 jaar gevolgd. Het onderzoek van Eccles c.s. heeft betrekking op beursgenoteerde bedrijven. Uit de analyse van de prestaties blijkt dat duurzame bedrijven ook financieel beter scoren. Evolution of $1 invested in the stock market in value-weighted portfolios Low High Bron: The Impact of a Corporate Culture of Sustainability on Corporate Behavior and Performance, Robert G. Eccles, Ioannis Ioannou, George Serafeim, Working Paper , November 25, Het onderzoek van het lectoraat wordt gedaan bij bedrijven in binnen- en buitenland en richt zich vooral op het MKB. Aan het onderzoek is een belangrijke bijdrage geleverd door studenten die stage liepen in Nederland en het buitenland. Zij hebben een enquête afgenomen en de verkregen resultaten zijn vervolgens door het lectoraat verzameld en geanalyseerd. Aan studenten is tevens gevraagd om op basis van de enquête een persoonlijk oordeel te geven over de MVO-inspanningen van het stageverlenende bedrijf. De studenten is ook gevraagd om, indien mogelijk, zelf een relatie te leggen tussen het MVO-beleid en de financiële prestaties. Op deze manier wordt met het onderzoek ook een onderwijskundig doel nagestreefd, namelijk het vergroten van de bewustwording bij studenten voor MVO-beleid 26 27

16 en het opdoen van ervaring met onderzoek. Tevens kan het onderzoek een bijdrage leveren aan het vergroten van het MVO-bewustzijn van (MKB-)ondernemers. De eerste resultaten laten zien dat de grote MKB-bedrijven beter scoren op MVO-criteria. Ook bedrijven die de overheid als een belangrijke stakeholder zien, doen het beter. Als naar regionale herkomst wordt gekeken scoren bedrijven in Duitsland en Australië het best op MVO-criteria. Duurzame bedrijven blijken ook oververtegenwoordigd te zijn in de groep van de hardst groeiende en meest winstgevende bedrijven. Dit komt overeen met de resultaten van internationaal onderzoek. In de komende anderhalf jaar zullen meer enquêtes en interviews worden gehouden om een stevigere onderbouwing voor deze bevinding te verkrijgen en op een statistisch verantwoorde wijze aanvullende analyses te kunnen uitvoeren. Curriculum vitae Oene Rozendal Oene Rozendal is sinds 1995 als docent financiële markten verbonden aan de opleidingen Bedrijfseconomie en Accountancy van de Avans Hogeschool te Breda. Daarnaast is hij als docent algemene economie en financiering sinds 2001 verbonden aan Business Universiteit Nyenrode. Hij is daar tevens lid van de kerngroep financiering. Oene studeerde macro-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Tijdens zijn studie hield hij zich bezig met de economie van het genoeg. Hij studeerde af op het onderwerp consumptiepatroon en werkgelegenheid. Daarna is Oene gedurende vijf jaar werkzaam geweest in het middelbaar onderwijs in Hoogeveen en Hoogezand-Sappemeer. Vervolgens heeft hij diverse onderwijsfuncties gehad bij verschillende hogescholen in Nederland. Ook was hij van 1998 tot 2005 lid van de redactiecommissie financiering AA van het AC-scholenoverleg. Sinds 2010 participeert hij in de kenniskring van het lectoraat Finance & Sustainability. Binnen het lectoraat is hij betrokken bij het project financiële participatie bij windmolenprojecten en bij het onderzoek naar de relatie tussen maatschappelijk verantwoord ondernemen en financiële prestaties

17 Externe verslaggeving, GRI, Materialiteit Nancy Kamp-Roelants en Rob Wortelboer (Ernst & Young) In de workshop materialiteit worden de meest actuele ontwikkelingen in maatschappelijke en geïntegreerde verslaggeving kort besproken. We gaan in het bijzonder in op de keuze van de onderwerpen, die in het verslag moeten komen, de zogenaamde materiële onderwerpen. Dit is namelijk een van de grootste uitdagingen bij het schrijven van een verslag. Wat voor aanknopingspunten vind je in de richtlijnen en hoe pak je een dergelijk keuzeproces aan? Aan de hand van een praktijkcasus wordt vervolgens in discussie met u het materialiteitsproces doorlopen. Ontwikkelingen in verslaggeving Aandeelhouders, consumenten en andere belanghebbenden van een onderneming verlangen steeds meer openheid van ondernemingen over milieu en sociale aangelegenheden. Daarnaast raken ook regelgevers, toezichthouders en investeerders in toenemende mate geïnteresseerd in de maatschappelijke prestaties van een onderneming. Deze toenemende belangstelling heeft verschillende oorzaken. Een belangrijk deel van de marktwaarde van een onderneming wordt bepaald door niet-financiële indicatoren, zoals innovatiekracht, kwaliteit van het management, tevredenheid van cliënten, behoud van kwalitatief hoogwaardig personeel. Maar ook de mondiale uitdagingen zoals het tekort aan grondstoffen, de klimaatverandering, de energietransitie, het respecteren van goede werkomstandigheden en internationale mensenrechten leiden ertoe dat steeds meer niet-financiële informatie nodig is om een getrouw beeld te kunnen geven van de onderneming, de huidige prestaties, maar ook de capaciteit om in de toekomst nog toegevoegde waarde te kunnen blijven genereren. Dit leidt ertoe dat steeds meer ondernemingen een maatschappelijk verslag of een uitgebreide toelichting in hun jaarverslag publiceren. Deze ontwikkeling is zo n twintig jaar geleden begonnen. Inmiddels rapporteren vrijwel alle beursgenoteerde en grote ondernemingen informatie over maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Deze informatie geeft aan hoe MVO in de organisatie is verankerd. Er wordt informatie gegeven over de strategie, de doelstellingen, risico s en kansen en de inbedding in de organisatie en de behaalde resultaten. Prestatie-indicatoren en voorbeelden geven inzage in de feitelijke prestaties van de onderneming. Voorbeelden van projecten, en initiatieven op het gebied van MVO geven contextinformatie. De transparantie over dilemma s zorgt voor een gebalanceerd beeld, zodat het verslag geen PR-folder is. Er is geen verplichting voor een maatschappelijk verslag, wel moeten grote en beursgenoteerde ondernemingen, voor zover relevant, informatie opnemen over niet-financiële aspecten van hun bedrijfsvoering. Ook is er een beleidsinstrument dat de transparantie over MVO bevordert, de Transparantiebenchmark. Dit is een beleidsinstrument van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. In totaal worden 500 bedrijven beoordeeld op hun transparantie. Dit zijn de beursgenoteerde ondernemingen (AEX en AMX) en de grote ondernemingen. De ondernemingen die een maatschappelijk verslag publiceren kunnen gebruik maken van verschillende richtlijnen. De meest toonaangevende zijn de richtlijnen van het Global Reporting Initiative (hierna GRI). In Nederland heeft de Raad voor de Jaarverslaggeving in 2003 op verzoek van het ministerie van Economische Zaken een handreiking gepubliceerd voor maatschappelijke verslaggeving. Deze handreiking vormt de basis voor de Transparantiebenchmark. De criteria hierin worden regelmatig verder aangescherpt om de actuele ontwikkelingen in verslaggeving te volgen

18 Financiële en niet-financiële verslaggeving groeien naar elkaar toe. Sinds een paar jaar zien we de eerste geïntegreerde jaarverslagen verschijnen. De richtlijnen hiervoor zijn nog volop in beweging, onder meer in het initiatief van de International Integrated Reporting Council (IIRC). Kernvraag is welke informatie relevant is om over te rapporteren. Hierbij komen vragen aan de orde als: Wat is het doel van het verslag? Wie zijn mijn belanghebbenden? Op welke gebieden kan ik de grootste toegevoegde waarde leveren? Hoe kan ik laten zien dat het leveren van toegevoegde waarde aan mijn stakeholders ook mijn financiële prestaties ten goede komt? Voor de keuze van de onderwerpen wordt een materialiteitsanalyse gebruikt. Een onderwerp is materieel als het zo relevant is voor wat betreft aard en/of omvang dat het de beoordeling en besluitvorming van de gebruikers van informatie kan beïnvloeden. Het aantal onderwerpen dat van belang kan zijn voor stakeholders kan heel uiteenlopend zijn. Daarom is het van belang goed inzicht te krijgen in waar onderwerpen zowel relevant zijn voor stakeholders als voor de strategy en waardecreatie van de onderneming. Voor het vaststellen van de materialiteit kunnen kwantitatieve factoren, zoals omvang van de impact, een rol spelen, maar ook afwegingen als de impact op de reputatie, impact op de toekomstige financiële prestaties, wat doen peers? Om de analyse inzichtelijk te maken wordt gebruik gemaakt van een matrix, waarin de verschillende onderwerpen die uit een stakeholderdialoog naar voren komen worden geplot. Op die manier kan worden vastgesteld dat iets zo relevant is dat dit minimaal in beleid, doelstellingen en uitgebreide toelichting moet terug komen, wat aanvullend kan worden gerapporteerd in de contextinformatie en wat in het geheel niet wordt gerapporteerd. Dit laatste kan bijvoorbeeld dan beter in een-op-een-communicatie met een bepaalde stakeholdergroep worden gedeeld. In de workshop hopen we u hier een snapshot van dit proces te hebben gegeven

19 Curriculum vitae dr. Nancy Kamp-Roelands RA MA dr. Nancy Kamp-Roelands RA MA is directeur Cleantech & Sustainability Services en de Integrated Reporting leader voor Ernst & Young. Zij is ruim 20 jaar werkzaam op het gebied van maatschappelijke verslaggeving en was een pionier op dit gebied. Naast cliëntwerk is zij onder meer voorzitter van het panel van deskundigen van de Transparantiebenchmark, was zij betrokken bij de oprichting van het International Integrated Reporting Council en neemt zij deel aan het pilotprogramma. Daarnaast is zij inhoudelijk verantwoordelijk voor het Corporate Responsibility beleid van Ernst & Young zelf. Don Quichotte: de nieuwe rol van financiën in windmolenparken Arjan Verheul (Ministerie van Economische Zaken, AgentschapNL) en René-Pascal van den Boom (Avans Hogeschool) Burgers accepteren gemakkelijker de aanleg van windmolenparken als zij betrokken worden bij planontwikkeling en een aandeel kunnen hebben in de financiering ervan en kunnen profiteren van de zo opgewekte duurzame energie. Curriculum vitae drs. Rob Wortelboer RA drs. Rob Wortelboer RA werkt ruim 10 jaar voor Ernst & Young, waarvan de laatste 8 acht jaar op het gebied van maatschappelijke verslaggeving. Hij is onder meer verantwoordelijk voor de controle van maatschappelijke verslagen van internationale en nationale cliënten, de advisering over de inhoud en kwaliteit van maatschappelijke verslagen en de onderliggende verslaggevingsprocessen. Ook geeft hij bij cliënten regelmatig workshops over de selectie van Key Performance Indicatoren. Gaat Nederland de Europese doelstellingen op het gebied van duurzaamheid halen? We zullen in elk geval nog een flinke investering moeten doen om de EU-Richtlijn voor Hernieuwbare Energie (14% in 2020) te halen. Dit betekent een flinke investering in (grootschalige) windmolenparken. Anno 2012 staan er ongeveer tweeduizend windturbines op land die samen met het vermogen op zee voorzien in een kleine 4% van de totale Nederlandse elektriciteitsbehoefte; dit is nog te weinig. Onzekerheden omtrent subsidies, knelpunten rondom ruimtelijke inpassing en drempels bij het verkrijgen van vergunningen zijn hier mede debet aan. Terwijl uit onderzoek blijkt dat vrijwel iedereen wel begrijpt dat we meer gebruik moeten gaan maken van energie uit wind en andere duurzame energiebronnen, is er bij betrokkenen behoefte aan meer transparantie over de (financiële) voordelen. Draagvlak Draagvlak moet zorgen voor minder tegenwerking en meer initiatieven. AgentschapNL probeert in vanuit een makelende en schakelende rol partijen bij elkaar te brengen. Er blijkt onder meer onduidelijkheid omtrent de financiële aspecten van de windmolens. Wat levert het nou echt op? en Wat levert het op in het slechtste geval? Een analyse van een vijftal parken heeft bijgedragen aan het begrijpen van de businesscase. Docenten en studenten hebben op basis van dit inzicht een rekenmodel opgesteld waarmee de financiële prestaties inzichtelijk kunnen worden gemaakt bij diverse inschattingen. In deze workshop wordt het model gepresenteerd. Wat zijn de uitkomsten? Wat leren we hiervan? Is het model toepasbaar voor andere duurzame energiebronnen? 34 35

20 Curriculum vitae Arjan Verheul Arjan Verheul is adviseur Windenergie en Duurzame Gebiedsontwikkeling bij Agentschap NL. Agentschap NL zorgt ervoor dat overheidsbeleid voor duurzaamheid en innovatie snel, goed en effectief wordt gerealiseerd. In opdracht van de ministeries Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en Infrastructuur en Milieu ondersteunt het Agentschap initiatiefnemers van grootschalige windenergieprojecten. Nadruk ligt daarbij op kennisontwikkeling en verspreiding en procesadvisering met een accent op draagvlakontwikkeling voor de inpassing van windenergie. Na zijn studie Sociale Geografie was Arjan in diverse functies actief in het bedrijfsleven. Voor Koninklijke Nederlandse Jaarbeurs was hij als Projectmanager verantwoordelijk voor de European Market for Infrastructural Projects (EMIP), gericht op matchmaking tussen Nederlands bedrijfsleven en opkomende economieën in Oost-Europa. In 1999 stapte hij over naar de publieke sector. Bij het Nationaal Centrum voor Duurzaam Bouwen (NDC) was Arjan nauw betrokken bij een breed palet van activiteiten en projecten gericht op verduurzaming van de gebouwde omgeving. In 2005 is het NDC overgegaan in SenterNovem, het latere Agentschap NL. Integriteit en financiële transacties Theo Quaijtaal (directeur van HighQ financieel interim bv) Financials worden regelmatig geconfronteerd met ethische dilemma s. De materie is nooit zwart of wit, goed of slecht en dat is soms best lastig. Morele moed en karaktervorming met betrekking tot deze thematiek zijn daarom interessante items. Het is belangrijk dat er een cultuur heerst, waarin professionals staan voor hun eigen verantwoordelijkheid. In een cultuur van verantwoordelijkheid spreken collega s elkaar aan op professionaliteit en ondersteunen elkaar bij het aanpakken van lastige vraagstukken. Op die manier krijgen financials praktische handvatten voor het omgaan met ethische dilemma s. De oplossing ligt niet in het toevoegen en handhaven van nog meer regels (compliance). Relatie van ethiek - integriteit met duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen Ethiek is één van de negen kernonderwerpen van de internationale richtlijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van organisaties (ISO 26000). De MVO-Wijzer en de MVO-prestatieladder zijn nu algemeen geaccepteerde meetinstrumenten die deze ethiek voor een organisatie in kaart brengen. MVO Kernonderwerpen NEN ISO Arjan Verheul (1963) is getrouwd en heeft twee dochters. Mensenrechten Curriculum vitae René-Pascal van den Boom Goed bestuur Mensenrechten Omgang met personeel René-Pascal van den Boom is sinds 1998 als hogeschooldocent financiering actief bij de opleiding bedrijfseconomie van Avans hogeschool te Breda. Een vakgebied waar de gevolgde studies, wiskunde en bedrijfseconomie, samenkomen. Als deeltaak heeft René-Pascal een aantal jaren geparticipeerd in het landelijk overleg orgaan van bedrijfseconomie opleidingen op HBO niveau, met een belangrijke bijdrage in de positionering van de opleidingen sinds Sinds de start van het lectoraat Finance & Sustainability in 2010 is hij tevens actief als onderzoeker op het gebied van duurzaamheidsvraagstukken vanuit een financiële bril. In de periode heeft dit, mede door de inzet van studenten in de rol als projectgroeplid, geleid tot een mvo-scan van de Avans organisatie. Een vervolgtraject in de vorm van een stakeholdersanalyse is thans gestart. Soc.omgeving Consument Ethiek Personeel Milieu Milieu Ethiek in de keten Consumenteninspraak Ontwikkeling sociale omgeving Goed bestuur / governance Vanaf januari 2011 heeft René-Pascal onderzoek gedaan naar de financiële resultaten van windmolenexploitaties. Een eerste onderzoek, voor de Gemeente Breda, heeft inzicht gegeven in de rendementen en risico s voor de gemeente bij verschillende participatievormen en organisatiestructuren. Zeer recent heeft een onderzoek naar verschillende participatiemodellen voor omwonenden, geleid tot een algeheel financieel rekenmodel toepasbaar bij discussies voor het creëren van draagvlak bij (nieuwe) windmolenprojecten. Dit onderzoek is uitgevoerd voor en in samenwerking met AgentschapNL. Het doen van onderzoek heeft ertoe geleid dat hij recent is gestart met een promotieonderzoek naar (de mate van) risicobeheersing bij het middenbedrijf in Nederland

Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen

Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen Theo Quaijtaal (HighQ) 18-04-2013 1 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Pleonasme) De maatschappelijke en daarmee ethische

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE

BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE BOOST YOUR CAREER, COMPANY AND KNOWLEDGE 1 Boeiend en verrijkend. Ook verschillend van invalshoeken en belangen Het was mijn doel om van de ervaringen van anderen te leren en dat is geslaagd De rondetafelsessies

Nadere informatie

Masterclass IT Savvy. Impact van trends

Masterclass IT Savvy. Impact van trends Masterclass IT Savvy Impact van trends Regelmatig komen onderzoeksbureaus zoals Gartner en McKinsey met rapporten waarin nieuwe trends worden aangekondigd. Belangrijke vraag, en niet eenvoudig te beantwoorden,

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden.

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden. MVO meetbaar gemaakt Themabijeenkomst VNO NCW 22 november 2010 MVO-Prestatieladder MVO Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s People Planet Profit MVO kan bijdragen om deze balans te vinden Wat valt

Nadere informatie

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Mission: Creating Responsible Business in society Vision: Sustainability Coach Values: Responsibility & Respect Ons Engagement geïntegreerd

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

Speech Bert Boertje,

Speech Bert Boertje, Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij De Nederlandsche Bank tijdens het congres van het Instituut voor Pensioeneducatie. De Doelen, Rotterdam, 10 december 2015 Dames en Heren,

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

De benchmark geanalyseerd

De benchmark geanalyseerd Datum 21-05-2015 1 De benchmark geanalyseerd Master studies naar de uitkomsten van de Transparantie Benchmark Allard Hibma MSc Prof. dr. Dick de Waard Datum 21-05-2015 2 Agenda Introductie Toelichting

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER FUNCTIEPROFIEL FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER Versie d.d. 21 juli 2014 Organisatie ROC Leiden verzorgt middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en volwassenenonderwijs (educatie) voor meer dan 9000 studenten

Nadere informatie

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers'

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' 22 januari 2011 zaterdag Arjan de Draaijer en Marleen Janssen Groesbeek Afgelopen week is voor het eerst de

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit Duurzame Dialogen over people, planet, profit Sinds 2013 organiseert Delta Lloyd een serie dialogen over duurzaamheid. We willen daarmee inzicht krijgen in actuele ontwikkelingen en trends en tegelijkertijd

Nadere informatie

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders Amsterdam, 18 september 2014 Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders 1 Dhr. Scholtes Opening BAVA 2 Agenda 1 Opening BAVA door de heer Scholtes 2 Behandeling agendapunten door de heer Scholtes 3 Dhr.

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Naast mijn werkzaamheden bij het Noorderpoort ben ik actief in diverse besturen en toezichthoudende organen.

Naast mijn werkzaamheden bij het Noorderpoort ben ik actief in diverse besturen en toezichthoudende organen. Mohn Baldew Korreweg 213-52 9714 AL Groningen Telefoon 06 523 5555 4 Groningen, 12 maart 2016 Aan het bestuur van de PvdA Groningen, Geacht bestuur, Naar aanleiding van ons gesprek in februari dit jaar

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V.

drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. - Deltacommissaris - Voorzitter raad van toezicht Stichting VU-VUmc - Lid raad van commissarissen Woningbouwcorporatie

Nadere informatie

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN Lectoraat Sustainable Finance and Accounting (SFA), presentative Kick-off ESB 30 September 2015 SFA DEFINITIE VAN DUURZAAMHEID Duurzaamheid is het vergroten van de weerbaarheid

Nadere informatie

kengetallen accountancy

kengetallen accountancy kengetallen accountancy Kleine en middelgrote kantoren editie 2012 3 Voorwoord Voor u ligt de 2012-editie Kengetallen Accountancy, een handreiking voor eigenaren en managers van accountants-, belastingadvies-

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

PERSOONLIJKE GEGEVENS

PERSOONLIJKE GEGEVENS PERSOONLIJKE GEGEVENS Volledige naam: Burgerlijke staat: Dirk Adrianus (Dick) de Waard gehuwd, 2 kinderen Geboortedatum: 31 augustus 1956 Geboorteplaats: Rotterdam Adres: Vreebergen 46 Woonplaats: 9403

Nadere informatie

Nudge Finance Leadership Challenge

Nudge Finance Leadership Challenge Nudge Finance Leadership Challenge Extra informatie Wat is de Nudge Finance Leadership Challenge? De Nudge Finance Leadership Challenge is een ontwikkeltraject met een competitie voor de jonge leiders

Nadere informatie

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie 27 november 2008 Martine Willems Programma Ontwikkelingen in MVO De Duurzaamheid Strategie Scan (DSS) vernieuwd Een tweede maal de DSS

Nadere informatie

17-12-2013. Ledengroep accountants in business. De ledengroep AIB in het kort

17-12-2013. Ledengroep accountants in business. De ledengroep AIB in het kort Ledengroep accountants in business De ledengroep AIB in het kort 1 Ethiek en gedrag Een accountantsopleiding die ook een grondslag biedt voor een stevige financieel professional 2 Visie over de financieel

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg En op welke wijze wij onze klanten verder willen brengen. Inhoud Onze Visie 4 Onze Missie 6 Onze kernwaarden 8 Onze gedragscode 10 Algemeen 11 Naleving van de wet 11 Medewerkers

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011 Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder 14 december 2011 Overzicht presentatie Intro VGG Communicatie en organisatie GRI en Jaarbeeld CO2 en Prestatieladder Transparantiebenchmark Aanbestedingen Slide

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Policy brief: MVO en transparantie in de Financiële Sector

Policy brief: MVO en transparantie in de Financiële Sector Policy brief: MVO en transparantie in de Financiële Sector Bestemd voor: Leden Algemene Kamercommissie Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BuHaOs) Van: Eerlijke Bankwijzer Aanleiding: AO,

Nadere informatie

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4.1 Inleiding Waar staat het bedrijfsleven momenteel als het gaat om rapportage over internationaal mvo en ketenbeheer in het bijzonder? Dit

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

De Nederlandsche Bank. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V.

De Nederlandsche Bank. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. - Deltacommissaris - Voorzitter raad van toezicht Stichting VU - Lid raad van commissarissen Woningbouwcorporatie Stadgenoot

Nadere informatie

Center for Organisation Development in Hospitals

Center for Organisation Development in Hospitals instituut Beleid & Management Gezondheidszorg Center for Organisation Development in Hospitals Het Center for Organisation Development in Hospitals is een samenwerkingsverband van het instituut Beleid

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Controlling & Accounting De cursus Controlling & Accounting duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Workshop ICT Innovatie Platform Duurzame ICT. 18 januari 2008. Grand Hotel Karel V. Utrecht. 18 januari 2008 2008 Stichting GreenICT 1

Workshop ICT Innovatie Platform Duurzame ICT. 18 januari 2008. Grand Hotel Karel V. Utrecht. 18 januari 2008 2008 Stichting GreenICT 1 Workshop ICT Innovatie Platform Duurzame ICT 18 januari 2008 Grand Hotel Karel V Utrecht 18 januari 2008 2008 Stichting GreenICT 1 introductie Mr. Roel L. Croes Mede-oprichter / bestuurslid Stichting GreenICT

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor onderzoeksopdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004

TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004 TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004 TOELICHTING OP AGENDAPUNT 2 De Raad van Bestuur zal een toelichting geven op het jaarverslag van de

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller. business in control

Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller. business in control Alleen de top biedt het perspectief Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller business in control De registercontroller als business partner voor het management De functie van controller

Nadere informatie

Jong Talent Programma s

Jong Talent Programma s Kennis van de Overheid Jong Talent Programma s Investeer in de toekomst van uw organisatie Jong talent heeft de toekomst Ze zijn er gelukkig volop: jonge mensen die kiezen voor een carrière bij de overheid.

Nadere informatie

Welkom bij Aeternus. De vooruitkijkspiegel

Welkom bij Aeternus. De vooruitkijkspiegel Welkom bij Aeternus De vooruitkijkspiegel Wat doen we? Werkgebieden en internationale netwerken Aeternus heeft lokale kennis en is een relevante partij in haar netwerken en bezit een kwalitatief internationaal

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

Integriteitscode Stenden

Integriteitscode Stenden Integriteitscode Stenden Inleiding Stenden Hogeschool is een innoverende, nationaal en internationaal ondernemende organisatie voor hoger beroepsonderwijs. Met hoogwaardige, eigentijdse kennis, wil Stenden

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

ISO 26000 Jaarcongres 2013

ISO 26000 Jaarcongres 2013 ISO 26000 Jaarcongres 2013 Workshop: Zelfverklaring en GRI als communicatiemiddel bij stakeholderdialoog Dick Hortensius NEN, Senior Consultant managementsystemen Hans Kröder Internationaal Expert ISO

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN Reglement Raad van Toezicht Stichting Hogeschool Leiden ALGEMEEN Artikel 1. Algemene bepalingen 1. Dit reglement is het Huishoudelijk Reglement van de Raad van Toezicht, bedoeld in artikel 15 van de Statuten

Nadere informatie

Hoe maak je waarde met MVO beleid? Pierre Hupperts - The Terrace Gerard Teuling - MVO Nederland Giel Krutzer Aarts Conserven

Hoe maak je waarde met MVO beleid? Pierre Hupperts - The Terrace Gerard Teuling - MVO Nederland Giel Krutzer Aarts Conserven Hoe maak je waarde met MVO beleid? Pierre Hupperts - The Terrace Gerard Teuling - MVO Nederland Giel Krutzer Aarts Conserven OPZET WORKSHOP Inleiding en inventarisatie vragen Ervaringen van Aarts Conserven

Nadere informatie

VRAGENLIJST. Als u op verder klikt verlaat u deze vragenlijst.

VRAGENLIJST. Als u op verder klikt verlaat u deze vragenlijst. VRAGENLIJST 1. Alvast hartelijk bedankt voor uw medewerking!! Allereerst een vraag om te bepalen of het onderzoek voor u relevant is. Welke van de onderstaande mogelijkheden is het meest op u van toepassing?

Nadere informatie

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7 Jaarverslag 2013 1 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Publiciteit en activiteiten 4 Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5 Kennisontwikkeling 6 Interne organisatie 7 Financiën 8 2 Voorwoord Samen

Nadere informatie

Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën.

Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën. Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën. Rabobank Staphorst-Rouveen op weg naar een nieuw bestuursmodel Vanaf medio april 2010 werkt

Nadere informatie

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties november 2012 2 A Samenvatting In deze ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties komen aan bod: A Samenvatting B Inleiding C Selectiecriteria

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

- CONTROLLERS CIRCLE 12 juni 2012-

- CONTROLLERS CIRCLE 12 juni 2012- - CONTROLLERS CIRCLE 12 juni 2012- Martin Jager Partner BDO Westfriesland - CONTROLLERS CIRCLE 12 juni 2012- De Controller van de 21 e Eeuw Dr. André de Waal MBA 12 juni 2012 Controllers Circle West-Friesland

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

DE MVO-NAVIGATOR. Stapsgewijs naar een verantwoorde bedrijfsvoering

DE MVO-NAVIGATOR. Stapsgewijs naar een verantwoorde bedrijfsvoering DE MVO-NAVIGATOR Stapsgewijs naar een verantwoorde bedrijfsvoering De paden op de maatschappij in... De activiteiten van elk bedrijf, maatschappelijke organisatie, (semi-)overheidsorgaan of publieke dienst

Nadere informatie

Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes

Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes masterclass contextueel leiderschap Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes Masterclass Contextueel leiderschap Veel leidinggevenden

Nadere informatie

Helderheid over duurzaamheid

Helderheid over duurzaamheid Helderheid over duurzaamheid Nieuwe initiatieven van de bankensector ter vergroting van transparantie 29 september 2015 Helderheid over duurzaamheid 2 Inhoud 1 Inleiding 4 2 Initiatieven per thema 6 2.1

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten FiT Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten Vergroot je circle of influence Niemand kan de financiële gevolgen van strategische beslissingen beter inzichtelijk maken

Nadere informatie