SIGNALEMENT DE MRI-SCAN VAN HET BEWEGINGSAPPARAAT MICHIEL WESTERMANN ZET WEER NIEUWE BEDRIJVEN NEER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SIGNALEMENT DE MRI-SCAN VAN HET BEWEGINGSAPPARAAT MICHIEL WESTERMANN ZET WEER NIEUWE BEDRIJVEN NEER"

Transcriptie

1 Periodiek branchemagazine van FHI, federatie van technologiebranches SIGNALEMENT DE MRI-SCAN VAN HET BEWEGINGSAPPARAAT MICHIEL WESTERMANN ZET WEER NIEUWE BEDRIJVEN NEER 3 THEMA: ONDERWIJS & ARBEIDSMARKT ELEKTRONICABEURS ADEMT GROEI MEETONZEKERHEDEN CO 2 EMISSIEHANDEL 16e jaargang juli 2007

2 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES INHOUD Rubrieken Interview Westermann 4 De MRI-scan Algemeen management 8 Kort Nieuws Regelgeving en arbeidsmarkt 10 Verzekeringsplicht DGA Milieu en duurzaamheid 13 Besluit beheer verpakkingen 13 Veel ondernemers begrijpen er niets meer van Gang van zaken rond het besluit beheer verpakkingen en papier en karton blijft warrig REDACTIONEEL YaFi, de bescheidenheid voorbij Conjunctuur 14 Internationale handel zes procent hoger Onderwijs & arbeidsmarkt 16 De slag om het schaarse talent Hoe elektronicavoorzitter en federatiebestuurslid Siebren de Vries zijn commitment aan FHI verwoordt. Zeilschool De Kikkert in Lemmer. Siebren presenteert een round up over de eerste drie jaar DevLab. DevLab a YaFi is zijn titelsheet. YaFi, Yet another FHI initiative Dank je wel Siebren, en zo was het ook bedoeld, als een oprecht dankjewel. Dick Rakhorst 18 Is er leven na FHI? Federatienieuws 20 FHI golftournament Nieuws van FHI partners 22 De ondernemer en aansprakelijkheid E&A Een mooie lente Industriële Elektronica 34 De troepen vooruit DevClub in Lemmer Om de tafel: zeilen en zaken Structurele dialoog met bedrijfsleven Snelle kennisontwikkeling bij technologiebedrijven vertaalt zich nog onvoldoende naar lesprogramma s Er zijn er veel, van die YaFi s. Of het te maken heeft met de hoogconjunctuur? Of het ligt aan de gegroeide zichtbaarheid van FHI en haar specifieke rol en aanpak? Of de uitbouw van de FHI bureauorganisatie er mee van doen heeft? Structurele ontwikkelingen worden altijd gedragen door een veelheid van factoren. En het is de visie van de organisatie, vooral haar bestuurders, die maakt dat op de golf van de tijdgeest succesvolle voortgang wordt geboekt. Deze maanden worden binnen FHI weer wat bestuurders afgelost, met dank, na trouwe dienst. In april hadden we de lintjesregen, waaronder twee van onze gerenommeerde oud-bestuurders in het zonnetje werden gezet, Jos van Hartingsveldt en Otto Kwak. Development Club 36 Devclub in Lemmer Plot 40 Frisse techneutenclub MinacNed 42 Meer en beter voedsel Industriële Automatisering 44 FHI bedrijf bouwt EduLab VLW 52 Er zit swung in de weegclub Laboratorium Technologie 53 Biotech-conferentie 2007 Medische Technologie 56 (On)veiligheid Informatie nieuwe opzet biotech-conferentie 2007 Nadruk op state-of-the-art technologie in research & productie 16 De slag om het schaarse talent Tekort op de arbeidsmarkt vraagt om andere aanpak personeelsbeleid Er zijn er veel, van die YaFi s. Natuurlijk de beurzen, steeds intensiever en ze lijken weer aan aantrekkingskracht te winnen. De ééndaags evenementen, nog intensiever, meer inhoudelijk, kleinschaliger ook. De vervolgstappen gaan verder: consortiumvorming rond marktthema s. In Lemmer nam dat traject weer een hoge vlucht. Systemen om inbraken te voorspellen, handheld meters om de voorraad steenkool te analyseren op vochtgehalte, you name it. Intussen brengen we fabrikanten van landbouwmachines bijeen om zich samen met onze sensorjongens te oriënteren op gezamenlijke ontwikkelingen in hun bereik. Een paar voorbeelden. En nog een keer intussen, het lobbywerk brengt successen, waar de ziekenhuizen waarschijnlijk toch niet aanbestedingsplichtig blijken, waar de onzin van verpakkingsbureaucratie wordt erkend, waar multinationals worden gestimuleerd hun R&D subsidies te sharen met kleinere technologiespecialisten. Als die participatietop nou ook nog vrucht draagt, de taskforce voor de arbeidsmarkt van de grond komt. Dan kan de politiek dankbaar verkiezingswinst boeken dankzij YaFi. We hoeven niet altijd bescheiden te blijven Kees Groeneveld 2 3

3 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES INTERVIEW MICHIEL WESTERMANN De MRI-scan van het bewegingsapparaat Michiel Westermann zet weer nieuwe bedrijven neer Nu staat hij nog in een loods in Culemborg, het grote CAREN-apparaat waarmee revaliderende Nederlandse militairen in Doorn vanaf september hun balans kunnen gaan hervinden. Michiel Westermann, directeur van het nieuwe FHI-lid Motek-Medical, gelooft dat dit de MRI-scan van het bewegingsapparaat gaat worden. Eigenlijk is dat nog bescheiden: naast nauwkeurige diagnose kunnen patiënten met evenwichtsproblemen er namelijk ook effectief mee behandeld worden. In 1999 werd ik in tien minuten op dit apparaat mijn evenwichtsproblemen meester, vertelt Michiel Westermannn, die zelf twee kunstheupen heeft. Door zijn werk voor Twinning, een organisatie die innovatieve bedrijven ondersteunde, is hij in contact gekomen met Motek. De door hen ontwikkelde CAREN (computer assisted rehabilitation environment) kan onbalans van de patiënt corrigeren, waardoor de patiënt rust krijgt. Vervolgens kan de overname van het balanceren door het apparaat langzaam worden verminderd, en leert de patiënt heel gradueel steeds meer zelf in evenwicht te komen. Michiel demonstreert het principe met een dunne ijzeren staaf en balanceert die op zijn vinger. Dan zet hij deze op de bewegende top van het apparaat. Het duurt niet lang of de zwenkingen van de staaf zijn gecorrigeerd en de staaf staat perfect verticaal, ongeacht hoe schuin de top zich beweegt. Motion capture Via een trappetje stap je op de top : een platform van drie meter in diameter. Hieronder gaat een systeem schuil van zes assen die zes graden van vrijheid van beweging aan de top geven. In de top zelf zit een lopende band met krachtplaten die de druk van de voeten in drie richtingen meet. Gestoken in een veiligheidsharnas kan de patiënt gedurende de oefening zijn eigen bewegingen gadeslaan op een 180 breed scherm dat de top op een afstand omringt. Het helpt de patiënt zijn bewegingen te corrigeren. Daarbij kan hij zichzelf in een geprogrammeerde context zien: bijvoorbeeld lopend over een heuvelig bospad, dat hij tegelijkertijd ook onder zijn voeten voelt. Dit alles gebeurt met behulp van drie projectoren en acht motion capture-camera s voor de bewegingsregistratie. Deze camera s herkennen bolletjes die op de kleren worden geklit. Voor diagnose zijn er Voor wie voor het land heeft gestreden is het beste niet goed genoeg pakken vol met bolletjes waardoor artsen heel nauwkeurig en in real time bewegingen kunnen zien. Gericht en gradueel kan de behandeling dan op de bewegingen van de patiënt worden aangepast. Afhankelijk van de gewenste configuratie van het apparaat zijn er zes tot veertien servers die alle gegevens met elkaar verbinden en de programma s goed uit laten voeren. Er staat nu een CAREN op vijf universiteiten en onderzoeksinstellingen over de hele wereld, en sinds kort ook in twee Amerikaanse revalidatiecentra. Ervaring met patiënten is tot nu vooral opgedaan in het Sheba-ziekenhuis in Tel Aviv, waar het apparaat na de gebruikelijke revalidatietechnieken word gebruikt. Er blijken kwalitatief betere resultaten mee behaald te worden dan met gewone revalidatiemethodes, en sneller en bestendiger dan normaal. Michiel verhaalt over een jonge Israëlische vrouw die na revalidatie na een auto-ongeluk niet op haar ene been kon staan. Ze deed een oefening waar je een bootje op zee slalom langs een aantal boeien loodst en een haai trotseert, alles vergezeld door het geschreeuw van meeuwen. Het tempo wordt bepaald door voor en achteruit stappen en de bochten via het leunen op het ene of het andere been. Ze schrok zelf dat ze ongemerkt toch op haar been kon staan. Fysiotherapeuten ervaren dat deze bewustwording, dat je wel weer op je benen kunt vertrouwen, vaak wel maanden kan duurt. Het toont het effect van multi-tasking met CAREN. Verwacht wordt dat nu het apparaat eerder in het revalidatieproces wordt ingezet, dertig tot vijftig procent sneller resultaat geboekt gaat worden. CAREN als showpiece Voor het in de markt zetten van het innovatieve product kan Michiel putten uit uitvoerige ervaring als bijzonder succesvol zakenman. Hij is oprichter van Pink Elephant (nu Pink Roccade/Getronics), was lid van het bestuur van de ICT-branche-organisatie, organen die Nederland bereid maakten voor breedband en bestuurslid van onder meer Twinning. Die sporen zijn zichtbaar in zijn aanpak. Alles is uitbesteed, behalve het maken van de software, de kern van het product. Het bedrijf telt tien mensen in Nederland, en er wordt samengewerkt met ontwikkelaars in de VS en Israël. Michiel nodigt potentiële kopers uit bij de enthousiaste arts in Tel Aviv en deze laat kopers met 4 5

4 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES INTERVIEW MICHIEL WESTERMANN de patiënten en behandelaars spreken. Met succes: inmiddels is het apparaat aangekocht door twee Amerikaanse militaire revalidatiecentra. Voor de mensen die voor het land hebben gestreden, is alleen het beste goed genoeg. Het nieuwe Brooke Army Medical Centre in Texas is door de twee nieuwe presidentskandidaten met veel bombarie geopend en dit was het grote showpiece. Het is een luxe uitvoering van het systeem; een top van vier meter diameter en in plaats van een scherm zit er een hele dome (ronde kap) omheen, waardoor gebruikers volledig in een andere wereld stappen. Ook in Washington kunnen Op de entertainment markt ging het bedrijf bijna down the drain binnenkort soldaten met geamputeerde ledematen of evenwichtsstoornissen door post-traumatic stress-disorder met een CAREN geholpen worden. Kip en ei Ziekenhuizen in Nederland wachten op goedkeuring van zorgverzekeraars en deze willen eerst gegevens uit klinisch onderzoek zien. Dat geeft een kip en ei-situatie, je kunt dan tenslotte nog geen onderzoek met patiënten doen. Dat is ook de reden dat we weinig Nederlandse medische producten hier als eerste geïntroduceerd zien, met uitzondering van die van multinationals die plaatsing in een ziekenhuis kunnen voorfinancieren. In andere gevallen is het meestal zo dat pas als iets zich in Amerika heeft bewezen het product hierheen komt. Gelukkig lijkt het nu wel sneller te gaan! Het exemplaar in de hal is namelijk aangekocht door het Militair Revalidatiecentrum in Doorn. De Vrije Universiteit gaat onderzoek wijden aan de resultaten die in Doorn worden geboekt. Samen met het onderzoek dat op de andere CAREN-apparaten in Tel Aviv, Liverpool, Montreal, Washington, San Antonio, Groningen en Enschede wordt gedaan, wordt langzaam maar zeker de weg gebaand voor goedkeuring van verzekeraars. De enthousiaste arts uit Doorn schudt de collega s in het land al wakker over de beloftes van de CAREN. Het gaat er steeds weer om dat je iemand vindt die enthousiast is en de stap durft te nemen om zijn organisatie te overtuigen om meer dan een half miljoen te investeren, ook al is er nog geen vergoeding van zorgverzekeraars. Patiënten met evenwichtsstoornissen zijn er tenslotte erg veel. Vanwege de hoge kosten is MOTEC bezig met de V-gait, een eenvoudigere versie van het CAREN-systeem dat rond de twee ton kost. Dit kan veel van het systeem aan, bevat de software, een lopende band met krachtplaten en drie graden vrijheid van beweging. En daarnaast werken we aan een toepassing voor de CAREN waarmee het systeem een soort MRI-scan van het bewegingsapparaat wordt. In september zal de alpha-versie van dit Human Body Model (HBM) klaar zijn. Dat visualiseert wat met het gehele bewegingsapparaat gebeurt. Arts en patiënt zullen dan al de spieren kunnen zien en middels kleuren herkennen welke spieren zich aan- of juist ontspannen, en in welke mate. Net als een röntgenopname de botten toont, toont HBM real time de overdracht van krachten in het lichaam. Een ervaren arts kan dan ook zien of je te laat of te vroeg op een kracht reageert. Het is de eerste keer dat dit aan de medische wereld wordt gepresenteerd. We weten dat TNO voor deze technologie ook plannen heeft, maar wij lijken voorop te lopen. Entertainmentmarkt Het visionaire brein achter CAREN is de Israëliër Oshri Evan-Zohar. Vanuit Twinning hielp Michiel deze aan een investeerder. Deze stuurde het bedrijf de entertainmentmarkt op, wat niet altijd fortuinlijk was. Het bedrijf ging bijna down the drain. Toen Oshri wegens omstandigheden drie jaar terug naar Israël moest, vroeg hij mij om op de zaak te passen. Ik deed dat twee dagen in de week en heb toen een aandeel erin genomen. Oshri werkt nu als verantwoordelijke voor R&D vanuit Israël; Michiel werd algemeen directeur. Ik had mazzel dat de snelste servers inmiddels snel genoeg waren geworden voor realtime. Oshri gebruikte nog een silicon graphics computer, het grootste wat je indertijd kon krijgen, en wilde net overgaan op Linux. Ik ben toen overgestapt op een Windows platform, omdat dat is waar klanten mee werken. Ik splitste Motek op in twee bedrijven: medical en een entertainmentpoot, die ieder hun eigen broek moeten ophouden. Twee bekende producten van Motek Entertainment zijn op televisie te zien: Vara s Café de Wereld en De Sprookjesboom, voor Zeppelin. Ook zijn vele computerspelen voorzien van Motek Animaties. Hoe is de relatie met FHI ontstaan? Ik kende FHI van toen ik als bestuurder bij branche-organisatie FENIT, de voorloper van ICT-Nederland, zat. We zijn een paar maanden geleden lid geworden en meteen werd ik benaderd voor - zeer welkome - hulp om subsidie te vinden voor marktonderzoek. Branchemanager Luc Knaven heeft me onlangs tal van contacten gegeven, zeer waardevol allemaal. Wat hoopt hij verder nog aan het lidmaatschap te hebben? Ik wil meedoen met de Medicabeurs, mogelijk juridische informatie van FHI gebruiken en deelnemen aan de exportgroep. Ik hoop ervaringen te delen van anderen met reguleringen van de Amerikaanse FDA (Federal Drug Agency), liability en het afdekken van valutarisico s. Weinig Nederlandse producten omdat ziekenhuizen wachten op verzekeraars Dat kan inderdaad handig zijn, want nadat MOTEK Medical lange tijd te innovatief voor de markt leek lijkt het nu in snel vaarwater te zijn gekomen. Dankzij de verkoop aan de drie militaire revalidatieoorden, de opbouw van onderzoeksresultaten wereldwijd en de ontwikkeling van eenvoudigere en goedkopere versies van het CAREN-systeem, lijkt het afwachten hoe snel CAREN zich zal gaan verspreiden over ziekenhuizen in binnen- en buitenland. Hoeveel jaar zal er nodig zijn om een MRI-scan van het bewegingsapparaat breed te introduceren? < 6 7

5 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES ALGEMEEN MANAGEMENT Kort Nieuws WBSO GROOT SUCCES De Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (hierna: WBSO) is in een paar jaar tijd uitgegroeid tot een van de belangrijkste financiële stimuleringsregelingen voor bedrijven. Steeds meer bedrijven, vooral uit het midden- en kleinbedrijf, weten de weg naar de WBSO te vinden. Werden in 2005 nog aanvragen gehonoreerd, vorig jaar waren het er al ruim Van het totale budget kwam 69 procent terecht bij het midden- en kleinbedrijf. De evaluatie van de WBSO brengt in beeld dat bedrijven veel meer in speur- en ontwikkelingswerk investeren dan de euro s die in het kader van de regeling beschikbaar zijn. Per ontvangen euro WBSO steken ze er nog eens zo n 0,72 extra in. Bron: Staatcourant. < Bruto minimumloon per 1 juli 2007 De brutobedragen van het wettelijk minimumloon en het minimumjeugdloon zijn per 1 juli 2007 gestegen. Voor een werknemer van 23 jaar of ouder is het bruto minimumloon bij een volledig dienstverband per 1 juli 2007: per maand 1.317,00 per week 303,90 per dag 60,78 Werkgever aansprakelijk voor thuiswerkplek Werkgevers zijn aansprakelijk voor de schade die een werknemer lijdt, als de thuiswerkplek niet op orde is. Dat blijkt uit een uitspraak van het Gerechtshof in Amsterdam. De werknemer van een pensioenbedrijf had haar werkgever aansprakelijk gesteld omdat ze ten gevolge van RSI volledig arbeidsongeschikt was geraakt. Arbowet Haar RSI was veroorzaakt door het feit dat zowel haar werkplek op kantoor als bij haar thuis niet aan de eisen voldeed die daaraan mogen worden gesteld, zo stelde de werknemer. Het Gerechtshof stelde vast dat de werknemer regelmatig thuis werkte, zodat de arboregelgeving van toepassing is. Ergonomisch De werkgever had er daarom voor moeten zorgen dat de werknemer thuis op ergonomisch verantwoorde wijze kon werken. Nu dat niet het geval was, wordt de werkgever verantwoordelijk gehouden voor de schade. Bron: < Minister Van der Hoeven opent Top Institute Food and Nutrition Minister Van der Hoeven van Economische Zaken heeft op 4 juni in Wageningen het Top Institute Food and Nutrition (TIFN) geopend. Binnen dit topinstituut werken bedrijven en kennisinstellingen samen aan het behouden en verder uitbouwen van de leidende kennispositie van Nederland op het terrein van voeding. Economische Zaken heeft in totaal 61 miljoen euro beschikbaar gesteld voor het topinstituut. Het bedrijfsleven en kennisinstellingen investeren een even groot bedrag. TIFN vormt de eerste fase van het Food & Nutrition Delta innovatieprogramma van overheid en bedrijfsleven. Om te zorgen dat de nieuwe kennis ook wordt omgezet in daadwerkelijk nieuwe producten en processen, heeft Economische Zaken voor de tweede fase van dit programma voor onder andere het MKB tevens 63,5 miljoen euro beschikbaar gesteld voor innovatie in het bedrijfsleven. De eerste 44 innovatieprojecten van bedrijven zijn recent van start gegaan. Hierin nemen 47 MKB, 19 grote bedrijven en 6 kennisinstellingen deel. Bron: Ministerie van Economische Zaken. < Malafide bedrijf aan de kaak gesteld via FHI-info Via FHI heeft Defence for Children succes geboekt tegen Construct Data Verlag/Fair Guide. Deze Oostenrijkse firma verstuurt onder vals voorwendselen advertenties naar diverse bedrijven. Defence for Children heeft de Oostenrijkse overheid hierover ingelicht. Het blijkt dat meerdere bedrijven een civiele rechtszaak tegen hen zijn gestart. De rechtbank heeft Construct Data Verlag/Fair Guide meerdere keren hiervoor veroordeeld. De praktijken blijken echter toch nog steeds door te gaan. Dat het in strijd met het recht is, is een ding dat zeker is. Feit blijft dat de overheid in Oostenrijk bezig is om deze praktijken te stoppen. Bedrijven die financieel wel de dupe zijn geworden wordt aangeraden om op basis van het eigen recht een rechtszaak te starten. < WERKGEVERS BETALEN BIJ UWV VANAF 2008 GELIJKE WAO-PREMIE Ondernemers die verzekerd zijn bij het UWV gaan eenzelfde WAO-premie betalen. Hiermee komt de zogenoemde Pemba-regeling te vervallen. Dit betekent dat het aantal werknemers dat in de WAO zit niet langer de hoogte van de premie bepaalt. Dat staat in een wetsvoorstel van minister Donner van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Daarnaast zorgt het voorstel ervoor dat er geen premieverschil komt voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten in de WIA. De nieuwe maatregel moet ingaan op 1 januari Bron: Ministerie van SZW. < De DGA uit de loonbelasting Met ingang van 1 januari 2008 zal het loon van de directeur-grootaandeelhouder (DGA) niet langer in de loonbelasting worden betrokken. De Eerste Kamer heeft een daartoe strekkend amendement recentelijk aangenomen. Het loon van de DGA zal door middel van (voorlopige) aanslagen onderworpen worden aan inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen en aan de inkomensafhankelijke bijdrage Zorgverzekeringswet. Omdat deze voorlopige aanslagen met betrekking tot het jaar 2007 niet tijdig meer kunnen worden opgelegd, treedt de wijziging pas op 1 januari 2008 in werking. Doordat de BV niet langer als inhoudingsplichtige wordt aangemerkt, bestaat de mogelijkheid om bepaalde loonbestanddelen in de eindheffing te betrekken vanaf dan niet meer. De DGA moet de desbetreffende loonbestanddelen in zijn aangifte inkomstenbelasting verantwoorden. Bron: Elsevier SalarisMagazine. < MKB kan makkelijker risicokapitaal aantrekken door overheidsgarantie Voor MKB-ondernemers is het vaak lastig om risicokapitaal in de vorm van aandelenkapitaal of achtergestelde leningen aan te trekken. De Groeifaciliteit - een project van het Ministerie van Economische Zaken, SenterNovem en de banken - moet hier verandering in brengen. De Groeifaciliteit biedt financiers van MKB-ondernemingen een overheidsgarantie van 500 procent voor financieringen met risicokapitaal. Het risico voor de bank of participatiemaatschappij neemt hierdoor aanzienlijk af. Criteria Bedrijven komen voor de Groeifaciliteit in aanmerking als: De onderneming voldoet aan de MKBtoets (zie uit een toets van de geldschieter is gebleken dat het businessplan redelijke rentabiliteits- en continuïteitsperspectieven biedt, de aanvraag niet is bedoeld om een eerder verstrekt krediet te vervangen-, er in de laatste twaalf maanden geen bovenmatige kapitaalsonttrekkingen zijn geweest-, de financiering alleen dient voor eigen bedrijfsactiviteiten en overnames. Ondernemingen uit onder meer de sectoren landbouw en visserij en de financiële sector komen niet voor de Groeifaciliteit in aanmerking. Bron: Checklist Ondernemen. < 8 9

6 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES REGELGEVING EN ARBEIDSMARKT Verzekeringsplicht DGA REGELGEVING EN ARBEIDSMARKT Verzwaring concurrentiebeding In het sociaal zekerheidsrecht oordeelt het UWV omtrent de verzekeringsplicht van een directeur-(groot)aandeelhouder (DGA) voor de Ziektewet, de WAO en de WW. Een directeur die (eventueel tezamen met echtgeno(o)t(e)) op grond van zijn aandelenbezit 50 procent of meer van de stemmen in de algemene vergadering van aandeelhouders kan uitbrengen, is niet verzekerd. Onder DGA wordt ook de bestuurder van een vennootschap verstaan, waarvan ten minste 2/3 deel van de aandelen worden gehouden door zijn bloed- of aanverwanten tot en met de derde graad. Gezagsverhouding In een familiebedrijf zijn de aandelen vaak verdeeld over diverse familieleden. De situatie van personen die een minderheidsaandelenpakket hebben in een familiebedrijf kan aanleiding geven tot het voeren van procedures over de vraag of deze personen al dan niet verzekerd zijn voor de sociale verzekeringswetten. Op grond van deze regeling zijn deze personen niet verzekerd voor de sociale verzekeringswetten, tenzij men door feiten en omstandigheden kan aantonen dat men daadwerkelijk ondergeschikt is aan de algemene vergadering van de vennootschap. Hiertoe zal moeten worden aangetoond dat deze persoon in een gezagsverhouding werkzaam is. De Centrale Raad van Beroep, de hoogste rechter op het gebied van sociale verzekeringen, beoordeelt hiertoe alle van belang zijnde feiten en omstandigheden. Hierbij is van belang dat de aandeelhouder een salaris ontvangt dat niet afwijkt van andere werknemers, zijnde niet-familieleden en dat men niet meer vrijheden geniet dan de overige werknemers. Voorts is van belang in hoeverre men bemoeienis heeft met en/of invloed uit kan oefenen c.q. uitoefent op het beleid van de onderneming en er zeggenschap is over de dagelijkse gang van zaken in de onderneming. Tevens wordt de daadwerkelijke betrokkenheid bij de besluitvorming in de algemene aandeelhoudersvergadering beoordeeld. Slechts indien er sprake is van ondergeschiktheid, wordt aangenomen dat er sprake is van gezagsverhouding en dus van een verzekeringsplicht. Indien deze gezagsverhouding ontbreekt, zal het UWV geen verzekeringsplicht en derhalve geen recht op uitkering ZW, WW en WAO kunnen aannemen. Bron: Juridische Actualiteiten. < Het arbeidscontract beoogt soms ook over zijn eigen graf heen te regeren. Dat gebeurt nogal eens met geheimhoudingsplicht over en weer wanneer de arbeidsrelatie wordt beëindigd. Radicaler is het concurrentiebeding dat de werknemer verbiedt om na het einde van het dienstverband als concurrent van de ex-werkgever te gaan werken. De reden om een dergelijke clausule in een arbeidscontract op te nemen is op zichzelf begrijpelijk: een transfer naar de concurrent kan voor de voormalige werkgever algauw een bedreiging vormen, indien de werknemer bij zijn nieuwe werkgever hetzelfde soort werk gaat doen, en temeer als hij dat doet met dezelfde klantenkring en met de verworven specifieke kennis en vaardigheden van zijn vorige werkplek. Toch wordt de gelding van een concurrentiebeding in de arbeidsovereenkomst kritisch bekeken in de rechtspraak. Te algemeen geformuleerde concurrentiebedingen worden vaak als onredelijk bestempeld. Het is meestal de werkgever die het beding opstelt en dat zal niet op een eenzijdige manier mogen gebeuren, maar op een manier die mede rekening houdt met de belangen van de werknemer. Een concrete omschrijving zal bij toetsing eerder stand houden dan een soort beroepsverbod. Zo zal duidelijk moeten blijken voor welke werkzaamheden, in welk gebied en voor welke periode het beding is bedoeld. Met het verstrijken van de tijd kan een geldig overeengekomen concurrentiebeding ook geleidelijk steeds nadeliger worden voor de werknemer, zoals bleek uit een recente uitspraak van de Hoge Raad. Regel is dat de rechter onderzoekt of sprake is van een wijziging van de arbeidsverhouding van ingrijpende aard en of daardoor het beding aanmerkelijk zwaarder is gaan drukken. Indien het concurrentiebeding dan niet opnieuw schriftelijk wordt overeengekomen, zal het geheel of gedeeltelijk zijn geldigheid kunnen verliezen. Gedachte is dat bij een dergelijke ingrijpende wijziging van de arbeidsverhouding de werknemer de nieuw ontstane situatie afzonderlijk onder ogen behoort te zien en dat het eenmaal overeengekomen beding niet zomaar een stilzwijgende andere bezwarende context mag krijgen. Relevant is ook of bij het tot stand komen van het beding voorzienbaar was dat de arbeidsverhoudingen zouden gaan wijzigen en of werkelijk sprake is van een belemmering voor de werknemer om een nieuwe gelijkwaardige werkkring te vinden hetzij in loondienst hetzij als zelfstandig ondernemer. Bron: Juridische Actualiteiten. < Oprichting besloten vennootschap (bv) eenvoudiger Het wordt makkelijker om een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid (bv) op te richten omdat de regels voor deze rechtsvorm worden vereenvoudigd. Dit levert het bedrijfsleven veel voordelen op. Een en ander blijkt uit een wetsvoorstel. Ondernemers krijgen meer vrijheid bij de inrichting van kleinere ondernemingen, joint ventures en concerns, waardoor zij beter en sneller kunnen inspelen op veranderingen in de markt en hun concurrentiepositie kunnen versterken. De grotere vrijheid die ondernemers wordt geboden, blijkt vooral uit de ruimere mogelijkheden om in de statuten af te wijken van bepalingen in de wet. Voorbeelden daarvan zijn de mogelijkheid dat iedere aandeelhouder zijn eigen bestuurder benoemt, de uitgifte van stemrechtloze aandelen en meer gelegenheid om besluitvorming buiten de algemene vergadering te laten plaatsvinden. Daarnaast worden onnodige belemmeringen voor het bedrijfsleven in bestaande regelgeving weggenomen. Belangrijk is de afschaffing van het minimumkapitaal van euro als startkapitaal. Ondernemers kunnen in het nieuwe systeem zelf kiezen welk bedrag zij bij de oprichting van de bv inbrengen. Dit zal naar verwachting een gunstig economisch effect hebben omdat het voor kleinere en startende ondernemers makkelijker wordt om te kiezen voor een rechtsvorm met beperkte aansprakelijkheid. Het maakt investeren in de onderneming aantrekkelijker. Ook de verplichte blokkeringregeling, de bankverklaring en de accountantsverklaring bij inbreng in natura worden afgeschaft. Bron: Ministerie van Justitie. < 10 11

7 MILIEU EN DUURZAAMHEID Veel ondernemers begrijpen er niets meer van Gang van zaken rond het Besluit beheer verpakkingen en papier en karton blijft warrig Passief Het Ministerie van VROM is druk bezig het Besluit verpakkingen en papier en karton te handhaven. Terwijl de koepelorganisaties druk doende zijn de regeldruk te verlagen en onnodige overheidsbemoeienis uit te onderhandelen, geeft VROM geen krimp: inspecties gaan op pad om bij bedrijven te zoeken naar overtreding van onduidelijke en niet zinnige regelgeving. verpakkingen in de toekomst gestalte gaat krijgen. vrijblijvend aanmelden Bedrijven die nog geen deel uitmaken van het FHI-verpakkingscluster kunnen zich nog steeds vrijblijvend aanmelden door een te sturen aan onder vermelding van uw bedrijfsnaam en de naam van een contactpersoon. Onlangs heeft de inspectiedienst ongeveer brieven naar bedrijven gestuurd met daarin de aankondiging dat deze bedrijven op korte termijn geïnspecteerd zullen worden of zij voldoen aan het Besluit beheer verpakking en papier en karton. Inmiddels zouden al bijna 500 bedrijven zijn geïnspecteerd. Voor meer informatie of eventuele vragen is FHI bereikbaar onder telefoonnummer (033) , Joas van Lent ( of voor meer informatie over het Besluit verpakkingen naar onder Besluit Verpakkingen. < De wijze en het tijdstip waarop dit is gebeurd is erg onhandig en er is grote onrust ontstaan bij het bedrijfsleven. In de wetenschap dat er nog onderhandelingen gaande zijn over het dossier verpakkingen, begrijpen veel ondernemers niets meer van de gang van zaken. Op het gebied van verpakkingen is FHI nog druk in gesprek met partijen die een goedgekeurde mededeling (plan van aanpak uitvoering Besluit) hebben. De huidige handhaving wordt door FHI dan ook als buitenproportioneel aan de kaak gesteld. Een veel gehoorde klacht is dat bureaus passief zouden zijn. Hebben wij geen last van. Van passiviteit. Wel van passieviteit. Dat zorgt ervoor dat wij ook in deze tijd een gezonde groei doormaken. Groeit u mee? Met de VROM-Inspectie is inmiddels overeengekomen dat de bedrijven van het FHI-verpakkingscluster niet zullen worden geconfronteerd met de geplande controlebezoeken. Mocht zich desondanks toch een ambtenaar van de VROM-Inspectie bij een FHI-bedrijf melden dan is het zaak contact op te nemen met het FHI-bureau, Joas van Lent. Loek Hermans (MKB-Nederland) heeft namens de aangesloten branches minister Cramer gevraagd de handhaving op te schorten totdat duidelijk is hoe het dossier 13

8 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES CONJUNCTUUR Internationale handel zes procent hoger Het volume van de in- en uitvoer van goederen, na correctie voor werkdageffecten, was in april 6 procent groter dan in april Daarmee groeide de internationale handel minder hard dan in het eerste kwartaal. Toen was er sprake van een volumegroei van 8 procent. De invoerprijzen lagen 1 procent hoger. De uitvoerprijzen waren nauwelijks hoger dan in april Met 26,7 miljard euro was de waarde van de goederenuitvoer ruim 7 procent hoger dan een jaar eerder. De waarde van de invoer groeide met 8 procent tot 24,2 miljard euro. Hiermee is het handelsoverschot uitgekomen op 2,5 miljard euro. Dit is flink lager dan het recordoverschot van 4,2 miljard euro in maart. De invoer uit EU-landen nam meer toe dan die uit niet-eu-landen. Bij de uitvoer is juist de handel met landen buiten de Europese Unie harder gestegen dan die binnen de EU. Dit was ook in het eerste kwartaal het geval. Vooral de handel in chemische producten is fors toegenomen. Er werd 26 procent meer Uitvoer goederen (volume) %-mutatie t.o.v. jaar eerder Oorspronkelijk Werkdaggecorrigeerd Consumptiegroei houdt aan Nederlandse huishoudens hebben in april 2,0 procent meer besteed dan in april Aan diensten, zoals vervoer, horeca en communicatie, hebben ze 2,7 procent meer besteed. De bestedingen aan goederen waren 1,1 procent hoger. Net als in voorgaande maanden werden de bestedingen aan goederen gedrukt door het lage gasverbruik. Aan voedings- en genotmiddelen gaven huishoudens een bescheiden 0,9 procent meer uit. Ook in april namen de bestedingen aan duurzame goederen het meest toe. De groei bedroeg 6,4 procent. Dit is in lijn met de resultaten van het Consumenten Conjunctuuronderzoek van de eerste vier maanden van dit jaar. In dit onderzoek wordt onder meer gevraagd of het een gunstige tijd is voor het doen van grote aankopen, zoals televisies en meubelen. Deze vraag werd per saldo positief beantwoord. De groei van de bestedingen aan diensten lag met 2,7 procent hoger dan gemiddeld in Ook Binnenlandse consumptie door huishoudens (volume) %-mutatie t.o.v. jaar eerder Oorspronkelijk Werkdaggecorrigeerd ingevoerd en 13 procent meer uitgevoerd. Ook de invoer van grondstoffen is in april flink gegroeid, namelijk met 25 procent. De handel in diverse gefabriceerde goederen (zoals kleding, schoeisel, meubelen, etc.) is afgenomen. < de horecagelegenheden profiteerden van de grotere koopbereidheid van de consument. De cijfers zijn gecorrigeerd voor prijsveranderingen en verschillen in de samenstelling van de koopdagen. < CONJUNCTUUR Voortdurende topproductie industrie De Nederlandse industrie blijft op volle toeren draaien. De gemiddelde dagproductie was in april bijna 6 procent hoger dan een jaar eerder. De productiegroei was daarmee net zo groot als in februari en maart dit jaar. De groei van de industriële productie is na mei 2000 niet eerder zo hoog geweest. In alle branches van de industrie is meer geproduceerd dan in april De toename in de textielindustrie was met ruim 10 procent het grootst. Ook in de metaalindustrie lag de toename van de Inflatie blijft gelijk De inflatie is in mei niet gewijzigd. Net als in maart en april lagen de consumentenprijzen gemiddeld 1,8 procent hoger dan een jaar eerder. Dit blijkt uit het consumentenprijsindexcijfer van het CBS. De Nederlandse inflatie volgens de Europees geharmoniseerde methode is licht gestegen en kwam uit op 2,0 procent. Benzine iets duurder De prijs van benzine is in mei gestegen. Dit had een inflatieverhogend effect. De benzineprijs lag gemiddeld 2,8 procent hoger dan een jaar eerder. In april was het prijsverschil op jaarbasis nog 0,1 procent. Daartegenover stond dat bloemen en gemiddelde dagproductie duidelijk boven het gemiddelde van de industrie als geheel. Voor het bepalen van de korte termijnontwikkeling in de productie kan het beste gekeken worden naar de seizoengecorrigeerde cijfers. Omdat de seizoenvrije maandcijfers soms een wat grillig verloop vertonen, wordt hiervoor het tweemaandsgemiddelde ten opzichte van twee maanden eerder gebruikt. Na correctie voor werkdageffecten en seizoeninvloeden was de industriële productie in de periode maart-april bijna 1 procent groter dan in de periode januari-februari. < planten de inflatie drukten. Weliswaar waren deze producten gemiddeld 4,6 procent duurder dan een jaar eerder, maar in april was dat nog 18 procent. Nederlandse inflatie iets hoger dan gemiddeld in de eurozone De Nederlandse inflatie volgens de Europees geharmoniseerde methode (HICP) is in mei uitgekomen op 2,0 procent. In april bedroeg de Nederlandse inflatie volgens de HICP nog 1,9 procent. De inflatie in Nederland is hoger dan gemiddeld in de eurozone. Volgens een voorlopige raming van Eurostat bedroeg de inflatie in de eurozone in mei 1,9 procent. < Laagste werkloosheid in vier jaar De seizoengecorrigeerde werkloosheid bedroeg in de periode maart-mei 2007 gemiddeld 347 duizend personen. Dit is zeven duizend minder dan in de periode februari-april. Dit blijkt uit de nieuwste cijfers van het CBS. In de periode maart-mei 2007 was 4,7 procent van de beroepsbevolking werkloos. Een werkloosheid van minder dan vijf procent is in de afgelopen vier jaar niet meer voorgekomen. Werkloosheid zowel bij mannen als vrouwen sterk gedaald In de periode maart-mei 2007 kwam de niet voor seizoen gecorrigeerde werkloosheid uit op 353 duizend personen, 77 duizend lager dan een jaar eerder. De werkloosheid is hiermee in een jaar tijd met bijna een vijfde gedaald. Ruim de helft van de afname kwam voor rekening van de mannen. De werkloosheid onder mannen daalde met 43 duizend tot 161 duizend en kwam daarmee uit op 3,8 procent van de beroepsbevolking. Bij de vrouwen was de afname met 36 duizend personen ook groot. Het aantal daalde tot 191 duizend werklozen. In de periode maart-mei 2007 was 5,8 procent van de vrouwelijke beroepsbevolking werkloos. Werkloosheid bij jarige mannen onder drie procent Het laagste werkloosheidspercentage komt voor rekening van de jarige mannen. In deze groep was 2,8 procent van de beroepsbevolking werkloos. Hiermee is het percentage vrijwel terug op het niveau van maart-mei Het ligt nog wel ruim boven het laagste punt van medio 2001, toen 1,4 procent van de mannelijke beroepsbevolking van jaar werkloos was. < 14 15

9 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES THEMA: ONDERWIJS & ARBEIDSMARKT De slag om het schaarse talent Tekort op arbeidsmarkt vraagt om andere aanpak personeelsbeleid Met het aantrekken van de economie en de nog altijd bestaande mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, is de slag om steeds schaarser wordend talent weer in volle hevigheid losgebarsten. Het Centraal Bureau voor de Statistiek rekende onlangs voor dat bedrijven één of meer vacatures hebben. Niet alleen verhoogt dat de werkdruk van het zittende personeel, ook is het een rem op de groeikracht. Volgens werkgeversorganisatie MKB-Nederland mist het bedrijfsleven per honderdduizend onvervulde vacatures vijf miljard euro aan omzet. Dat is een vol procent van onze nationale economische groei. Ondanks het duidelijke probleem werken echter nog maar weinig bedrijven aan langetermijnoplossingen. Ondernemers en hun HR-mensen volharden in een beleid dat primair gericht is op de inzetbaarheid, zegt Rien Wiegeraad van Pricewaterhouse- Coopers: Men grijpt bijvoorbeeld terug naar lapmiddelen als hogere lonen of andere extra s. Maar dat werkt hooguit drempelverlagend. Misschien verleid je er enkele talenten mee, maar als hun werkplek hen vervolgens niet aanstaat zijn ze even gauw weer weg. Door hun positie op de arbeidsmarkt kunnen ze zich dat ook permitteren. Accenten Werkgevers moeten andere accenten in hun personeelsbeleid leggen. Maar hoe pak je dat aan, en hoe kun je de benodigde aanpassingen zo snel mogelijk vormgeven? Allereerst dient kritisch te worden bekeken of het bestaande talent eigenlijk wel voldoende wordt benut, aldus Rien Wiegeraad. Uit onderzoek blijkt telkens weer dat organisaties hooguit 75 procent van de in aanleg aanwezige capaciteiten van hun medewerkers benutten. Veel werkgevers kennen hun medewerkers onvoldoende. Ze zijn te veel in systemen gaan denken en handelen, en die zijn dan vaak gebaseerd op de kerncompetenties die een organisatie vijf of tien jaar geleden nodig had. Intern zit ook niet iedereen op eenzelfde lijn. Doe daarom ook onder eigen mensen eens een doelgroepenonderzoek. Stel profielen op van de belangstellingssferen van medewerkers, van hun toekomstige ambities en hun hobby s Gestructureerd Wie desondanks toch op zoek moet naar nieuwe talenten, kan die speurtocht structureren. Ga allereerst na of u wel in de goede vijver vist, raadt Rien Wiegeraad aan. Veel bedrijven durven niet af te wijken van de functieprofielen of CV-eisen die ze jaren geleden hebben opgesteld. Terwijl dat in veel gevallen verstandig zou zijn. Ook dient u erop voorbereid te zijn dat er een heel nieuwe generatie instroomt. De jongeren die intreden op de arbeidsmarkt, hebben een heel andere opvatting over de plaats die werk in hun leven inneemt. Ze willen wel degelijk graag hard werken en carrière maken, maar het mag niet zo zijn dat deze ambities hun privéleven beheersen. Deze generatie definieert de work-life balance heel anders. Wil je ze dus binnenhalen en gemotiveerd houden, dan moet je daarop inspelen. Wel is het belangrijk dat je als werkgever duidelijk maakt dat je zulke zaken aanbiedt omdat medewerkers daardoor meer vrijheid krijgen. Je kunt het beter niet als een efficiencymaatregel presenteren. De nieuwe instromers stellen daarnaast hogere eisen aan wat tegenwoordig wel zingevingsissues wordt genoemd. Ze kiezen liever voor een bedrijf dat zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid serieus neemt. Daarom is het goed eventuele initiatieven op dat vlak mee te nemen in de informatie die u aan sollicitanten meegeeft. Achterdeur Maar ook aan de achterdeur valt winst te boeken. Het aantal regretted losses (vertrekkende werknemers die men liever had gehouden) kan worden beperkt door te blijven investeren in het trainen en opleiden van oudere talenten, en door actiever in te spelen op de wensen van parttimers of medewerkers met zorgtaken. Bijkomend voordeel van dat laatste is dat bedrijven zo ook toegang krijgen tot een grote groep herintredende, vaak zeer talentvolle en hoogopgeleide vrouwen. En bovendien nog beter gemotiveerd ook. Eigenlijk draait alles om het vergroten van de loyaliteit van de medewerkers, en juist kleinere organisaties hebben daarin een streepje voor. Mensen kunnen zich makkelijker identificeren met een bedrijf waarvoor ze zich medeverantwoordelijk voelen. En dat gevoel is bij deze categorie bedrijven doorgaans beter ontwikkeld dan elders. De uitdaging is natuurlijk wel om dat gevoel voortdurend te blijven voeden aldus Rien Wiegeraad. Voor meer informatie: Meer informatie over HR-management vindt u op Bron: Inzake uw zaken. < COLUMN FREEK ROOZE Het rendement van trainen en coachen Freek Rooze Die vraag is lastig te beantwoorden. Toch is hier wel onderzoek naar gedaan. Joyce en Showers van de University of Colorado testten een aantal personen op het effect van verschillende kennisoverdracht- en trainingsvormen. Ze keken vervolgens hoeveel kennis was blijven hangen en hoeveel vaardigheden nog werden toegepast. Dit deden ze kort na de training en zes maanden erna. Kort na de training bleek, via de veel toegepaste traditionele leermethode van theorie presenteren, demonstreren, oefenen en feedback geven, van de kennis 42 procent over te zijn. Het effect op de vaardigheden was iets minder: 36 procent. Maar toen zes maanden na de training gekeken werd hoeveel effect de training had gehad op het aangeleerde gedrag in de praktijk, bleek er slechts 12 procent overgebleven te zijn. Joyce en Showers bekeken ook het effect van zo n traditionele training in combinatie met on-the-job coaching. In dat geval bleek kort na de training 85 procent van de leerstof te zijn blijven hangen en 39 procent van de vaardigheden. Maar het meest verbazingwekkende was dat zes maanden erna het nieuwe aangeleerde gedrag voor 52 procent aanwezig was. Met andere woorden: het effect van de combinatie training én coaching leverde ruim vier keer zo veel rendement op! Leidinggevenden zouden zelf, via coaching, het rendement van een training dus sterk kunnen opschroeven. Helaas is de praktijk weerbarstiger. Hoeveel managers kennen de stof die in de training is behandeld? En als dat al zo is, hoeveel van hen nemen de tijd voor coaching? En zijn ze ook werkelijk in staat om via coaching iemand beter te laten functioneren? Goed coachen is nu eenmaal niet gemakkelijk. Het doet een stevig beroep op een groot scala aan persoonlijke kwaliteiten. Die zijn niet bij iedereen aanwezig. Wellicht dat het daarom verstandig is om eerst eens te kijken hoe het met de coachende capaciteiten van de managers zelf is gesteld. Met de wetenschap van het bovenstaande in het vooruitzicht, kan een investering daarin meervoudig rendement opleveren < In onze praktijk van verkoopondersteuning duikt een vraag als Hoeveel rendement levert een training? geregeld op

10 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES INTERVIEW DICK RAKHORST Is er leven na FHI? Ondernemer Rakhorst wijdt zich nu aan harmonie tussen kunst en natuur Twaalf jaar lang was Dick Rakhorst bestuurder bij FHI. Befaamd om zijn ideeën en zijn vermogen die lucratief te maken, stond hij aan de wieg van de DevClub. Na verkoop van zijn elektronicabedrijf zette hij samen met zijn vrouw de beeldentuin Interart op en blies hij een bedrijf in fysiotherapieapparaten nieuw leven in. Eigenlijk ben ik van nature verlegen, maar dat heb ik redelijk overwonnen. We zitten op het denkterras, de plek waar veel ideeën zijn ontstaan, ook voor de bedrijven van zoon en dochter. Vanuit zijn stoel wijst hij een kunstwerk aan. Gemaakt van het nieuwste materiaal, vubonite, milieuvriendelijk en polyesterachtig, ontwikkeld aan de Vrije Universiteit Brussel. Na ons gesprek zal een groep lokale ondernemers op dezelfde plek komen lunchen en praten over een idee van Rakhorst, het opzetten van een platform dat de gemeente Bernheze energieneutraal moet maken. Deze elektronicaman is zijn oude passie achterna, de natuur en alles wat ermee te maken heeft. Na de verkoop van zijn elektronicabedrijf Manudax in 1986 wilde zijn vrouw - na 16 jaar, 70 uur per week brieven tikken en nog veel meer voor het bedrijf weer eens met haar passie voor kunst aan de slag. Op het weiland bij hun eerder gekochte oude boerderij lieten ze vijvers graven en bouwden ze de tuin vanaf de grond weer op. En kijk wat we nu hebben: er zitten hier zelfs ijsvogels en momenteel ook een nest met Turkse tortels en een familie grote bonte spechten. Het is pas het laatste jaar dat hij volop met de beeldentuin bezig is. Na de verkoop van Manudax begon het namelijk al snel weer te kriebelen en beleggen is tenslotte ook een probleem. Dus zocht hij een bedrijf waar je wat kunt verbeteren en kocht hij Uniphy, een bedrijf in elektronische fysiotherapie-apparaten, wat hij vorig jaar, zo n twintig jaar later, verkocht. De ondernemerszoon begon 29 jaar oud zijn eigen zaak, met een diploma HTS elektronica en wat werkervaring op zak. Eigenlijk ben ik van nature verlegen, maar dat heb ik redelijk overwonnen. Als ik denk dat iemand het antwoord weet, dan bel ik die persoon op. Als je maar open bent in je bedoelingen. Ik ben nooit een echte techneut geworden, meer een vernieuwer, met veel ideeën. Een blik techneuten kun je opentrekken, maar creatief zijn en leiding geven door mensen te motiveren en jezelf kwetsbaar op te stellen (want dan willen mensen je graag helpen): dat kan niet iedereen. Je moet ervoor zorgen dat je dingen doet die een ander niet kan of heeft, want anders moet je altijd de goedkoopste zijn. Ik ben begonnen met microprocessors, pc s en toebehoren, zoals printers, toen die markt er aan kwam. Het gaat er om kansen in de markt te zien aankomen en grijpen. Net als zo velen was ik lange tijd teveel bezig met de beslommeringen van de dag. Ik vond het dan ook erg leuk de wereld van FHI binnen te komen, ook al was het best lastig die eerste tijd: vergaderen terwijl de zaak doordraait. Ik heb er uiteindelijk veel aan gehad en zag ook mogelijkheden, juist door die samenwerking. Rakhorst herinnert aan de tijd van voorzitter Alfred Nijkerk. Men was ontstemd dat de Nederlandse marine destijds de importeurs had gepasseerd door rechtstreeks spullen in de VS te kopen, na uitgebreide hulp van de importeur. FHI had het ministerie een brief gestuurd, maar Economische Zaken kende ons amper. Iedereen was zeer naar binnen gekeerd. Toen heb ik voorgesteld We werden gesprekspartners. om maar eens bij de minister (Andriessen) op bezoek te gaan. Toen dat eindelijk lukte na een aantal afzeggingen kon ik er helaas niet bij zijn, maar dat werd wel het begin van een nieuwe tijd. We werden gesprekspartners. Rakhorst memoreert ook de opstart van een ander idee, de Devclub. Het was een tijd waarin kleine innovatieve bedrijven werden uitgespeeld door de grote bedrijven. Op een vergadering in een wegrestaurant bij de Meern zaten deelnemers zo te schrijven dat niemand anders (oftewel mogelijke concurrentie) het kon lezen. Ik zei dat we het niet hoefden te doen zoals in de bouw met prijsafspraken, maar dat we ons niet voor de gek moesten laten houden. Ook door zijn inmiddels opgebouwde contacten met Economische Zaken wist hij dat men daar zeer gecharmeerd was van de innovators in de branche en dat men graag initiatieven ondersteunde. Hij is trots op het feit dat na zijn circa tien jaar opbouw er nu een Devclub staat die uitstekend samenwerkt, ook met universiteiten en kennisinstellingen. Zie voor meer info over de beeldentuin: < 18 19

11 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES FEDERATIENIEUWS FHI golftournament kent mooi sponsorveld Favorieten en kneuzen verheugen zich op relatiedag in Elst Hoofdsponsors FHI Golftournament 2007: Arie Rolloos is de te kloppen bekerhouder van Top tien spelers van de afgelopen jaren, Christine Mendlik, Pim Wieske, Joost Timmerman, Mark van Zon en Ton Bol zullen in de zomerperiode zeker hard trainen om de FHI wisselbeker te veroveren in de negentiende editie van het jaarlijkse golftournement. Of zal er weer een verrassend nieuw duikbootachtig talent opstaan? Op donderdag 30 augustus worden weer zo n 160 FHI-leden en relaties verwacht voor de wedstrijd van favorieten en clinic met beginners en kneuzen. Het mag allemaal en draagt bij aan de onderlinge relaties, een weerzien na de vakantieperiode. Het festijn heeft dit jaar de landelijke Betuwse plaats Elst als locatie, geselecteerd door de golfcommissie. Het veld aan sponsors dat zich heeft gemeld ziet er goed uit zodat de hele aankleding goed verzorgd kan worden terwijl de prijs voor deelname binnen de perken blijft; Arti 70 Standbouw, Bits & Chips, CombiCare, Jaarbeurs Utrecht en NMi Certin als hoofdsponsors en Borrie & co, Crop belastingadviseurs, Drukkerij Van de Ridder, Graydon, JWB Creatieve Communicatie, Romex en Texim als subsponsors. Wie de uitnodiging heeft gemist kan zich inschrijven via < Maak via FHI gebruik van de PSB-regeling! Er ligt euro te wachten op slimme ondernemers Voor technologiebedrijven liggen er volop kansen in het buitenland. Door te exporteren kunnen ondernemers hun omzet verhogen, risico s spreiden en hun concurrentiepositie verbeteren. Ook bij een aantrekkende Nederlandse markt is het belangrijk aandacht te hebben voor buitenlandse afzetmogelijkheden. Dat kan de continuïteit van het bedrijf op langere termijn zeker stellen. Onder meer de volgende FHI-leden hebben in de afgelopen periode geprofiteerd van de FHI/EVD-service, PBS: Overweegt u actief te worden in het buitenland? Minder dan 100 werknemers en minder dan 30 procent omzet uit export? Dan kan FHI in samenwerking met Vanbinnenuit helpen met het aanvragen van de subsidieregeling Programma Starters Buitenlandse markten (PSB). PSB is een laagdrempelige regeling die voorziet in een tegemoetkoming in de kosten tot maximaal ,- voor bijvoorbeeld brochures, beursdeelname, marktverkenning en juridisch advies. Bovendien stelt u samen met exportconsulent Harry van de Pol van Vanbinnenuit een beknopt exportplan op, waardoor de internationale plannen structuur krijgen. Meer informatie of PSB aanvragen? Neem dan contact op met Harry van de Pol, exportconsulent van Vanbinnenuit, (06) of mail naar of Andreas Meijer van het FHI-bureau (033) Kijk voor aanvullende informatie op < Advantech Benelux, Allied Data Technologies, Boeren Medical, CoNet Engineering, Connector, Cryo Solutions, D.A.R.E.!! Calibration, D.V.C. machinevision, Danica Nederland, De Gidts & Feldman, De Koningh System Supplier, Elbanton, Electro Medico Nederland, Elproma, emv Benelux, Equip Medikey, G.M.S. Instruments, Gidts-Feldman, Imbema Van Vugt, Ingenieursbureau Gommer, Interscience, Joint Analytical Systems Benelux, Lab Services, LabWing, Liad-Electronics Breda, M & C Indumation, Magion Industrial Software Solutions, Mixe Communication Solutions, NESS Europe Omnilabo International, Pedak Meettechniek, Penko Engineering, Raster Industriële Automatisering, Remtech Nederland, RnA, Rossel Nederland, S+B Rotterdam, Sanamij, Simac QuadCore, Snijders Tilburg, Technolution, Van Vliet Medical Supply, VEM metaallurgie, Vos Instrumenten, Welmed FEDERATIENIEUWS Technologiebranches formuleren beleidsprioriteiten voor markt en overheid Visiedocument van FHI goed ontvangen bij bedrijven en in Den Haag Technologie in markt en beleid is de titel van de beleidsbrochure die FHI onlangs het licht heeft doen zien. In een bondig document van 34 pagina s zijn niet alleen de zes beleidsprioriteiten geformuleerd waarvoor FHI federatief wil gaan. Ook per branche is helder weergegeven wat de status is in de markt, welke trends er actueel en relevant zijn en welke specifieke beleidsprioriteiten per branche ingevuld zouden moeten worden. Federatief, op koepelniveau heeft het FHI-bestuur gekozen voor zes beleidsprioriteitvelden: onderwijs en arbeidsmarkt, innovatie in wetenschap en bedrijfsleven, openbaar aanbesteden en inkoopmacht, industriebeleid en concurrentiekracht, sociaal beleid, exportstimulering. Zowel vanuit de bij de FHI-branches aangesloten bedrijven als vanuit Haagse politieke en bestuurlijke kringen zijn positieve reacties geuit op het rapport. De brochure Technologie in markt en beleid is de uitkomst van het proces van inventarisatie van competenties, confrontatie met stakeholders, en definiëring van toekomstperspectieven Dit proces heeft plaatsgevonden in de tientallen clusters van FHI-bedrijven binnen de vier branches, Industriële Elektronica, Industriële Automatisering, Laboratorium Technologie en Medische Technologie. Als zodanig heeft dat proces veel teweeg gebracht dat direct stimulerend werkte op versterking van de onderlinge netwerken en business. Als document is de beleidsbrochure een momentopname in een breder en langer traject van beleidsontwikkeling en belangenbehartiging naar de overheid en andere stakeholders. Het voorbereidingsproces heeft ook bijgedragen aan de invulling van de constructieve FHI-bijdrage aan het coalitieakkoord van het kabinet Balkenende. Met het verschijnen van de brochure en toewijzing van de beleidsprioriteiten aan de verschillende leden van het FHI-managementteam, is het proces van invulling van beleid en belangenbehartiging binnen FHI nu onstuitbaar in gang gezet. De brochure Technologie in markt en beleid, status, trends en beleidsprioriteiten geformuleerd door de FHI-branches is opvraagbaar bij het FHI-bureau, Shirley van Schaarenburg, tel: (033) of mail naar < 20 21

12 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES NIEUWS VAN FHI PARTNERS De ondernemer en aansprakelijkheid Het is een feit dat het begrip aansprakelijkheid in onze samenleving de laatste jaren zowel in de wetgeving als de jurisprudentie fors is uitgebreid en aangescherpt. De rechter heeft bovendien dikwijls absoluut geen boodschap meer aan allerlei ouderwetse aansprakelijkheidsbeperkende bepalingen in contracten en leveringsvoorwaarden. Dit heeft bij (vermeende) benadeelden een belangrijke drempel weggenomen om: zonodig via een gerechtelijke procedure; forse financiële genoegdoening te eisen van degene, die fouten heeft begaan en daardoor schade heeft veroorzaakt. Deze tendens wordt alleen maar sterker. Een aantal vormen van bedrijfsaansprakelijkheid: Kantoorrisicoaansprakelijkheid U kunt hierbij denken aan de aansprakelijkheid van het bedrijf indien een bezoeker van het bedrijf struikelt over een loszittende drempel en hierdoor letselschade oploopt. Doorgaans is deze vorm probleemloos te verzekeren. Productaansprakelijkheid Deze vorm van aansprakelijkheid is bij FHI-lidbedrijven de meest moeilijke vorm om te verzekeren. Sedert 1 november 1990 is de wet productaansprakelijkheid van kracht. De basis is richtlijn 85/374/EEG, geldend binnen de EU-landen. Deze bij de producent. Hierdoor wordt voorkomen dat, bijvoorbeeld bij een faillissement van de producent, de benadeelde geen schade vergoed krijgt. Het risico van aansprakelijkheid geldt dus ook voor importeurs, handelaren en detaillisten. De wet beschermt primair de slachtoffers. Er is gepoogd middels deze wet de procedure om schade te verhalen te vereenvoudigen. Schuld speelt geen rol meer. De aanwezigheid van schade en het aantonen dat de schade veroorzaakt is door een gebrek in het product, is voldoende. Volgens de wet is een product gebrekkig indien het, op het moment van op de markt brengen, niet de veiligheid biedt die men ervan mag verwachten. Daarmee is gebrekkigheid een bewegend doelwit ge- Zelfs het feit dat een product voldoet aan alle van toepassing zijnde wettelijke eisen (waaronder CE) sluit niet uit dat een product in een concreet schadegeval toch als gebrekkig zal worden beschouwd. De aansprakelijkheid blijft 10 jaar, nadat het product is verkocht, van kracht. Werkgeversaansprakelijkheid Wanneer vaststaat dat de werknemer de schade in de uitoefening van zijn werkzaamheden heeft geleden, is de werkgever aansprakelijk voor de schade van de werknemer, tenzij de werkgever bewijst dat hij aan zijn zorgplicht heeft voldaan c.q. dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer. De werkgever is dus verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving. De werkomgeving moet namelijk zodanig zijn ingericht dat een werknemer geen ongeval kan overkomen. Voorbeelden van onveilige werkomstandigheden zijn: sterk verouderde apparatuur en onoverzichtelijke obstakels op de werkvloer maar ook het niet aanbieden van preventieve veiligheidsmaatregelen. Beroepsaansprakelijkheid Hierbij kunt u denken aan mogelijke claims naar aanleiding van wat een bedrijf beroepsmatig aan een klant adviseert (of niet adviseert of vergeten is te adviseren) en wanneer de klant naar aanleiding van dat advies schade ondervindt. de ondernemer en aansprakelijkheid HBR Branche Verzekeringen BV is gespecialiseerd in bedrijfsverzekeringen. In elk Signalement zal zij een aantal bedrijfsrisicoaspecten behandelen. Daarnaast kunnen leden verzekeringsvragen stellen die in het Signalement zullen worden behandeld. < Claimen is tegenwoordig ook in ons land in. Maar los hiervan wordt het in onze samenleving steeds vanzelfsprekender dat de klant niet kan en mag worden opgezadeld met schade als gevolg van fouten in de dienstverlening. Wie ernstige fouten maakt, wordt daarop steeds vaker aangesproken. richtlijn bepaalt het principe van objectieve aansprakelijkheid van producenten. Op basis van deze wet is de producent aansprakelijk voor schade veroorzaakt door een gebrek in zijn product. De wet geeft daarnaast de benadeelde de mogelijkheid eenieder in de keten aan te spreken. De aangesproken partij moet na een veroordeling zelf de schade zien te verhalen worden dat van jaar tot jaar kan veranderen. Een product kan bijvoorbeeld als onveilig worden bestempeld indien: Een bepaalde veiligheidsvoorziening ontbreekt. Er waarschuwingen ontbreken tegen niet in het ontwerp uitgesloten risico s. De gebruiksaanwijzing onvoldoende doeltreffend is. Aansprakelijkheid van de werkgever met betrekking tot werknemers/ bestuurders van motorrijtuigen. De werkgever draait op voor alle kosten wanneer een werknemer tijdens zakelijke ritten (inclusief woon/werkverkeer) betrokken raakt bij een ongeval waarbij de werknemer letsel oploopt of een zaakschade heeft en waarbij geen verhaal op derden kan worden gedaan. Dit alles naar aanleiding van de uitspraak van de Hoge Raad d.d. 12 januari De ondernemer krijgt te maken met het volgende: De motorrijtuigenverzekering (WAM) dekt wel de schade voor de passagiers, maar niet voor de bestuurder zelf. De bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering (AVB) kent een algehele uitsluiting voor schade veroorzaakt met of door motorrijtuigen. Een collectieve ongevallenverzekering vergoedt vaste bedragen, waarvan nog maar de vraag is of dit in een voorkomend geval voldoende is. Bovendien betaalt in vrijwel alle gevallen de werkgever de premie voor deze verzekering, waardoor zich een bijkomend nadeel aandient: in het nieuwe belastingstelsel is een uitkering uit een ongevallenverzekering, waarvan de werkgever de premie betaalt, namelijk progressief belast in box 1. Er dient een aparte polis voor dit risico te worden afgesloten. Tip Controleer uw huidige aansprakelijkheidsverzekering. Daarin staat precies vermeld welke van bovenstaande dekkingen in uw polis zijn opgenomen. Op het afgeschermde ledengedeelte van de FHI-website vindt u het vervolg van dit artikel. De onderwerpen milieuaansprakelijkheid, bestuurdersaansprakelijkheid en aansprakelijkheid van gebouweneigenaren worden hier verder toegelicht. Wie niet beschikt over de inlogcodes kan contact opnemen met Nicole Eestermans van het FHI-bureau op telefoonnummer (033) Nadere informatie: HBR brancheverzekering Eliab Salamony of Ruud Rooker, telefoonnummer (023) adressen: of < 22 23

13 FEDERATIE VAN TECHNOLOGIEBRANCHES THEMA: ONDERWIJS & ARBEIDSMARKT Voorzitter HBO-raad pleit voor structurele dialoog met bedrijfsleven Snelle kennisontwikkeling bij technologiebedrijven vertaalt zich nog onvoldoende naar lesprogramma s Doekle Terpstra, voorzitter van de HBOraad, geeft een voorzet voor zijn bijdrage aan het FHI-congres dit najaar over de aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt. Wie dan met hem in gesprek wil, komt beslagen ten ijs, dankzij een interview met Signalement. Terpstra wil een structurele dialoog tussen hogescholen en bedrijfsleven en stelt voor om docenten en werknemers op elkaars payrol te plaatsen. Het tekort aan instroom in de technische studies blijft een lastig probleem. Het eeuwige debat over tekort aan technici is volgens Terpstra een cultureel probleem. Aangaande het gebrek aan instroom in technische studies lijkt het bijna alsof hij de moed ervoor heeft opgegeven: We slagen er niet in om de instroom in technische studies omhoog te krijgen. Ook dit jaar weer scoren de sociaal-agogische opleidingen hoog, zonder enige vorm van campagne, terwijl de technische opleidingen, met tal van campagnes, weer erg laag scoren. De campagnes, zoals van Jet-Net en nu ook zelfs voor lagere scholen, zijn dus niet bijster effectief. Er is gewoon een diepgeworteld imagoprobleem rondom techniek in Nederland, terwijl het de sector is met het meest innoverend vermogen. Ik vind het buitengewoon jammer. Naar mijn gevoel is de sector erg attractief en verdient juist veel aandacht van jongeren. Feit is wel dat ook de industrie er niet in slaagt om dit tussen hun oren te krijgen. Een rol voor de industrie ziet Terpstra op meer fronten. Zo stelt hij dat als de kwaliteit van de nieuwe HBO-ers niet conform de wensen van de industrie is, dit een gevolg is van een gebrekkige dialoog en daarmee doelt hij ook op het onvoldoende verantwoordelijkheid nemen van de bedrijven zelf. We hebben elkaars taal niet begrepen. Als er overleg is tussen industrie en scholen bijvoorbeeld regionaal, of via brancheorganisaties, en het wordt steeds beter dan sluit het lesprogramma steeds beter aan. Wel kost implementatie tijd en voordat de resultaten van een vernieuwd les-programma bekend zijn, dan zijn we al weer vier jaar verder. Er is een tempoverschil dat het volstrekt onmogelijk maakt om leerlingen volkomen up-to-date af te leveren. Dat merken we overigens ook aan het materiaal. Apparatuur telkens vervangen kunnen de hogescholen simpelweg niet. Als bedrijven personeel wensen die met de nieuwste apparatuur werken, dan zal dat toch door de industrie geleverd moeten worden. Waar ligt volgens Terpstra de oplossing? We moeten de dialoog intensiveren. Daarnaast is het belangrijk dat docenten echt leren van het bedrijfsleven, en het liefst zelf ook in het bedrijfsleven actief zijn. Hoe kan een docent anders goed lesgeven over wat ondernemerschap nu werkelijk is? Nu worden mensen uit de industrie wel eens gevraagd voor een gastcollege of een les. Ik zou mensen uit het bedrijfsleven wel op de payrol van de hogescholen willen zien staan, en andersom: docenten die ook meedraaien in het bedrijfsleven. Het gaat om een veel opener houding tegenover elkaar. Dit is overigens iets dat in andere landen veel frequenter voorkomt en daar beter is georganiseerd dan hier. We moeten de twee gescheiden werelden van onderwijs en inkomen met elkaar verankeren, alleen dan kan Nederland haar concurrentiepositie als kennisland behouden. Ik wil dit de komende jaren met urgentie op de agenda plaatsen. Is het kwaliteitsprobleem van afgestudeerde HBO-ers de afgelopen tien jaar niet veroorzaakt doordat de overheid scholen vooral op kwantiteit van uitstroom is gaan beoordelen? Wij worden wel degelijk permanent intensief beoordeeld op kwaliteit. Uit al die onderzoeken van onafhankelijke partijen blijkt dat ons gemiddelde rapportcijfer ruim voldoende is. Maar het kan natuurlijk altijd beter. We willen van een zeven naar een acht of negen. Daarom luisteren we goed naar de opvattingen in het werkveld dat behoefte heeft aan goed opgeleide mensen. Dat 90 procent van de afstudeerders binnen drie maanden al een baan heeft, zegt overigens niet enkel iets over het personeelstekort. En uit internationale vergelijkingen blijkt ook dat we zeker niet onder de maat presteren. Het probleem is dat de kennisontwikkeling in het bedrijfsleven erg snel gaat en zich niet vertaalt naar lesprogramma s. Terpstra heeft ook kanttekeningen bij klakkeloos de wensen van de industrie volgen, ook de marktontwikkelingen zijn belangrijk. Een modieuze opleiding kan een doorn in het oog zijn voor een bedrijfstak die de klassieke technische vakken mist, maar het kan wel een nieuwe economische groei opleveren: Zo zijn er modieus te noemen opleidingen ontstaan waarmee Nederland nu in de voorhoede van ontwikkelingen in de wereld van gaming is terecht gekomen. Er wordt daar interactieve technologie ontwikkeld die overigens ook nuttig is voor andere sectoren. Een rol voor de industrie ziet Terpstra op meer fronten. Hoe vindt Terpstra het dat Philips-topman Kleisterlee enkele maanden terug pleitte voor het binnenhalen van technici uit Oost- Europa? Daar sta ik onbevangen tegenover. Dat er een tekort van technici op de arbeidsmarkt is, is tenslotte een feit. Wat we naast de verbeterde dialoog kunnen doen, is een verbetering in de aansluiting van de MBOen HBO-routes. En verder denk ik dat het talent dat in huis is optimaal dient te worden benut. Er zijn maar weinig ondernemers die werkelijk een leven lang leren hebben ontwikkeld voor hun werknemers. Men heeft het potentieel van de eigen mensen onvoldoende in de gaten. Als er morgen een tekort is kan daarop geanticipeerd worden, anders krijg je inderdaad een probleem. Het is vergelijkbaar met Hoogovens in het verleden: ze waren op één onderdeel overcompleet en op een ander hadden ze een tekort. Ook nu wordt onvoldoende nagedacht over ontwikkeling van de organisatie en de kennisontwikkeling van de medewerkers. < 24 25

14 ELECTRONICS & AUTOMATION 2007 Een mooie lente en drie dagen Elektronica De sfeer van 23 tot en met 25 mei tijdens Electronics & Automation 2007 was ronduit goed te noemen. Als je door de gangen op de beursvloer liep, was er voortdurend een positieve buzz waar te nemen. Een goede hoeveelheid bezoekers die interessante gesprekken met tevreden exposanten voerde. Als organiserende partij hoefde je het eigenlijk niet eens te vragen. Het was al duidelijk dat de sfeer over het algemeen goed was. Menig exposant is gevraagd naar zijn bevindingen en ruim vierhonderd bezoekers hebben de bezoekersenquête ingevuld, want uiteindelijk wil je een gevoel ook rationeel maken. De bezoekers beoordeelden de beurs in 2007 met een 7,1. Dat is gegroeid van een 6,6 in 2003 en een 6,9 in 2005 naar een volwassen beursbeoordeling. badges, registratiesystemen, exposantenfeest, de organisatie van de Live PIL, congressen, bezoekerswerving in het algemeen moeten leiden tot verbeteringen voor Electronics & Automation Daaraan moet natuurlijk ook de exposantenenquête bijdragen. Om een specifiek onderwerp hier nog uit te lichten: de congressen. Het is toch een opvallend verschijnsel, dat circa veertig procent van de 406 respondenten op de bezoekersenquête het van belang vindt dat er tijdens de beurs congressen georganiseerd worden, terwijl circa zeven procent van de bezoekers echt naar de congressen gaat. Hoe moet je dat duiden? Komen die veertig procent bezoekers ook allemaal als er geen congressen zijn? Is het een gerechtvaardigde inspanning ook bij een beperkt aantal deelnemers in de zalen zelf? T&M Systems; Johan van der Niet, Tech 5; Herman Tuininga, Salland electronics; Hans Zijlstra, Elincom electronics; Dirk Stans, Eurocircuits; Frank Pruschen, Comdes Componenten en Pink Hillen BBM Heraeus) werken we aan het verbeteren van de beurs om de volgende keer weer zo n lekker gevoel in de lente te hebben en nog iets beter. < Vanzelfsprekend kwamen deelnemers met tips, kritische opmerkingen en aanbevelingen voor de volgende keer. In die reacties zag je ook juist weer de complimenten voor de beurs in het algemeen, zoals Kan het de volgende keer niet vier dagen duren?. Dat moet geen zwelgen in hosanna worden. De tips van de individuele deelnemers over doorstroming van de bezoekers, eurocafé s, De Live PIL heeft ook veel aandacht, tijd, bloed, zweet en tranen gekost, maar het directe resultaat dat zeker bezoekers hier op af is gekomen tijdens een beursbezoek is als getal makkelijk te meten. Maar de impact, is dat de gadgets of de business? Met de tentoonstellingscommissie: Jos van Hartingsveldt, Avnet Silica; Ton Plooy, tbp electronics; Martin van den Brandt, Dirk Stans van Eurocircuits: winnaar Marketing Communicatie Cup én winnaar StopKracht Award 26 27

15 Positivisme en personeelstekort rode draden tijdens seminar Het gaat goed met de elektronicabranche in België en Nederland, concludeerde dagvoorzitter Jan van den Boom op de donderdag van de beurs tijdens het seminar De wereldwijde elektronicamarkt. De cijfers zijn ernaar. Maar nog belangrijker: het geloof in eigen kunnen is weer helemaal terug, stelde hij. Maar tegelijk is er ook een probleem: het hoge personeelstekort in de technische hoek. Recruitment Voor slimheid zijn heel veel transistoren nodig, vertelt Bart Kienhuis, assistent professor in Leiden en oprichter van Compaan Design. We hebben geweldige ideeën voor applicaties en we hebben geweldige hardware maar hoe krijg je die applicaties op de chip? Een high-end FPGA bestaat uit programmeerbare hardware, software en gedistribueerd geheugen en beschikt daarvoor over meer dan een miljard transistoren. Er zijn bijna geen tools die de is een probleem, we trekken mensen aan uit Tokio, uit Colombia en uit Servië, aldus Tim Foreman van Omron Europe (gevestigd in Den Bosch). Ons vak moet weer sexy worden, PERSONNEL WANTED, riep Anton Hermus van tbp electronics Belgium. Onderdelen halen we in eerste instantie uit Nederland. Maar als we het hier niet kunnen krijgen, dan van elders, aldus Antonio Mesquida Küsters (ASML, Veldhoven). < Hoe programmeer je een miljard transistoren? designer van embedded systemen helpen om gebruik te maken van al die transistoren. Parallel programmeren voor multicoreprocessoren wordt daarom momenteel door velen gezien als de grootste uitdaging voor de computerwetenschap. Compaan Design (www.compaandesign.com) laat Matlabcode voor multicore automatisch opsplitsen in kleine processortjes, wat het toewijzen aan de echte hardware op de chip moet vereenvoudigen. < Den Bosch heeft een voorbeeldfabriek Omron doet aan allerlei producten op het gebied van de industriële automatisering en heeft voor IA-producten een fabriek in Den Bosch. Die fabriek is voor het wereldwijde concern een voorbeeldfabriek. Nederland kan dus kennelijk, behalve een goed distributieland, ook een goed maakland zijn. Vanuit de thuisbasis van Omron, Japan, kwam de directie naar Den Bosch om te kijken waarom de productie hier zo goed loopt. Tim Foreman van Omron Europe BV (werkzaam in Den Bosch) noemde tijdens een seminar over wereldwijde elektronica productie de term operationele excellentie. Het kwaliteitsbesef is er wel van huis uit, lees: van Japan uit. Nu nog het streven om de doorlooptijd en omsteltijd te verkorten en dat te blijven doen. Het doel van Omron is nu om zo n vijftig procent van de producten ook in Den Bosch zelf te ontwikkelen. Dat levert, met instemming van de Japanse directie, ongetwijfeld nog meer operationele excellentie op. Afstemming van product op productieproces wordt dan immers weer een stuk makkelijker. < ELEKTRONICABEURS ADEMT GROEI De beurs en conferentie Electronics & Automation 2007 trok meer bezoekers uit de elektronicahoek dan de voorgaande editie in Zowel bij de ruim bezoekers als bij de 140 exposerende bedrijven was de stemming opperbest. We verwachten in de komende periode acht procent omzetgroei en tien procent winstgroei, meldde branchevoorzitter Siebren de Vries. Niet alleen over hetgeen de beursvloer bood aan Xs2HiTek, access to high tech, maar ook over het imponerende conferentieprogramma lieten de bezoekers zich lovend uit. Opvallend was dat vooral alle productiegerelateerde bedrijven bijzonder optimistisch waren. Op veel plekken in Nederland wordt productiecapaciteit uitgebreid. De enorme belangstelling voor de Live Productie Lijn op Electronics & Automation is een verschijnsel dat daarmee samen hangt. De leveranciers van componenten constateerden dat die groei van productie nu al weer dreigt te leiden tot problemen met beschikbaarheid. Overigens werd in verschillende onderdelen van het congresprogramma aangetoond dat productie in Nederland het steeds vaker wint van offshoring, de uitbesteding naar het Oosten of andere lagelonenlanden. De flexibiliteit, technologie en betrouwbaarheid van Nederlandse en Vlaamse bedrijven weegt steeds sterker door in het voordeel van lokale productie. De volgende editie van de E&A-beurs staat gepland voor het voorjaar van Dankzij de planning van de grote broer HET Instrument in mei 2008, wisselen de twee belangrijkste technologie-evenementen in de Benelux elkaar nu jaarlijks af in het voorjaar. < 29

16 De i van internetoplossingen ReveNew helpt u bij het bedenken, realiseren en succesvol maken van al uw internetactiviteiten. Verder brengt Revenew de kansen en de risico s van internetactiviteiten in beeld en realiseert internetoplossingen op maat. Hierdoor behaalt u een maximaal rendement uit uw internetinvestering. U kunt Revenew voor al uw internetactiviteiten inschakelen, zo heeft u slechts één adres op weg naar uw internetsucces. EUROPE IS THE PLACE TO BE Directeur Anton Hermus van tbp electronics (voorheen Alcatel Geel) deed de donderdagochtend tijdens het seminar De wereldwijde elektronicamarkt een aantal voorspellingen: het vrachtverkeer is over vijf jaar verdubbeld, na de Olympische Spelen in 2008 mogen we rekenen op instabiliteit vanuit Azië ( Terrorisme, politieke en economische strubbelingen ), de olie gaat naar 100 dollar per vat of misschien wel 200 dollar en van de dure dollar worden we de komende tijd ook niet vrolijk. Zijn positieve conclusie was: de Olympische Spelen in China worden het kantelpunt, daarna is Europa the place to be. Daar blijft de rust redelijk bewaard en het vrachtverkeer beperkt als we niet alles uitbesteden oostwaarts, zijnde: Azië, maar ook Oost-Europa. In die laatste regio behoudt het Nederlandse en Belgische tbp electronics overigens wel zijn partners. Maar als je inzet op hoge kwaliteit en efficiëntie, kunnen we het juist in West-Europa maken. Hermus: Let u maar op. < Nagemaakte chips: dat is dus echt een probleem Eric Geskus van Texas Instruments pakt de koe bij de hoorns: nagemaakte chips vormen een enorm probleem, een kwestie zelfs van miljarden dollars per jaar. TI deelt in het leed, hoe vaak precies deed Geskus tijdens het seminar over de wereldwijde elektronicamarkt niet uit de doeken. Wel dat TI een taskforce heeft opgezet om de namakers zoveel mogelijk op het spoor te komen en klanten bij twijfel te helpen via een uitgebreide beoordelingsprocedure. Ook is TI lid van comités die na-aperij tegengaan. Hoe komt al die namaak op de markt? Natuurlijk gebeurt dat niet via TI zelf. Evenmin is de kans groot dat officiële distributeurs daarbij betrokken zijn. Nee, het zijn de brokers die in actie komen als er kennelijk problemen zijn met prijs of levertijd. Dus werkt TI ook aan iets anders: het zoveel mogelijk zelf opvoeren van de capaciteit. Desalniettemin voorspelt Geskus: Dit probleem zal blijven. Dus blijft counterfeiting voor zijn bedrijf ook hoog op de agenda. < ReveNew maakt onderdeel uit van MUNTZ Marketing Communication Group. Hierdoor kunt u ook profiteren van de uitgebreide expertise van specialisten op het gebied van marketing communicatie. Neem vrijblijvend contact op of ga voor informatie naar Na de Award ook de Cup naar België De vrijdag die opende met het congres over De wereldwijde elektronicamarkt in Hollands/Vlaams perspectief, eindigde glorieus voor de Vlamingen. Nadat Dirk Stans met zijn bedrijf Eurocircuits s middags al de StopKracht Award van de Jaarbeurs in ontvangst mocht nemen, bleek hij s avonds ook de Marketing Communicatie Cup te hebben veroverd. Dat is de prestigieuze prijs voor het bedrijf dat de meeste bezoekers naar de beurs heeft weten te lokken. Een spannende strijd, ook al omdat er een Spinnende elektronen: spannende technologie gewogen telling plaatsvindt, waarin het aantal vierkante meters standruimte wordt meegerekend. Eurocircuits haalde precies evenveel bezoekers binnen als Elincom, maar won doordat hun stand iets kleiner is. < ReveNew bv. Satelliet MT Amersfoort Tel.: (033) Een nieuwe, veelbelovende technologie is spintronica: elektronica waarbij gebruik wordt gemaakt van de quantummechanische spin van elektronen. Deze technologie is uitermate geschikt als interface tussen elektronische signalen en magnetische dataopslag. En dat is bijvoorbeeld goed bruikbaar voor hard disk recording. Het registreren van data op harde schijven is sowieso al een techniek die zich snel ontwikkelt: Van 1995 tot 2005 is de capaciteit van harde schijven met een factor 1000 toegenomen. zegt Bert Koopmans van de TU Eindhoven. En de leeskop, die vroeger in rust moest worden geparkeerd om crashen te voorkomen, zweeft nu probleemloos op een luchtkussentje van nog maar 10 nm dik boven de schijf. Maar, zegt Koopmans, het concept van het omzetten van magnetische naar elektrische informatie is veel algemener. Het wordt bijvoorbeeld ook gebruikt in de auto, in magnetische biosensoren die hele lage concentraties van bepaalde stoffen kunnen detecteren en in een nieuw type solid state geheugen: het Magnetic Random Access Memory (MRAM). De holy grail voor de ontwikkelaars van deze technologie? Spintronica embedden in silicium om herprogrammeerbare logica te maken. Een andere uitdaging is het toevoegen van spintronica aan plastic elektronica, zodat bijvoorbeeld met een magnetisch pennetje op een OLED-display kan worden geschreven. < 31

17 HÉT INSTRUMENT 2008 Mensen maken kennis dubbelzinnig beursthema HET Instrument 2008 in de steigers als vierdaagse voorjaarsbeurs De voorbereiding voor HET Instrument 2008 is gestart. Het grootste technologieevenement voor industrie en wetenschap van de Benelux draait volgend jaar al in de week van 20 tot en met 23 mei, in het late voorjaar. Een andere nieuwigheid is dat de beurs komend jaar geen vijf maar vier dagen zal duren, van dinsdag tot en met vrijdag. De wens van driekwart van de exposanten wordt hiermee gehonoreerd. Thema met emotie Voor HET 2008 gekozen voor een thema dat inspeelt op de trend naar meer beleving in marketing: mensen maken kennis. Na een indringende sessie op de Euromast in Rotterdam, met uitzicht op de markt, de petrochemie aan de ene en het universitair medisch centrum Erasmus aan de andere kant, kwam dit dubbelzinnige motto op tafel. Mensen maken kennis met behulp van de technologie op HET Instrument. Mensen als Albert Einstein, Anton Philips, Marie Curie, Ronald Plasterk, Ab Osterhuis en Freddie Heineken werden groot dankzij die technologie. Tegelijk is HET Instrument the place to be als je voor het eerst of opnieuw kennis wilt maken met mensen die kunnen helpen geld te verdienen met technologie. Korting voor recidivisten Net als in 2006 krijgen exposanten die opnieuw deelnemen een korting van tien euro op de vierkante meter prijs voor standhuur. Het bedrag dat meer dan begroot overbleef na aftrek van alle kosten voor de editie van 2006 is door het FHI bestuur gereserveerd voor deze korting. Degenen die weer meedoen zijn degenen die het hebben opgebracht en die waarde blijken te hechten aan de continuïteit van het evenement. Strakke planning Nu de editie van 2008 voor de zomervakantie van volgend jaar plaatsvindt, zal er stevig doorgewerkt moeten worden om alles op tijd goed voorbereid te hebben. Het is zaak in de komende maanden juli, augustus, september te beslissen hoe men gaat inschrijven, met welke omvang van de stand. En dan vervolgens kan meteen na de vakantieperiode van dit jaar gewerkt gaan worden aan de invulling. Wat gaan we brengen, hoe mobiliseren we onze principalen, hoe doen we de bezoekerswerving, hoe spelen we in op het thema, op het conferentieprogramma, op de kennismakers die op de beursvloer gaan rondlopen, op het managementprogramma, op de noviteitenwedstrijd, op de crossmedia-marketing die FHI in voorbereiding heeft, hoe bereiden we onze standbemensing voor, hoe zorgen we goed in de Instrumentengids en in de vakbladen te komen. In november is er weer een exposantenbriefing voorzien. In december wordt de gidsinformatie verzameld. In januari komt de standindeling beschikbaar en in maart is er dan een echte kick-off gericht op de laatste etappe van de voorbereiding. Info: Linda Dekker en Petra Bronsema. < Ruud Goedknegt was er in 1956 al bij Ik ben waarschijnlijk hier de enige die alle edities van HET Instrument, vanaf 1956, heeft meegemaakt. Tussen twee happen door tijdens het exposantenfeest op 2 november 2006 vertelde Ruud Goedknegt van de firma Bester het met smaak. In kleine zakagenda s heb ik ook alles bijgehouden. Kan het je zo laten zien. Een uitdaging om aan te nemen. Kom maar op met die zakagenda, dan drukken we een pagina van 1956 af in Signalement. Belofte maakt schuld. Ruud Goedknegt kwam zijn belofte na. Daarom nu ook die bladzijde hier in Signalement. Goedknegt schreef er nog zijn persoonlijke notities van de editie in Kijk op om die impressie te delen. < 32

18 INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Overzicht elektronica events in het najaar van 2007 Binnen vijf jaar halen de leden meer dan vijftig procent van de omzet uit het buitenland. D&E event Datum: 25 september september november november IT Room Infra Datum: 1 november Design Tools Datum: 22 november De toekomst (of de troepen) vooruit Elektronicabranche internationaal de boer op? In de afgelopen jaren is binnen FHI het strategieproject uitgevoerd. De branche Industriële Elektronica pakte daarin haar eigen deel. Praten over strategie klinkt soms wat hoogdravend en wordt heel makkelijk wollig. Gelukkig kom je dan uit op een rapport en een brancheledenvergadering om strategie weer praktisch te maken. In het rapport dat op 13 juni 2007 is uitgereikt en toegelicht aan de Industriële Elektronica-bedrijven staan de prioriteiten van de branche al helder geformuleerd: Er moet brancheoverschrijvend worden geopereerd om kansen te benutten die andere disciplines kunnen meebrengen. Opleiding en scholing moeten beter om straks nog mensen te hebben voor de groei. Samenwerken in clusters is een must om slagvaardig in consortia te kunnen voldoen aan de marktvraag. Inspelen op milieuregelgeving maakt kansen van bedreigingen. Internationale ambitie van de leden moet meer inhoud en ruimte krijgen. Het bestuur van de branche Industriële Elektronica was nog wat verder gaan kijken. De gehele Value Chain van de branche is gedefinieerd. Door een beeld van een waardeketen is het enerzijds mogelijk bedrijven en activiteiten te positioneren. Anderzijds leidde de discussie rond de Value Chain tot een aantal conclusies, die in een one-liner tot een internationale doelstelling kwam: Binnen 5 jaar halen de leden meer dan 50 procent van de omzet uit het buitenland. Tijdens de Algemene Ledenvergadering kwam het bestuur tot het voorstel, om rond één domein een collectieve marketing actie met de leden te doen op een internationaal event. De reacties waren kritisch te noemen. De aanwezige distributeurs, die veelal beperkt zijn tot bepaalde territoriale grenzen, zagen niet direct voordelen van een dergelijke activiteit. De visie van het bestuur leek in sommige aspecten voor de troepen uit te gaan. In de vergadering werd het voorstel uiteindelijk geamendeerd geaccepteerd: voor een geïnteresseerde groep leden kan collectief meegedaan worden aan een internationale beurs. Leden die buiten de nationale grenzen willen en kunnen werken wordt daarmee een extra kers op de taart geboden, naast de vele al lopende activiteiten binnen Nederland die de aanwezige leden hoog waardeerden en zeker niet wilden missen. De laatste jaren is er jaarlijks een nieuw event geïntroduceerd, gedacht vanuit de producten/diensten in de branche. Een collectieve internationale marketing actie zal daarin de horizon verleggen en kan een nieuwe aanvulling zijn. < Locatie: Evoluon, Eindhoven Thema: Challenges in hardware & software integration Doelgroep: Industrial Equipment OEM ers Machinebouw Ontwikkelaars Onderwijs Medische Technologie Data/telecom Gaming Functies: Technisch management R&D management Hard- & software engineers Development engineers Project management Algemeen management Test engineers Beoogd aantal bezoekers: 275 Verwacht aantal deelnemers: 24 Website: Locatie: Cinemec, Ede Thema: computerruimtes van 1 tot 300 m 2 werk voor specialisten Doelgroep: Ingenieursbureau s Banken e.d. Overheden High-tech / Industrie Data/telecom Universiteiten Ziekenhuizen Providers Functies: IT manager Beheerder faciliteiten Systeembeheerder Algemeen management Technisch management Beoogd aantal bezoekers: 150 Verwacht aantal deelnemers: 16 Website: Tools Locatie: NH Koningshof, Veldhoven Thema: Technisch de diepte in met hands-on presentaties Doelgroep: OEM ers Ontwikkelaars Assembleurs Onderwijs R&D instituten Elektronica branche Functies: Software engineer Hardware engineer Technisch mgmnt. Systeemarchitect Development eng. Beoogd aantal bezoekers: 150 Verwacht aantal deelnemers: 18 Website: T 34 35

19 COLUMN PAUL PETERSEN De dood of de gladiolen Paul Petersen DevClub in Lemmer om de tafel: zeilen en zaken De kreet komt uit de wielrennerij. Het is een haast poëtische spreuk die topsport ademt en tegelijkertijd wat cynisch, of aards als u wilt, overkomt. Wielrenners harken, worden eraf gereden, stoempen, hebben slechte benen en rijden dan soms in een ravijn. De dood ligt op de loer voor de sporter maar als hij alle gevaren weet te trotseren en hij de koers wint, wacht een mooie dame met een bosje gladiolen aan de eindstreep. Topsport! De traditionele bijeenkomst van de Development Club in Lemmer levert ieder jaar bijzondere momenten op. Het aangename wordt verenigd met het zakelijke. Daardoor wordt ieder voorjaar uitgekeken naar deze Lemmer sessie. In de zeilschoolambiance eerst werken aan de zakelijke samenwerking. Dan een nacht aan de bar en de volgende dag met elkaar onder zeil. Het bleek ook nu weer goed te werken. De DevClub wil de stap naar de markt maken. Vorig jaar is geoefend met fake-projecten. Daarbij is in kaart gebracht hoe een project zou moeten verlopen: competenties bepalen, probleemdefinitie voor de klant en voor de klant van de klant, projectaanpak bedenken en consortium vormen. Nu, in de laatste fase van de kennispositiestudie van DevClub, wordt er vooruit gekeken naar concrete nieuwe businesses. En ook voor DevClub is een aanvraag gedaan voor een Innovatie-PrestatieContract, om een en ander door te zetten naar projecten in de markt. Functioneren van bruggen Een eerste project dat in Lemmer ter tafel kwam, betreft het functioneren van bruggen zonder daarbij energie te verbruiken. Een van de grootste verbruikers daar blijkt de verlichting. En daar is met LED-technologie tegenwoordig heel veel te bereiken. Probleemeigenaar is Rijkswaterstaat. Een volgend project speelt op de veilingen van Flora Holland, waar voor miljoenen per jaar aan transportkarren zoekraakt. Er wordt al gewerkt met RFID, maar die technologie voldoet niet en er wordt naarstig gezocht hoe het allemaal beter kan. De betrokken groep bedacht in Lemmer tien oplossingsrichtingen. Het is nu een kwestie van afvinken welke er wordt geselecteerd om mee aan de slag te gaan. Uiteindelijk valt hier te denken aan een ad hoc sensornetwerk, de DevLab-oplossing met MyriaNed. Maar de verwezenlijking daarvan laat nog even op zich wachten en vóór die tijd moeten er oplossingen gevonden zijn die geld opleveren. Hightech veiligheid Een heel interessant project, waar waarschijnlijk ook het PPM-fonds bij wordt betrokken, is het voorspellen van inbraak. Hier gaat het om het geavanceerder maken en geavanceerder omgaan met de informatie waarover beveiligingsbedrijven beschikken. Want, hoe ga je om met die informatie? Welke analyses kun je er op loslaten? Hoe wordt data tot informatie waarop je voorspellingen kunt baseren? Er komt heel veel informatie binnen, maar evenzoveel informatie zit in de hoofden van mensen. Een simpel politieweetje luidt: Het regent vandaag, dus we hebben het lekker rustig. Of: Het is volle maan, het wordt druk. Hoe laat die informatie zich in kennissystemen vatten? Het bedrijf dat dit project inbracht, wil dit samen met de drie grootste beveiligingsbedrijven in Nederland gaan opzetten. Maar als anderen niet meedoen, gaat het bedrijf desnoods alleen aan de slag. Van FHI-zijde wordt bestudeerd of de overheid wellicht kan participeren, als uitvloeisel van de FHI-bijdrage aan het regeerakkoord waarin wordt aangegeven dat de overheid over ministeries heen zou moeten kijken bij het zoeken naar mogelijkheden om technologie te stimuleren waarmee maatschappelijke problemen zijn op te lossen. Dit onderwerp leent zich bij uitstek om de veiligheidsdienst bij te betrekken. Overheidsbemoeienis is ook van belang omdat het project aan de grenzen van privacy raakt. Een van de partijen in Lemmer deed al veel voor defensie inzake het interpreteren van videobeelden. Al met al betreft het hier een heel interessant project, hoewel er nog veel moet worden gedaan aan probleemdefinitie. Aan betrokken partijen echter geen gebrek, de een op het gebied van sensoren, een ander op het gebied van algoritmes, een derde op de softwarematige verwerking daarvan. In de beveiligingswereld wil men uiteindelijk toe naar een business model waarbij niet meer een beveiligingsdienst wordt aangeboden, maar waar de garantie wordt gegeven dat er niets gestolen wordt. Als dat dan tóch gebeurt, vergoedt het beveiligingsbedrijf de schade. Een dergelijke constructie is alleen haalbaar als het risico kan worden verdisconteerd in de fee. Als de beveiligingswereld dus over goede systemen beschikt, kan zij dat risico beter inschatten. Zo wordt beveiliging gecombineerd met een verzekeringsfunctie. Natte steenkool Een ander project, evenals het Flora Hollandproject voortgekomen uit de sessie in maart bij het Havenbedrijf, betreft het bedrijf Peterson. Dit bedrijf controleert en analyseert wereldwijd bulkgoederen in havens, om bij aflevering uitspraken te kunnen doen over de kwaliteit ervan. Het bedrijf heeft een eigen analyselab. Het probleem betreft grote partijen steenkool, waarvan het vochtgehalte moet worden vastgesteld. Peterson heeft daar ingewikkelde apparatuur voor, waarbij het steenkoolmonster eerst moet worden vergruisd waarna in het lab het vochtgehalte wordt vastgesteld aan de hand van gewichtsvergelijking. Dat is een omslachtig en ingewikkeld proces. De vraag is nu of daar een handheld apparaat voor is te ontwikkelen. In Lemmer werd al even nagedacht welke meetprincipes je daar op los zou moeten laten. En, hoe kom je in het midden van de berg voor een geschikte monstername? < Dat was nou ook het gevoel dat ik had bij het hele project Live Production Integration Line. Tijdens de beurs Electronics & Automation draaide de productielijn op volle toeren en hele rijen bezoekers stonden opgelijnd om de WiFi Sniffer te bemachtigen of de machines te bewonderen. Een mooie bos gladiolen voor alle deelnemers, zou je kunnen zeggen. Tijdens dit project maakte ik voor het eerst mee waar de leden van de branche iedere dag tegen aan lopen. Alle betrokken partijen werken intensief met elkaar samen, om uiteindelijk de gewenste producten gerealiseerd te krijgen. Er mag geen kink in de kabel komen. Met groot respect zag ik de rol van componentenleveranciers, die flexibel naar gewenste componenten en plotselinge alternatieven kijken. De fabrikant van de printplaten is een spin in het web tussen de ontwikkelaar, de assembleur, de leveranciers van de machines en de distributeurs van componenten. De assembleur en de ontwikkelaar sparren over de realisatie van het beoogde ontwerp, waarbij het ontwerp soms weer gewijzigd kan worden. Oh ja en dan moeten de machines ook nog werken. De dagen voor de beurs zijn gebruikt door projectcoördinator Ton van Galen en de technici van de machineleveranciers, om de productielijn op elkaar aan te sluiten en werkend te krijgen. Je zou het ook kunnen zien als een verzameling topkoks, die hard aan het werk is in de keuken. De uiteindelijke maaltijd was fantastisch. Als u een individuele deelnemer spreekt, kan hij u misschien verhalen over het scheren langs ravijnen het stoempen op sommige momenten maar uiteindelijk hoop ik dat het gaat over de gladiolen. Reageren? FHI, Paul Petersen, telefoon (033) , < 36 37

20 XS2HiTek, ook voor slimme sensoren in landbouwmachines Zuidberg Techniek in Ens: hefsystemen voor de hele wereld DevLab, Yafi, Yet another FHI initiative Hoog knuffelgehalte, moet dat nou? Tijdens de jaarlijkse meeting van DevLab bedankte voorzitter van de branche Industriële Elektronica Siebren de Vries de betrokken partijen. Via het video conference systeem van DevLab konden de studenten in Eindhoven meekijken en meepraten. Ook lector Wim Hendriksen, momenteel herstellend van een ernstige ziekte, nam via het systeem deel aan het gesprek. Algemene conclusie: de startvisie is nog in orde en het doel komt steeds dichterbij, maar de uitvoering moet beter. Op 22 mei, nog juist voor de beurs Electronics & Automation, vond in het kader van XS2HiTek een meeting plaats bij Zuidberg Techniek in Ens. Het was de eerste XS2HiTek-bijeenkomst die specifiek was gericht op een bepaald applicatiegebied. Voorheen was een dergelijke bijeenkomst helemaal georiënteerd op het bedrijf dat als gastheer optrad, en kwamen de deelnemers doorgaans uit de keten die voor dat bedrijf iets zou kunnen realiseren. Nu betrof het een stuk of zes bedrijven met vergelijkbare behoeftes, ook in hetzelfde applicatiegebied actief, maar net niet elkaars concurrenten. Een mooie aanvulling vormden specialisten zoals Chess, Sentech, Wireless Value en Panasonic, terwijl een mooie intermediaire rol bleek weggelegd voor Kverneland. Credits verder voor moeten functioneren; enorme robuustheid is een onontkoombare vereiste. Katalysator in de discussie bleek Kverneland Group Mechatronics, bekend van de balenpakkers en andere zaken die achter een tractor functioneren. Het bedrijf ontwikkelt, specifiek voor het gelijknamige concern maar ook voor derden, alle elektronicasystemen en beschikt zelfs over een eigen sensorontwikkelafdeling voor het geval een bepaalde sensor niet te koop is. Dat blijkt een lastige opgave, want sensoren mogen niets kosten; het potentiële productievolume is vaak niet al te groot, althans niet in vergelijking met toepassingen in automotive bijvoorbeeld; en ze moeten ook nog eens enorm robuust zijn. Daar komt nog eens bij dat de betrokkenen in de business doorgaans weinig weten van elektronica en de elektronicaketen. zijn enorm. En voor sommige toepassingen is het lang wachten tot die ene sensor eindelijk goedkoop wordt. Soms popt zo n component ineens op, oorspronkelijk ontwikkeld voor een heel andere toepassing. Ook dan moet echter nog maar blijken of die sensor qua bouwvorm toepasbaar is. De besproken problematiek werd doorgezet naar het congresprogramma van de beurs Electronics & Automation. Op de laatste beursdag was daar een hele ochtend gewijd aan sensortoepassingen. Zowel Kverneland als Panasonic hielden er hun verhaal. Er is afgesproken om te bekijken of het voor de betrokken bedrijven tot een InnovatiePrestatieContract kan komen, vooral gericht op sensoren. Wellicht is met een aantal van hen zelfs een DevLab-achtige aanpak mogelijk. < DevLab is nu drie jaar bezig. Momenteel wordt gezocht naar nieuwe AIO s voor een vervolg. Er worden ook weer nieuwe plannen gesmeed. Waarschijnlijk gaat DevLab een PointOne-project gaan doen; daar wordt een project ingediend ter subsidiëring. Het DevLab-model vindt hier en daar in de wereld navolging. Zo bestaat er in de VS een organisatie die tussen bedrijven en studenten acteert op volledige non-profit basis. Zowel vanuit de overheid als vanuit bedrijven wordt daar structureel geld in gepompt. Ter vergelijking: de bijdrage van deelnemers aan DevLab bedraagt structureel 1 procent van de loonsom. Maar bij de Nederlandse overheid moet telkens opnieuw worden aangeklopt. Tijdens de jaarlijkse meeting hebben de meeste deelnemers zich gecommitteerd voor een vervolg. Andermaal kwam aan de orde dat er een eigen chip zal worden geproduceerd ten behoeve van MyriaNed. Verder wordt er hard gewerkt aan de samenwerking met Philips Research. Het opzetten van die samenwerking bevindt zich in de fase dat er projectgroepen worden gevormd voor mogelijke toepassingen van het ad hoc sensornetwerk. Overigens is geconstateerd dat DevLab met dit sensornetwerk voorop loopt in de wereld. De kunst is nu om dat zo te houden. Voorlopig is er nog een mooie voorsprong. Bij het signaleren van de knelpunten kwam het hoge knuffelgehalte van DevLab aan de DevLab model: hier en daar in de wereld navolging orde. Dat heeft op zich zijn goede kanten, maar het is oppassen om niet te worden doodgeknuffeld. Om subsidie in de wacht te slepen wordt DevLab makkelijk gebruikt als schaamlap en opgevoerd als participerende partij zonder daarin zelf gekend te worden. Nu de lange termijnvisie naar een volgende fase schuift, wordt de controle over de communicatie nog belangrijker. Te pas en te onpas genoemd worden als participant in projecten gaat ten koste van de geloofwaardigheid. Overwogen wordt verder om de DevLab-café s meer te structureren in besloten sessies voor de leden en open bijeenkomsten voor externe geïnteresseerden. Nu loopt dat nog door elkaar, waardoor het wel eens moeilijk is te bepalen wat wel en wat niet kan worden verteld. Over de locatie wordt momenteel nagedacht. Moet DevLab wel op de TU-Eindhoven blijven? De wisselwerking met de universiteit valt tegen. Er komt nog wel eens een hoogleraar binnenlopen, maar hooguit om zijn eigen student te spreken. De wisselwerking met Delft verloopt beter. Hans Goossens, wetenschappelijk medewerker TU Delft en begeleider van Casper Bolsman, hield op de beurs Electronics & Automation een boeiend verhaal over de Atalanta, dat hij presenteerde als het ultieme sensorplatform. De doelen die DevLab zich daarin heeft gesteld, zijn zeer ambitieus en in elk geval nog door niemand gehaald. Even afgezien van de nuttige lading blijkt alleen al het reduceren van het gewicht van de elektronica die vereist is om de Atalanta te laten functioneren, een enorme uitdaging. < Sensoren mogen niets kosten Windesheim Hogeschool die de meeting entameerde. De school heeft goede contacten in de polder en zendt veel stagières en afstudeerders naar Zuidberg. Op de titel Slimme sensoren in landbouwmachines waren uiteenlopende spelers uit de landbouwwereld afgekomen, waaronder ERC Machinery (uienverwerking, verpakkingstechniek), Lutters (spitmachines), Machinefabriek Grisnich, Manter (uienverwerking) en Vredo Dodewaard (doorzaaimachines). Zuidberg zelf maakt, in een verregaand geautomatiseerd productieproces, hefsystemen voor zeshonderd verschillende types tractoren, van ruw halffabrikaat tot eindproduct. Voor alle sensoren daarin moeten eigen voorzieningen worden getroffen omdat aansluiten op het bussysteem van de tractor vaak niet tot de toegestane mogelijkheden behoort. Een groot probleem vormen de omstandigheden waaronder deze hefsystemen Een waardevolle bijdrage kwam van deelnemers Chess, Sentech (nog niet zo lang lid) en Wireless Value. Een onderwerp dat daarmee als vanzelfsprekend op tafel kwam: wat is er draadloos mogelijk? Zo kon worden uitgelegd waar in DevLab-verband aan wordt gewerkt, al ligt de realisatie daarvan nog ver weg. Maar Wireless Value kon aangeven wat er nu al mogelijk is. En dat is veel. De kunst is nu om vertrouwen te kweken bij bedrijven die zelf geen verstand hebben van elektronica. En daar speelt Kverneland een mooie rol, omdat het bedrijf ook ontwikkelingen doet voor die bedrijven. Zo is Zuidberg bijvoorbeeld een klant. Zo bezien is daar ook weer sprake van een keten, waarbij Kverneland de specialist is van het toepassingsgebied. Het eerder genoemde Sentech was lid geworden omwille van de beurs, maar de meeting bij Zuidveld bleek een waarachtige eyeopener voor het bedrijf. Het kan hier enorm veel toegevoegde waarde leveren, zo bleek. Uit de sensorwereld was ook Panasonic aanwezig, met een specifieke bijdrage hoe lastig het kan zijn om de juiste sensor te selecteren. Welke sensor kies je bij welke applicatie? De keuzemogelijkheden Een hefsysteem van Zuidberg op de tractor: de hele wereld werkt er mee

Concept Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van (Regeling aanwijzing directeur-grootaandeelhouder 2014)

Concept Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van (Regeling aanwijzing directeur-grootaandeelhouder 2014) Concept Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van (Regeling aanwijzing directeur-grootaandeelhouder 2014) De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, handelend in overeenstemming

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd Persbericht Pb14-070 20 november 2014 09.30 uur Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd - Meer mensen aan het werk - Aantal WW-uitkeringen vrijwel onveranderd - WW-uitkeringen toegenomen vanuit seizoengevoelige

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

Subsidies voor personeel

Subsidies voor personeel Subsidies voor personeel Om vraag en aanbod op de arbeidsmarkt beter op elkaar af te stemmen, heeft de overheid een groot aantal maatregelen getroffen. De meest toegepaste regelingen en subsidies voor

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB13-003 17 januari 2013 9.30 uur Werkloosheid verder toegenomen Werkloosheid in december opgelopen naar 7,2 procent Vanaf medio vrijwel voortdurende stijging

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR APRIL 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 WAT TE DOEN MET ÉÉN MILJOEN 4 BEDRIJVEN SPELEN IN OP WET DBA 5 VEEL STARTENDE FREELANCERS OP LEEFTIJD 6

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

DE FLEX-BV KORT & BONDIG

DE FLEX-BV KORT & BONDIG DE FLEX-BV KORT & BONDIG Marxman Advocaten B.V. Sectie Ondernemingen Inleiding & Indeling Met ingang van 1 oktober 2012 treedt de Wet vereenvoudiging en flexibilisering BV-recht (hierna: de Flexwet ) in

Nadere informatie

BEN IK EIGENLIJK WEL ZZP ER? Verschil tussen Arbeidsovereenkomst en Opdrachtovereenkomst.

BEN IK EIGENLIJK WEL ZZP ER? Verschil tussen Arbeidsovereenkomst en Opdrachtovereenkomst. Verschil tussen Arbeidsovereenkomst en Opdrachtovereenkomst. www.damd.nl Arbeidsovereenkomst en opdrachtovereenkomst Arbeid kun je op verschillende manieren verrichten: in loondienst (arbeidsovereenkomst),

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Werkloosheid in augustus gedaald

Werkloosheid in augustus gedaald Persbericht PB13-061 19 september 09.30 uur Werkloosheid in augustus gedaald - In augustus minder werkloze jongeren - Stijgende trend werkloosheid minder sterk - Bijna 400 duizend WW-uitkeringen De voor

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 65 65 33april 2009 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 25 maart 2009, nr. WJZ / 9057818, tot wijziging

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Arbeidsmarkt in vogelvlucht

Arbeidsmarkt in vogelvlucht Arbeidsmarkt in vogelvlucht In het eerste kwartaal van 2011 is het aantal banen van werknemers, in vergelijking met het vierde kwartaal van 2010, licht gedaald. Dit is het eerste kwartaal met banenkrimp

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB 2005 ECONOMIE CSE KB. tijdvak 2. 500040-2-639b

Bijlage VMBO-KB 2005 ECONOMIE CSE KB. tijdvak 2. 500040-2-639b Bijlage VMBO-KB 2005 tijdvak 2 ECONOMIE CSE KB 500040-2-639b DOZENSCHUIVERS informatiebron 1 Waarde van de Nederlandse uitvoer van goederen in 2002 ( x miljard) uitvoer van in Nederland wederuitvoer geproduceerde

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Met ingang van 1 januari 2016 is de nieuwe Regeling aanwijzing directeurgrootaandeelhouder

Met ingang van 1 januari 2016 is de nieuwe Regeling aanwijzing directeurgrootaandeelhouder 2016 WHITEPAPER Verzekeringsplicht DGA Niet verzekerd of dubbel verzekerd? Wijziging verzekeringsplicht directeur-grootaandeelhouder (DGA) en echtgenote Inhoud Pagina 1 Regeling aanwijzing DGA Wijzigingen

Nadere informatie

NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten

NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten Vragen over het verdwijnen van de VAR 1. Tot wanneer is mijn VAR geldig? Per 1 mei 2016 komt de VAR te vervallen en verliest zijn geldigheid. Op die datum gaat de wet

Nadere informatie

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Willem van der Velden Schiedam/Vlaardingen, 11 februari 2009 Agenda Kredietcrisis en recessie Scenario tot 2014 Actualiteit MKB Sectorramingen Tips voor succesvol

Nadere informatie

Een eigen bedrijf en dan?

Een eigen bedrijf en dan? Een eigen bedrijf en dan? Hieronder treft u de belangrijkste onderwerpen aan, waarmee u als (startend) ondernemer geconfronteerd kunt worden. Opstellen ondernemingsplan Natuurlijk bent u niet verplicht

Nadere informatie

Flexibel werken én een hypotheek

Flexibel werken én een hypotheek Flexibel werken én een hypotheek Een hypotheek met Reacties uit de media op de perspectiefverklaring perspectiefverklaring Columnist Frank Kalshoven, de Volkskrant Alleen hypotheken verstrekken aan mensen

Nadere informatie

De werknemers van de toekomst. werken straks al bij u. U kunt er vast over meepraten: goed personeel is

De werknemers van de toekomst. werken straks al bij u. U kunt er vast over meepraten: goed personeel is 43600118_Brochure_WerkGevers - 210 x 210 mm - FC - pagina 1 Met de werken straks al bij u juiste U kunt er vast over meepraten: goed personeel is schaars. En die krapte op de arbeidsmarkt zal de komende

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

Nieuwe Wetgeving 2014

Nieuwe Wetgeving 2014 Nieuwe Wetgeving 2014 Graag houden we u op de hoogte van ontwikkelingen op het terrein van wetgeving op administratief-, fiscaal- en financieel gebied. Algemeen Aangiftebrief omzetbelasting verdwijnt per

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Werkloosheid verder toegenomen

Werkloosheid verder toegenomen Persbericht PB14-019 20 maart 09.30 uur Werkloosheid verder toegenomen - Werkloze beroepsbevolking in februari met 13 duizend gestegen - Vrijwel evenveel werkloze jongeren als drie maanden geleden - Aantal

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen met de Rabobank.

Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Ron Droste, commercieel directeur. Rabobank Den Haag en omgeving Rabobank en duurzaamheid Coöperatieve organisatievorm Klant- en maatschappelijk belang als uitgangspunt

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Wauw, ik realiseer me nu wat ik allemaal heb gedaan!

Wauw, ik realiseer me nu wat ik allemaal heb gedaan! Wauw, ik realiseer me nu wat ik allemaal heb gedaan! EVC en EVP bieden impuls aan eigen ontwikkeling Door: Marijke Vromans Onlangs behaalden 25 medewerkers van de gemeente Hoogezand-Sappemeer een ervaringscertificaat

Nadere informatie

Werkloosheid opnieuw gestegen

Werkloosheid opnieuw gestegen Persbericht PB14-012 20 februari 09.30 uur Werkloosheid opnieuw gestegen - Werkloze beroepsbevolking in januari met 10 duizend toegenomen - Aantal WW-uitkeringen met 23 duizend gestegen De voor seizoeninvloeden

Nadere informatie

Advieswijzer. Verdien geld met innovatie. 26-01-2016 Denk ondernemend. Denk Bol.

Advieswijzer. Verdien geld met innovatie. 26-01-2016 Denk ondernemend. Denk Bol. Advieswijzer Verdien geld met innovatie 26-01-2016 Denk ondernemend. Denk Bol. Als ondernemer bent u op zoek naar mogelijkheden om de toegevoegde waarde van uw bedrijf te vergroten. U denkt na over hoe

Nadere informatie

EIM / Frits Suyver en John Boog 5

EIM / Frits Suyver en John Boog 5 aan Actal datum 5 november 2007 van EIM / Frits Suyver en John Boog pagina's 5 onderwerp Antwoord op aanvullende vragen van Actal m.b.t. studie Kleine ondernemers, hoge lasten Notitie voor ACTAL EIM heeft

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB05-081 8 juli 2005 9.30 uur De in dit persbericht genoemde cijfers over de bijstandsuitkeringen zijn aangepast. Zie hiervoor de persmededeling van 11 augustus

Nadere informatie

De nieuwe Flex-BV. September 2012

De nieuwe Flex-BV. September 2012 De nieuwe Flex-BV September 2012 mr J. Brouwer De auteur heeft grote zorgvuldigheid betracht in het weergeven van delen uit het geldende recht. Evenwel is noch de auteur noch Boers Advocaten aansprakelijk

Nadere informatie

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Financiële regelingen, fiscale voordelen en adviesdiensten voor de ondernemer Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Als ondernemer wilt u vooruit. Voor sommigen van u

Nadere informatie

31 706 Regeling van een tegemoetkoming voor chronisch zieken en gehandicapten (Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten)

31 706 Regeling van een tegemoetkoming voor chronisch zieken en gehandicapten (Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten) 31 706 Regeling van een tegemoetkoming voor chronisch zieken en gehandicapten (Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten) NOTA VAN WIJZIGING Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: 1

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist Adresgegevens: Meent 93a 3011 JG Rotterdam 010 41 40 282 Voor algemene informatie over Carrièrewinkel Projecten: www.carrierewinkel.nl E-mail: info@carrierewinkel.nl

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

De Verklaring arbeidsrelatie

De Verklaring arbeidsrelatie Belastingdienst De Verklaring arbeidsrelatie Zekerheid voor uw opdracht gevers over het inhouden en betalen van loonheffingen Werkt u voor opdrachtgevers, bijvoorbeeld als freelancer of zelfstandige zonder

Nadere informatie

Dit is een voorbeeld van Arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd zoals gegenereerd met de Arbeidsovereenkomst generator van ICTRecht:

Dit is een voorbeeld van Arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd zoals gegenereerd met de Arbeidsovereenkomst generator van ICTRecht: Dit is een voorbeeld van Arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd zoals gegenereerd met de Arbeidsovereenkomst generator van ICTRecht: https://ictrecht.nl/diensten/juridische- generatoren/arbeidsovereenkomst-

Nadere informatie

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Isabel De Clercq (Wolters Kluwer) deelt haar kennis met ons Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Kennis delen heeft een positieve invloed op het innoverend vermogen en op het vinden van oplossingen

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

De Verklaring arbeidsrelatie

De Verklaring arbeidsrelatie De Verklaring arbeidsrelatie Zekerheid voor u en uw opdrachtgever over de inhouding en afdracht van loonheffingen Werkt u voor een opdrachtgever, bijvoorbeeld als freelancer of zelfstandige zonder personeel?

Nadere informatie

Conjunctuurbericht. Januari 2001. Centraal Bureau voor de Statistiek

Conjunctuurbericht. Januari 2001. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Conjunctuurbericht PB01-015 25 januari 2001 10.30 uur Januari 2001 Algemeen: conjunctuur over de top Aan het begin van het nieuwe jaar geven meerdere economische indicatoren

Nadere informatie

Actualiteitenbulletin 1/6

Actualiteitenbulletin 1/6 Actualiteitenbulletin 1/6 Titel: Handboek personeelswerk, 3 e druk Datum: 27 februari 2014 Par. Blz. Art. Wijziging 1.1 15 Beroepsbevolking 559 duizend mensen hebben twee banen, dat zijn voornamelijk zelfstandigen.

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 35 27 augustus 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid verder gedaald 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consumenten zijn

Nadere informatie

Nieuwsbrief september 2011

Nieuwsbrief september 2011 Nieuwsbrief september 2011 In dit nummer: Vast bedrag voor zelfstandigenaftrek vanaf 2012 Wetsvoorstel personenvennootschappen wordt ingetrokken Onroerende zaken en privégebruik na 2011 Afschaffing levensloopregeling

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 2

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 2 ECONOMISCHE MONITOR EDE 211 / 2 De economische monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 27 tot 211. De economische monitor is verdeeld in twee delen. Het

Nadere informatie

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 Inhoud 1 Waarom deze brochure? 2 2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 3 Hoe vraagt u de verklaring aan? 4 4 Wat staat er in de Verklaring arbeidsrelatie? 4 4.1 De inkomsten behoren tot

Nadere informatie

OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn?

OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn? Vragen hoofdstuk 3: De onderneming nader bekeken OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn? 2. Noem minimaal drie

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Ongekende mogelijkheden

Ongekende mogelijkheden Ongekende mogelijkheden overzicht van de mogelijkheden bij het in dienst nemen van 45-plussers Heeft u vragen, opmerkingen of suggesties naar aanleiding van deze brochure, neemt u dan contact op met het

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

Ik ben zwanger en zelfstandige. Uw inkomen bij zwangerschap en bevalling

Ik ben zwanger en zelfstandige. Uw inkomen bij zwangerschap en bevalling Ik ben zwanger en zelfstandige Uw inkomen bij zwangerschap en bevalling Re-integratie en tijdelijk inkomen Vanuit de gedachte Werk boven Uitkering stimuleert UWV deelname aan het arbeidsproces. Is werken

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-196 26 september 2002 9.30 uur Werkgelegenheid commerciële sector daalt Voor het eerst sinds 1994 is het aantal banen van werknemers in commerciële bedrijven

Nadere informatie

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 Inhoud 1 Waarom deze brochure? 2 2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 3 Hoe vraagt u de verklaring aan? 4 4 Wat staat er in de Verklaring arbeidsrelatie? 4 4.1 De inkomsten behoren tot

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Aan de raad AGENDAPUNT 3 Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Voorstel: 1. De kaders uit het beleidsplan 'Werken werkt!' vaststellen, zijnde: a. als doelstellingen: - het bevorderen van de mogelijkheden

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Werken in een andere sector of branche: iets voor u?

Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Uw hele loopbaan blijven werken in dezelfde sector of branche? Voor veel werknemers is het bijna vanzelfsprekend om te blijven werken in de sector of

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Goed voorbereid van start. Marieke Slot ondernemersadviseur

Goed voorbereid van start. Marieke Slot ondernemersadviseur Goed voorbereid van start Marieke Slot ondernemersadviseur Feiten en cijfers 2015 Het totaal aantal bedrijven is toegenomen met 4% (188.000 nieuwe bedrijven) Minder faillissementen en opheffingen (-25%)

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Naheffing Jaarreken. Vergunningen. De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT

Naheffing Jaarreken. Vergunningen. De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT Naheffing tsvorm Jaarreken Vergunningen De MKB-accountant: een goede adviseur DAAROM EEN ACCOUNTANT maart 2013 DE MKB-ACCOUNTANT: EEN GOEDE ADVISEUR Elke ondernemer heeft behoefte aan een goede adviseur,

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Administratiekantoor Van den Dungen B.V. Nieuwsbrief 2012, 1 e jaargang, 2 e editie

Administratiekantoor Van den Dungen B.V. Nieuwsbrief 2012, 1 e jaargang, 2 e editie Nieuwsbrief 2012, 1 e jaargang, 2 e editie Inhoud 1. De ondernemer voor de inkomstenbelasting 1.1 Nieuwe BTW per 1 oktober 2012! 1.2 Aanpassing urencriterium naar omzetcriterium? 2. De B.V. 2.1 Flex-BV-wet

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting www.jooplengkeek.nl Rechtsvormen Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting 1 Rechtsvormen Natuurlijk persoon Een mens met rechten

Nadere informatie

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN Reglement Raad van Toezicht Stichting Hogeschool Leiden ALGEMEEN Artikel 1. Algemene bepalingen 1. Dit reglement is het Huishoudelijk Reglement van de Raad van Toezicht, bedoeld in artikel 15 van de Statuten

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 19073 10 juli 2015 Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 2 juli 2015, 2015-0000160660, tot

Nadere informatie