Conversietechnieken voor biomassa Een korte beschrijving van de beschikbare conversietechnieken voor biomassa, op alfabetische volgorde.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Conversietechnieken voor biomassa Een korte beschrijving van de beschikbare conversietechnieken voor biomassa, op alfabetische volgorde."

Transcriptie

1 InnovatieBiomassa Nederlandwilin2020haarenergievoor16%uithernieuwbarebronnenopwekken.Biomassais zo nhernieuwbarebronenlevertnualruimdehelftvandehernieuwbareenergieinnederland. Biomassaisorganischmateriaal(zoals hout,snoeiafval,gft,vezelsofplantaardigendierlijkvet)en kan,integenstellingtotfossielegrondstoffen,ineenkortetijdweerwordenaangemaakt.ook levertdeinzetvanbiomassageennettoco 2 emissieopenisdusookomdezeredenduurzaam. Ditdocumentgeefteenoverzichtvaninnovatieindeafgelopenjarenophetgebiedvanbiomassa. Nietalleendeproductievanenergiekomtaanbod,maarookdeopwerkingnaarhoogwaardige producten. Deproductievanhernieuwbareenergiezaldekomendejarenmeerdanverdrievoudigdmoeten wordenomdeduurzaamheidsdoelentehalen:eengroeiendemarktvoorbiomassa. Ominnovatieineencontexttekunnenplaatsenwordteersteenoverzichtgegevenvande beschikbaretechniekenendehuidigemarktinhernieuwbareenergieuitbiomassa.indetweede sectiewordtinnovatieophetgebiedvanbiomassaingrotelijnenbesproken,waarbijookhet beleidskaderenalgemenelessenenobstakelsaanbodkomen.dederdeenlaatstesectie bespreektvoorachtverschillendeproductmarktcombinatiesdesuccessen,desterkeenzwakke kantenendekansenvoorondernemers. 1 Overzicht markt Conversietechnieken voor biomassa Eenkortebeschrijvingvandebeschikbareconversietechniekenvoorbiomassa,opalfabetische volgorde. Afvalverbrandingsinstallatie(AVI):huishoudelijkenbedrijfsafvalwordt(verplicht)verbrand.Met devrijkomendewarmtewordenstoomturbinesaangedrevendieelektriciteitopwekken.soms wordtderestwarmteookgebruikt.huishoudelijkenbedrijfsafvalbestaatvoordehelftuit biomassa. Aquatischebiomassa:algenenwierenwordeninwatergekweektopzonlicht,CO 2 enmeststoffen (anorganischebronnenvanstikstof,fosforenkalium).deverkregenbiomassakan,aldanniet geraffineerd,gebruiktwordenvoorvoeding,viskweek,enalsgrondstofinvervenenlakken. Bij enmeestook:elektriciteitscentralesdiesteenkoolverbrandenkunnenookbiomassabij of meestoken.hiervoorwordenvoornamelijkhoutpelletsgebruikt.biomassadatisgetorreficeerd (zietorrefactie)kanookmeegestooktworden. Bioraffinage:biomassakanopgewerktwordennaarhoogwaardigestoffen,vaakmetbehulpvan fermentatiedoormicro organismen.enerzijdswordenopdezemanierbiobrandstoffen,zoals biodieselenbio ethanol,gemaakt.anderzijdszijndeproductenhoogwaardigechemicaliënvoor deindustrie,zoalsmelkzuur,butanolenwaterstof. BioWKK/warmteketels:warmteketelsverbrandenhout,anderedrogebiomassaenbio olievoor dewarmte(bijvoorbeeldindeglastuinbouw).alszegekoppeldzijnaaneen warmtekrachtkoppeling(wkk)wordterookelektriciteitgeproduceerd. Torrefactie:eenbreedaanbodaanhoutachtigebiomassawordtbijlagetemperatuurbehandeld waardoordevezelstructuurbroswordtenheteenuniforme,houtskoolachtigestructuurkrijgt. ElizabethGeurts versie2 1

2 Hetiseenvoorbewerkingvanbiomassazodathetefficiëntervervoerdenverbrandkanworden. Biomassadiegetorreficeerdiskanwordenmeegestooktinkolencentrales. Vergassing:onderhogetemperatuurwordtbiomassaontleedtotSyngas:voornamelijkwaterstof enkoolmonoxide.hetwaterstofkandirectgebruiktwordenindeindustrie(zoalsvoor ammoniaproductievoorkunstmest),ofhetkansamenmetdekoolmonoxideomgezetworden naarsyntheticnaturalgas(sng)datinhetaardgasnetgevoerdkanworden. Vergisting:micro organismenverterenbiomassastromen(zoalsmest,slibenlandbouwafval)en producerenhierbijbiogas.ditbiogaskanverbrandwordenineenwarmtekrachtkoppeling(zie biowkk)omelektriciteitenwarmtemeeoptewekken,ofhetkanopgewerktwordennaargroen gas(aardgaskwaliteit)eningevoerdwordeninhetaardgasnet.hetoverblijfsel,hetdigestaat,kan naeventueleopwerkinggebruiktwordenalskunstmest.co vergistersvergistenmestmetcosubstratenzoalsmaïs. Hernieuwbare energie in Nederland DeproductievanhernieuwbareenergieinNederlandisdeafgelopentienjaarsterktoegenomen, van30pjin2001totongeveer88pj(24twh)in2011.dezetrendmoetzichdoorzettenenzelfs versterkenomdedoelstellingvoor2020tehalen.nederlandwildan,conformdeeuropese richtlijnen,16%vanallegebruikteenergieuithernieuwbarebronnenopwekken.deschattingis datditin2020overeenkomtmet300pj.specifiekvoordetransportsectorisdedoelstellingom 10%hernieuwbarebrandstoffentegebruikenin2020.Debijmengverplichtingligtin2011op 4,25%. Dehuidigeverbruiktehernieuwbareenergieisvoorruimdehelftafkomstigvanbiomassa.Dedrie grootstebijdragenwordengeleverddoorbij eenmeestookvanbiomassain elektriciteitscentrales,debiogenefractievanafvalverbrandingenhoutkachelsbijhuishoudens. Samenleverenzijruimdehelftvandeverbruiktebio energie.voorderesterendehelftlevert biogaseenaanzienlijkebijdrage,gevolgddooroverigebiomassaverbranding,biobenzine,biodiesel enhoutketelsbijbedrijven. Markt in bio-energie en bioraffinage Detotaleomzetvanbio energieinnederlandbedraagt 1960miljoenperjaar.Daarvanwordt 1200miljoengegenereerddoordethermischeomzetting(zoalsverbranding)vanbiomassa. Bioraffinagenaarhoogwaardigegrondstoffenenchemicaliënlevert 400miljoenperjaarop, gevolgddoorbiobrandstoffen( 300mln/jaar)envergisting( 60mln/jaar). Erzijnmomenteelzo'n275bedrijvenuithetMKBbetrokkenbijbio energieenbioraffinage, tegenover25grootbedrijven.samenleverenze6000fteaanwerk.hetmerendeelvandebanen bevindtzich,inovereenstemmingmetdeomzet,indethermischeomzettingvanbiomassa(4300 FTE),gevolgddoor1000FTEindebioraffinagenaarhoogwaardigegrondstoffenenchemicaliën. 2 Overzicht innovatie [Kadermetinfooverbeleidskader,doorJanLandsmanteschrijven.] ElizabethGeurts versie2 2

3 Innovatieprojecten Hetinnovatiebeleidvoorbiomassaheeftdeafgelopenjarenveelinbeweginggezet.Tot2011zijn 236energie innovatieprojectengestartdiezijnondersteunddooragentschapnlvanuitde beleidsprogramma'seoseniae.ongeveerdehelftvandeprojectenbevindtzichindelaatste gesubsidieerdefasevaninnovatie:hetdemonstrerenvannieuwe(combinatiesvan)techniekenof hetinvesterenintechniekendiealwelgedemonstreerd,maarnognietgangbaarzijn.deandere helftvandeprojectenisminofmeergelijkmatigverdeeldoverdedrieeerderefasenvan innovatie:prilonderzoeknaarnieuweonconventioneleprocessenenproducten(ruim40 projecten),fundamenteelenindustrieelonderzoekvoordelangetermijn(30projecten),enkorte termijnonderzoekenontwikkelingtotenmetniet commerciëleprototypes(ruim40projecten). Erisveelgeïnvesteerdinprojectenvoorvergistingenbioraffinage(beideongeveer80projecten), gevolgddoorvergassing(zo n25projecten)enbio WKK(kleine20projecten).Bij enmeestooken aquatischebiomassazijnbeidemetruim10projectenondersteund.energieopwekkenmet behulpvanafvalverbrandingsinstallaties(avis)isbijnauitontwikkeld.erzijnnoggeen5projecten geweestvoorinnovatiebijavis. Innovatiefase van vergisting, bioraffinage en vergassing Verderinzoomendopdedriemeestgesteundetechniekenzienwedatinnovatiesbijvergisting dichtbijdemarktliggen.verrewegdemeesteprojectenvanvergisting(zo n80%)zijn demonstratieprojecten. Projectenvoorbioraffinage innovatiekunnenonderverdeeldwordeninbioraffinagenaar biobrandstoffenennaaroverigehoogwaardigeproducten.dehelftvandebiobrandstofprojecten zijndemonstratiesvan1 e generatiebiobrandstoffen(grondstofisookvoedselvoormensofdier). Deanderehelftvandeprojectenbevindtzichindedrieeerderefasenvaninnovatieenrichtzich op2 e generatiebiobrandstoffenwaarbijdegrondstoffenbijproductenzijnvandevoedseloogst. Innovatieinbioraffinagenaaroverigehoogwaardigeproductenbevindtzichvoornamelijkinhet onderzoekenontwikkelingsstadium;erzijnweinigdemonstratieprojecten. Vergassingvormtopditmomentvooraleentechnischeuitdaging.Allevierfasenvaninnovatie wordengoedvertegenwoordigdindeondersteundeprojecten,meteenkleinenadrukop demonstratieprojecten. Algemene obstakels en lessen Productievanenergieenhoogwaardigeproductenuitbiomassawordtbelemmerddoorde economischehaalbaarheid.hetisnogsteedsduurderdanenergieenproductenopbasisvan fossielegrondstoffenenisdaaromlastigindemarktteplaatsen.subsidieskunnenhelpenvoor ontwikkelingenomdeprijstedrukken,maarzijnwelbeperkt.hetrichtenopnichemarktenis vaakookeconomischrendabel.regelgevingkanalleenergieproducentenverplichteneenbepaald aandeelhernieuwbareenergieteproduceren(zoalsbij enmeestook),maargeziende internationalemarktmoetdezeregelgevingcentraalineuropawordenafgesprokenomeffectte hebben.hierwordtaangewerktmaarhetiseenlangdurigproces. Biomassakomtuitdenatuurendeproductieisdaaromafhankelijkvanallerlei omgevingsfactoren.extremedroogte,extremenatheid,orkanenenplagenkunnendeprijzenvan biomassasterklatenvariëren.bijvoorbeeldco vergisters,diemestvergistenmetdaaraan toegevoegdmaïsdatisingekocht,zijnerggevoeligvoorprijsvariaties.hetgebruikvanbiomassa ElizabethGeurts versie2 3

4 reststromenkanditdeelsondervangen. Verderleertdeervaringdatregelgevingdeimplementatievanbiomassatechniekenbelemmert.Er zijnvaakvelevergunningennodig,enhetaanvragenvandezevergunningeniseenlangdurigen duurproces.erkanheelwatweerstanduitdeomgevingkomen,enermoetenvaak zeerdure tekeningenenanderedocumentenwordengemaaktvoordevergunningsaanvragen.ineenaantal gevallenzouditvereenvoudigdengoedkopergemaaktkunnenwordendoor standaardvergunningsaanvragenteontwikkelen.bijvoorbeeld:voorvergistersdieallemaalsterk opelkaarlijkenzoudendannietelkweereigentekeningenhoeventewordengemaakt.recente aanpassingenindewet enregelgeving(ziehoofdstukbeleidskader)kunnende vergunningsaanvragenversnellen.verderkanhetookhinderlijkwerkendatsommige biomassastromenalsafvalwordengezien,waardoorweereenapartereeksaanvergunningen nodigisomhettemogenleverenenverwerken. DeNederlandsemarktisrelatiefkleinenhetverdientdaaromaanbevelingomtechniekente ontwikkelendieookinanderelandentoepasbaarzijn.bijvoorbeeld:ophetgebiedvantorrefactie, vergassingenkleinschaligehout WKKlevertNederlandtechnologiediekanconcurrerenmethet buitenland.demarktvoorvergistingisbuitennederlandveelgroterdooreengunstiger investeringsklimaat(metnameduitsland),endeontwikkelingvan2 e generatiebio ethanoluit maïsreststromenmaaktopdeamerikaansemarkteengoedekans. Voorinnovatieishetbelangrijkdatonderzoekersenhetbedrijfsleven(vaakhetMKB)eengoede interactiehebben.agentschapnlhelptdaarbij.tochreddenveelinnovatieshetnetniettoteen demonstratie installatie.detopconsortiakenniseninnovatie(tkis)zijnmedehiervooropgericht, omdestapnaarmarktintroductie,doorbijvoorbeeldeen(grootschalige)demonstratie,welte maken. Financieringvoorbiomassa installatiesislastig.bankengevendoordeeconomischecrisisnietsnel meergroteleningen.eenoplossingzoukunnenliggeninhetco financierenvaneeninstallatie doormeerdereondernemers,zoalseenvergisterdiedoormeerdereboerenwordtgebruikt. 3 Innovatie per productmarktcombinatie Indezesectiewordenachtproductmarktcombinaties(PMCs)besprokenmetdefocusop innovatie.bijelkepmcwordtingegaanopdekrachtensuccessen,zwakteenbedreigingen,en trendsenkansenvoorondernemers.devolgordevandepmcsis,aflopend,opbasisvanhet aantalinnovatieprojectenindeafgelopenjaren. Vergisting naar groen gas, elektriciteit en warmte Erisveelkennisaanwezigbijonderzoeksinstellingenenbedrijvenenerzijndelaatstejarenveel innovatieveontwikkelingengeweestmetaantoonbaarresultaat.dewurheefttweespin offs voortgebrachtophetgebiedvanbiomassavoorbewerking(sustecenzeagas)enerzijn verscheidenedoorbrakengeweest.zoheeftbiogastin2006deeersteopwerkingsinstallatie gebouwdvoordeopwerkingvanbiogasnaargroengaseninvoedinginhetaardgasnetwerk. Inmiddelszijnerdiverseopwerkingsinstallatiesenwordenbiogashubsontwikkeldombiogaste verzamelen.hetbedrijfhostheeftmicrovergistersopdemo schaalgedemonstreerd.ditzijn kleinevergistersbijdeboerdiemestdirectuitdestalvergistenendaardooreenhoogrendement ElizabethGeurts versie2 4

5 hebben.ookenzympakkettenontwikkelddoordsmverhogenhetrendementvanvergistingmet 10 15%extragasproductie. Doorwisselendenergie innovatiebeleidisergeenlangjarigezekerheidvoorinnovatie en implementatieprojecten.eriseengrotevoorinvesteringvereistmaarhetsuccesisonzeker.verder belemmertookstriktewetgevingoverhet menu vandevergisterenhetgebruikvanhet digestaatdebredetoepassingvanvergisters.in2011isdelijstvantoegestaneco substratenom hetdigestaatnogalsdierlijkemesttemogenaanmerkenweluitgebreid.dehogeprijsvancosubstratenvormteenknelpuntbijdeverdereontwikkelingvandeproductiecapaciteit. Deafgelopenjarenishetaantalco vergistingsinstallatiesbijagrarischebedrijvensterk toegenomen,van17in2005tot93in2010.ineengreendealmetdelandbouwsectoris afgesprokenhetvergunningstrajectvoorkleinschaligevergistingsprojectenteversnellenenheeft LTOaangekondigd200puremestvergistersbijagrarischebedrijventeplaatsen.Deopwerking naargroengasgaatwaarschijnlijkeengroteontwikkelingdoormaken.tweederdevanhetsde + subsidiebudgetisin2011naargroengasprojectengegaan.destichtinggroengasnederland heeftineengreendealafgesproken300miljoenm 3 groengasteproducerenin2014.datiseen vertienvoudigingvanhethuidigeniveau. Nederlandheefteengrootaanbodaannattebiomassa(zoalsmest,slib,GFT)benodigdvoor vergisting,enheeftenkelegoedeleveranciersmetconcurrerendetechnologie.datlaatstebiedt exportkansen. Bioraffinage naar ethanol en biodiesel Erisdeafgelopenjarenveelkennisontwikkeldophetgebiedvan2 e generatiebiobrandstoffen. Tweedegeneratie geeftaandatdegebruiktegrondstoffenafkomstigzijnvanbiomassareststromenennietmeervanvoedselwaardigebiomassa.tweeconsortiazijnactiefinonderzoek naarhetgebruikvangenetischgemodificeerdegistenvoordeproductievan2 e generatiebioethanol:nedalco,rug,wurennovozymesenerzijds,endetudelftendsmanderzijds. Genetischemodificatievangistenisnodigomdatnatuurlijkegistennietinstaatzijn (ligno)cellulose,waaruitvezelachtigagrarischafvalbestaat,teconsumeren.detudelftendsm hebbengeprobeerdeengistteontwikkelenomuitsuikerbietenpulpbio ethanoltekunnen maken.ditisniethelemaalgelukt,maartochzijngrenzenverlegd.dekennisdieisopgedaan wordtnugebruiktineensamenwerkingmethetamerikaansepoet. Hetonderzoekstrajectnaar2 e generatiebio ethanolistechnologischuitdagendendaardoorlang enkostbaar.bovendieniseraanzienlijkeconcurrentievangoedkope1 e generatiebio ethanoluit dev.s.enbraziliëengoedkopebiodieseluithetbuitenland. Devraagnaar2 e generatiebrandstoffenneemttoe.zetellen dubbel voordebijmengverplichting endebijmengverplichtingwordtwaarschijnlijksterkverhoogd,tot10%in2016.detechnologie dieinnederlandisontwikkeldisgeschiktvoorreststromenvanmaïs.maïsiswereldwijddemeest geteeldegraansoortdusdetechnologiebiedtgoedeexportkansen.opdewebsitevangave (gasvormigeenvloeibareklimaatneutraleenergiedragers)iseenoverzichttevindenvan biobrandstofinitiatieveninnederland. ElizabethGeurts versie2 5

6 Bioraffinage overig Nederlandheeftveelkennis(o.a.bijWUR,TUDelft,TUEindhoven,UvAenECN)overkatalyse, fermentatie enscheidingstechnologie;alledriezijnnodigvoorefficiëntebioraffinage.erisook veelinteressevanuitdelandbouw,devoedings engenotmiddelenindustrie,depapierindustrieen dechemie.delandbouwsectorwerktbijvoorbeeldinmeerdereprojectenaanhetinzettenvan grasenandereiwitrijklandbouwafvalvoordeproductievanpapierenkartonenindustriële grondstoffen.depapierindustrieprobeertmeerwaardetehalenuitafvalstromendoororganische zurenuitafvalwaterterugtewinnenenmelkzuurteproducerenopbasisvancelluloserijkafval. Melkzuuriso.a.eenbouwsteenvoorbioplastics. Hetonderzoeknaarnieuwebioraffinagetechniekenen toepassingeniscomplexenvraagtveel onderzoeksinspanning.hetbevindtzichnogineenvroegstadium:erzijnveelpilotsenslechts enkeledemo s.bioraffinagemoetconcurrerenmetbulkchemieopbasisvangoedkopefossiele grondstoffen. Eriseentoenemendevraagnaargroeneproducten.Steedsmeerbedrijvenwillenmaatschappelijk verantwoordondernemenendaarbijgebruikmakenvangroenegrondstoffenofgroene producten.coca Cola,Ford,Nike,Procter&GambleenHeinzhebbenbijvoorbeelddePlantPET TechnologyCollaborativeopgerichtomhetgebruikvanbioplasticsinhunproductenteversnellen. KruidvatenTrekpleisterhebbeninteressegetoondinpapierenkartongemaaktuitgraspulp. Groen zijnverbeterthetimagovanbedrijven. Vergassing naar syngas, WKK en groen gas Nederlandheefteensterkekennispositieophetgebiedvanvergassing.Erzijnwereldwijdtwee systemendiehethoogsterendementgeven(indirectevergassing).eéndaarvanisontwikkelddoor ECNdatdeafgelopenjarenveelonderzoekheeftgedaanenwaarvanderesultatennuworden toegepastindemo enpilotinstallaties.hostisbetrokkenbijdebouwenontwikkelingvan vergassersterwijldahlmanzichrichtopgasreiniging.inportugaldraaiteennederlandsedemovan eenkippenmestvergassermetolgateerreiniging.denieuweremilena vergasser,meteenhoog rendementenveelmethaanproductie,bevindtzichnogindepilot fase. Hetverwijderenvanstofenteeruithetgeproduceerdegas(gasreiniging)iskostbaarenook vervuilingdoorteerenstofblijfteenaandachtspunt. Erisconcurrentievanbuitenlandseleveranciersmetookwerkendedemo installaties. DeNederlandsetechnologieisvooruitstrevend,ookophetgebiedvangasreiniging,enbiedtdus exportkansen.denederlandseoverheidwilgraagsteedsmeergroengasinhetaardgasnetvoeren enheeftdaarvergassingvoornodig.productievangroengasisrendabelalshetgaatom grootschaligeinstallaties,bijvoorkeurbijhavens.hetprocesomsyngasomtevormentotsng (datinhetaardgasnetgevoerdkanworden)iscommercieelverkrijgbaarvoorsyngasdatis geproduceerddoorsteenkoolvergassing.ditprocesmoetnogwordenaangepastvoorsyngas ontstaanuitvergassingvanbiomassa. ElizabethGeurts versie2 6

7 BioWKK- en warmteketels BioWKK enwarmteketelszijnlokaalenopkleineschaalintezetten,bijvoorbeeldbijkassen, zwembaden,woonwijken,industrieterreinenenwoningenenhetgeeftdegebruikereen duurzaamimago.inhetgevalvanland entuinbouwbedrijvenkunnensomseigenreststromen (mee)gestooktworden.hostheeftdeafgelopenjareneenhout WKKontwikkeld,bijeen glastuinbouwbedrijfinberlicum,meteenrendementvan110%,hethoogsthaalbare.ookzijner diverseinstallatiesvoordegebouwdeomgevingingebruikgenomen. HetinstallerenvaneenBioWKK ofwarmteketelvergteenforsemeerinvestering.voor grootverbruikersvanaardgasishetvaaknognietconcurrerendenelektriciteitsproductieisalleen rendabelmetsubsidie.verderheeftnederlandveelhogereemissie eisendanomringendelanden. Ookstrikteeisenoverhetsoortbiomassadatgestooktmagworden(bijvoorbeeldpuurhouti.p.v. mengstromen)werkenbeperkend. BioWKK enwarmteketelszijnzeerbreedtoepasbaarwaardoorereenpotentieelgrotemarktvoor is.deafgelopenjarenishettotalevermogenvanhoutkachelsbijbedrijventoegenomenvan319 MWin2005tot435MWin2010,enditzithemmetnameindesterketoenamevankleine installatiesbijlandbouwbedrijven. Mededoordestrikteemissie eisenhebbennederlandseinstallatieseenschonereuitstootdandie inomringendelanden.ookhetrendementisbeterwaardoordezetechnologiegoede exportkansenbiedt. Mee- en bijstook en torrefactie Mee enbijstookvanbiomassalevertmet40%eengrootdeelvandeduurzameelektriciteitin Nederland.Tot20%meestookvanbiomassametsteenkoolistechnischmogelijk.Torrefactieis eenvoorbewerkingsmethodevanbiomassawaardoorheteenmeersteenkoolachtigestructuur krijgt.hogeremeestookpercentageszoudendanookmogelijkmoetenzijn.nederlandlooptmet driedemo svantorrefactie doorstramproygroep,topellentorrcoal endekennisvanecn vooropindewereld.ookophetgebiedvanpyrolyse(eenanderevoorbewerkingstechniek)heeft Nederlandeenkoppositie.DefirmaBTGverwachtdathunpyrolyse installatieinhengeloeind 2013operationeelis. BiomassadiewordtmeegestooktbestaatvoornamelijkuithoutpelletsdieuitCanadaendeV.S. wordengeïmporteerd.tegelijkertijdwordtveelvandedrogebiomassa,zoalssnoeihout,uit Nederlandgeëxporteerddoorgebrekaanlokaleverwerkingscapaciteitofdoordatereengrotere afzetmarktisvanwegesubsidiesinhetbuitenland.deonderzoeksresultatenvanecnenkema wordennognietgoedtoegepastomdatdeprikkelsvoordeindustrieuitblijven.demep subsidies voorbij enmeestooklopeninstappenterugtotnulin2015enerisnoggeennieuweregelgeving. WelheeftdeoverheidineenGreenDealmetEnergieNederlandafgesprokendatenergiecentrales tot2015opeigenkostenenrisico10%biomassazullenblijvenmeestoken.verwachtwordtdater eenmeestookverplichtingzalkomen,maarditislastigdoordatenergiebedrijvennietin Nederlandsehandenzijn. Torrefactiezorgtvooreenaanzienlijkereductievanhetvolumevanbiomassaeneenhogere ElizabethGeurts versie2 7

8 energiedichtheid.ditmaaktvervoervandebiomassaefficiënterengoedkoperendaaromkan torrefactiehetbestbijdebronwordentoegepast.samenmethetfeitdatnederlandvooroploopt indeontwikkeling,heeftdetorrefactietechnologieduszeergoedeexportkansen. Aquatische biomassa Algenbevattenwaardevollevetzureneneiwittendiepotentiehebbenvoor highend markten zoalsvoedingssupplementenenvervenenlakken.dewurenuvahebbeneengoede kennispositie,evenalsbedrijvenalsingrepro,lgemenakzo.zowelopenalsgesloten kweeksystemenzijnbewezeneffectief.eenvoorbeeldvaneeninnovatieprojectisingreprodat werktaanhetkwekenvanalgenopindustriëleafvalstromenendedaaropvolgendebioraffinage. Photanolwerktaandeproductievanmelkzuurenandereeindproductendoorcyanobacteriën (blauwalgen),waarbijdebacteriënzelfnietgeoogsthoeventeworden.doordatcyanobacteriën netalsalgenfotosynthetischzijn,hebbenzegeenorganischevoedingsstoffennodigzoalssuiker. Ditiswelhetgevalbijdehuidigeproductievanmelkzuurdoormelkzuurbacteriën. Openkweeksystemenhebbeneenlaagenergieverbruikmaarookeenlageopbrengst.Daarstaat tegenoverdatgeslotenkweeksystemeneenhogeopbrengsthebben,maarookeenhoog energieverbruik.algenvoorenergieproductieishierdoorvoorlopigniethaalbaar.beidesystemen hebbeneengrootoppervlaknodig. Doordatineersteinstantietehogeverwachtingenzijngewektvooraquatischebiomassaisde marktenigszinssceptischgeworden. Dooroverbevissingneemtdevraagnaaralternatievebronnenvooromega vetzurentoe.ookiser behoefteaanduurzamealternatievenvoorgrondstoffenindechemiedienunogafkomstigzijn vanfossielebronnen. Afvalverbrandingsinstallaties Nederlandheeftzeermoderneenbetrouwbareafvalverbrandingsinstallaties(AVIs)methoge rendementenenlageemissies.deafgelopenjarenheefthetonderzoekenontwikkelingzich beperkttothetverhogenvanhetrendementenhetaanpakkenvanbodemassen.aznmoerdijk enaebamsterdamhebbendeafgelopenjareninvesteringengedaanomhetrendementvanhun AVIsteverbeteren.EnkeleAVIsleverenhunwarmteaannabijgelegengebieden.Zovoorzietde AVIvanTwencesinds2011stoomaanAkzoNobelenverwarmthet5000huishoudensenbedrijven inenschede.avrisgestartmetdeaanlegvaneenwarmtenetinrotterdam Zuidomvanaf2013 aan50.000huishoudenswarmteteleveren.avrheeftookvergevorderdeplannenomoptermijn stoomtegaanleverenaanhetbotlek gebied. Decrisisindewoningmarktbeperktdeverdereuitbreidingvanwarmte afzet.doorde economischecrisisisookdehoeveelheidteverbrandenafvalafgenomen.verderkanhetbouwen vaneennieuweaviopveelweerstandvandeomgevingstuiten. Ophetmomentwordtslechts90%vandetotaleverbrandingscapaciteitinNederlandbenut waardoorisafgesprokenvoorlopiggeengroteinstallatiesmeertebouwen.eendeelvande ElizabethGeurts versie2 8

9 overcapaciteitwordtophetmomentbenutdoorhetimporterenvanhuisvuiluitduitsland,het VerenigdKoninkrijkenItalië. Verbrandingvanrestafvaliswettelijkverplichtdushetiseenmarktmetveelzekerheid. Meer informatie: StatusdocumentBio energie2011 InnovatiefotoBiomassa2011 Energie innovatiecatalogus ElizabethGeurts versie2 9

Biomassa in de duurzame energievoorziening

Biomassa in de duurzame energievoorziening Biomassa in de duurzame energievoorziening Hamid Mozaffarian ECN Perslunch, Amsterdam, 5 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Bijdrage biomassa in de wereld primaire energie-mix Nederlandse HE-doelstellingen

Nadere informatie

Flevoland maakt werk van duurzame energie

Flevoland maakt werk van duurzame energie Flevoland maakt werk van duurzame energie Hans Rijnten Provincie Flevoland Chris de Visser Acrres Pieter Bergmeijer Trilance 6 december 2007 Workshop bioraffinage 1 Inhoud presentatie Flevoland maakt werk

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Biobased economy in het Groene Hart

Biobased economy in het Groene Hart Biobased economy in het Groene Hart Energie & Bio/Groen Gas 27 juni 2013, Langeraar, Michiel van Galen Inhoud Landelijke doelen energie en beleid Stimuleringsbeleid Groen Gas Het proces Stand van zaken

Nadere informatie

Bermmaaisel: van last tot lust.

Bermmaaisel: van last tot lust. Bermmaaisel: van last tot lust. Dr. Alain De Vocht PHL-BIO Research - PHL Centrum voor Milieukunde - UHasselt Inhoud Maaisel en klimaatneutraal Limburg Hoeveelheid en samenstelling Verwerkingsmogelijkheden

Nadere informatie

Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie

Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie Advies voor het energierapport 2015 Gerd van de Logt Algemeen directeur St. Groen Gas Nederland Ulco Vermeulen Voorzitter

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Status en stimulering van bioenergie in Nederland. Kees Kwant SenterNovem, Agentschap voor Innovatie en Duurzaamheid

Status en stimulering van bioenergie in Nederland. Kees Kwant SenterNovem, Agentschap voor Innovatie en Duurzaamheid Status en stimulering van bioenergie in Nederland Kees Kwant SenterNovem, Agentschap voor Innovatie en Duurzaamheid Inhoud Status: Actieplan Biomassa Gerealiseerde Implementatie De omgeving in Europa Stimulering

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken

We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken Daarom werken wij aan de realisatie van een innovatieve installatie die biomassa (zoals afvalhout) en andere reststromen

Nadere informatie

We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken

We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken We willen de wereld laten zien dat je van restproducten duurzame energie kunt maken Daarom werken wij aan de realisatie van een innovatieve installatie die biomassa (zoals afvalhout) en andere reststromen

Nadere informatie

Tabellen stand van zaken SDE+ 2012

Tabellen stand van zaken SDE+ 2012 Tabellen stand van zaken SDE+ 2012 Dit overzicht wordt iedere twee weken geactualiseerd, totdat het volledige voor 2012 aan projecten is toegekend. In deze bijlage worden alle eerder gepubliceerde standen

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

SUBSIDIE VOOR DEMONSTRATIEPROJECT ENERGIE-INNOVATIE. die innoverende organisaties niet mogen missen.

SUBSIDIE VOOR DEMONSTRATIEPROJECT ENERGIE-INNOVATIE. die innoverende organisaties niet mogen missen. EI SUBSIDIE VOOR DEMONSTRATIEPROJECT ENERGIE-INNOVATIE die innoverende organisaties niet mogen missen. DE DEI IN HET KORT WAAROM DEI? DEI-SUBSIDIE IS BEDOELD OM: 1. Nederlandse energie-innovaties (internationaal)

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2014, Vito, januari 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2014 bedraagt 5,7 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Subsidies Groen Gas en Biobased 2017

Subsidies Groen Gas en Biobased 2017 Subsidies Groen Gas en Biobased 2017 31 mei 2017 Energy Valley Jos Reijnders-Groen Gas Freek Smedema-BBE Jobert Winkel, Martin Otten Leen Hoogeveen en vele anderen.. Waarom Groen Gas? Nederland is aardgasland,

Nadere informatie

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch:

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: SDE+, TKI en experimenten E-wet 15 april 2015 16 april 2015 Wido van Heemstra Karin Keijzer Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Wat doen wij: (RVO.nl)

Nadere informatie

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa Nathalie Márquez Luzardo, Jan Venselaar (Avans Hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inleiding - ECP Moerdijk is

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, september 2014 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,9% Figuur 1 bio-elektriciteit

Nadere informatie

Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016

Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016 Perspectief voor bio-energie in 2030 Notitie van het Bestuur van Platform Bio-Energie voor de Energiedialoog; juni 2016 Inleiding In 2030 zal een wezenlijk deel van de energievoorziening verduurzaamd zijn.

Nadere informatie

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Overzicht 1. Algemeen 2. Investeringssteun 3. Certificaten 4. Emmisienormen Algemeen Bio-WKK Biomassa als duurzame brandstof groene stroom

Nadere informatie

Wat doet Cogen Projects?

Wat doet Cogen Projects? 1 Biomassa en WKK Stappenplan voor de industriële ondernemer 17 maart 2005, Eindhoven Erik Koolwijk en Joep Coenen Wat doet Cogen Projects? missie: bijdragen aan een duurzamere en betrouwbare energievoorziening

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

NER300 besluit en spelregels. CCS- en RESdemonstratie. projecten. Agenda. Annemarieke Grinwis René Moor Gert van Uitert

NER300 besluit en spelregels. CCS- en RESdemonstratie. projecten. Agenda. Annemarieke Grinwis René Moor Gert van Uitert NER300 besluit en spelregels CCS- en RESdemonstratie projecten Annemarieke Grinwis René Moor Gert van Uitert Ministerie van Economische Zaken en Ministerie van VROM 7 juli 2010 Agenda 1. Wat is NER 300

Nadere informatie

Subsidies Biobased Economy

Subsidies Biobased Economy Subsidies Biobased Economy Amsterdam, 23 juni 2014 Astrid Hamer Subsidies Weinig gebruikt door bedrijven (spec. BBE) Wijs ze erop. WBSO regio Overzicht regelingen BBE door RVO.nl RDA SDE+ NL EU MIT: MKB

Nadere informatie

Regelingen voor zon-pv

Regelingen voor zon-pv Regelingen voor zon-pv 16 maart 2016 17 maart 2016 Wido van Heemstra Karin Keijzer Rijksdienst voor Ondernemend Nederland RVO.NL stimuleert ondernemend Nederland bij duurzaam, agrarisch, innovatief en

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie?

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie? Bio-energie Energie uit afval en biomassa Puur natuur Bio-energie is een verzamelnaam voor energie die vrijgemaakt wordt uit afval en biomassa. Die energie is direct of indirect vastgelegd in biologisch

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 26512 20 december 2012 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 12 december 2012, nr. WJZ/12347494, tot vaststelling

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Biomassa en politiek. Arie Twigt

Biomassa en politiek. Arie Twigt Biomassa en politiek Arie Twigt 1 Samenvatting De overheid streeft naar een duurzame energiehuishouding. Als doelstelling heeft de overheid dat in 2020 20% van de opgewekte energie duurzaam moet zijn.

Nadere informatie

Pogramma Kas als Energiebron

Pogramma Kas als Energiebron Pogramma Kas als Energiebron Studiegroep bio-energie, door en voor glastuinders Uitwisselen van kennis- en ervaring over bio-energie Datum: Woensdag 21 mei 2014 Locatie: Peter Biogas, Luttelgeest 1 Programma

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Nr. Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. 19797 22 december 2009 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 10 december 2009, nr. WJZ/9162315, houdende

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag R. de Boer Oktober 2013 ECN-L--13-068 Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Workshop flexibele BioWKK op de energiemarkt 2 oktober 2013 Robert de Boer

Nadere informatie

GREENN Co. GReen Ethanol Energy Northern Netherlands Cooperation BIO-ETHANOL. Rijden op een tank vol alcohol

GREENN Co. GReen Ethanol Energy Northern Netherlands Cooperation BIO-ETHANOL. Rijden op een tank vol alcohol BIO-ETHANOL Rijden op een tank vol alcohol Rinus Rinia : Oosterhof-Holman Milieutechniek Onno van Dijk: TechnologieCentrum Noord-Nederland EU richtlijn biobrandstoffen In 2005: 2 procent substitutie In

Nadere informatie

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, handelend in zijn hoedanigheid van bestuursorgaan; 2. De staatssecretaris van

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Biomethanol. Resultaten en bevindingen van project. Datum September 2010 Status Definitief. BioMCN, e.a. in opdracht van Agentschap NL

Biomethanol. Resultaten en bevindingen van project. Datum September 2010 Status Definitief. BioMCN, e.a. in opdracht van Agentschap NL Resultaten en bevindingen van project Biomethanol Dit rapport is onderdeel van de projectencatalogus energie-innovatie. Tussen 2005 en 2011 kregen ruim 1000 innovatieve onderzoeks- en praktijkprojecten

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Doelstellingen - Mondiaal Parijs-akkoord: Well below 2 degrees. Mondiaal circa 50% emissiereductie nodig in

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid voor biomassa -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid duurzame energie in beweging Volkskrant 30 maart 2010: Van der Hoeven neemt afstand van eigen duurzaamheidsbeleid Van onze verslaggever Michael

Nadere informatie

Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007

Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007 Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007 Doelstelling: 75 % van het energiegebruik in de glastuinbouw op basis van aardgas en andere duurzame energiebronnen in 2012 Energie enquête

Nadere informatie

Hernieuwbare Energiescan. Karen Dhollander

Hernieuwbare Energiescan. Karen Dhollander Hernieuwbare Energiescan Karen Dhollander Dienst Ruimtelijke planning Werken aan oplossing = werken aan draagvlak 3 PIJLERS 1. Ruimtelijke, planmatige aansturing (dienst ruimtelijke planning) Obv beleidskader

Nadere informatie

Statusdocument bio-energie 2012

Statusdocument bio-energie 2012 Statusdocument bio-energie 2012 Inhoud Samenvatting 1 1 Inleiding 6 2 Bio-energie in cijfers 8 Hernieuwbare energie in Nederland 8 Biomassa voor drie sectoren 10 Sector elektriciteit 10 Sector warmte 11

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2016, Vito, oktober 2017 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2016 bedraagt 6,4% Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Bijlage 6 behorende bij artikel 7e, eerste lid van de Algemene uitvoeringsregeling stimulering duurzame energieproductie.

Bijlage 6 behorende bij artikel 7e, eerste lid van de Algemene uitvoeringsregeling stimulering duurzame energieproductie. Verzoek tot vaststelling van de geschiktheid van een productieinstallatie voor de opwekking van hernieuwbare warmte en mededeling van meetgegevens van hernieuwbare warmte Bijlage 5 behorende bij artikel

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2015, Vito, september 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2015 bedraagt 6,0 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

Groen Gas. Resultaat van vijf jaar innoveren. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Groen Gas. Resultaat van vijf jaar innoveren. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Groen Gas Resultaat van vijf jaar innoveren Ton Voncken Jos Reijnders Johan Wempe Groen Gas Nederland/InnovatieLink Rijksdienst voor Ondernemend Nederland TKI Gas Agenda Opening door Ton Voncken Resultaten

Nadere informatie

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN BIOFUELS: ZIN EN ONZIN KIVI NIRIA 2010 F. Goudriaan and J.E. Naber (BIOFUEL BV) 1 HTU 2005 ONZIN: ONZIN: STOPPEN MET BIOBRANDSTOFFEN Vragen van het lid De Mos (PVV) aan de minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

EBD DRENTHE AUGUSTUS 2013

EBD DRENTHE AUGUSTUS 2013 EBD DRENTHE AUGUSTUS 2013 Inleiding Geachte lezer, Hoewel we midden in de vakantieperiode zitten toch een nieuwsbrief van het Europees Bureau Diensten Drenthe (EBD Drenthe). Zoals u wellicht weet is het

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

WKK en biowkk in de glastuinbouw

WKK en biowkk in de glastuinbouw WKK en biowkk in de glastuinbouw Het opgesteld vermogen van WKK op basis van gasmotoren in de glastuinbouw is in de afgelopen vijf jaar verdrievoudigd tot circa 3.000 MWe. Nog steeds levert WKK een belangrijke

Nadere informatie

Groengas in landbouw. 11 maart 2015

Groengas in landbouw. 11 maart 2015 Groengas in landbouw 11 maart 2015 LTO Noord Programma Klimaat & Energie Auke Jan Veenstra (aveenstra@ltonoord.nl) Inhoud LTO Noord en Energie Energie in de agrarische sector Energieproductie Vergisting

Nadere informatie

Meer biomassa bijstoken?

Meer biomassa bijstoken? Meer biomassa bijstoken? Is duurzaam gecertificeerde biomassa macro gezien altijd duurzaam of speelt er meer? CE Delft sinds 1978 Onafhankelijk onderzoek en advies Milieu, economie, techniek en beleid

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Presentatie HoSt Microferm voor CLM/NMU

Presentatie HoSt Microferm voor CLM/NMU Presentatie HoSt Microferm voor CLM/NMU 25-11-2010 Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Inleiding Als raadslid of bestuurder heeft u ongetwijfeld te maken met bio-energie. Bijvoorbeeld omdat u een oplossing zoekt voor de duurzame

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Lommel

Hernieuwbare energie in Lommel Hernieuwbare energie in Lommel - Excursie BioEnergy 16 juni 2011 - Toelichting hernieuwbare energie Hier Rina komt Ven een Schepen titel leefmilieu Duurzaam beleid stad Lommel Koen Berghmans duurzaamheidsambtenaar

Nadere informatie

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen Bertus Postma 1 Onderwerpen Berenschot Algemene ontwikkelingen stimuleringsregelingen Relatie met projectfasering Regionale regelingen Geothermie:

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Inleiding ENGIE transitie & De Groene Delta van Nijmegen. Vincent Schakel Site en Projectmanager Centrale Gelderland 22 juni 2016

Inleiding ENGIE transitie & De Groene Delta van Nijmegen. Vincent Schakel Site en Projectmanager Centrale Gelderland 22 juni 2016 Inleiding ENGIE transitie & De Groene Delta van Nijmegen Vincent Schakel Site en Projectmanager Centrale Gelderland 22 juni 2016 INHOUD ENGIE Introductie over wie wij zijn GROENE Transitielocatie de Groene

Nadere informatie

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer MIC / LEI 15 augustus 2007 Maarten Bouwer inhoud Inleiding BioGast Gasmarkt Wat is BioGast Historie en HHNK project Techniek Vragen en lunch Bezichtiging verwachting fossiel aardgas Groningen heeft nog

Nadere informatie

Routekaart hernieuwbaar gas

Routekaart hernieuwbaar gas G Routekaart hernieuwbaar gas 2014 2030 Gras Groene Elektriciteit L A G Mest P O S Duurzame Mobiliteit CO2 mineralen S A Duurzame Energie 7 Duurzame Producten RWZI slib 2020 Zeewier 2025 Hout Groen Gas

Nadere informatie

supply storage Nuclear energy Sustainable

supply storage Nuclear energy Sustainable Er bestaan uitgebreide statistieken van bio-energieproductie in Nederland. De herkomst van de biomassa is echter zeer slecht te achterhalen. De duurzaamheid van bioenergie hangt echter wel zeer nauw samen

Nadere informatie

Veel meer hernieuwbaar hoe managen we dat? Frans Rooijers

Veel meer hernieuwbaar hoe managen we dat? Frans Rooijers Veel meer hernieuwbaar hoe managen we dat? Frans Rooijers Groeiend aandeel hernieuwbaar Doel NL en overige EU-landen: in 2020 14% >> 16% in NL, gemiddeld EU 20% Politieke wensen (regeerakkoord): meer,

Nadere informatie

Een langetermijnperspectief voor groen gas

Een langetermijnperspectief voor groen gas Een langetermijnperspectief voor groen gas Policy Brief november 2013 ECN-O-13-039 Auteur: Sander Lensink ECN Beleidsstudies Postbus 1 1755 ZG Petten T: +31 224 56 8129 lensink@ecn.nl ecn.nl Samenvatting

Nadere informatie

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak DEELSESSIE 3 Duurzame energie: Van afvalinzamelaar tot energieleverancier Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak Ger de Jong Meerlanden De Meerlanden N.V. Rijden op GFT NVRD 24 mei 2012 Duurzame energie

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

INZET (EN VERKRIJGBAARHEID) VAN BIOMASSA ALS BRANDSTOF

INZET (EN VERKRIJGBAARHEID) VAN BIOMASSA ALS BRANDSTOF November 2001 ECN-RX--01-068 INZET (EN VERKRIJGBAARHEID) VAN BIOMASSA ALS BRANDSTOF ECN bijdrage aan jaarcongres Markt voor Energie uit Afval en Biomassa (Euroforum), 31 oktober & 1 november 2001 R. van

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Energiehout een lokale opportuniteit?

Energiehout een lokale opportuniteit? 9/11/2011 Energiehout een lokale opportuniteit? VITO SPK Ruben Guisson Onderzoeker bio-energie VITO % energieverbruik Multiplicator-factor Energiehout the big picture» The EU Climate and Energy Package

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen OPEN PRODUCTIE CONCEPT BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen Ambitie OMC 1. Ter beschikking stellen infrastructuur 2. Ter beschikking stellen van productietechnologieën/-methoden 3. Ontwikkeling van nieuwe

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 5545 13 april 2010 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 1 april 2010, nr. WJZ/10041846, tot wijziging van

Nadere informatie

MIRA 2012 Energie. Energiegebruik per sector

MIRA 2012 Energie.  Energiegebruik per sector MIRA 212 Energie Energiegebruik per sector P energiegebruik (PJ) 1 8 1 6 1 4 1 2 1 8 6 4 2 energiesector niet toewijsbaar aan 1 sector handel & diensten transport landbouw industrie (energetisch) industrie

Nadere informatie

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl In samenwerking met: Partners: Met de steun van: Met financiële steun van: Agenda 13 u 30 Verwelkoming en toelichting doelstelling stakeholdersoverleg 13 u 35 Vergelijking 2020 doelstellingen België Nederland

Nadere informatie

Biomassa als grondstof voor bioraffinage

Biomassa als grondstof voor bioraffinage Biomassa als grondstof voor bioraffinage 1. Mogelijke toepassingen van biomassa Biomassa kent tal van toepassingen. Al eeuwenlang wordt het door de mens gebruikt als bron van voedsel, als voeder voor dieren,

Nadere informatie

Platform Groene Grondstoffen. 30% vervanging fossiele grondstoffen in 2030

Platform Groene Grondstoffen. 30% vervanging fossiele grondstoffen in 2030 Platform Groene Grondstoffen 30% vervanging fossiele grondstoffen in 2030 1 Afhankelijkheid van fossiele grondstoffen vraagt om nieuwe oplossingen Op drie niveaus brengt die afhankelijkheid risico s en

Nadere informatie

Met Groene Kracht Vooruit

Met Groene Kracht Vooruit Richtinggevende visie op toepassing van bio-energie in de Glastuinbouw Management samenvatting December 2009 Cogen Projects en Wageningen UR instituut AFSG Richtinggevende visie op toepassing van bio-energie

Nadere informatie

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting.

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting. 1/1/212 Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten worden toegekend Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties waarvan de aanvraag tot toekenning van

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie