wisselwerking ioniserende straling met materie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "wisselwerking ioniserende straling met materie"

Transcriptie

1 wisselwerking ioniserende straling met materie Sytze Brandenburg sb/radsaf4_mz2006/1 wat is ioniserende straling wat zijn de bronnen van ioniserende straling hoe verloopt de wisselwerking tussen ioniserende straling en materie hoe kan ioniserende straling afgeschermd worden sb/radsaf4_mz2006/2

2 wat is ioniserende straling energieoverdracht > ionisatie-energie (~10 ev) ioniserende straling typische energie 1 kev - 10 MeV geladen deeltjes electronen, positronen α-deeltjes (kern van 4 He-atoom) atoomkernen/ionen van alle elementen electro-magnetische straling Röntgen-straling (uit een atoom) γ-straling (uit een atoomkern) neutronen indirect ioniserend via botsingen met atoomkernen sb/radsaf4_mz2006/3 bronnen van ioniserende straling processen in atoomkernen β + -verval: positronen, annihilatie-straling (E γ = 511 kev) electronvangst: Röntgen-straling, Auger-electronen β - -verval: electronen α-verval γ-straling conversie-electronen Röntgen-straling, Auger-electronen neutronen sb/radsaf4_mz2006/4

3 bronnen van ioniserende straling atomaire processen ionisatie van atomen electronen verval van geëxciteerde en geïoniseerde atomen electro-magnetische straling: Röntgen-straling Auger-electronen sb/radsaf4_mz2006/5 bronnen van ioniserende straling wisselwerking ioniserende straling - materie ioniserende straling met lagere energie toestellen (Röntgen-apparatuur, versnellers) electro-magnetische straling: Röntgen-straling, remstraling electronen neutronen & atoomkernen sb/radsaf4_mz2006/6

4 wisselwerking ioniserende straling materie energieoverdracht aan geladen deeltjes in materie geladen deeltjes en fotonen electronen atoomkernen neutronen atoomkernen ionisatie en excitatie van atomen secundaire straling: electronen & fotonen sb/radsaf4_mz2006/8 eenheden massa, dikte dichtheid materiaal ρ [g/cm 3 ] dichtheid atomen n a =ρn A /A [1/cm 3 ] dichtheid electronen n e =Zn a = ρn A Z/A [1/cm 3 ] ~0.4 (zware elementen) < Z/A 0.5 (lichte elementen) n e min of meer onafhankelijk van materiaal materiaaldikte d [cm] gereduceerde dikte dρ [g/cm 2 ] aantal electronen evenredig met gereduceerde dikte sb/radsaf4_mz2006/9

5 eenheden massa, dikte aantal electronen ~evenredig gereduceerde dikte geladen deeltjes, fotonen: sterkte wisselwerking ~evenredig aantal electronen sterkte wisselwerking ~evenredig gereduceerde dikte sb/radsaf4_mz2006/10 eenheden energieverlies lineïek energieverlies linear energy transfer (LET) stopping power de S = dx [ MeV/mm] energieverlies door wisselwerking met electronen bij gebruik gereduceerde dikte ~ onafhankelijk materiaal S de 1dE MeV / (g / cm 2 ) ρ = dρx = ρ dx sb/radsaf4_mz2006/11

6 electronen energieverlies door botsingen met electronen remstraling (Bremsstrahlung): fotonen transmissie dracht sb/radsaf4_mz2006/12 electronen: botsingen met electronen biljartballen botsing e - e - e - sb/radsaf4_mz2006/13

7 electronen: botsingen met electronen maximale energieoverdracht per botsing E max = 1/2 E veel secundaire ioniserende straling grote verandering in richting (bij E max 45 per botsing) grote kans op terugverstrooiing na een paar botsingen problemen bij metingen met β-bronnen de ρ Z, dus min of meer onafhankelijk van element dx A sb/radsaf4_mz2006/14 electronen: terugverstrooiing uit: W.R. Leo techniques for nuclear and particle physics experiments sb/radsaf4_mz2006/15

8 electronen: terugverstrooiing uit: W.R. Leo techniques for nuclear and particle physics experiments sb/radsaf4_mz2006/16 electronen: remstraling afbuiging in electrisch veld atoomkern en electron kracht op electron emissie van fotonen vgl. synchrotronstraling electron afgebogen in magneetveld versneller e - e - foton E f sb/radsaf4_mz2006/17

9 electronen: remstraling foton energie 0 < E f < E e per interactie kans P(E f ) 1/E f 2 Z Srem ρ A EZ e Srem Sbots 800 fractie energie in fotonen f = 6 x10-4 Z E e integreren over afremproces remstraling domineert energieverlies (> 50 %) bij zware elementen en hoge energie lood E e > 10 MeV ijzer E e > 32 MeV lucht E e > 107 MeV sb/radsaf4_mz2006/18 electronen: botsingen vs. remstraling uit: W.R. Leo techniques for nuclear and particle physics experiments sb/radsaf4_mz2006/19

10 electronen: transmissie grillige baan doordringdiepte in materiaal slecht gedefinieerd β-deeltjes uit radioactief verval exponentiële afname bepaald door energieverdeling sb/radsaf4_mz2006/20 electronen: dracht dracht R: diepte in materiaal waar alle deeltjes gestopt zijn 2 ( ) lage energie ρ R = E 1 (Flammersfeld) S 2 hoge energie = 2 MeVcm g ρ R = 0.5E ρ β-deeltjes uit radioactief verval: bepaald door E max 10 1 ρr = 0.5E ρr [g/cm 2 ] Flammersfeld formula meting aluminium sb/radsaf4_mz2006/ E e [MeV]

11 dracht electronen: voorbeelden 1 MeV in lucht R = 3 m ρr = 0.4 g/cm 2 1 MeV in water R = 4 mm ρr = 0.4 g/cm 2 1 MeV in lood R = 0.3 mm ρr = 0.38 g/cm 2 10 MeV in lucht R = 40 m ρr = 5.0 g/cm 2 10 MeV in water R = 48 mm ρr = 4.8 g/cm 2 10 MeV in lood R = 4.4 mm ρr = 5.0 g/cm 2 effect van remstraling verwaarloosd, wordt belangrijk bij hoge energie in zware elementen leidt tot geringere dracht electronen, maar... fotonen sb/radsaf4_mz2006/22 α-deeltjes energieverlies botsingen met electronen botsingen met atoomkernen transmissie en dracht remstraling bij zware deeltjes verwaarloosbaar evenredig met 1/m 2 m α = 7350 m e factor 1.9 x 10-8 t.o.v. electronen sb/radsaf4_mz2006/23

12 α-deeltjes: botsingen met electronen α-deeltje veel zwaarder dan electron geringe energie overdracht per botsing E max = 4 m e /m α E α = 5.5 x 10-4 E α: 3.3 kev voor 6 MeV α-deeltje richting α-deeltje verandert nauwelijks alle α-deeltjes stoppen op vrijwel dezelfde diepte α sb/radsaf4_mz2006/24 α-deeltjes: botsingen met electronen gemiddelde energieoverdracht ~34 ev per botsing nauwelijks secundaire ioniserende straling 6 MeV α-deeltje: 2 x10 5 botsingen zwaardere elementen binnenschil electronen doen niet mee (te sterk gebonden) effectieve electronendichtheid n e < ρ Z/A N A grotere gereduceerde dracht ρr dan lichte elementen sb/radsaf4_mz2006/25

13 α-deeltjes: Bragg-piek aan einde baan is effectieve lading kleiner dan Z ion heeft een deel van de tijd electronen bij zich S/ρ 1 MeV electronen 2 MeV cm 2 /g S/ρ [MeV cm 2 /g] koolstof lood sb/radsaf4_mz2006/ α-energy MeV] α-deeltjes: botsingen met atoomkernen bij lage energie bijdrage ~ 5 % in lage-z materialen evenredig met 1/A S/ρ [MeV cm 2 /g] α in koolstof α-energy MeV] electronen atoomkernen sb/radsaf4_mz2006/27

14 α-deeltjes: transmissie en dracht rechtlijnige baan weinig variatie in doordringdiepte simulatie 5 MeV α in lucht sb/radsaf4_mz2006/28 dracht α-deeltjes Bragg-Kleemann benadering A1 ρ 1R1 =ρ2r2 A 2 als materiaal 2 lucht (STP) ρ R = A R lucht Rincm ρ in g/ cm 3 ρr [mg/cm 2 ] dracht 5 MeV α-deeltje A data Bragg-Kleemann sb/radsaf4_mz2006/29

15 dracht α-deeltjes : getallen 5 MeV α-deeltje in lucht R = 35 mm ionisatiedichtheid 4200 mm -1 5 MeV α-deeltje in water R = 35 µm ionisatiedichtheid 4.2 x 10 6 mm -1 α-deeltje in lucht benadering R = 0.3 E 1.5 (R in cm; E in MeV) sb/radsaf4_mz2006/30 electro-magnetische straling drie mogelijke processen foto-electrisch effect Compton-verstrooiing paarvorming kans op overleven > 0 oorspronkelijke foton verlaat materiaal specifiek voor fotonen en neutronen afhankelijk van dikte materiaal sb/radsaf4_mz2006/31

16 foto-electrisch effect foton staat volledige energie af aan electron hoofdzakelijk K-schil electronen E f > E b,electron E e = E f -E b,electron foton E f e - sb/radsaf4_mz2006/32 foto-electrisch effect afremming vrijgemaakt electron: ionisatie en excitatie opvullen gat K-schil: secundaire ioniserende straling Röntgen-straling Auger-electronen kans per atoom evenredig met Z 5 E f -3.5 vooral zware elementen en lage foton-energie sb/radsaf4_mz2006/33

17 Compton verstrooiing botsing foton met electron fotonenergie verdeeld tussen electron en verstrooid foton foton E f ' θ foton E f e - sb/radsaf4_mz2006/34 Compton verstrooiing als E f >> E b,electron : lijkt op biljartballen botsing kans per atoom evenredig met Z (aantal electronen) kans per laagdikte [g/cm 2 ] ~ onafhankelijk element cf. wisselwerking electronen en α-deeltjes afremming vrijgemaakt electron: ionisatie en excitatie hoofdzakelijk buitenschil-electronen grootste aantal (n K = 2; n L = 8; n M = 18, etc.) laagste bindingsenergie sb/radsaf4_mz2006/35

18 Compton verstrooing hoekverdeling Compton-verstrooide fotonen als functie primaire foton-energie sterk voorwaarts gepiekt bij hoge energie fotonen fotonenergie hoogst in voorwaartse richting E5 γ ' [MeV ] sb/radsaf4_mz2006/37 E γ = 0.5 MeV E γ = 1 MeV E γ = 2 MeV E γ = 5 MeV paarvorming botsing foton met atoomkern E f > 2 m e c 2 = 1022 kev vorming van electron (e - ) en positron (e + ) energie electron en positron niet gelijk 20 % - 80 % 80 % - 20 % kern neemt ook wat energie op e + foton E f e - sb/radsaf4_mz2006/38

19 paarvorming kans per atoom evenredig met Z 2 ln(e f kev) vooral bij zware elementen en hoge fotonenergie annihilatie positron met een electron na afremmen twee fotonen met E f = 511 kev hoek tussen fotonen 180 basis voor PET (PositronEmissieTomographie) sb/radsaf4_mz2006/39 eenheden lineïeke kans op wisselwerking massieke kans op wisselwerking als Compton effect domineert: electronen bepalende factor voor µ n electron = Z n atoom ; n atoom = ρn A /A n electron = ρn A Z/A; Z/A ~ µ/ρ ~ materiaalonafhankelijk gassen: dichtheidsonafhankelijk µ [1/cm] µ/ρ [cm 2 /g] numeriek voorbeeld: E γ 1MeV bij Pb: µ/ρ = 0.1 cm 2 /g laag met 10 g/cm 2 (~ 9 mm) : 63 % fotonen interactie sb/radsaf4_mz2006/40

20 wisselwerking fotonen 10 log(µ/ρ) [cm 2 2 /g] M-kant K-kant foto-electrisch effect L-kant K-kant Compton effect stikstof stikstof Z = 7 ijzer ijzer Z = 26 lood Z = 82 paarvorming E f [MeV] sb/radsaf4_mz2006/41 wisselwerking fotonen 100 Z foto-electrisch effect Compton verstrooiing paarvorming E f [MeV] curves geven relatie tussen Z en E f waarbij processen even waarschijnlijk zijn sb/radsaf4_mz2006/42

21 transmissie fotonen lineïeke kans op wisselwerking µ [cm -1 ] afhankelijk van E γ en materiaal aantal door dikte d doorgelaten fotonen N t (d) analoog aan radioactief verval tijd t materiaaldikte d vervalkans λ lineïeke kans op wisselwerking µ sb/radsaf4_mz2006/43 transmissie fotonen d ( d) ( ) t ( x) ( x) d 0 t 0 ( ) ( ) t t ( x) ( x) dn dnt ( x) = µ Nt ( x) dx = µ dx N dn ( d) ( ) t ln Nt d ln Nt 0 = ln = µ d Nt 0 N t t N N 0 = µ dx t N ( ) ( ) = exp( µ d) N d = N 0 exp( µ d) t smalle bundelgeometrie detector ziet alleen fotonen die geen interactie hebben ondergaan sb/radsaf4_mz2006/44

22 smalle bundel geometrie detector gecollimeerde bron Compton annihilatie afscherming sb/radsaf4_mz2006/45 neutronen: bronnen bronnen van neutronen kernreactoren bronnen spontane splijting van bijv. 252 Cf α-emitter + 9 Be versnellers (d,t)-generator neutronen ongeladen geen wisselwerking met electronen wisselwerking met atoomkernen via sterke kernkracht neutron niet stabiel halfwaarde tijd ~ 15 min E n < 5 MeV E n < 5 MeV E n < 10 MeV E n = 14 MeV sb/radsaf4_mz2006/46

23 neutronen: eigenschappen neutronen ongeladen geen wisselwerking met electronen wisselwerking met atoomkernen via sterke kernkracht neutron niet stabiel halfwaarde tijd ~ 15 min sb/radsaf4_mz2006/47 neutronen: afremming biljartbal botsingen met atoomkernen neutron draagt deel energie over aan atoomkern effectiefst met waterstof: proton vrijwel even zwaar als neutron stopt als neutron thermisch is energie = energie atomen in medium kamertemperatuur E 3/2 kt = 40 mev snelheid ~ 2700 m/s thermische neutronen gedragen zich als gas sb/radsaf4_mz2006/48

24 neutronen: transmissie gedrag vergelijkbaar fotonen: exponentiële afname sb/radsaf4_mz2006/49 neutronen: absorptie door kernreacties sterke kern-kracht aantrekkend neutron dringt gemakkelijk in atoomkern door neutron-geïnduceerde kernreacties geladen deeltjes protonen, α-deeltjes fotonen splijtingsfragmenten (in actiniden zoals Th en U) sb/radsaf4_mz2006/50

25 afscherming ioniserende straling sb/radsaf2006/51 ioniserende straling α-deeltjes electronen en positronen electromagnetische straling Röntgen-straling (atomair proces) remstraling (afremmen van electronen in materiaal) γ-straling (nucleair proces) neutronen sb/radsaf2005/52

26 afstand tot de bron N deeltjes/s uit puntbron bol op afstand R van puntbron flux Φ door boloppervlak N/4πR 2 deeltjes/(m 2 s) flux/dosis neemt af met 1/afstand 2 Φ R = 2 R Φ2 R1 R 1 sb/radsaf2005/53 α-deeltjes dracht [mm] lucht perspex E α [MeV] in lucht bij benadering R = 0.3 E 1.5 (R in cm; E in MeV) afscherming geen enkel probleem: < 1mm perspex etc. ruimschoots voldoende ρ perspex 1000 ρ lucht sb/radsaf2005/54

27 electronen en β-deeltjes dracht bepaald door E max β-deeltjes 2 ( ) max lage energie ρ R = E 1 (Flammersfeld) hoge energie ρ R = 0.5E max 10 1 ρr = 1/2E ρr [g/cm 2 ] Flammersfeld formula meting aluminium sb/radsaf2005/ E e [MeV] electronen terugverstrooiing: gebruik materiaal met lage Z pure β - -bron remstraling: materiaal met lage Z (bijv. perspex) dikte ~ 5 E max [mm]; E max in MeV (ρ perspex ~ 1 g/cm 2 ) (β - + γ)- en β + -bron eerst materiaal met lage Z voor electronen/positronen daarna afscherming voor γ-straling sb/radsaf2005/56

28 electro-magnetische straling interactie drie processen foto-electrisch effect Compton-verstrooiing paarvorming kans op overleven > 0 oorspronkelijke foton verlaat materiaal afhankelijk van dikte materiaal sb/radsaf2005/57 smalle bundel geometrie lineïeke kans op wisselwerking µ [1/cm] massieke kans op wisselwerking µ/ρ [cm 2 /g] aantal ongeschonden doorgelaten fotonen N t (d) N d = N 0 exp( µ d) t ( ) ( ) t detector gecollimeerde bron Compton annihilatie afscherming detector ziet fotonen die in afscherming ontstaan niet sb/radsaf2005/58

29 brede bundel geometrie Compton annihilatie detector niet-gecollimeerde bron afscherming detector ziet ook fotonen die in afscherming gecreërd zijn (Röntgen-straling, annihilatie fotonen) van richting veranderd zijn (Compton verstrooiing) hogere intensiteit dan in smalle bundel geometrie: build-up sb/radsaf2005/59 modellering build-up dosis D: in materiaal geabsorbeerde energie fotonen evenredig met aantal door afscherming doorgelaten fotonen... ook beïnvloed door in afscherming verstrooide fotonen smalle bundel geometrie: geen verstrooide fotonen N d = N 0 exp( µ d) t t ( ) t( ) ( ) ( ) D d = D 0 exp( µ d) t sb/radsaf2005/60

30 modellering build-up dosis D: in materiaal geabsorbeerde energie van fotonen evenredig met aantal door afscherming doorgelaten fotonen... ook beïnvloed door in afscherming verstrooide fotonen brede bundel geometrie: ook verstrooide fotonen ( ) ( ) ( ) D d = B E,mat, µ d D 0 exp( µ d) t f t B(E f, mat, µd): build-up factor > 1 afhankelijk van materiaal en oorspronkelijke foton-energie extra dosis gevolg van Compton-fotonen en annihilatie-fotonen die geabsorbeerd worden in het materiaal achter de afscherming sb/radsaf2005/61 build-up: voorbeelden transmissie smalle bundel 0.5 MeV water 3 MeV water 0.5 MeV lood 3 MeV lood µd materiaal- en energieafhankelijkheid smalle bundel in µd B(E f, mat, µd): build-up factor > 1 afhankelijk van materiaal en oorspronkelijke foton energie door build-up effect meer afscherming nodig sb/radsaf2005/62

31 build-up: voorbeelden transmissie smalle bundel 0.5 MeV water 3 MeV water 0.5 MeV lood 3 MeV lood µd verstrooide straling domineert dosis bij dikke afscherming (grote waarde µd) materialen met lage Z sb/radsaf2005/63 wisselwerking fotonen 10 4 µ/ρ [cm 2 /g] water lood E f [MeV] beste afscherming door materiaal met hoge Z: lood sb/radsaf2005/64

32 neutronen botsing met waterstof: grootste energieoverdracht afschermen met waterstofhoudende materialen water paraffine beton (bevat veel water) kernreacties in afschermingsmateriaal γ-straling extra afscherming met Pb nodig sb/radsaf2005/65 neutronenbronnen: dikte afscherming transmissie T(d) = exp(-µd) paraffine: µ cm paraffine factor 10 sb/radsaf2005/66

33 versnellers: dikte neutron afscherming KVI cyclotron: neutronen tot ruim 100 MeV afscherming: 2.5 m beton m ijzer grafiek geeft dosis buiten afscherming afremming absorptie sb/radsaf2005/67

samenvatting interactie ioniserende straling materie

samenvatting interactie ioniserende straling materie samenvatting interactie ioniserende straling materie Sytze Brandenburg sb/radsaf2005/1 ioniserende straling geladen deeltjes α-deeltjes electronen en positronen electromagnetische straling Röntgenstaling

Nadere informatie

wisselwerking ioniserende straling met materie

wisselwerking ioniserende straling met materie ioniserende straling wisselwerking ioniserende straling met materie Sytze Brandenburg geladen deeltjes electronen, positronen... α-deeltjes (kern van 4 He-atoom) atoomkernen/ionen van alle elementen electro-magnetische

Nadere informatie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie Wisselwerking van ioniserende straling met materie Wisselwerkingsprocessen Energie afgifte en structuurverandering in ontvangende materie Aard van wisselwerking bepaalt het juiste afschermingsmateriaal

Nadere informatie

samenvatting interactie ioniserende straling materie ioniserende straling geladen deeltjes electromagnetische straling

samenvatting interactie ioniserende straling materie ioniserende straling geladen deeltjes electromagnetische straling ioniserende sraling samenvaing ineracie ioniserende sraling maerie geladen deeljes α-deeljes elecronen en posironen elecromagneische sraling Röngensaling (afkomsig ui aoom; E < 100 kev) γ-sraling (afkomsig

Nadere informatie

Opleiding Stralingsdeskundigheid niveau 3 / 4B. Dosimetrie, deel 1. introductie dosisbegrip. W.P. Moerman

Opleiding Stralingsdeskundigheid niveau 3 / 4B. Dosimetrie, deel 1. introductie dosisbegrip. W.P. Moerman Opleiding Stralingsdeskundigheid niveau 3 / 4B Dosimetrie, deel 1 introductie dosisbegrip W.P. Moerman Dosis Meestal: hoeveelheid werkzame stof Inhoud dag 1 dosis kerma exposie dag 2 equivalente dosis

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Straling. Onderdeel van het college Kernenergie

Straling. Onderdeel van het college Kernenergie Straling Onderdeel van het college Kernenergie Tjeerd Ketel, 4 mei 2010 In 1946 ontworpen door Cyrill Orly van Berkeley (Radiation Lab) Nevelkamer met radioactiviteit, in dit geval geladen deeltjes vanuit

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

Neutronenstraling. Hans Beijers KVI-CART. Januari 19, KVI-CART, Universiteit van Groningen

Neutronenstraling. Hans Beijers KVI-CART. Januari 19, KVI-CART, Universiteit van Groningen Neutronenstraling Hans Beijers (beijers@kvi.nl), KVI-CART KVI-CART, Universiteit van Groningen Januari 19, 2016 Inhoud Neutronen Productie Wisselwerking Dosimetrie Afscherming Detectie H. Beijers, Nivo

Nadere informatie

introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1

introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1 introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1 ioniserende straling wat is het atoomfysica elementaire deeltjes fysica waar komt het vandaan atoomfysica kernfysica

Nadere informatie

Hoofdstuk 5 Straling. Gemaakt als toevoeging op methode Natuurkunde Overal

Hoofdstuk 5 Straling. Gemaakt als toevoeging op methode Natuurkunde Overal Hoofdstuk 5 Straling Gemaakt als toevoeging op methode Natuurkunde Overal 5.1 Straling en bronnen Eigenschappen van straling RA α γ β 1) Beweegt langs rechte lijnen vanuit een bron. 2) Zwakker als ze verder

Nadere informatie

Fysische grondslagen radioprotectie deel 2. dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum

Fysische grondslagen radioprotectie deel 2. dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum Fysische grondslagen radioprotectie deel 2 dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum rik.leyssen@jessazh.be Fysische grondslagen radioprotectie H1: INLEIDING H2: STRALING - RADIOACTIVITEIT

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 27 november 2003 van 09:00 12:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 27 november 2003 van 09:00 12:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D1) d.d. 7 november 3 van 9: 1: uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook

Nadere informatie

- U zou geslaagd zijn als u voor het oefenexamen totaal 66 punten of meer behaalt (dus u moet minimaal 33 vragen juist beantwoorden).

- U zou geslaagd zijn als u voor het oefenexamen totaal 66 punten of meer behaalt (dus u moet minimaal 33 vragen juist beantwoorden). Technische Universiteit Delft Faculteit Technische Natuur Wetenschappen Reactor Instituut Delft Nationaal Centrum voor Stralingsveiligheid Afdeling Opleidingen Delft Oefenexamen 1, Stralingshygiëne deskundigheidsniveau

Nadere informatie

Vraagstuk 1: Lektest van een 106 Ru/ 106 Rhbron

Vraagstuk 1: Lektest van een 106 Ru/ 106 Rhbron Examen stralingsbescherming deskundigheidsniveau 4A/4B p. 1 Vraagstuk 1: Lektest van een 106 Ru/ 106 Rhbron De activiteit van een 106 Ru/ 106 Rh bron is opgedampt op een zeer dun folie. Bij de jaar lijkse

Nadere informatie

Fysische grondslagen radioprotectie deel 1. dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum

Fysische grondslagen radioprotectie deel 1. dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum Fysische grondslagen radioprotectie deel 1 dhr. Rik Leyssen Fysicus Radiotherapie Limburgs Oncologisch Centrum rik.leyssen@jessazh.be Fysische grondslagen radioprotectie H1: INLEIDING H2: STRALING - RADIOACTIVITEIT

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Uitwerkingen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met

Nadere informatie

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam Kosmische straling: airshowers J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam 1. Kosmische straling. Kosmische straling wordt veroorzaakt door zeer energetische deeltjes die vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringen

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.3 Airshowers In ons Melkwegstelsel is sprake van een voortdurende stroom van hoogenergetische

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Hoeveel straling krijg ik eigenlijk? Prof. dr. ir. Wim Deferme

Hoeveel straling krijg ik eigenlijk? Prof. dr. ir. Wim Deferme Hoeveel straling krijg ik eigenlijk? Prof. dr. ir. Wim Deferme 2 Geschiedenis -500 vcr.: ατοµοσ ( atomos ) bij de Grieken (Democritos) 1803: verhandeling van Dalton over atomen 1869: voorstelling van 92

Nadere informatie

Biologische effecten van ioniserende en niet-ioniserende straling

Biologische effecten van ioniserende en niet-ioniserende straling Inhoudsopgave 01 Ioniserende straling 1 011 Ioniserende elektromagnetische straling 2 012 Straling van radioactieve Deeltjes 3 013 Tijdsconstante en halveringstijd 7 02 Absorptie 9 021 De absorptiewet

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 9 januari 2008 van 9:00 12:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 9 januari 2008 van 9:00 12:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D d.d. 9 januari 8 van 9: : uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook is niet

Nadere informatie

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje Algemeen HiSPARC Cosmic air showers J.M.C. Montanus 1 Kosmische deeltjes De aarde wordt continu gebombardeerd door deeltjes vanuit de ruimte. Als zo n deeltje de dampkring binnendringt zal het op een gegeven

Nadere informatie

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries Bestaand (les)materiaal Loran de Vries Database www.adrive.com Email: ldevries@amsterdams.com ww: Natuurkunde4life NiNa lesmateriaal Leerlingenboekje in Word Docentenhandleiding Antwoorden op de opgaven

Nadere informatie

Stabiliteit van atoomkernen

Stabiliteit van atoomkernen Stabiliteit van atoomkernen Wanneer is een atoomkern stabiel? Wat is een radioactieve stof? Wat doet een radioactieve stof? 1 Soorten ioniserende straling Alfa-straling of α-straling Bèta-straling of β-straling

Nadere informatie

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door:

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: Sporen van deeltjes Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: E.J. Klesser, K. Akrikez, F. de Wit, F. Bergisch, J. v. Reisen Het onderzoek naar elementaire

Nadere informatie

Vraagstuk: Afscherming versnellerruimte

Vraagstuk: Afscherming versnellerruimte Vraagstuk: Afscherming versnellerruimte Een onderzoeksinstituut beschikt over een 6 MV versneller. Hiermee worden elektronen versneld die vervolgens op een trefplaat remstralingsfotonen produceren. Met

Nadere informatie

IONISERENDE STRALING. Deeltjes-straling

IONISERENDE STRALING. Deeltjes-straling /stralingsbeschermingsdienst SBD 9673 Dictaat 98-10-26, niv. 5 A/B IONISERENDE STRALING Met de verzamelnaam straling bedoelen we vele verschillende verschijningsvormen van energie, die kunnen worden uitgezonden

Nadere informatie

Gamma en neutron afscherming. Jan Leen Kloosterman Interfacultair Reactor Instituut Technische Universiteit Delft

Gamma en neutron afscherming. Jan Leen Kloosterman Interfacultair Reactor Instituut Technische Universiteit Delft Gamma en neutron afscherming Jan Leen Kloosterman Interfacultair Reactor Instituut Technische Universiteit Delft Verschillen gamma s-neutronen Gamma s hebben interactie met atoomschil Foto-elektrisch effect

Nadere informatie

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept - Kernfysica: van beschrijven naar begrijpen Rita Van Peteghem Coördinator Wetenschappen-Wisk. CNO (Centrum Nascholing Onderwijs) Universiteit

Nadere informatie

Detectie van kosmische straling

Detectie van kosmische straling Detectie van kosmische straling muonen? geproduceerd op 15 km hoogte reizen met een snelheid in de buurt van de lichtsnelheid levensduur = 2,2.10-6 s s = 2,2.10-6 s x 3.10 8 m/s = 660 m = 0,6 km Victor

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D d.d. 6 januari 6 van 4: 7: uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook is

Nadere informatie

1 Een lichtbron zendt licht uit met een golflengte van 589 nm in vacuüm.

1 Een lichtbron zendt licht uit met een golflengte van 589 nm in vacuüm. Domein F: Moderne fysica Subdomein: Atoomfysica 1 Een lichtbron zendt licht uit met een golflengte van 589 nm in vacuüm. Bereken de energie van het foton in ev. E = h c/λ (1) E = (6,63 10-34 3 10 8 )/(589

Nadere informatie

Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 5

Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 5 Uitwerkingen opgaven hodstuk 5 5.1 Kernreacties Opgave 1 a Zie BINAS tabel 40A. Krypton heeft symbool Kr en atoomnummer 36 krypton 81 = 81 36 Kr 81 0 81 De vergelijking voor de K-vangst is: 36Kr 1e 35X

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Rutherford verstrooiing

Rutherford verstrooiing Rutherford verstrooiing Hoofdstuk 1 van Das & Ferbel Lange afleiding van in 1.2 niet, maar 1.3 en 1.4 zijn belangrijk en 1.7 slaan we over Deeltjesfysica I Hoorcollege 2 1 3 typen straling Er werden drie

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Kernenergie. FEW cursus: Uitdagingen. Jo van den Brand 6 december 2010

Kernenergie. FEW cursus: Uitdagingen. Jo van den Brand 6 december 2010 Kernenergie FEW cursus: Uitdagingen Jo van den Brand 6 december 2010 Inhoud Jo van den Brand jo@nikhef.nl www.nikhef.nl/~jo Boek Giancoli Physics for Scientists and Engineers Week 1 Week 2 Werkcollege

Nadere informatie

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica Wat zie je? PositronEmissieTomografie (PET) Nucleaire geneeskunde: basisprincipe Toepassing van nucleaire geneeskunde Vakgebieden

Nadere informatie

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern.

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern. Uitwerkingen 1 protonen en neutronen Opgave negatief positief neutraal positief neutraal Een atoom bevat twee soorten geladen deeltjes namelijk protonen en elektronen. Elk elektron is evenveel negatief

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model Symmetie en Symmetrie in het Standaard Model Eric Laenen Utrecht Het Higgs deeltje Wat weet U wellicht al? - Higgs deeltje is klein (en duur) - media noemen het te vaak God-deeltje? - wordt gezocht onder

Nadere informatie

Aandachtspunten voor het eindexamen natuurkunde vwo

Aandachtspunten voor het eindexamen natuurkunde vwo Aandachtspunten voor het eindexamen natuurkunde vwo Algemeen Thuis: Oefen thuis met Binas. Geef belangrijke tabellen aan met (blanco) post-its. Neem thuis Binas nog eens door om te kijken waar wat staat.

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

Aansluiting van fotonen- en elektronenbundels in de radiotherapie

Aansluiting van fotonen- en elektronenbundels in de radiotherapie Aansluiting van fotonen- en elektronenbundels in de radiotherapie Jacqueline den Hartogh, 5743141 26 januari 2011 AMC, Radiotherapie, subgroep Klinische Fysica Beoordelaars: Niek van Wieringen, Karel van

Nadere informatie

Telescoop: optica die licht vergaart in een focus. Detector: registreert, meet de flux. Zeer verschillende technieken voor verschillende golflengtes

Telescoop: optica die licht vergaart in een focus. Detector: registreert, meet de flux. Zeer verschillende technieken voor verschillende golflengtes Telescopen en detectors Telescoop: optica die licht vergaart in een focus Hoe groter, hoe gevoeliger Detector: registreert, meet de flux Hoge efficientie, lage ruis belangrijk Zeer verschillende technieken

Nadere informatie

Uitwerkingen Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 13 december 2010

Uitwerkingen Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 13 december 2010 Embargo 3 december 00 Uitwerkingen Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 3 december 00 - - Embargo 3 december 00 Vraagstuk 37 Cs in wilde zwijnen Vraag 750 Bq na 5 dagen Volgens

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

a Schrijf de eerste vier stappen op. b Waarom kunnen de β s die 234 Pa uitstoot, beter door een laagje plastic dringen dan de β s van

a Schrijf de eerste vier stappen op. b Waarom kunnen de β s die 234 Pa uitstoot, beter door een laagje plastic dringen dan de β s van Toets v-08 Radioactiviteit 1 / 5 1 Protactinium 238 U vervalt in veel stappen tot 206 Pb. a Schrijf de eerste vier stappen op. b Waarom kunnen de β s die 234 Pa uitstoot, beter door een laagje plastic

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Werkbladen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0 TeV

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3

Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 Nuclear Research and Consultancy Group Technische Universiteit Delft Boerhaave/IRS-stralingsbeschermingscursussen Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

11 DECEMBER 2016 KOSMISCHE STRALING EN KOSMISCHE LAWINES CASPER LOMAN ZAANLANDS LYCEUM

11 DECEMBER 2016 KOSMISCHE STRALING EN KOSMISCHE LAWINES CASPER LOMAN ZAANLANDS LYCEUM 11 DECEMBER 2016 KOSMISCHE STRALING EN KOSMISCHE LAWINES CASPER LOMAN ZAANLANDS LYCEUM Inhoud Voorwoord... 2 Literair onderzoek... 3 Wat zijn kosmische lawines?... 3 Wat gebeurt er in kosmische lawines...

Nadere informatie

Kosmische muonen. Folkert Nobels, Bas Roelenga. 1. Theorie. Contents. Inleiding

Kosmische muonen. Folkert Nobels, Bas Roelenga. 1. Theorie. Contents. Inleiding Natuurkundig practicum 3 203 204 Kosmische muonen Folkert Nobels, Bas Roelenga Abstract In dit experiment is de levensduur van het muon bepaald en is er gekeken naar de intensiteit van kosmische muonen.

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Werkbladen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar

Nadere informatie

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern.

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern. Uitwerkingen 1 Opgave 1 protonen en neutronen Opgave negatief positief neutraal positief neutraal Opgave 3 Een atoom bevat twee soorten geladen deeltjes namelijk protonen en elektronen. Elk elektron is

Nadere informatie

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser Medische Toepassingen van pixel detectors Courtesy ATLAS collaboration Jan Visser Viva Fysica, Amsterdam January 2015 Courtesy Linda B. Glaser Foto s maken in Hoge Energie Fysica Vertex resolutie ~ 15

Nadere informatie

Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW)

Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW) Tentamen Fysica: Elektriciteit en Magnetisme (MNW) Tijd: 27 mei 12.-14. Plaats: WN-C147 A t/m K WN-D17 L t/m W Bij dit tentamen zit aan het eind een formuleblad. Eenvoudige handrekenmachine is toegestaan

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

2.3 Energie uit atoomkernen

2.3 Energie uit atoomkernen 2. Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie 2.2 Energie per kerndeeltje in een kern 2.3 Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie Einstein: massa kan worden omgezet

Nadere informatie

De zwaarste atomen in de schijnwerpers

De zwaarste atomen in de schijnwerpers De zwaarste atomen in de schijnwerpers Extra informatie: Waar eindigt de tabel van Mendelejev? In december 2016 werden aan de tabel van Mendelejev vier elementen toegevoegd: Nihonium (Nh met Z = 113 protonen),

Nadere informatie

1 Bellenvat. 1.1 Intorductie. 1.2 Impuls bepaling

1 Bellenvat. 1.1 Intorductie. 1.2 Impuls bepaling 1 Bellenvat 1.1 Intorductie In dit vraagstuk zullen we een analyse doen van een bellenvat foto die genomen is van een interactie van een π bundeldeeltje in een waterstof bellenvat. De bijgesloten foto

Nadere informatie

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN CERN = Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire = Europese organisatie voor nucleair onderzoek CERN ligt op de grens tussen Frankrijk en Zwitserland, dicht bij Genève.

Nadere informatie

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1 1 Het Zonnestelsel en de Zon 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Door haar grote massa domineert de Zon het Zonnestelsel. Echter, de planeten hebben een

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 6

Inleiding Astrofysica college 6 Inleiding Astrofysica college 6 Onze zon en de sterren De opbouw van de zon Binnen in de ster: opaciteit - Hoe lichtdoorlatend is het gas? Veel tegenwerking zorgt voor een heter gas. In de zon botst een

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Nuclear Research and consultancy Group Technische Universiteit Delft Boerhaave Nascholing/LUMC Rijksuniversiteit Groningen.

Nuclear Research and consultancy Group Technische Universiteit Delft Boerhaave Nascholing/LUMC Rijksuniversiteit Groningen. UITWERKINGEN Gecoördineerd examen stralingsbescherming Deskundigheidsniveau 3 Nuclear Research and consultancy Group Technische Universiteit Delft Boerhaave Nascholing/LUMC Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Uitwerkingen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Uitwerkingen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Uitwerkingen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0

Nadere informatie

16O Coulomb dissociation Fleurot, Fabrice

16O Coulomb dissociation Fleurot, Fabrice 16O Coulomb dissociation Fleurot, Fabrice IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

IONISERENDE STRALING HAVO

IONISERENDE STRALING HAVO IONISERENDE STRALING HAVO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3 Opgave Zonnestelsel 25/26: 3 2.1 Samenstelling van de gasreuzen Het afleiden van de interne samenstelling van planeten gebeurt voornamelijk door te kijken naar de afwijkingen in de banen van satellieten

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP www.astro.ru.nl/~achterb/ Populaire ideeën: - Scalair quantumveld met de juiste eigenschappen; (zoiets als Higgs Veld) - Willekeurig scalair quantum veld direct na de Oerknal

Nadere informatie

Stable Isotopes. Ontwikkelingen bij URENCO Stable Isotopes. Arjan Bos Head of Stable Isotopes URENCO Nederland B.V.

Stable Isotopes. Ontwikkelingen bij URENCO Stable Isotopes. Arjan Bos Head of Stable Isotopes URENCO Nederland B.V. Stable Isotopes Ontwikkelingen bij URENCO Stable Isotopes Arjan Bos Head of Stable Isotopes URENCO Nederland B.V. Introductie Doel van de presentatie: Voorbeeld geven van verschillende toepassingen van

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

Groep 1 + 2 (klas 5), deel 1 Vraag 1 Vraag 2 Vraag 3 Vraag 4 Vraag 5

Groep 1 + 2 (klas 5), deel 1 Vraag 1 Vraag 2 Vraag 3 Vraag 4 Vraag 5 Groep 1 + 2 (klas 5), deel 1 Meerkeuzevragen + bijbehorende antwoorden aansluitend op hoofdstuk 2 paragraaf 1 t/m 3, Kromlijnige bewegingen (Systematische Natuurkunde) Vraag 1 Bij een horizontale worp

Nadere informatie

Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν. Golflengte x frequentie = golfsnelheid

Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν. Golflengte x frequentie = golfsnelheid Golflengte, frequentie Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν λ v Golflengte x frequentie = golfsnelheid Snelheid van het licht Manen van Jupiter (Römer 1676) Eclipsen van Io

Nadere informatie

Examentraining 2015. Leerlingmateriaal

Examentraining 2015. Leerlingmateriaal Examentraining 2015 Leerlingmateriaal Vak Natuurkunde Klas 5 havo Bloknummer Docent(en) Blok IV Medische beeldvorming (B2) WAN Domein B: Beeld- en geluidstechniek Subdomein B2: Straling en gezondheid

Nadere informatie

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF)

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF) De Large Hadron Collider 2.0 Wouter Verkerke (NIKHEF) 11 2 De Large Hadron Collider LHCb ATLAS CMS Eén versneller vier experimenten! Concept studie gestart in 1984! Eerste botsingen 25 jaar later in 2009!!

Nadere informatie

Vragen tentamen Medische Technologie (3 juli 2003)

Vragen tentamen Medische Technologie (3 juli 2003) Vragen tentamen Medische Technologie 140201 (3 juli 2003) Vraag 1: Licht: Voor electromagnetische golven geldt dat de voorplantingsnelheid c, de frequentie f en de golflengte λ aan elkaar gerelateerd zijn

Nadere informatie

Tentamen. Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April Tijd/tijdsduur: 3 uur

Tentamen. Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April Tijd/tijdsduur: 3 uur Tentamen Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April 2014 Tijd/tijdsduur: 3 uur Docent(en) en/of tweede lezer: Dr. F.C. Grozema Prof. dr. L.D.A. Siebbeles Dit tentamen bestaat uit 5 opgaven:

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 4 november Brenda Casteleyn, PhD

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 4 november Brenda Casteleyn, PhD Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Kernfysica 4 november 2017 Brenda Casteleyn, PhD Met dank aan: Atheneum van Veurne, Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) 1. Inleiding Dit

Nadere informatie

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media Hoofdstuk 2 Atoombouw bladzijde 1 Opgave 1 Hoeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende atomen? 7 3Li 11 5B 16 8O 36 17Cl 27 13Al In het symbool A ZX geldt: n p e 7 3Li 4 3 3 A geeft het

Nadere informatie

Radioactiviteit en Kernfysica. Inhoud:

Radioactiviteit en Kernfysica. Inhoud: Radioactiviteit en Kernfysica Inhoud:. Atoommodel Rutherford Bohr. Bouw van atoomkernen A. Samenstelling B. Standaardmodel C. LHC D. Isotopen E. Binding F. Energieniveaus 3. Energie en massa A. Bindingsenergie

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert

GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert Samenvatting Deeltjes Detectie in Hoge Energie Fysica De positie waar de botsing heeft plaatsgevonden in een versneller

Nadere informatie

Gevaar uit de ruimte

Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Hoe veilig is het leven op Aarde Wat bedreigt ons Moeten wij ons zorgen maken Wat doen we er tegen Gevaar uit de ruimte Gevaren zijn tijdgebonden en zitten meestal

Nadere informatie

H2: Het standaardmodel

H2: Het standaardmodel H2: Het standaardmodel 2.1 12 Fundamentele materiedeeltjes De elementaire deeltjes worden in 2 groepen opgedeeld volgens spin (aantal keer dat een deeltje rond zijn eigen as draait), de fermionen zijn

Nadere informatie

Ioniserende straling - samenvatting

Ioniserende straling - samenvatting Ioniserende straling - samenvatting Maak eerst zélf een samenvatting van de theorie over ioniserende straling. Zorg dat je samenvatting de volgende elementen bevat: Over straling: o een definitie van het

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes.

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. Deze wisselwerkingen geschieden via de kortstondige

Nadere informatie

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer plan deeltjesfysica en het sterrenkunde Kosmische

Nadere informatie

Nieuwe Grenzen: de Large Hadron Collider (I)

Nieuwe Grenzen: de Large Hadron Collider (I) Nieuwe Grenzen: de Large Hadron Collider (I) Bob van Eijk - Nikhef/Universiteit Twente HOVO, Teylers, 3 april 2012 Van ~400 jaren B.C. tot ~1869 Er is niets anders dan atomen en ruimte, al het andere is

Nadere informatie