Van internal control & New Governance

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van internal control & New Governance"

Transcriptie

1 Van internal control & New Governance of de toekomst van risicobeheersing in Nederland Masterthesis; master Nederlands recht, specialisatie handels- en ondernemingsrecht aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Maastricht. Maastricht, 4 augustus Auteur Begeleider Philippe L. Hezer Prof. dr. C.A. Kid Schwarz

2 Titel Auteur Begeleider Opleiding Woordenaantal Van internal control & New Governance of de toekomst van risicobeheersing in Nederland Philippe L. Hezer (I ) Prof. dr. C.A. Kid Schwarz Master Nederlands recht, specialisatie handels- en ondernemingsrecht (exclusief voetnoten)

3 Voorwoord Geachte lezer, Voor u ligt mijn masterthesis; het afsluitend stuk van mijn studie. Terwijl ik dit voorwoord schrijf, realiseer ik mij dat dit mijn laatste momenten als student zijn. Afhankelijk van wie ik het vraag, bevind ik mij nu aan het begin van het einde of het einde van het begin. Ik ben zelf klaar voor de volgende stap en zie dit moment dan ook als het einde van het begin. Wat de dag van morgen brengen zal, dat weet ik nog niet. Wat ik wel weet, is dat ik kan terugkijken op vier prachtige jaren aan de Universiteit Maastricht, waarin ik de mogelijkheid kreeg om de meest inspirerende mensen te leren kennen en een schat aan kennis op te doen. Ik wil graag iedereen bedanken die op enigerlei wijze heeft bijgedragen aan het schrijven van dit mijn masterthesis. In het bijzonder gaat mijn dank uit naar: - Kid Schwarz, een continue bron van inspiratie en een zeer prettig begeleider; - Jan Eijsbouts, wiens aanstekelijke enthousiasme, interesse en betrokkenheid mij bijzonder heeft weten te inspireren; - Bastiaan Kemp, voor zijn uitvoerige feedback op het artikel dat het fundament zou vormen voor deze masterthesis; - Nico van der Peet, Maurice Canisius, Raymond Canisius en Anastasia Salkazanova, mijn uiterst kritische proeflezers en sparring partners; - The Insitute for Corporate Law, Governance and Innovation Policies, waar ik mijn liefde voor het ondernemingsrecht heb kunnen ontwikkelen en waar het idee voor deze scriptie is geboren; en - Thuis & Partners Advocaten, voor het ter beschikking stellen van hun faciliteiten en het faciliteren van een prachtige en leerzame scriptiestage. Zonder jullie was het niet gelukt. Philippe Hezer Maastricht, 4 augustus 2014 I

4 II

5 Afkortingen AA Ars Aequi BV Besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid BW Burgerlijk Wetboek d.d. De dato EBOR European Business Organization Law Review FD Financieele Dagblad HR Hoge Raad ICSA Institute of Chartered Secretaries and Administrators NJ Nederlandse Jurisprudentie TvCO Tijdschrift voor compliance TvOB Tijdschrift voor ondernemingsbestuur NV Naamloze vennootschap O&F Onderneming & Financiering OR Ondernemingsrecht p. Pagina pp. Pagina s V&O Vennootschap & Onderneming Wft Wet financieel toezicht Wge Wet giraal effectenverkeer III

6 IV

7 Inhoudsopgave Voorwoord Lijst van afkortingen I III Hoofdstuk I Inleiding 1 1 Het dilemma van de wetgever 1 2 Internal control 1 3 Opzet en plan van aanpak 2 Hoofdstuk II Internal control in Nederland 3 1 Internal control Definitie Dogmatiek 4 2 Internal control in Nederland Corporate governance en financieel toezicht Interne en externe aspecten van internal control 7 3 Kritiek op de Nederlandse regeling Kritische kanttekeningen Intern of extern? 9 Hoofdstuk III Principles-based regelgeving & New Governance 11 1 Principles-based regelgeving De beperkingen van regelgeving Principles-based regelgeving 2 New governance als model voor principles-based 12 regelgeving 2.1 New Governance Nederlandse ondernemingsrecht naar New 13 Governance 2.3 Fundamenten van New Governance 13 in ondernemingsrechtelijk perspectief Shareholder management De corporate dialoog Zelfregulering binnen vennootschappen 16 3 Conclusie 16 Hoofdstuk IV New Governance in Nederland 17 1 New Governance in Nederland De Wet corporate governance De instrumenten van de Wet corporate 18 governance Identificatie aandeelhouders Verlaging drempel meldingsplicht Verhoging agenderingsdrempel De actoren 19 V

8 2 Aanwijzingen voor de praktijk New Governance in Nederland Aantrekken en duurzaam binden van 21 aandeelhouders 2.3 Productieve dialoog met aandeelhouders 21 3 Aanwijzingen voor de wetgever Drempels voor New Governance Principles-based regelgeving, principles 22 paradox en bestuurdersaansprakelijkheid 3.3 Afdwingbaarheid van beleid door 23 aandeelhouders 3.4 Informatierecht van aandeelhouders 23 4 Conclusie 24 Hoofdstuk V New Governance en de toekomst van internal control 27 in Nederland 1 Polderen met New Governance 27 2 De toekomst van internal control 28 Bijlage I Literatuurlijst 30 Bijlage II Jurisprudentieoverzicht 34 Bijlage III Aangehaalde passages uit de Nederlandse corporate 35 governance code 2008 VI

9

10 Enron had developed a culture of self-conscious greed and reward. Risk taking had become the dominant value in the company. Moreover, only the very few top executives who were aware of the kinds of wild bets Enron was placing on everything from oil to the weather, saw how precarious the whole thing was. Even these executives seemed actively interested in not knowing the details. A highly decentralized management and control structure had developed to allow operators maximum latitude in pursuing economic opportunities. It also had the benefit of creating at least an initial facade of plausible deniability when things began to fall apart. M.W. Seeger, R.R. Ulmer, Explaining Enron: communication and responsible leadership, Management Communication Quarterly 2003/17, p. 70.

11 Hoofdstuk I INLEIDING 1. Het dilemma van de wetgever Ondernemingsgewijze productie heeft zich wereldwijd ontwikkeld tot het dominante economische model. 1 Ondernemingen spelen als motor voor efficiënte welvaartsvoorziening een centrale rol in onze maatschappij. Het stimuleren van ondernemerschap is hiermee een belangrijke voorwaarde voor welzijn en welvaart binnen een samenleving. De rol van het ondernemingsrecht hierin is evident. Zo is het ondernemingsrecht is een belangrijke factor bij het begrenzen van de ruimte die wordt geboden voor ondernemerschap en vormt zo een van de fundamenten van ons kapitalistisch model. 2 Hiervoor dient het ondernemingsrecht waardecreatie te bevorderen en waardevernietiging tegen te gaan. Van belang is dat een ondernemingsrechtelijk stelsel ruimte biedt om economische bedrijvigheid te ontplooien en zo tot efficiënt ondernemerschap te komen, maar tegelijkertijd ook het gedrag van de betrokken actoren normeert en stuurt, wat de bewegingsvrijheid van deze actoren beperkt. Op die manier tracht het ondernemingsrecht ruimte te bieden, maar beperkt het deze ruimte ook. Hierin zit het dilemma van de wetgever. 3 Assink spreekt in dit kader van het schizofrene karakter van het ondernemingsrecht. 4 Stimuleren impliceert faciliteren; de ondernemer alle vrijheid en mogelijkheden bieden om zich optimaal te kunnen ontwikkelen. Absolute vrijheid kan echter leiden tot ongewenste situaties. 2. Internal control Het centrale onderwerp van deze thesis, internal control, speelt een belangrijke rol bij het tegengaan van waardevernietiging. Kernachtig geformuleerd, ziet internal control op het identificeren en (al dan niet vooraf) inschatten van mogelijke risico s voor een onderneming. 5 De term risico wordt in deze context breed uitgelegd: deze term omvat financiële risico s en operationele verwikkelingen maar bijvoorbeeld ook mogelijke problemen die kunnen ontstaan als gevolg van nieuwe wetgeving. 6 Krachtige internal control heeft een duidelijk waardecreërend effect op de onderneming. 7 Hoewel internal control van origine een leerstuk is uit de accountancy, heeft internal control zich in de loop der jaren ontpopt tot een key regulatory and public policy object. 8 De invloed van de rechtsgeleerdheid op internal control neemt toe, internal control is steeds meer onderhevig aan juridisering. Dit terwijl het bijzonder lastig blijkt om deze materie onder te brengen in regelgeving. Op de huidige regeling omtrent internal control in Nederland is dan ook de nodige kritiek geuit. De vraag is echter of de traditionele benadering van regelgeving wel effectief is in deze kwestie Eijsbouts & Kemp 2012, pp Assink 2010, nr. 5. Assink 2013, pp Assink 2010, nr. 6. Vgl. Heidema 2007, p. 51. Heidema 2007, p. 52. Heidema 2007, pp Arwinge 2013, pp

12 Deze thesis strekt tot een pleidooi om af te stappen van traditionele rules-based regelgeving ten gunste van een principles-based benadering van internal control. De Amerikaanse New Governance theorie kan een raamwerk bieden waarmee deze benadering van regelgeving wordt vormgegeven. Uiteindelijk wordt hiermee een cultuuromslag beoogd. Het doel is om te komen tot een bedrijfscultuur waarbij transparantie en dialoog centraal staan; een kritische cultuur met sterke checks and balances. Internal control zou dan op logische wijze verweven zijn met de onderneming. 3. Opzet en plan van aanpak Het doel van deze thesis is om antwoord te geven op de vraag wat de toekomst is van internal control in Nederlandse beursvennootschappen. Hiertoe wordt allereerst in hoofdstuk 2 uiteengezet wat internal control is en hoe dit is geregeld in Nederland. Vervolgens zullen principles-based regelgeving en New Governance in hoofdstuk 3 worden besproken. In hoofdstuk 4 wordt gekeken hoe internal control past binnen het huidige wettelijke kader in Nederland en zullen aanwijzingen worden gegeven voor zowel de praktijk als de wetgever. Tenslotte zal in hoofdstuk 5 bij wijze van samenvatting een overzichtelijke conclusie worden gegeven. 2

13 Hoofdstuk II INTERNAL CONTROL IN NEDERLAND 1. Internal control 1.1 Definitie Internal control blijkt een brede term welke zich daardoor lastig laat definiëren. 9 Leidend is de definitie van de Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (hierna: COSO ), 10 welke internal control definieert als a process, effected by an entity s board of directors, management and other personnel, applied in strategy setting and across the enterprise, designed to identify potential events that may affect the entity, and manage risk to be within its risk appetite, to provide reasonable assurance regarding the achievement of entity objectives. 11 Internal control ziet I) op het voorkomen van wangedrag, fouten en onregelmatigheden die van invloed kunnen zijn op de efficiëntie waarmee een onderneming opereert; en II) op het constateren en oplossen van fouten, onjuiste gegevens of andere problemen. Hiermee wordt geprobeerd om risico s, die inherent zijn aan het ondernemerschap, zoveel mogelijk in kaart te brengen en waar mogelijk in te dammen. 12 Worden desalniettemin fouten gemaakt, dan dienen die tijdig te worden geconstateerd en op effectieve wijze te worden hersteld. Dit komt mede terug in de Nederlandse corporate governance code, waar onder Best Practice II.1.4 zowel wordt gesproken van risicobeheersings- als controlesystemen. Zodoende wordt getracht de (financiële) gezondheid van de vennootschap te waarborgen. Centraal hierin staat transparantie omtrent en verantwoording voor de risico s die aanvaardbaar worden geacht. 13 Het doel van internal control is uiteindelijk dan ook niet om risico s te elimineren, maar om ze te beheersen, constateren en op te lossen. 14 COSO onderscheidt acht elementen die een rol spelen bij de constatering of een bedrijf haar interne risicobeheersing op orde heeft. 15 Allereerst noemt COSO de interne omgeving van de organisatie. Dat wil zeggen de integriteit en ethische context waarbinnen het management opereert. 16 Dit heeft invloed op de manier waarop binnen de onderneming wordt omgesprongen met risico s alsook de controle en beheersing daarvan. Het tweede element ziet op het stellen van duidelijke doelen die worden beoogd met de risicobeheersingssystemen. 17 Het derde element is het identificeren van omstandigheden, zowel intern als extern, die de prestaties van de onderneming kunnen beïnvloeden. 18 Hieronder vallen zowel kansen als risico s. De beoordeling van risico s vormt het Afbeelding 1. Elementen van internal control (Bron: COSO 2004, p. 5) Vgl. Arwinge 2013, pp Arwinge 2013, pp COSO 2004, p. 2. Bainbridge 2012, p. 6. Heidema 2007, p. 52. Vgl. Heidema 2007, p. 54. COSO 2004, pp Arwinge 2013, p. 43. COSO 2004, pp COSO 2004, p. 4. 3

14 vierde element. Dat komt neer op de vraag hoe worden risico s waarmee een onderneming zich geconfronteerd kan zien deze in kaart moet brengen en analyseren. 19 Het vijfde element van internal control ziet op de vraag hoe met risico s moet worden omgesprongen, afhankelijk van de risk appetite van de onderneming. 20 De controleactiviteiten worden als zesde element van internal control genoemd. Welk beleid en welke procedures worden gehanteerd binnen een onderneming om te garanderen dat de beoogde risicobeheersing wordt geëffectueerd? 21 Als zevende element wijst COSO op het belang van informatie en communicatie. Door een constante stroom van informatie door alle lagen van een organisatie kan de transparantie worden betracht die nodig is om tijdig in te grijpen waar nodig. 22 Tenslotte wijst COSO het toezicht op de risicomanagement aan als achtste element. Om de kwaliteit te garanderen van het systeem dat binnen een onderneming wordt gehanteerd om vat te krijgen op haar risico s, moet deze regelmatig worden geëvalueerd en waar nodig aangepast Dogmatiek Dogmatisch bezien, kan internal control zowel worden benaderd vanuit een agency perspectief als vanuit een institutioneel perspectief. 24 Bij het agency perspectief speelt de principalagent relatie tussen bestuur en aandeelhouders een belangrijke rol. 25 Risicobeheersingssystemen zien in deze benadering op het minimaliseren van risico s als gevolg van de informatieasymmetrie tussen bestuur en aandeelhouders. Internal control is dan een rationele kosten-batenafweging waar enkel belang aan wordt gehecht vanwege diens functionaliteit. 26 Bij de institutionele benadering van internal control wordt risicobeheersing benaderd als een element van het ondernemingsbeleid waaraan de onderneming haar legitimiteit ontleent. Opvattingen over goed ondernemingsbestuur, heersende opvattingen binnen een gegeven branche en tradities binnen een onderneming spelen hierbij een grote rol. 27 Wereldwijd lijkt de meeste regelgeving te zijn ingegeven vanuit agency perspectief. 28 Het doel van deze regelgeving is om de principals en agents meer op één lijn te brengen. De snelle en ingrijpende reacties op boekhoudschandalen, waarbij veelal wordt gewezen naar (betere) internal control als mogelijke oplossing, valt te verklaren vanuit het institutionele perspectief. 29 Internal control ondergaat thans een sterke juridisering. Dit valt te verklaren vanuit een aantal factoren. Denk bijvoorbeeld aan de reactieve aard van regelgeving die ziet op internal control. In dit kader wijs ik op de corporate scandals uit het begin van de 20 e eeuw, zoals die van Enron 30, Tyco 31 en Ahold 32, en de huidige financiële crisis. 33 Ook door verschuivingen in het ondernemerslandschap dragen hieraan bij. 34 De toenemende complexiteit van ondernemingen, ontwikkelingen op het gebied van communicatie- en informatiesystemen, de vraag naar meer informatie en toenemende administratieve kosten spelen hier een grote rol in Arwinge 2013, p. 44. COSO 2004, p. 4. Arwinge 2013, p. 46. Arwinge 2013, p. 47. Arwinge 2013, p. 49. Arwinge 2013, p. 35, Table 2.1. Zie ook: Brainbridge 2012, pp Zie voor informatie over de principal-agent theorie de uiteenzetting in paragraaf 2.4 van hoofdstuk 3. Arwinge 2013, p. 34. Arwinge 2013, pp Arwinge 2013, pp Arwinge 2013, p. 56. Seeger & Ulmer 2003, pp Zie ook: <http://danielsethics.mgt.unm.edu/pdf/tyco%20case.pdf>. Zie ook: <http://vorige.nrc.nl/achtergrond/article ece>. Arwinge 2013, p. 79. Arwinge 2013, p. 79. Arwinge 2013, p

15 Deze transformaties hebben geleid tot een risk-based benadering van ondernemen. 36 Het overkoepelende doel van verbetering van financiële transparantie, (interne) verantwoording en ontwikkelingen om het gebied van corporate governance maakt internal control tot een bedrijfskundig en juridisch onderwerp. In Amerikaanse literatuur wordt ook wel gesproken van de opkomst van een audit society 37 en de daarmee samenhangende internal control explosion. 38 Arwinge stelt dat regelgeving die ziet op internal control steeds meer is ingegeven door druk vanuit de maatschappij zelf, de media, regelgeving en andere betrokken partijen, in plaats van louter boekhoudkundige kwesties. 39 Hieruit blijkt een tendens waarbinnen de institutionele benadering van internal control aan invloed wint, ten koste van het agency perspectief. 2. Internal control in Nederland 2.1 Corporate governance en financieel toezicht Internal control speelt een belangrijke rol in de Nederlandse discussie over corporate governance. In 1997 publiceerde de Commissie Peters het rapport Corporate Governance in Nederland: De veertig aanbevelingen (hierna: Code Peters ). 40 De Code Peters was een reactie op de toenemende internationalisering van de Nederlandse economie. 41 In deze voorloper op onze huidige corporate governance code, speelde internal control al een aanzienlijke rol. In 4.3 werd internal control als volgt omschreven: Onder interne beheersing wordt het proces verstaan, dat gericht is op het verkrijgen van redelijke zekerheid over het bereiken van doelstellingen in de volgende categorieën: - de betrouwbaarheid van de financiële informatieverzorging; - de effectiviteit en efficiency van bedrijfsprocessen; - de naleving van relevante wet- en regelgeving. De eerste versie van de Nederlandse corporate governance code werd in 2003 gepubliceerd door de Commissie Tabaksblat (hierna: Code Tabaksblat ). 42 Deze is met name ontstaan om het vertrouwen te herstellen in financiële instellingen en grote ondernemingen na de grote schandalen uit het begin van de 20 e eeuw. 43 Samen met de toenemende belangstelling voor corporate governance, maakte ook internal control een sterke groei door; deugdelijke internal control had deze schandalen wellicht kunnen voorkomen. Volgens Principe II.1 van de Code Tabaksblat lag de verantwoordelijkheid omtrent internal control bij het bestuur. Dit kwam terug in Best Practice bepalingen II.1.3 en II.1.4 van de Code Tabaksblat, volgens welke het bestuur in het jaarverslag onderbouwd diende te vermelden dat de interne risicobeheersingsen controlesystemen adequaat en effectief zijn: II.1.3 In de vennootschap is een op de vennootschap toegesneden intern risicobeheersings- en controlesysteem aanwezig. Als instrumenten van het interne risicobeheersings- en controlesysteem hanteert de vennootschap in ieder geval: Arwinge 2013, p. 79. Zie ook: M. Power, The audit society: rituals of verification, Oxford: Oxford University Press Zie ook: S. Maijoor, The internal control explosion, Internal Journal of Auditing 2000/1, pp Arwinge 2013, p. 79. Te vinden op: <http://www.mccg.nl/download/?id=2147>. Code Peters, p. 3. Te vinden op: <http://www.mccg.nl/download/?id=1049>. Code Tabaksblat, p

16 a) risicoanalyses van de operationele en financiële doelstellingen van de vennootschap; b) een gedragscode die in ieder geval op de website van de vennootschap wordt geplaatst; c) handleidingen voor de inrichting van de financiële verslaggeving en de voor de opstelling daarvan te volgen procedures; d) een systeem van monitoring en rapportering. II.1.4 In het jaarverslag verklaart het bestuur dat de interne risicobeheersings- en controlesystemen adequaat en effectief zijn en geeft hij een duidelijke onderbouwing hiervan. Het bestuur rapporteert in het jaarverslag over de werking van het interne risicobeheersings- en controlesysteem in het verslagjaar. Het bestuur geeft daarbij tevens aan welke eventuele significante wijzigingen zijn aangebracht, welke eventuele belangrijke verbeteringen zijn gepland en dat n en ander met de auditcommissie en de raad van commissarissen is besproken. In 2008 werd een vernieuwde versie van de corporate governance code gepubliceerd door de commissie Frijns (hierna: Code Frijns ). 44 Eén van de meest significante wijzigingen ten opzichte van de Code Tabaksblat was een herziening van de bepalingen die zagen op internal control, welke zijn opgenomen in Best Practice bepalingen II.1.3 tot en met II.1.6: II.1.3 II.1.4 In de vennootschap is een op de vennootschap toegesneden intern risicobeheersings- en controlesysteem aanwezig. Als instrumenten van het interne risicobeheersings- en controlesysteem hanteert de vennootschap in ieder geval: a) risicoanalyses van de operationele en financiële doelstellingen van de vennootschap; b) een gedragscode, die op de website van de vennootschap wordt geplaatst; c) handleidingen voor de inrichting van de financiële verslaggeving en de voor de opstelling daarvan te volgen procedures; en d) een systeem van monitoring en rapportering. In het jaarverslag geeft het bestuur: a) een beschrijving van de voornaamste risico s gerelateerd aan de strategie van de vennootschap; b) een beschrijving van de opzet en werking van de interne risicobeheersings- en controlesystemen met betrekking tot de voornaamste risico s in het boekjaar; en c) een beschrijving van eventuele belangrijke tekortkomingen in de interne risicobeheersings- en controlesystemen die in het boekjaar zijn geconstateerd, welke eventuele significante wijzigingen in die systemen zijn aangebracht, welke eventuele belangrijke verbeteringen van die systemen zijn gepland en dat één en ander met de auditcommissie en de raad van commissarissen is besproken. 44 Te vinden op: <http://www.mccg.nl/download/?id=609>. 6

17 II.1.5 II.1.6 Ten aanzien van financiële verslaggevingsrisico s verklaart het bestuur in het jaarverslag dat de interne risicobeheersings- en controlesystemen een redelijke mate van zekerheid geven dat de financiële verslaggeving geen onjuistheden van materieel belang bevat en dat de risicobeheersings- en controlesystemen in het verslagjaar naar behoren hebben gewerkt. Het bestuur geeft hiervan een duidelijke onderbouwing. Het bestuur rapporteert in het jaarverslag over de gevoeligheid van de resultaten van de vennootschap ten aanzien van externe omstandigheden en variabelen. Het bestuur is op grond van deze bepalingen gehouden te verklaren dat de interne risicobeheersings- en controlesystemen een redelijke mate van zekerheid bieden en dat de financiële verslaggeving geen onjuistheden van materieel belang bevat, alsmede dat deze systemen in het verslagjaar naar behoren hebben gewerkt. 45 Verder moet het bestuur de belangrijkste risico s van de strategie van de vennootschap op operationeel, strategisch, financieel en wetgevingsgebied weergeven, alsmede die op het gebied van financiële verslaggeving en het bezoldigingsbeleid. 46 Bij algemene maatregel van bestuur is de Nederlandse corporate governance code aangewezen als een gedragscode in de zin van artikel 2:391 lid 5 BW, wat betekent dat beursvennootschappen een verklaring inzake corporate governance in het jaarverslag moeten opnemen. 47 Dit maakt deel uit van het accountantsonderzoek dat op grond van artikel 2:393 BW wordt verricht. Constateert de accountant dat deze voorschriften niet (voldoende) worden nageleefd, dan zal deze tekortkoming worden vastgesteld, waarna het aan de algemene vergadering is om te besluiten over een eventuele sanctionering. 48 Daarnaast is de beursvennootschap op grond van artikel 5:25c lid 2 sub c 2 Wft en de laatste volzin artikel 2:391 BW gehouden een risicoparagraaf in de jaarrekening op te nemen. Ik wijs in dit kader ook op artikel 5:25d Wft voor de halfjaarlijkse financiële verslaggeving. 49 De verklaringen die op grond van deze artikelen worden gedaan, zijn feitelijk expliciete bevestigingen dat inhoudelijk is voldaan aan artikel 2:362 lid 2 en 3 en artikel 2:381 lid 1 BW. 50 Hierin dienen de voornaamste risico s en onzekerheden waarmee de vennootschap geconfronteerd wordt in de financiële verslaggeving te worden weergegeven. Sanctionering van niet-naleving van deze bepalingen geschiedt via de weg van artikel 2:139 en 2:150 BW. 2.2 Interne en externe aspecten van internal control Een onderscheid kan worden gemaakt tussen het interne aspect van internal control, waarmee het inschatten en managen van risico s wordt bedoeld, en het externe aspect, te weten de verslaggeving hierover op grond van de corporate governance code en de Wft. Zowel het Van Hulst & Vossen 2009, p. 31. Vgl. 4.3 Code Peters: De Raad van Bestuur zal de risico s verbonden aan het gekozen beleid onderscheidenlijk de strategie schriftelijk aan de Raad van Commissarissen rapporteren. ( ) De Raad van Bestuur is primair verantwoordelijk voor effectieve beheersingssystemen. Hij rapporteert aan de Raad van Commissarissen tenminste de uitkomsten van de beoordeling van de opzet en het functioneren van de systemen die gericht zijn op het verschaffen van redelijke zekerheid dat de financiële informatie betrouwbaar is. ( ) Van Hulst & Vossen 2009, pp AMvB van 23 december 2004, Stb. 2004, 747. Winter 2004, p Vgl. 4.3 Code Peters: ( ) De hoofdzaken van de in paragraaf 4.2 [ doelstellingen en strategie - PH] en deze paragraaf genoemde rapportages, behoren een vaste plaats in het jaarverslag te hebben. De invulling hiervan dient zo eenduidig mogelijk plaats te vinden. Om hieromtrent consensus te bereiken zou gestructureerd overleg moeten worden gevoerd, waarbij zowel de opstellers als de gebruikers van verantwoordingsinformatie alsmede het accountantsberoep betrokken zijn. Kamerstukken II 2006/2007, , nr. 3, p

18 interne als het externe aspect van internal control valt onder de bestuurstaak, wat betekent dat het bestuur collegiaal verantwoordelijk en aansprakelijk hiervoor is. 51 De auditcommissie van de raad van commissarissen houdt toezicht op het bestuur ten aanzien van zijn beleid omtrent internal control. 52 Iedere beursvennootschap heeft in beginsel een interne auditor, die onder de verantwoordelijkheid van het bestuur opereert. 53 De voorzitter van de auditcommissie draagt zorg voor de communicatie tussen de interne auditor en de auditcommissie. De algemene vergadering kiest de externe accountant, 54 die zorg draagt voor het externe aspect van internal control; deze controleert de jaarrekening en stelt de accountantsverklaring op. Hierbij zal in de regel gebruik worden gemaakt van het COSO Framework, welke risico s indeelt in vier categorieën: strategische risico s, operationele risico s, betrouwbaarheid van de financiële verantwoording en risico s die samenhangen met wet- en regelgeving. 55 Dit externe aspect ziet op de controle van en verslaggeving over het interne aspect van internal control. 3. Kritiek op de Nederlandse regeling van internal control 3.1 Kritische kanttekeningen De meningen zijn verdeeld over de principles based benadering van internal control in Nederland en het belang en de betekenis van de controleverklaring in de jaarrekening. Zo pleit Abma voor een meer informatieve accountantsverklaring. 56 Onder verwijzing naar het Britse beleid omtrent de controleverklaring, ziet hij met name een grotere rol weggelegd voor de externe accountant. De accountant van een Britse beursvennootschap moet vanaf de jaarrekening over het verslagjaar 2013 niet alleen verklaren dat de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de financiële situatie van de desbetreffende vennootschap, maar hij moet ook een oordeel geven over de risico s op een materiële 57 fout in de jaarrekening, hoe hij het concept van materialiteit heeft toegepast en aangeven wat de reikwijdte van de controlewerkzaamheden was. 58 Hiermee is de Britse controleverklaring volgens Abma meer inhoudsvol en ziet deze beter op de specifieke omstandigheden van de betrokken onderneming. Nieuwe regelgeving is nodig om te voorzien in de strengere formele vereisten die nodig zijn voor een meer informatieve accountantsverklaring. De Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants wil deze meer informatieve accountantsverklaring verplicht stellen voor de controle van de jaarrekening De Jong waarschuwt voor de gevolgen van toegenomen regeldruk en kijkt daarbij naar de Amerikaanse benadering met de Sarbanes-Oxley Act. 60 De Jong concludeert dat internal control zich niet waterdicht laat normeren. Een stringentere aanpak, zoals die van de Sarbanes-Oxley Act, waarin een gedetailleerde regeling is neer gelegd die streng wordt gesanctioneerd, kan leiden tot overregulering en een te grote focus op naleving van de gedetailleerde regels in plaats van naleving van de achterliggende gedachte. De vraag is dan ook of stren Zie ten aanzien van het interne aspect: Bier 2005; en ten aanzien van het externe aspect van internal control: Van Schilfgaarde 2013, p. 322; zie ook: Principe V.1 van de Code Frijns: Het bestuur is verantwoordelijk voor de kwaliteit en de volledigheid van de openbaar gemaakte financiële berichten. De raad van commissarissen ziet er op toe dat het bestuur deze verantwoordelijkheid vervult. Best practice bepalingen III.5.4 t/m III.5.9 Code Frijns. Principe V.3 Code Frijns. Principe V.2 Code Frijns. Heidema 2007, p Abma 2013, 3; zie ook: B. Majoor, R. Abma, Accountant moet Britse voorbeeld volgen, FD 20 augustus 2013, p. 9. Het concept van materialiteit ziet op de mate waarin een afwijking in, of het ontbreken van, informatie de keuze van een gebruiker van die informatie kan beïnvloeden. (A Dictionary of Accounting (4 ed.), Oxford: Oxford University Press 2014). Een materiële fout is aldus een fout waardoor deze keuze kan worden beïnvloed. Abma 2013, 2. G. Aarnink, Accountantsverklaring nieuwe stijl leidt tot veel te hoge verwachtingen, FD 8 maart 2014, p. 10. De Jong

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe Directiestatuut Waterleidingmaatschappij Drenthe Inhoud Directiestatuut van de NV Waterleidingmaatschappij Drenthe Artikel 1 Definities 3 Artikel 2 Inleiding 3 Artikel 3 Taken van de directie 3 Artikel

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring maart 2012 Concept Praktijkhandreiking 1119 Inleiding Binnen de huidige wet- en regelgeving kan de accountant reeds uitdrukkelijk inspelen op

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Compliance- verklaring

Compliance- verklaring Compliance- verklaring 23 januari 2013 1 van 6 Inleiding Spaarnelanden en de Code Goed Bestuur Publieke Dienstverleners Spaarnelanden wenst haar governance in lijn te brengen met de laatste inzichten op

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG Risicomanagement: NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG De Nederlandse gezondheidszorg kenmerkt zich door ruime aandacht voor risicomanagement. De toepassing van integraal risicomanagement

Nadere informatie

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders In gesprek met stakeholders Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma Rients Abma (l.) is directeur bij Eumedion, platform voor institutionele beleggers. Arjan Brouwer (r.) is partner bij PwC en was lid

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2. INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ Dit intern reglement maakt integraal deel uit van het Corporate Governance Charter van de Vennootschap. Deze bijlage is een aanvulling op de toepasselijke

Nadere informatie

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Agenda Achtergrond verantwoordelijkheden institutionele beleggers Code Tabaksblat Wettelijke verankering

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V.

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. Dit Reglement is goedgekeurd door de Raad van Commissarissen van Telegraaf Media Groep N.V. op 17 september 2013. 1. Inleiding De Auditcommissie is een

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V.

REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V. REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V. Vastgesteld door de RvC op 13 december 2007 Reglement Audit Commissie Ballast Nedam N.V. d.d. 13 december 2007 1 / 10 INLEIDING 3 1. SAMENSTELLING 3 2. TAKEN

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012 Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen 7 mei 2012 Voorwoord Onderwerp: resultaten onderzoek Controle en Vertrouwen Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw medewerking aan het onderzoek naar

Nadere informatie

Ingetrokken voor 2013

Ingetrokken voor 2013 Audit Alert 14 De verantwoordelijkheid van de accountant bij de toetsing van in het jaarverslag opgenomen informatie over de naleving van de Nederlandse corporate governance code Deze Audit Alert is totstandgekomen

Nadere informatie

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008.

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Bestuursreglement Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Artikel 1 Status en inhoud van het reglement 1. Dit reglement is opgesteld

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V.

REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V. REGLEMENT AUDIT COMMISSIE BALLAST NEDAM N.V. 20 november 2015 Reglement Audit Commissie Ballast Nedam N.V. d.d. 20 november 2015 1 / 11 INLEIDING 3 1. SAMENSTELLING 3 2. TAKEN EN BEVOEGDHEDEN 3 3. TAKEN

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011

Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011 Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011 NIVRA en NOvAA gebruiken de merknaam NBA (Nederlandse Beroepsorganisatie

Nadere informatie

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis.

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis. BESTUURSREGLEMENT Vastgesteld door het bestuur op 6 mei 2015. Hoofdstuk I. Algemeen. Artikel 1. Begrippen en terminologie. Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten

Nadere informatie

governance code kinderopvang preambule

governance code kinderopvang preambule governance code kinderopvang preambule Commissie Governance Kinderopvang in opdracht van NVTK en bdko Utrecht, oktober 2009 11 PREAMBULE Achtergrond Kinderopvangorganisaties zijn private ondernemingen

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2 BIJ HET CORPORATE GOVERNANCE CHARTER INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ OPGESTELD DOOR DE RAAD VAN BESTUUR INHOUDSOPGAVE Algemeen... 3 1. Samenstelling... 3 2. Verantwoordelijkheden... 3 3.

Nadere informatie

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Jos de Groot, Assurance Organisaties van openbaar belang (OOBs) dienen een auditcommissie in te stellen of als alternatief hiervoor

Nadere informatie

REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT

REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT 1. Taken en verantwoordelijkheden 1. Ingevolge de statuten bestuurt de Raad van Bestuur de Stichting onder toezicht van de Raad van Toezicht.

Nadere informatie

REGLEMENT DIRECTIE/RAAD VAN BESTUUR FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE

REGLEMENT DIRECTIE/RAAD VAN BESTUUR FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE REGLEMENT DIRECTIE/RAAD VAN BESTUUR FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE Vastgesteld door het bestuur op: 4 juni 2014 Goedgekeurd door de raad van toezicht op: 4 juni 2014 HOOFDSTUK I. ALGEMEEN Artikel 1. Begrippen

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN Dit reglement is op 11 mei 2012 vastgesteld door de raad van commissarissen van Koninklijke FrieslandCampina N.V. (de "Vennootschap"). Artikel

Nadere informatie

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven'

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' 1 Toezicht op bestuur Op 31 mei 2011 is het wetsvoorstel bestuur en toezicht (het "Wetsvoorstel")

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

KWALITEIT EN TOEZICHT

KWALITEIT EN TOEZICHT KWALITEIT EN TOEZICHT Hij gaat in zijn bijdrage in op de gemeentelijke verantwoordelijkheid en de vraag hoe je als gemeente vanuit die verantwoordelijkheid stuurt op kwaliteit. Dit in een context waarin

Nadere informatie

Interne controle en risicobeheer

Interne controle en risicobeheer COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PRIVATE STICHTING Interne controle en risicobeheer Richtlijnen in het kader van de wet van 6 april 2010 en de Belgische Corporate Governance Code 2009 Hulpdocument voor het

Nadere informatie

Nyenrode Corporate Governance Instituut

Nyenrode Corporate Governance Instituut DE NEDERLANDSE COPORATE GOVERANCE CODE: ALLEEN VOOR NETTE MENSEN? Door: prof. mr. Bas Steins Bisschop NCGI, nieuwsbrief september 2012 In het kader van goed ondernemingsbestuur bevat de Nederlandse Corporate

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

Verder dan 1 mei 2015

Verder dan 1 mei 2015 4.2.2 Governance Tabel 20. Resultaten maatregelen governance Overzicht resultaten maatregelen uit het rapport 'In het publiek belang' Verder dan 1 mei 2015 Governance 2.1 - Instellen rvc + * * + + + +

Nadere informatie

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 ADVIES- EN CONTROLECOMITE OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 Samenvatting van het advies met betrekking tot een vraag om afwijking van de regel die het bedrag beperkt

Nadere informatie

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 November 2009 Corporate Governance Insights Centre Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag

RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag Ten geleide In de jaareditie 2013 van de Richtlijnen voor de jaarverslaggeving is hoofdstuk 400 Jaarverslag opgenomen met geringe aanpassingen in de

Nadere informatie

Implementatie Code Banken

Implementatie Code Banken Implementatie Code Banken Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl BNG Bank is een handelsnaam van N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair gevestigd te Den Haag, KvK-nummer

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

Monitoring Commissie Corporate Governance Code

Monitoring Commissie Corporate Governance Code Monitoring Commissie Corporate Governance Code Eerste rapport over de naleving van de Nederlandse corporate governance code december 2009 secretariaat: postbus 20201, NL 2500 EE Den Haag www.commissiecorporategovernance.nl

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie

Reglement Auditcommissie Reglement Auditcommissie Dit reglement is vastgesteld op grond van artikel 7.1 van het reglement van de raad van commissarissen. Artikel 1: Instelling, samenstelling en doelstelling 1. De raad van commissarissen

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Informatievoorziening en omgaan met stakeholders. maart 2013 regiobijeenkomst NVTK

Informatievoorziening en omgaan met stakeholders. maart 2013 regiobijeenkomst NVTK Informatievoorziening en omgaan met stakeholders maart 2013 regiobijeenkomst NVTK Programma Kennismaking- specifieke vragen Informatievoorziening en omgaan met stakeholders Lichte maaltijd Risicofactoren

Nadere informatie

Wettelijke invulling van bestuurstaken: een verhoging van het aansprakelijkheidsrisico?

Wettelijke invulling van bestuurstaken: een verhoging van het aansprakelijkheidsrisico? schap eming Wettelijke invulling van bestuurstaken: een verhoging van het aansprakelijkheidsrisico? Inleiding In de afgelopen jaren is er veel discussie geweest over corporate governance in Nederland.

Nadere informatie

Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V.

Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V. Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V. Corporate Governance Verklaring 2015 Batenburg Techniek N.V. 1 van 10 I. Gedragscodes 1.1 Mededeling over de naleving van de principes en best practice

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V.

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. I Inleiding Keijser Capital Asset Management B.V. (de Directie ) voert de directie over Add Value Fund N.V. (hierna ook Add Value Fund of Fonds ). De Directie

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V.

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Dit reglement is op 3 april 2013 door de Raad van Commissarissen vastgesteld. Achtergrond en inleiding De

Nadere informatie

GRONDSLAGEN BESTUURDERSAANSPRAKELIJKHEID

GRONDSLAGEN BESTUURDERSAANSPRAKELIJKHEID GRONDSLAGEN BESTUURDERSAANSPRAKELIJKHEID EEN MAATPAK VOOR DE BOARD ROOM D.A.M.H.W. Strik Kluwer - Deventer - 2010 Inhoudsopgave Lijst van gebruikte afkortingen XIII Hoofdstuk 1 Inleiding 1 1.1 Ter introductie

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Toegepast in 2014. Principe 1. Het bestuur is verantwoordelijk voor het in acht nemen van de Governance Code Cultuur

Toegepast in 2014. Principe 1. Het bestuur is verantwoordelijk voor het in acht nemen van de Governance Code Cultuur Appendi 105 Het Nieuwe Instituut Jaarverslag Verantwoording Governance Code Cultuur Toegepast in Principe 1 Het bestuur is verantwoordelijk voor het in acht nemen van de Governance Code Cultuur De organisatie

Nadere informatie

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering en de directie van Hanzevast capital N.V. Verklaring betreffende de jaarrekening Wij hebben de in dit rapport opgenomen

Nadere informatie

Controleprotocol provincie Utrecht

Controleprotocol provincie Utrecht Controleprotocol provincie Utrecht Controleprotocol voor de accountantscontrole bij door de provincie Utrecht gesubsidieerde instellingen Januari 2010 Controleprotocol provincie Utrecht 1 van 7 Controleprotocol

Nadere informatie

Profiel lid raad van commissarissen

Profiel lid raad van commissarissen Profiel lid raad van commissarissen Profiel lid raad van commissarissen Doel Het houden van toezicht op het beleid van de directie en op de algemene gang van zaken van Agrico B.V. en de daaraan verbonden

Nadere informatie

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies De commissie vindt dat integratie van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) in de bedrijfsvoering

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014

REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014 0. INLEIDING REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014 0.1 Dit reglement is opgesteld door de RvC ingevolge artikel 5 van het Reglement van de

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Accountantsverslag 2012

Accountantsverslag 2012 pwc I Accountantsverslag 2012 Permar Energiek B.V. 24 mei 2013 pwc Permar Energiek B.V. T.a.v. de Raad van Commissarissen en de Directie Horaplantsoen 2 6717LT Ede 24 mei 2013 Referentie: 31024B74/DvB/e0291532/zm

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering

Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering Beleidsregel Kaderregeling Administratieve Organisatie en Interne Controle inzake DBC-registratie en facturering 1. ALGEMEEN a. Deze beleidsregel is van toepassing op organen voor gezondheidszorg als vermeld

Nadere informatie

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen.

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. 1. Inleiding Corporate governance ontwikkelingen en codes hebben internationaal een positieve invloed op de beslissing om een interne audit dienst (hierna

Nadere informatie

Reglement voor de Audit Commissie Stichting WSW

Reglement voor de Audit Commissie Stichting WSW Reglement voor de Audit Commissie Stichting WSW Vastgesteld door de Raad van Commissarissen bij besluit van d.d. 27 maart 2013 Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte reglement 1. Dit reglement is vastgesteld

Nadere informatie

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe,

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe, NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM Per email: j.scheffe@nba.nl Den Haag 3 december 2012 Referentie: 2012078 GK / DT Betreft: Reactie VEB op Discussierapport NBA Het

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Bavo Europoort B.V. Verklaring betreffende de jaarrekening Wij hebben de in dit rapport opgenomen

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV Vastgesteld in de Raad van Toezicht d.d. 12 september 2007 Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV 0. Inleiding 0.1. Dit reglement is opgesteld door de Raad van Toezicht ingevolge artikel 18

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Be prepared for the future Herman Huidink & Hans de Jong TCF / TRM Basics (I) Werkstromen Tax Tax risk management & control Tax reporting & compliance

Nadere informatie

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen RISK & COMPLIANCE Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen 16 februari 2010 ADVISORY Onderwerp: Onderzoek Soft controls binnen interne accountantsdiensten Geachte

Nadere informatie

Dit document maakt gebruik van bladwijzers. NBA-handreiking 1123 Gecombineerde verklaring bij financiële en mvoverslagen

Dit document maakt gebruik van bladwijzers. NBA-handreiking 1123 Gecombineerde verklaring bij financiële en mvoverslagen Dit document maakt gebruik van bladwijzers NBA-handreiking 1123 Gecombineerde verklaring bij financiële en mvoverslagen 31 januari 2014 NBA-handreiking 1123 Gecombineerde verklaring bij financiële en mvo-verslagen

Nadere informatie

Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree

Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte reglement 1. Dit reglement is vastgesteld en goedgekeurd in de vergadering van de Raad van Commissarissen d.d.

Nadere informatie

AGENDA. 5 Verlening van décharge aan de Directie voor het gevoerde beleid (stempunt)

AGENDA. 5 Verlening van décharge aan de Directie voor het gevoerde beleid (stempunt) AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SnowWorld N.V., te houden op donderdag 12 maart 2015 om 10:00 uur CET bij de vestiging van SnowWorld aan de Buytenparklaan 30, 2717

Nadere informatie

GECOMBINEERDE COMMISSIE VENNOOTSCHAPSRECHT. van de. Nederlandse Orde van Advocaten. en de. Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie

GECOMBINEERDE COMMISSIE VENNOOTSCHAPSRECHT. van de. Nederlandse Orde van Advocaten. en de. Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie GECOMBINEERDE COMMISSIE VENNOOTSCHAPSRECHT van de Nederlandse Orde van Advocaten en de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie Advies inzake het Ambtelijk Voorontwerp aanpassing en terugvordering bonussen

Nadere informatie

Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning van andere controle-informatie

Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning van andere controle-informatie Josef Ferlings, Lid van de IAASB, Lid van de IAASB Representations Task Force en Voorzitter van de Auditafdeling IDW Hauptfachausschuss Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning

Nadere informatie

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist!

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist! FAS/REA Utrecht Governance en risicomanagement bij corporaties Actieve rol van de RvC vereist! Gerda Groeneveld, Rotterdam, 16 02 2012 Onderwerpen Veranderde rol van de commissaris Uitgangspunten voor

Nadere informatie

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen.

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Risicobeheersing begint aan de top CPI Governance CPI (Corporate, Public en Internal) Governance

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie