JANNES KOETSIER BENOEMD TOT VOORZITTER VAN HET BESTUUR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "JANNES KOETSIER BENOEMD TOT VOORZITTER VAN HET BESTUUR"

Transcriptie

1 JANNES KOETSIER BENOEMD TOT VOORZITTER VAN HET BESTUUR Jannes (1948, geboren in Meppel) kent het medisch bedrijf van binnenuit; werkte als huisarts, verzekeringsarts en bedrijfsarts. Tegenwoordig zet hij zijn medische ervaring in als onafhankelijk adviseur en arts. Huisarts en medisch ondernemer Ik begon mijn carrière in Amsterdam. Na mijn opleiding aan de Vrije Universiteit werkte ik acht jaar als huisarts in de wijk Overtoomseveld. In deze jaren had ik nevenfuncties als arts bij politie en GGD, als bedrijfsarts bij de Amro-bank en de laatste jaren als wetenschappelijk medewerker en huisartsopleider bij de huisartsenopleiding van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Kwaliteit van het artsenwerk Na mijn huisartsperiode voerde ik verschillende functies uit in de sociale zekerheidssector. Ik was onder meer verzekeringsarts, medisch directeur van Gak Rotterdam, onderdirecteur medische zaken Gak Nederland, commissaris van de Arbo Groep Gak en ik richtte de arbodienst Arbo Groep Holland op (thans Achmea-arbo). In die periode heb ik leiding gegeven aan veel artsen en was ik altijd doende om de kwaliteit van het artsenwerk, met name in de communicatie met de patiënt, te bevorderen en beter te registreren. Adviseur en auteur In 2002 pakte ik mijn werkzaamheden als praktiserend arts weer op als senior bedrijfsarts voor de Arbo Unie Utrecht. Ik bleef ook actief in het management en werd in 2003 regiodirecteur van de Arbo Unie Drenthe. Momenteel ben ik freelance arts, adviseur, publicist en auteur van het boek De gezonde patiënt. 1 Medische fouten Sinds het uitkomen van mijn boek, de start van mijn website en mijn werk als panellid voor het tv-programma AVRO-Missers, heb ik honderden mogelijke medische fouten onderzocht door middel van contact met de mogelijke slachtoffers en bestudering van hun medische dossiers. Als medisch adviseur werk ik samen met het letselschade-advocaten-netwerk operatiefouten.nl. Hierdoor is veel inzicht in medische foutenbronnen verkregen en in het moeilijke onderscheid tussen fout en complicatie. Ik ben van mening dat artsen en ziekenhuizen meer van hun fouten zouden kunnen en moeten leren dan nu nogal eens het geval is door ontkenning en door de invloed van aansprakelijkheids-verzekeraars van de artsen. De SVL In mijn advieswerk werd ik ook nogal eens geconfronteerd met de trieste gevolgen van blind doorbehandelen van patiënten die niet werden voorgelicht over de mogelijkheden van de euthanasiewetgeving, of die te maken hadden met artsen die zich er vanaf maakten met vage toezeggingen. Dat was de reden om mij in te willen zetten voor het helaas noodzakelijke werk dat de SVL verricht. Ik hoop dat we ooit het zelfbeschikkingsrecht over eigen leven en dood zodanig kunnen borgen dat de SVL niet meer nodig is. Privé Ik ben gehuwd, vader van drie kinderen en opa van vijf kleinkinderen. In mijn vrije tijd houd ik mij graag bezig met studeren, lezen, schrijven, pianospelen, zeilen op zee, wandelen en bridge SVL Nieuws

2 LOUIS GREEFHORST BENOEMD TOT VOORZITTER VAN DE ADVIESRAAD dr. Louis Greefhorst longarts n.p. in gesprek met Marianne Wits 2 (Kort na de benoeming van Ton van de Wiel als voorzitter van het bestuur (juli 2010) bleek dat zijn uitgangspunten niet in overeenstemming waren met die van het zittende bestuur, waarna hij en ook Rob van der Heijden (voorzitter Adviesraad) zich terugtrokken.) U volgde Rob van der Heijden kort na zijn benoeming als voorzitter van de Adviesraad op in verband met zijn terugtreden. Had u zich daarop goed kunnen voorbereiden? Nou eigenlijk niet. Ik werd nogal snel na mijn eerste contacten met de SVL gevraagd om tot de adviesraad toe te treden. Tijdens de eerste vergadering die ik bijwoonde werd gesproken over de bestuurswissel. Het verwonderde mij toen wel dat een bestuurder als voorzitter van de adviesraad werd gekozen en niet een arts. Met enige aarzeling heb ik, toen de bestuurscrisis duidelijk werd, aangeboden om - indien er geen andere kandidaten waren - die functie op mij te nemen. Ik heb toen wel contact gezocht met prof. dr. Gill (sinds jaar en dag voorzitter van de Adviesraad) om te horen wat zijn werkzaamheden waren in dit kader. Kunt u iets vertellen over uw achtergrond en de reden waarom u besloot zich in te zetten voor de realisering van het gedachtegoed van de SVL? Ik heb vanaf 1982 als longarts gewerkt in Hengelo en ben sinds eind 2007 teruggetreden uit de praktijk. Ik heb derhalve ruime ervaring met stervende patiënten en op mijn weg kwamen daarom ook regelmatig vragen over euthanasie. Reeds voor de huidige euthanasiewet tot stand kwam had ik al te maken met patiënten die het natuurlijke stervensproces, dat soms erg akelig kan zijn zowel bij kwaadaardigheid in de longen als ook bij ernstig longlijden, niet wilden meemaken en vroegen om euthanasie. Helaas ben ik van 1994 tot eind 1997 door het Openbaar Ministerie (OM) vervolgd wegens een in hun ogen niet correct uitgevoerde euthanasie. Dat was een slopende tijd niet alleen voor mij maar ook voor mijn gezin. Blijkbaar wist het OM toch niet goed wat ze nu moesten doen want het sleepte zich maar voort, zodat uiteindelijk in de ogen van de rechter de tijd waarbinnen een en ander zijn beslag kreeg in redelijkheid werd overschreden en dit leidde tot een niet ontvankelijk verklaren van het OM. Achteraf kan ik alleen maar vinden dat ik correct heb gehandeld en vooral naar mijn patiënten heb geluisterd. Jammer genoeg moet ik constateren dat niet altijd goed gehandeld wordt door artsen in Nederland. Er is een grote ongelijkheid in hoe patiënten hun laatste levensdagen moeten ervaren en er lopen veel patiënten tegen weigerachtige artsen op. De boeken van Hans van Dam die hij schreef in opdracht van de NVVE ( Euthanasie: de praktijk van dichtbij bekeken - Interviews met artsen en Euthanasie: de praktijk anders bekeken - Interviews met nabestaanden ) hebben mij in dat opzicht ook de ogen geopend. U was als arts betrokken bij stichting de Einder; waarom heeft u ervoor gekozen om via de SVL uw expertise aan hulpvragers aan te bieden? Nadat ik geconstateerd had dat ik als longarts geen wezenlijke bijdrage zou kunnen leveren aan het lichamelijke welzijn van mensen met een longziekte in Afrika heb ik in eerste instantie mijn hulp aange- SVL Nieuws

3 boden aan de Einder. Als counselor heb ik een tijd in hun kring gefunctioneerd maar uiteindelijk voelde ik me als enige arts in die groep niet op mijn plek. Ik had er ook moeite mee dat voor verleende hulp werd betaald, dat was eigenlijk niet mijn bedoeling. Bij de SVL is de situatie helderder wat dat betreft, geen honorarium maar wel een vergoeding voor de reëel gemaakte onkosten. Veel artsen zijn huiverig om stervenshulp te geven. Begrijpt u dat en waarom is dat bij u niet aan de orde? Dat is bij mij echt wel aan de orde, maar die huiver verdwijnt wanneer je kijkt naar het lijden van patiënten. Mijn ervaringen in de jaren 90 zijn wat dat betreft mede van invloed. Ook destijds heb ik euthanasie als een emotioneel belastend iets ervaren, zeker omdat ik toentertijd vond dat ik de patiënt alleen op een intraveneuze manier de euthanatica kon toedienen. Nog steeds is dit de beste manier om euthanasie te verlenen, maar de laatste tijd tendeer ik meer naar hulp bij zelfdoding (hbz), omdat de patiënt dan zijn eigen wil en wens benadrukt. Hoewel er nu een wet is waarin e.e.a. is geregeld, is die wet toch ook niet zo goed dat iedere arts er het volste vertrouwen in heeft dat zonder tussenkomst van het OM euthanasie of hbz gegeven kan worden. Dat geldt met name bij dementie en klaar met leven problematiek. Vooral die laatste groep is niet goed omschreven in de wet en moeten we het doen met jurisprudentie van de Hoge Raad. Helaas is er nog grote onwetendheid onder artsen omtrent wat wel en niet kan binnen de huidige wet. Dat komt natuurlijk ook omdat de wet niet helder is over wat ondraaglijk en uitzichtloos lijden is. Zolang er artsen zijn die euthanasie of hbz alleen voor kankerpatiënten van toepassing verklaren, is er voor alle organisaties die zich - net als de SVL - met dit werk bezighouden nog veel werk te verrichten. Vindt u dat stervenshulp ook door niet-artsen onder nader aan te geven voorwaarden verleend zou mogen worden? Ik heb er grote moeite mee dat nogal wat artsen vinden dat zij het ondraaglijk lijden bij patiënten volgens de wet moeten bepalen, want dat kan alleen door de patiënt zelf bepaald worden. Artsen moeten het zich alleen kunnen voorstellen dat patiënten dit voelen, verder gaat hun taak niet. Er moet dus geluisterd worden naar de patiënt. We mogen blij zijn met de huidige - niet altijd even duidelijke - wetgeving, zeker wanneer je het vergelijkt met andere landen waar het lijden van patiënten nog steeds immens is en de route naar Zwitserland vaak de enige optie is om de gewenste dood te verkrijgen. Verbetering van deze wetgeving is eigenlijk wenselijk, maar in de huidige politieke constellatie erg onwaarschijnlijk. Intussen zullen we dus moeten roeien met de riemen die we hebben. Dat betekent dat niet-artsen voorlopig niet zullen kunnen helpen bij daadwerkelijk stervenshulp. In principe zou een niet-arts natuurlijk net zo goed kunnen invoelen dat het lijden van een mens ondraaglijk is; daar is geen medicijnen studie voor nodig maar empathie. Dat niet iedere arts met empathie begiftigd is, is mij in de loop van mijn carrière wel duidelijk geworden. De KNMG zou meer moeten doen om artsen die niet van nature met empathisch vermogen begiftigd zijn hierin te begeleiden. Ook in de opleiding van artsen zou daar veel meer de aandacht op moeten worden gericht. Ik beschouw de KNMG als een nogal conservatieve club die vaak tégen is. Helaas is het instituut SCEN (Steun en Consultatie Euthanasie Nederland) artsen geïnfiltreerd met pro-life artsen. Bovendien worden SCEN-artsengroepen ook nog door de KNMG beheerst en gecontroleerd, waardoor het min of meer een besloten clubje is, dat het volgens mijn ervaring vaak erg met zichzelf heeft getroffen. Dat is ook de reden om als SVL een groep artsen te rekruteren die tegengas kunnen geven tegen deze wat conservatieve groep SCEN-artsen. Ik beschouw het als mijn taak om samen met het bestuur leiding SVL Nieuws

4 te geven aan deze artsen en het aantal uit te bouwen, zodat het grote aantal (door diverse instanties geschat op per jaar) lijdende patiënten tot het minimum beperkt kan worden. Ik ben blij te kunnen melden dat deze groep artsen groeit en ik hoop dat dit blijft doorgaan. In de Adviesraad hebben ook een aantal artsen zitting en graag zal ik die op enig moment benaderen in de hoop dat zij (of artsen uit hun kennissenkring) onze artsengroep zullen kunnen versterken. Heeft u zelf de regie over uw levenseinde goed geregeld en zo ja op welke manier? Ja, ik heb al weer enkele jaren terug mijn huisarts - waar ik zelden kom - gebeld en gevraagd hoe hij tegenover euthanasie staat. Vervolgens heb ik een euthanasieverklaring opgesteld en aan hem toegestuurd. Hoewel mijn huisarts zich op dit gebied een van de meest vrijzinnige artsen in Hengelo noemt, vindt hij wel dat hij moet kunnen invoelen dat het - in geval van een stervenswens - om ondraaglijk lijden gaat. Dat respecteer ik maar ik heb daar ook grote moeite mee. Zoals ik al eerder zei: Artsen moeten zich kunnen inleven in de ander en kunnen luisteren. Daarom hoop ik dat ik mijn huisarts op dit gebied nooit nodig zal hebben. Zo vaak hoor ik mensen zeggen dat ze niet weten hoe hun huisarts denkt over euthanasie. Iedereen zou dat toch moeten weten van zijn huisarts omdat - wanneer de wens daar is - van huisarts wisselen eigenlijk zelden of nooit zal lukken. 4 VOORWOORD IN ALS LEVEN PIJN DOET René F.W. Diekstra Twee mannen waren zij en ze namen hun besluit op ongeveer hetzelfde moment De een die een einde aan zijn leven maakte. De ander die besloot dat niet te doen. Dat verschil had weinig te maken met moed of gezondheid. Kennis had er wel iets mee te maken. De ander wist meer van zelfdoding dan de een. Hij had het onderwerp jarenlang bestudeerd zoals een temmer zijn roofdier. Hij had zichzelf gedwongen steeds opnieuw de nabijheid ervan op te zoeken. In die schermutselingen had hij littekens opgelopen. Hoewel hij zich bewust was van het feit dat hij altijd kwetsbaar bleef, had de ervaring hem geleerd welke posities hem de meeste kans boden zich met te laten verrassen. De een had geen enkele ervaring in dit punt. Toen hij er op een dag plotseling tegenover kwam te staan, was hij hulpeloos, en hopeloos. Een reactie die niet zonder gevolgen kon blijven. Door de wanhoop aangevallen gaf hij zijn zelf op. Aangevallen viel hij zichzelf aan. De ander weigerde zich te doden. Hij meende dat hij zijn zelf kon opgeven zonder zich in de dood te begeven. Hij gokte erop dat de opgave van zijn oude zelf het begin van een nieuw, en het begin van een nieuw leven, kon zijn. Een gewaagde gok. De een nam het zekere voor het onzekere. Hij ontdeed zich in één gebaar van zijn zijn en daarmee van zijn pijn. De ander koos voor zijn zijn, maar daarmee ook voor pijn. Dat was, zoals gezegd geen kwestie van verdienste. En al evenmin van moed. Het was een kwestie van geoefendheid in het temmen van de wanhoop. Niemand verwerft die uit talent of keuze. Hoogstens uit toeval. Zo pijnlijk licht is het verschil tussen gaan en doorgaan. Leiden, maart 2003 (De twee mannen hebben werkelijk bestaan) SVL Nieuws

5 EEUWIG HEDEN Tot ver na mijn late jeugd ervaringsjager Heb ik ze volop ook geschoten, maar Eens ervaren is altijd ervaren. Dat wat Ooit intens beleefd is, heeft de Soms nare neiging, terug te keren In beelden daags en dromen s nachts Om wellicht me onbewust te leren Wat nog altijd in me leeft, desnoods uit ongekend al ouder leven. Ze komen Altijd onverwacht, en zullen mij In al hun heftigheid niet sparen Het heden is mijn nu van gister schrijven De kroeg, de babbels om me heen De pen die ongehoord mijn nu beschrijft Zonder oordeel, enkel aangevuld Met scala aan verleden beelden De toekomst is mij nog het ongerijmdst En laat zich kort beschrijven: niet gekend Maar logica gebiedt groei aan verleden En dus aan momenten van herinnering Verder knagend aan toekomend heden Tot dichtslibben in dementie: door een Overvloed aan vroeger kan er heden Geen nieuwe toekomst meer gevormd Ik ben gestopt met jagen En laat me graag het heden overkomen Als een briesje of een regenbui Geen stormvloed meer staat op mijn lijst Ik richt mijn hoop op evenwicht, dat ik Op dit moment nog altijd niet voor lange Duur bewaren kan. In balans komen de Beelden van schoonheid, van geluk En krachtervaring sneller terug, en worden die van lelijkheid, angst, pijn En wanhoop, de ontkenning van Aanwezigheid van positieve variant Ook doet balans het positief ervaren Dat is opgespaard doorleven, en Schurkt het zo de ballast van mijn Schouders, waarna slechts een Verderlichtje blijvend fonkelt, en Bijschijnt op het blinde pad naar Een toekomend eeuwig heden Sees Snikkers, Mijn beeldenmagazijn is goed gevuld Met ervaringen, mooi en lelijk Met momenten van geluk en angst Met pijn en wanhoop, krachtervaring Ze komen allemaal terug, mijn heden Bestokend in hun eeuwig golfgebeuk Ze komen altijd onverwacht, en knagen Zo het huidig heden af tot op het bot SVL Nieuws

6 Gerard Schellekens neemt afscheid als voorzitter SVL: WIE NIET VERDER KAN, MOET HULP KUNNEN KRIJGEN. door Hans van Dam 6 Gerard Schellekens (74) stond aan de wieg van de Stichting Vrijwillig Leven en heeft tot nu toe de kar goeddeels getrokken. Die inzet komt niet uit de lucht vallen: Schellekens en zelfbeschikking vallen zo ongeveer samen. Onlangs trad Schellekens terug als voorzitter. Een gesprek bij een afscheid dat geen afscheid is. Al in 1976 werd u lid van de NVVE. Wat bracht u hiertoe? In 1973 is de NVVE opgericht. Dat was mij bepaald niet ontgaan. Die oprichting was voor mij een bemoedigende uitdrukking van het handen en voeten geven aan zelfbeschikking in een situatie die wij allen meemaken: het levenseinde. De NVVE sloot aan bij mijn onafhankelijke geest, bij mijn streven om steeds mensen zoveel mogelijk de touwtjes zelf in handen te laten houden. De Vereniging had meer dan mijn sympathie: ze sloot aan bij een kern in mijn bestaan. Er was ook een praktisch motief: je weet maar nooit of het lidmaatschap je ooit van pas zou kunnen komen... Ik nam toen trouwens nog aan dat leden ook invloed kunnen uitoefenen. Hoor ik in de laatste woorden iets van teleurstelling...? Ja, dat ligt er in. Teleurgesteld is misschien nog te zwak uitgedrukt. Ik ben zeg maar bedrogen uitgekomen. Jarenlang heb ik als vrijwilliger voor de NVVE gewerkt in de Leden Ondersteunings Dienst, LOD. Daarin had ik ervaringen die volgens mij van belang waren voor het beleid. Bracht ik die in, dan werd daar in mijn ervaring zelden tot nooit iets mee gedaan, althans niet iets wezenlijks. Gaandeweg is de NVVE voor mij veranderd in een bestuurlijke club, die vervreemd is van zijn roots, namelijk euthanasie voor mensen bereikbaarder maken, en dat niet alleen via wetgeving maar vooral in individuele situaties. En dat laatste bleef voor mij te ver achter. In de SVL heb ik daar een alternatief voor gevonden. Wat is kort geformuleerd het grote verschil? De NVVE concentreert zich veel meer primair op macroniveau, dus wetgeving en beïnvloeden politiek; daarin gaan ze verder dan in individuele hulpverlening. De SVL doet het omgekeerde: bij ons gaat het om de individuele hulpvraag. De hulp die mensen vragen proberen we zichtbaar te maken en langs deze route appelleren we impliciet aan de politiek om ruimte te geven aan wat mensen nodig hebben om in vrijheid over hun eigen dood te beslissen. Zelfbeschikking en zelfbeschikkingsrecht zijn veelbesproken onderwerpen in Nederland. Wat zijn uw gedachten hierover? Voor mij is zelfbeschikking een fundamenteel beginsel. Het lijkt mij met mens-zijn gegeven dat een mens zelf keuzes kan maken, dat hij daar de ruimte voor krijgt. De wereldgeschiedenis leert dat elke inperking daarvan tot vreselijke toestanden leidt: van onderdrukking, kansen onthouden, overheersen, veroordelen, zelfs terechtstellen. Wie beslissingsbekwaam is moet eigen keuzes kunnen maken. En zulke keuzes vragen respect. En respect is de ander de daadwerkelijke ruimte en vrijheid geven om die keuzes te realiseren. En als mensen daar hulp bij vragen, moet die hulp voorhanden zijn. Dat zou een maatschappelijke en politieke werkelijkheid moeten zijn. U vindt dus dat mensen die hulp vragen bij hun keus om op een zelfgekozen moment op een SVL Nieuws

7 menswaardige manier willen sterven die hulp ook moeten kunnen krijgen? Ja. Maar er is geen plicht om die hulp te geven. Geen juridische plicht, maar wel een morele plicht, vind ik. Vanuit het fundamentele beginsel van zelfbeschikking. Het verlenen van die stervenshulp is aan artsen voorbehouden. Ja, en dat vind ik niet juist. In de intimiteit van het sterven, moet iemand ook daarin persoonlijke keuzes kunnen maken. Waarom zou iemand anders de dodelijke middelen niet mogen geven? Als op een verantwoorde manier is vastgesteld dat bepaalde middelen voor iemand een menswaardig sterven mogelijk maken, waarom moet een arts dan zo nadrukkelijk een rol spelen op het moment suprême? Ik zie dat niet in. Maar ik weet ook dat hiervoor politiek geen draagvlak is, onder mensen zelf wel maar daar heeft menigeen in de politiek helaas geen boodschap aan. Vanwege dat ontbrekende politieke draagvlak denk ik dat we voorlopig die laatste daadwerkelijke hulp maar aan artsen moeten laten. Er zijn op dit terrein belangrijker dingen te regelen. Zoals? Het veel en veel meer daadwerkelijk respecteren van een doodswens, in de volle breedte. In de volle breedte...? Ja, ik bedoel dat artsen niet meer zo n beslissende rol hebben in de besluitvorming en ten tweede dat er in de praktijk niet zulke nauwe grenzen getrokken moeten worden in wie wel en niet voor hulp in aanmerking komt. Kunt u over beide iets meer zeggen? In de euthanasiewet krijgen artsen een royale plaats. Natuurlijk: als je het monopolie voor hulp bij artsen legt, of beter: bij een ander legt, dan heeft die daarmee ook een stem, in de praktijk dus een zware stem. En hoe je het ook wendt of keert, die stem legt de zelfbeschikking aan banden. Ik ben ervoor dat de arts een veel bescheidener plaats krijgt. Minder bepalend, meer dienstbaar aan de wens van de patiënt. Deels is dit ook een kwestie van mentaliteit, van je plek weten, maar de invloed zoals die nu heel gewoon wordt gevonden kan wel een tandje lager. En de grenzen: veel artsen blijven royaal binnen de grenzen van de wet. Daarmee bedoel ik dat er regelmatig situaties voorkomen waarin een arts weigert, terwijl zijn patiënt ruim binnen de grenzen die de wet stelt valt. Een aantal van deze mensen wendt zich tot de SVL, ik weet dus waarover ik praat. Artsen voelen zich min of meer verantwoordelijk voor wat hun patiënt wil, zegt u. Ik kan me ook voorstellen dat mensen van de SVL dat voelen, dus al die mensen die als vrijwilliger iemand bijstaan. Ja, dat kan ik me ook voorstellen, maar daar wil ik ook vanaf. Als je voorrang geeft aan wat iemand zelf wil, dan kom je als vrijwilliger in de hulp op de plaats die je hebt. Mensen zelf zijn in hun vraag om hulp verantwoordelijk voor hun eigen keus. Punt. De vrijwilliger, dus ook de artsen die bij ons op vrijwillige basis hulp verlenen, zijn alleen verantwoordelijk voor wat zij doen en niet doen en dus niet voor de beslissing die een hulpvrager heeft genomen of gaat nemen. Je kunt alleen ter verantwoording worden geroepen voor wat jij hebt gedaan en niet gedaan hebt. Die hulp vindt vanzelfsprekend plaats binnen de grenzen van de wet. Maar ook altijd binnen de keuzes die de hulpvrager maakt! Dus niemand brengt de ander naar de dood, de ander heeft zelf keuzes gemaakt en die blijven al of niet overeind in het contact dat zij vervolgens leggen. Het is dus ook niet u vraagt wij draaien, wat sommige mensen bij onze hulp denken. Bij een hulpvraag ontstaat contact en binnen dat contact blijft de oorspronkelijke hulpvraag de ene keer bestaan en in andere gevallen verdwijnt die. Zo gaat het en zo is het. Wat is uw ervaring met artsen in uw werk voor de SVL? Als mensen vastlopen met hun eigen arts, is dat vaak moeilijk anders te krijgen. Maar ook hier zijn SVL Nieuws

8 8 de ervaringen wisselend. Soms geeft een arts alsnog de hulp, soms niet. Doorslaggevend is vaak dat in een rustig gesprek iemands situatie goed wordt belicht of dat de arts duidelijk wordt dat hij echt binnen de wet blijft als hij de gevraagde hulp in die individuele situatie geeft. Je kunt dus zeggen: als de arts goed is geïnformeerd, is hij meestal bereid de gevraagde hulp te geven. Zo werkt het ook bij artsen die bij blijvende weigering van een collega de behandeling overneemt. Ik schat dat het merendeel van de artsen in Nederland bereid is stervenshulp te verlenen waarbij er in principe van wordt uitgegaan dat de hulpvrager, wanneer dat technisch mogelijk is, zelf de medicatie inneemt. Dat laatste is geen staande praktijk. Weet ik, maar ik zie het als een laatste, ultiem bewijs van zelfbeschikking, van het zelf willen sterven. De laatste handeling zelf doen, dat is toch wat iemand uiteindelijk wil? In mijn ervaring willen veel mensen dat ook. In gesprekken over het sterven komt dit ter sprake en bespreken we de zo persoonlijke lading die zo n laatste handeling heeft. Nog even terug naar de praktijk van hulpverlenen en de rol van artsen. Mensen kloppen bij u aan, u praat met mensen en vaak ook met artsen. Nu hebben artsen een beroepsgeheim en dat lijkt mij een groot goed. Ik moet op geen enkel moment ook maar het vermoeden hebben dat wat ik in vertrouwen bespreek met een hulpverlener bij anderen terecht komt. Maar al het gedoe rondom actieve stervenshulp heeft in het verleden menig verhaal op straat gebracht (er zijn persoonlijke situaties van mensen met naam en toenaam uitgemeten in de pers). Dat is wel minder nu justitie op afstand staat, maar toch... Naar mijn stellige overtuiging is alles wat rondom het zelfgewilde sterven wordt besproken en besloten een zaak tussen de hulpvrager en zijn arts en eventueel anderen die hij daarvoor vraagt als deskundige en vertrouweling. Justitie speelt hierin geen rol, tenzij een hulpverlener een scheve schaats rijdt, maar dat geldt voor de hele geneeskunde. En de plicht dat een tweede arts de procedure checkt is een ingebouwde waarborg voor zorgvuldigheid. Dat is genoeg. Oké, maar loopt de SVL wel eens aan tegen het beroepsgeheim van artsen? Ja en nee. Ja, als artsen hun beroepsgeheim aanwenden om een gesprek niet aan te gaan en zich te begraven in hun eigen opstelling, hun weigering dus. Let wel: het is hun goede recht om deze hulp te weigeren, maar met uitsluitend een beroep op beroepsgeheim wordt het een schimmenspel en kun je zeggen dat artsen dan misbruik maken van het lovenswaardige beroepsgeheim. We hebben er geen last van omdat onze mensen heel goed geïnformeerd zijn en voor vrijwel elke situatie wel een adequate oplossing aan de hulpvragers weten aan te reiken. Zelf heeft u ook een creatieve oplossing gezocht waar het Openbaar Ministerie niet blij mee was en u intussen strafrechtelijk vervolgt. Kennelijk een omstreden oplossing dus, althans voor het Openbaar Ministerie. Omdat de rechtszaak nog loopt het wachten is op Hoger Beroep wil ik daar niet veel over zeggen. Maar ik kan natuurlijk wel dit zeggen: ik vind dat de hulp die ik daar gaf, in die situatie geboden was. Het alternatief was een medemens gruwelijk in de steek laten. Dat kon ik niet. Hiermee zeg ik niets verrassends, dat heb ik tijdens de rechtszitting ook gezegd. Is er al duidelijkheid wanneer het Hoger Beroep dient? Nee, het is uitgesteld vanwege mijn gezondheidsproblemen. Op zeker moment zal er wel weer contact worden gezocht door het Openbaar Ministerie. Aan mijn inzet ligt het niet: ik sta voor wat ik heb gedaan en kan en wil dat uitleggen. De SVL heeft intussen medewerkers door het hele land. Soort virtuele Steunpunten. U spreekt steeds van vrijwilligers. De hulp is onbetaald? Absoluut. Mensen doen hun werk op vrijwillige basis, ze declareren desgewenst alleen gemaakte kos- SVL Nieuws

9 ten, bijvoorbeeld reiskosten. Dat is een principiële keus. Zo willen we de hulp zuiver houden. Dat klinkt bijna dreigend. Sterven mag nooit verbonden zijn met een financieel belang. Je kunt hierin niet zuiver genoeg zijn, vind ik. De SVL is een pure vrijwilligersorganisatie, zonder een bureau waar betaalde krachten werken. De kosten worden opgebracht door donateurs en door de hulpvragers zelf. Ik denk ook dat deze manier van werken mensen vertrouwen geeft. De SVL werkt al jaren tamelijk solistisch. Er is geen samenwerking met andere organisaties, zoals de KNMG of NVVE. Met de KNMG zou ik graag nauwer samenwerken en op informeel niveau hebben we dat wel kenbaar gemaakt. Helaas is dat er nog niet van gekomen, maar wie weet wat de toekomst brengen zal. Wat de NVVE betreft: in het verleden zijn er diverse gesprekken geweest, die zelfs hebben geleid tot een notitie om tot meer samenwerking te komen, maar die is nooit geëffectueerd. Ik denk dat er binnen de NVVE onvoldoende steun voor is. Onlangs is er weer een gesprek geweest, dus je kunt zeggen dat het niet helemaal vast zit. Hoe kijkt u aan tegen de voorstellen van de NVVE om tot een Levenseindekliniek te komen? Stervenshulp is iets dat uit het hart, en dus met en uit liefde, gegeven wordt en moet worden. Daarin past niet een kliniek die op basis van financiële overwegingen zou worden opgericht en in stand zou worden gehouden. De gehele gezondheidzorg kan per definitie niet als een bedrijf gerund worden. Los van alle verschillen van inzicht en aarzelingen bij wat zich ontwikkelt, kunnen we toch zeggen dat in vergelijking met pak weg dertig jaar terug de hulp bij het zelfgewilde levenseinde veel meer ruimte heeft gekregen. Openlijke ruimte, bedoel ik dan. Oké, er is nog veel te doen. Kun je stellen dat zowel over wat bereikt is als wat er nog bereikt moet worden je kunt zeggen dat legale hulp bij levensbeëindiging het aantal gruwelijke suïcides zal verminderen? Mijn inschatting is dat inderdaad zal blijken dat dat het geval zal zijn. Te veel mensen kiezen helaas nog te vaak voor een eenzame dood zonder stervenshulp, bijvoorbeeld omdat ze nergens serieus gehoor krijgen voor hun situatie en hun verlangen, of om naasten niet in gevaar te brengen. Dat is de wereld op zijn kop. Wie niet verder kan, moet hulp kunnen krijgen. En niet alleen levenshulp. Ten slotte: u neemt afscheid als voorzitter, maar het is een vertrek zonder vertrek. U blijft actief in de SVL? Dat hoop ik zeker. Als mijn gezondheid het toelaat, dat moet ik er wel bij zeggen, want momenteel loop ik een lang revalidatietraject. Maar ook in deze periode ben ik niet op non-actief, al moet ik veel gas terugnemen. Maar mijn opvolger en anderen houden mij betrokken en dat waardeer ik zeer. Zonder arrogant over te willen komen, realiseer ik me dat ik een enorme berg aan ervaring meeneem en die wil ik ten dienste van de SVL, of beter ten dienste van mensen die bij de SVL aankloppen, blijven aanwenden. Nog iets wat u kwijt wilt? De privacy van mensen en de vrijheid van meningsuiting zijn voor mij kernwaarden in een democratie, zoals ik hiervoor al aangaf. Dat betekent vooral dat een meerderheid niet zijn wil kan opleggen aan een minderheid. Daarnaast is het zelfbeschikkingsrecht per definitie niet te delegeren naar anderen. Dat betekent dat hulp bij levensbeëindiging onder een aantal voorwaarden naar mijn mening niet langer strafbaar moet zijn en uit het wetboek van strafrecht moet verdwijnen. Die hulpverlening zal zeker voorlopig - maar wellicht voorgoed - door een arts moeten worden uitgevoerd en gemeld bij een daartoe te benoemen instantie die verantwoordelijk is voor een zorgvuldige uitvoering en niet strafrechtelijk kan worden vervolgd. Die rol kan mogelijk door SCEN-artsen die uit het goede hout gesneden zijn worden vervuld en dan is daarvoor niet een aparte instantie nodig. Tot slot is het jammer dat de wetgever in 1886 niet besloten heeft een onderscheid te SVL Nieuws

10 maken tussen hulp bij levensbeëindiging door een arts en rechtstreekse actieve levensbeëindiging door een arts. augustus 2011 Hans van Dam is docent en consulent hersenletsel, gespecialiseerd verpleegkundige, publicist en euthanasiedeskundige schrijver van enkele honderden artikelen en twee boeken over euthanasie en hulp bij zelfdoding en hiervoor met diverse (internationale) prijzen onderscheiden. XENOFOBIE HOORT NIET IN SVL NIEUWS door Anton van Hooff 10 Aristoteles, leerling van de grote filosoof Plato zei: Plato is mij lief, maar de waarheid is mij liever. Zo sta ik ook tegenover Gerard Schellekens. Hij geniet mijn oprechte respect als een man die niet bang is door moeders porseleinkast te banjeren. Niet voor niets heb ik als voorzitter van de atheïstisch-humanistische vereniging De Vrije Gedachte (sinds 1856) hem uitgenodigd om te spreken op onze jaarvergadering in april Met volle teugen genoot ik tijdens zijn causerie van zijn rondborstigheid. Die eigenschap kan hem echter ook parten spelen. Alweer een paar jaar geleden beleed hij in dit SVL Nieuws zijn bewondering voor Rita Verdonk. Ik schreef hem toen dat zulke meningen niet in het SVL Nieuws thuishoorden en typisch Gerard hij gaf volmondig toe dat hij zich had vergaloppeerd. Maar nu staat in nummer 22 (juni 2010) een juichende boekbespreking die op instigatie van Gerard tot stand is gekomen. Het gaat om Terwijl Europa sliep van Bruce Bawer. Dit boek wil de lezer wijsmaken dat islamieten binnen één à twee generaties de meerderheid van de Europese bevolking zullen vormen. Onze eigen Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) stelt echter vast dat de ontmoskeeïng even hard gaat als de ontkerkelijking. Of gaat het soms niet om belijders van de islam maar om Turken en Marokkanen? Dan hebben we te maken met regelrechte xenofobie. Niet alleen is dit rassendenken principieel verwerpelijk, maar ook hier kloppen de feiten niet: de gezinsgrootte neemt onder allochtonen met iedere generatie sterk af. Dat allochtonen, die nu 5% van de bevolking uitmaken, ooit de meerderheid van de Europese bevolking gaan vormen, is dus onzin. Alleen een haatzaaiend geest kan zulke leugens verkondigen. Zo iemand is Bruce Bawer, een Amerikaanse rechts-extremist. Hij is dikke matjes met G. Wilders. Bawer heeft dan ook aangeboden in zijn proces als getuige à decharge op te treden. Begrijp me goed: iedereen die bij de SVL betrokken is, heeft recht op een eigen mening. Maar het SVL Nieuws dient vrij te zijn van controversiële politieke uitingen die niets met ons doel te maken hebben. Dr. Anton J.L. van Hooff is vanaf de oprichting lid van de Adviesraad van de SVL SVL Nieuws

11 BIJDRAGE RONDETAFELGESPREK BURGERINITIATIEF VOLTOOID LEVEN door Hans van Dam In hun hoofdstuk Op weg naar het einde in het onlangs verschenen boekje Uit vrije wil waardig sterven op hoge leeftijd beginnen Eugène Sutorius en Wouter Beekman hun pleidooi voor het beschikbaar komen van middelen om humaan te sterven met enkele fragmenten uit persoonlijke verhalen van respectievelijk Lenny Kaiser, Marten Toonder en Huib Drion. Een betere entree tot waar we vandaag over spreken is niet denkbaar. Persoonlijke ervaring als vertrekpunt én rode draad voorkomt dat wat in mensen leeft, wordt gereduceerd tot abstracties. Uitgangspunt van wat vandaag voorligt, zijn de even persoonlijke als authentieke gevoelens van oude mensen. Daar zou niemand omheen moeten willen. Dat gebeurt wel als die gevoelens in abstracte verhandelingen van ethische, sociologische, politieke of zelfs psychologische aard verdwijnen. Het zou mij een lief ding waard zijn als dat niet gebeurt. Voltooiing en onthechting Centraal in het Burgerinitiatief staan de begrippen voltooiing en onthechting. Niet als statisch maar als dynamisch gegeven, als iets dat zich ontwikkelt, gaande is. Een proces, zoals Sutorius en Beekman schrijven. Die ervaring van voltooiing en onthechting lijkt eigen aan het bereiken van een hoge leeftijd en is in die zin natuurlijk. Hierin verschilt dit levensgevoel met onthechting die op jongere leeftijd kan ontstaan. Dan zijn die gevoelens het gevolg van verschrikkelijke ervaringen die iemand het perspectief ontnemen het woord voltooiing is dan niet van toepassing, er is geen voltooiing maar een wijkende mogelijkheid om door te leven. Bij ouderen hoeven er geen nare ervaringen te zijn om onthecht te raken. Het gebeurt vanzelf, los van wat iemand meemaakt, soms zelfs tegen wil en dank. Onthechting als een onontkoombaar gevolg van veroudering: een afname van vitale betrokkenheid als onderdeel van achteruitgang van alle functies. Op zijn kan dus wellicht als een biologisch gestuurd proces worden geduid. Mensen zouden nog wel veel aan hun leven willen ontlenen, maar ze kunnen het niet meer. De betekenisverlening verschraalt en daarmee slibt de slagader van hun leven dicht. Dit alles is niet nieuw, de psalmdichter wist het al: Aangaande de dagen onzer jaren, daarin zijn zeventig jaren, of zo wij sterk zijn tachtig jaren, en het uitnemendste van die is moeite en verdriet. Een belangrijk terzijde: niet iedereen verkiest in de ervaring van voltooiing en onthechting de dood boven het leven. Er zijn ook mensen die wel de ervaring hebben van aflopende zin en betekenis van hun leven, maar de keuze hun dood zelf ter hand te nemen niet maken. Dat verdient eenzelfde respect. Recht op vrije beschikking over sterven Terug naar de mensen die aan hun ervaring wel de conclusie verbinden dat ze liever sterven en dat ter hand willen nemen. Aan die conclusie ligt dus een dwingende, mogelijk biologisch gestuurde ervaring van natuurlijke onthechting ten grondslag. Hun conclusie is dus geen keuze in de zin dat die net zo goed anders had kunnen uitvallen. Hun ervaring van voltooiing en onthechting in combinatie met hun persoonlijke biografie brengt hen tot een stervenswens, die daarmee volledig authentiek is. En hierin verdienen ze daadwerkelijk respect. Dat is: de mogelijkheid om met voor hen humane middelen op hun moment hun sterven ter hand kunnen nemen. Dat kan door te stoppen met eten of drinken, of door zelf verzamelen van middelen, al of niet langs slinkse weg, of door gebruik te maken van de legale beschikbaarheid van een dodelijk middel wat bij iemand past. De basis van dit daadwerkelijke respect is de erkenning dat het leven een recht is en geen plicht en iedereen het recht heeft op vrije SVL Nieuws

12 12 beschikking over het eigen sterven. Ontkenning van dit recht, maakt elke verdere bespiegeling over dit burgerinitiatief zinloos, omdat de uitkomst vooraf al vaststaat. En zodra die ontkenning wordt ontleend aan een Hogere Macht en dus een absolute waarde vertegenwoordigt, staat ook vast dat die uitkomst aan anderen kan worden opgelegd. Ontkenning van het vrije recht op sterven, bijvoorbeeld vanuit het geloof dat er een persoonlijke God is die over het sterven beschikt, heeft alleen betekenis voor wie dit geloof aanhangen. Deze opvatting kan binnen eigen kring de maat zijn, maar daarbuiten niet. Een ongelovige mist niets, in elk geval geen gezond verstand, en is met even veel recht ongelovig als een gelovige gelovig en heeft dus recht op persoonlijke keuzes. Iemand op grond van eigen opvattingen aan anderen de humane middelen om te sterven onthouden en daarmee dwingen tot doorleven in voor iemand onleefbaar geworden leven, is een heerschappij van de ene fatsoenlijke opvatting over de andere- een (mini)fundamentalisme dat op gespannen voet staat met democratie. Wie van keuzes van andersdenkenden niet wil weten, moet aan politiek niet beginnen. Conclusie Het burgerinitiatief wil de vrijheid tot het zelfgewilde sterven veilig stellen door aan mensen vanaf 70 jaar een dodelijk middel beschikbaar te stellen. Nu is dat nog verboden, tenzij de arts in zijn verantwoording een aantal gangbare ouderdomskwalen opsomt, die met elkaar veel narigheid geven. Het burgerinitiatief wil deze cosmetica niet, maar dit verlangen in zuivere vorm onder ogen zien en daar een passende regeling voor ontwerpen. In het licht van bovenstaande valt niet in te zien wat daartegen is, tenzij men wie dat wil criminaliseert of psychiatriseert, en voor geen van beide is ook maar enige grond. De leeftijd van 70 jaar is in zekere zin arbitrair, maar in het licht van de natuurlijke onthechting ook alleszins verdedigbaar. En los van deze fundering geldt wat Huib Drion zei in het Marathoninterview voor de VPRO-radio ( ): aarzeling om het middel aan jonge mensen beschikbaar te stellen, betekent niet dat we het aan oude mensen moeten onthouden. Eventuele nadelen van het beschikbaar komen van een dodelijk middel, dienen allereerst te worden beoordeeld op realiteitsgehalte (bij elk taboe dat wordt gebroken ontstaan spookverhalen) en vervolgens te worden afgewogen tegen de nadelen van de huidige situatie en die zijn al duidelijk: nu moeten mensen die met humane middelen zelf willen sterven categorisch doorleven in voor hen onaanvaardbare omstandigheden. Het burgerinitiatief kruipt op tegen het hellend vlak waarlangs we door die dwingende moraal waren afgegleden. Het vrijheidsrecht te beslissen over het eigen sterven verdraagt in beginsel geen aanvullende voorwaarden. Het wetsvoorstel van de Initiatiefgroep Uit vrije wil doet dat helaas wel, ik zie het maar als een ongewenst noodzakelijk tussenstation om tot passender beschikbaarstelling van een humaan stervensmiddel te komen. Ten slotte: het bezwaar van ethicus Govert den Hartogh dat dit voorstel minder eisen stelt dan de euthanasiewet, snijdt in zoverre hout dat zodra dit voorstel wet is, iemand om voor humane stervenshulp in aanmerking te komen beter niet dodelijk ziek kan zijn, omdat dan de voorwaarden om een middel in handen te krijgen geringer zijn. Dit zegt echter meer over de euthanasiewet dan over het voorstel Uit vrije wil. Logisch is dan om in de euthanasiewet de toekenning van autonomie aan te passen, wat een mooi voorbeeld zou zijn van de voorsprong van de achterstand, met dank aan Uit vrije wil. Dan kan, dodelijk ziek of niet, voluit recht worden gedaan aan de laatste authentieke beslissing die mensen kunnen nemen en die bij mensen zelf in veiligste handen is. Ik vraag u dit laatste mogelijk te maken. Leusden, Den Haag, 18 mei Hans van Dam, docent en consulent hersenletsel en publicist. SVL Nieuws

13 BOEKBESPREKING Andermans huis Novelle door Silvio d Arzo 92 pagina s - 9,90 Uitgeverij Van Gennep - 18 februari ISBN Deze jonge auteur, Silvio d Arzo, overleed op 32-jarige leeftijd aan leukemie en liet dit meesterwerk van 92 bladzijden na, waarin een oude vrouw een belangrijke vraag stelt aan haar 60-jarige dorpspastoor van een gehucht met zeven huizen in de Apennijnen. Wij lezers hebben verschillende religieuze en sociale achtergronden met uiteenlopende normen en waarden. Een uitdaging is het als wij in staat zijn ruimte aan ouderen te geven, die eenzelfde culturele achtergrond hebben als wij. Zonder normen en waarden kan een samenleving niet functioneren. Er zijn echter waarden die universeel zijn en als basisprincipes gelden zoals menselijke waardigheid, rechtvaardigheid, respect voor menselijk leven en recht op zelfbeschikking. De vrouw stelt de pastoor de belangrijke vraag of zij eerder uit het leven zou kunnen stappen, zonder God te beledigen? Ik heb altijd gedaan wat God zegt. Ik dacht dat God me nu ook weleens een plezier zou kunnen doen, want heb hem nooit iets gevraagd. In bijna 33 jaar heb ik hem nooit lastig gevallen. Ik ben nooit kwaad op hem geweest. Ik vraag u nu of er door u, door de kerk ook wel eens niet op de regels wordt gelet? 13 De vraag van de vrouw sluit enigszins aan bij het burgerinitiatief voor legale hulp bij zelfdoding, dus het niet strafbaar stellen bij zelfdoding. Prof. dr. K. Gill Ooit Het heden stuurt je naar de toekomst Maar soms ook terug naar vroeger oorden Ooit is toekomst én verleden Zo gaat dat soms met rare woorden Sees Snikkers, SVL Nieuws

14 GAAN KERKELIJKE REGELS VOOR BARMHARTIGHEID? door Peter Nissen 14 In het evangelie volgens Matteüs (25:35-36) worden de volgelingen van Jezus aangespoord tot zes vormen van zorg voor de naaste in nood: de hongerigen spijzen, de dorstigen laven, de naakten kleden, de vreemdelingen herbergen, de zieken troosten en de gevangenen bezoeken. Ze zijn bekend geworden als de werken van barmhartigheid. Deze werken vinden hun fundament in de Hebreeuwse Bijbel, door christenen het Oude Testament genoemd. Daar wordt, in het boek Tobit, ook het begraven van de doden als een plicht tegenover de naaste genoemd. De joodse uitlegtraditie van de Bijbel, de Misjna, heeft dit overgenomen. De vroegchristelijke dichter Lactantius (ca ) voegde het begraven van de doden als een zevende werk aan het rijtje van werken van barmhartigheid toe. Paus Innocentius III ( ), de machtigste paus van de Middeleeuwen, verleende in 1207 pauselijk gezag aan de reeks van zeven werken van barmhartigheid, met inbegrip dus van het begraven van de doden. Eeuwenlang werden zij in het geloofsonderricht doorgegeven en werden zij afgebeeld in kerken en aan de gevels van christelijke zorginstellingen. De pastoor van Liempde weigerde enkele weken geleden een parochiaan te begraven omdat bij diens overlijden euthanasie een rol had gespeeld. De pastoor beriep zich voor zijn besluit op richtlijnen van de Nederlandse bisschoppen. Die zijn te vinden zijn in het document Pastoraat rond het verzoek om euthanasie of hulp bij suïcide van 1 oktober In dat document is de richtlijn opgenomen dat van een kerkelijke uitvaart geen sprake kan zijn wanneer de overledene om euthanasie of hulp bij suïcide heeft gevraagd. Die richtlijn heeft de pastoor van Liempde ertoe gebracht af te zien van het verrichten van een werk van barmhartigheid. In het document van de Nederlandse bisschoppen uit 2005 komt het woord barmhartigheid niet één keer voor. De werken van barmhartigheid hebben blijkbaar afgedaan. Kerkelijke regels zijn belangrijker geworden dan bijbelse barmhartigheid. Peter Nissen is hoogleraar cultuurgeschiedenis van de religiositeit aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Bron: De Volkskrant SVL Nieuws

15 OPENINGSTOESPRAAK DOOR JANNES KOETSIER TIJDENS JAARVERGADERING SVL - 25 JUNI 2011 Ik zal mezelf eerst kort aan u voorstellen. Ik ben ex-huisarts en gaf later als medisch directeur in de wereld van het GAK en van arbodiensten leiding aan veel artsen. Vanaf het begin van mijn carrière zag ik in het medisch bedrijf het nodige niet goed gaan. Bijvoorbeeld het onnadenkend krampachtig levenverlengend handelen door specialisten en de matige communicatie door artsen met patiënten. In 2007, toen ik niet meer regulier werkte, schreef ik voor zorgconsumenten het boek De gezonde patiënt, te bestellen via de gelijknamige website. Door dit boek en de bijbehorende website kwam Gerard Schellekens mij op het spoor om mij op te nemen in de Adviesraad. Ook daar is hij goed in heb ik begrepen. Naast mijn bezigheden voor de SVL ben ik nu en dan druk met hulp geven aan mogelijke slachtoffers van medische fouten, die zich via mijn website bij mij melden. Toen de SVL eind vorig jaar een bestuursprobleem had, heb ik, inmiddels redelijk op de hoogte, mij gemeld als mogelijk voorzitter voor het geval men geen alternatief had. Zo sta ik hier dus nu als uw voorzitter. Het afgelopen halfjaar hebben we het nodige gedaan. De SVL- doelstelling en werkwijze binnen de grenzen van de wet opnieuw geformuleerd. We hebben een nieuwe website gemaakt, die is nu beter geordend en te onderhouden. Via een advertentie in MC hebben we zeven artsen geworven die patiënten kunnen bezoeken en eventueel helpen zoals Kees Lugtmeier reeds eerder deed voor de SVL. Kees is onze beste arts-vraagbaak die ook een praktische handleiding voor de artsen schreef. De onderdelen voor het jaarverslag over 2010 hebben we zojuist in vergadering voor dit samenzijn besproken en vastgesteld. E.e.a. kan dus binnenkort op de website geplaatst worden. De nieuwe website is ondertussen in de eerste vijf maanden 2650 keer bezocht, dat is gemiddeld 18 bezoeken per dag. Men blijft gemiddeld 2 minuut 20 op de site, dat lijkt kort maar is langer dan op de meeste websites. We hebben opnieuw contact gelegd met de NVVE en de initiatiefnemers van Uit Vrije Wil. Dit vanuit de gedachte dat samenwerking ons dichter bij ons doel brengt. De euthanasiewet is mede dankzij het initiatief Uit Vrije Wil en het plan voor een levenseindekliniek van de NVVE de laatste tijd weer meer in het nieuws. De KNMG heeft sinds kort een handleiding op haar website als steun voor de arts in gesprek over de laatste levensfase. Ook heeft de KNMG duidelijk gemaakt dat meer omstandigheden dan alleen de ziektesymptomen moeten meetellen bij de beoordeling van ondraaglijk lijden. Er is meer ruimte ontstaan voor euthanasie bij dementie aan de hand van een tijdige goede laatste-wil-verklaring. Dit is duidelijk omschreven in art 2 lid 2 van de euthanasiewet dat voor velen nog onbekend is. Ook voor ernstig psychiatrische patiënten is euthanasie binnen de wet mogelijk gebleken. SCEN-artsen worden nu ook in die zin opgeleid. Tijdens het congres wenswaardig sterven anderhalve week geleden, waar ik met Kees Lugtmeier de SVL vertegenwoordigde, werd redelijk unaniem vastgesteld dat het grootste probleem op dit moment nog steeds gelegen is in het feit dat veel artsen onvoldoende op de hoogte zijn van regelgeving en praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Sinds de oprichting van de SVL door Gerard c.s. is er dus veel gebeurd en zijn er ook nieuwe initiatieven en websites ontstaan. Als ik naar de aanbieders van hulp bij de laatste le SVL Nieuws

16 16 venswens kijk, dan is het duidelijk dat de SVL een bijzondere positie inneemt. We zijn namelijk de enige organisatie die kan zorgen voor een arts die desnoods wil helpen. Een korte impressie van de actualiteit en organisaties op ons gebied: In 2010 zijn er euthanasie zaken gemeld bij de toetsingscommissies. Volgens de NVVE zijn er zeker verzoeken per jaar waarvan men verwacht dat er circa zouden willen kiezen voor de levenseinde kliniek. De NVVE werkt aan meningsvorming en politieke beïnvloeding. Hun hulpverleners pogen de arts over te halen om te helpen, lukt dat niet dan verwijst men nogal eens door naar de SVL, maar ook naar de Stichting de Einder. De noodzaak van een NVVE-levenseindekliniek wordt door velen sterk betwijfeld. Persoonlijk zou ik mijn auto-euthanasie in eigen huis willen uitvoeren en dat geldt denk ik voor velen. Daar komt nog bij dat, aldus de NVVE zelf, in 80% van de vele hospices euthanasie mogelijk is. Ik betwijfel of die kliniek er werkelijk komt. De Einder biedt hulp door niet medische counselers tegen betaling. Zij informeren, na een beperkte toets, over hoe men aan zelfdodingsmiddelen kan komen. Zie hun folder gericht op artsen die deze verantwoording wellicht liever kwijt zijn. Dan is er het boek UITWEG geschreven door Boudewijn Chabot en Stella Braam. De bijbehorende website eenwaardiglevenseinde.nl biedt veel informatie over zelfeuthanasie. Ik lees nu een klein stukje letterlijke tekst van deze website: Is Uitweg een zelfmoordgids? Antwoord: Nee, dit is geen zelfmoordgids. Je mag het zelfs een ant-zelfmoordgids noemen. Het thema van Uitweg is geen zelfmoord, maar zelfeuthanasie: een humane dood omringd door naasten en in eigen hand. De NVVE heeft in 2009 op haar website informatie gezet voor leden die met medicijnen een waardig einde aan hun leven willen maken. Wat is het verschil tussen deze website en Uitweg? Antwoord: De NVVE-website is op belangrijke punten onvolledig. Er staat niets over stoppen met eten en drinken en niets over de juridische aspecten waarmee een familielid rekening moet houden die aanwezig wil zijn bij het overlijden. Er worden wel dodelijke medicijnen genoemd maar de problemen die zich kunnen voordoen bij de praktische uitvoering, blijven onbesproken. Je zou kunnen stellen dat Chabot met zijn boek en website de enige is die het recht op zelfbeschikking volledig en ongeclausuleerd honoreert. Hij is er van overtuigd dat met de door hem beschreven methodes impuls-zelfdoding niet mogelijk is, zodat hij dit boek Uitweg (4 e druk), nu ook via de boekhandel en bol.com durft te verkopen. Ik ben geneigd hem daarin te geloven. Op zijn website beschrijft hij vele meldingen van zelfeuthanasie volledig, inclusief de gebruikte middelen of de gang van zaken bij de meldingen van versterven. De blog mag ik dood verwijst ook naar de website van Chabot. Twee moeders, waarvan de kinderen met ernstige psychiatrische ziektes op gruwelijke wijze hun leven beëindigden, hebben de website en stichting euthanasieindepsychiatrie opgericht. Hier vinden mensen elkaar rond deze schrijnende problematiek. Kortom het internet speelt een steeds grotere rol en het recht op zelfbeschikking lijkt dichterbij te komen. Dat strookt met de eerste doelstelling van de SVL. Ik wil dan ook eindigen met enkele vragen inzake toekomstige ontwikkelingen en de koers van de SVL waarover wij intern als bestuur maar ook met u van gedachten willen wisselen. Vraag 1: Als wij het zelfbeschikkingsrecht onaantastbaar vinden, moeten we dan niet, als we consequent willen zijn, iedere hulpvrager die zich bij ons meldt allereerst de keuze voorleggen tussen: SVL Nieuws

17 - of de ongeclausuleerde zelfeuthanasie zoals beschreven in Uitweg door Chabot en Braam, - of mogelijke hulp door de SVL binnen de euthanasiewet, hulp die dus op voorhand niet zeker is. We zouden iets dergelijks kunnen opnemen op onze website. Vraag 2: Kijkend naar de nabije toekomst weten we: - dat er een grijze golf (zilveren golf volgens Karel Gill) komt die gewend is veel meer zelf te beslissen dan de huidige ouderen en die wel bekend zijn met internet; - dat er steeds minder geld en verzorgers zullen zijn voor menswaardige zorg voor de dan oudere mens die zich zonder hulp niet kan redden. (Nu hulpbehoevende ouderen in 2030 één miljoen). Hierdoor zal, niet alleen in Nederland, de vraag om euthanasie maar vooral naar hulp bij zelfdoding fors gaan toenemen. Is dat niet een extra reden om de argumenten van tegenstanders van de Pil van Drion achter ons te laten. Ik doel hier op de door tegenstanders meest genoemde risico s van het beschikbaar maken van de middelen: namelijk de onbewezen veronderstelling van toename van impulszelfdodingen en het onbewezen en notarieel te ondervangen misdaadrisico (zie mijn eerdere artikel op svleven.nl). GRENZEN AAN HET GELUK Psychiatrie moet niet de illusie wekken dat ze mensen ook van levensproblemen kan verlossen. Wanneer is een kind dwars en wanneer lijdt het aan een oppositionele stoornis? Wanneer is iemand excentriek en wanneer zwak psychotisch? Waar ligt de grens tussen verdriet en depressie? In DSM V, de nieuwste versie van het handboek voor psychiaters dat in 2013 moet verschijnen, worden de drempels voor allerlei psychische stoornissen opnieuw verlaagd. Terecht hebben Europese psychiaters hiertegen gewaarschuwd. Het is normaal dat mensen ongelukkig zijn als ze geconfronteerd worden met tegenslag, zoals het verlies van een partner, schrijft de British Psychological Society. Zulke mensen verdienen een helpende hand, bij voorkeur uit hun directe omgeving, maar ze zijn niet ziek en hebben ook geen medicijnen nodig. In het handboek worden levensproblemen tot ziekte verklaard. Ook worden mensen die afwijken van het gemiddelde als psychiatrisch patiënt beschouwd. Sommige mensen zouden zelfs therapie nodig hebben omdat zij een bovengemiddeld risico op een stoornis zouden lopen. Ongetwijfeld speelt de farmaceutische industrie een ongezonde rol bij het verlagen van deze drempels. Zij heeft er belang bij zo veel mogelijk gedrag ziek te verklaren. Maar de vraag naar psychiatrie is ook cultureel bepaald. Mensen stellen steeds hogere eisen aan zichzelf en hun leven. Als zij in eigen ogen te veel afwijken van het gemiddelde, willen ze daar iets aan doen. Hoe begrijpelijk dat ook is, niemand is gebaat bij verdere medicalisering van gedrag. De psychiatrie is bedoeld voor het behandelen van ernstige stoornissen. Het is een illusie dat zij gezonde mensen gelukkiger kan maken. Bron: De Volkskrant door Peter Giesen SVL Nieuws

18 MEERDERE ARTSEN WERKEN NU SAMEN MET DE SVL door Jannes Koetsier De Stichting Vrijwillig Leven (SVL) plaatste op 18 maart 2011 in artsenblad Medisch Contact een advertentie om artsen te vinden die willen helpen bij zelfdoding/euthanasie (zie hieronder). Wij zijn van mening dat mensen zelf moeten kunnen beslissen over hun levenseinde. Omdat de wet echter voorschrijft dat artsen hierbij nodig zijn en de stichting hulpvragers niet in de steek wil laten wanneer de eigen arts niet wenst mee te werken, hadden wij meer artsen nodig voor deze zorg. In tegenstelling tot het initiatief van de NVVE voor een Levenseinde kliniek, richt de SVL zich op hulp in de thuissituatie. De advertentie heeft ertoe geleid dat we als SVL inmiddels samen kunnen werken met een aantal (thans acht) artsen verspreid over Nederland. Het blijft evenwel ons doel om allereerst te pogen er voor te zorgen dat de eigen behandelaar de hulpvrager wil helpen. Maar als het echt niet anders kan willen de artsen die met ons samenwerken, helpen om een waardig levenseinde mogelijk te maken, zo mogelijk via hulp bij zelfdoding. Dit alles uiteraard binnen de grenzen die in de euthanasiewet zijn bepaald. 18 SVL Nieuws

19 GROEPSDENKEN door dr. Ton Vink Groep en individu Om praktische redenen ontkomen we er dikwijls niet aan om te denken in termen van groepen : babyboomers, generatie X, allochtonen, asielzoekers, uitkeringstrekkers, bonusontvangers, enzovoort. Je hoeft geen Einstein te zijn om te bedenken dat daarmee aan individuen en individuele omstandigheden dikwijls onrecht zal worden gedaan. In de discussie aangaande de keuzes die er mogelijk zijn rond het eigen levenseinde doet zich hetzelfde verschijnsel voor, want soms is het ook daar onvermijdelijk te schrijven en denken in termen van groepen. Toch wijs ik er graag op dat in de publicaties van De Einder en de samenwerkende counselors een klinkend accent op het individu en diens keuze(s) geplaatst wordt. Dat denken in groepen het worden al gauw doelgroepen heeft merkwaardige consequenties. In deze bijdrage wil ik daar aandacht aan besteden, juist voor zover het de keuzes rond het levenseinde betreft, de mogelijkheden en onmogelijkheden daarvan. De keuze om in bepaalde omstandigheden ernaar te streven de zeggenschap en regie over het eigen levenseinde zo veel mogelijk in eigen hand te krijgen, is een keuze van het individu. En dat geldt zo mogelijk in nog sterkere mate wanneer die keuze geëffectueerd wordt en het leven feitelijk beëindigd wordt. Desondanks wordt er in de huidige discussie hierover door de meeste partijen voortdurend in termen van groepen gesproken. Zo bestaat de doelgroep van de NVVE-Levenseindekliniek in de daarop betrekking hebbend onderzoeksrapporten onder meer in de groep beginnende dementie, de groep psychiatrische patiënten, de groep voltooid leven. Een klassiek voorbeeld levert inmiddels het burgerinitiatief Uit Vrije Wil en zijn groep voltooid leven, nader geconcretiseerd in de groep 70+. Voor deze groepen wil men het, al dan niet na wetswijziging, mogelijk maken dat euthanasie en/of hulp bij zelfdoding makkelijker verkrijgbaar wordt. Dubbeleuthanasie en partnereuthanasie Recente publiciteit maakt duidelijk dat hier nog een groep aan toegevoegd moet worden: de groep langgehuwden die samen wensen te sterven. De noden en belangen van deze groep werden indringend naar buiten gebracht door een casus van dubbeleuthanasie bij onze zuiderburen. De pers berichtte daarover, maart 2011, onder meer als volgt: Een Belgisch echtpaar is vorige week samen uit het leven gestapt met behulp van euthanasie. De 83- jarige man had terminale prostaatkanker. Zijn 78- jarige vrouw was daarentegen niet doodziek. Wel had ze last van ernstige ouderdomskwalen. Ze wilde niet zonder haar man verder. Het is de eerste keer in België dat een echtpaar zo openlijk laat weten dat ze samen euthanasie hebben ondergaan. Ook op de rouwkaart wordt er geen geheim van gemaakt. In het verleden ging een handvol echtparen hen voor, maar dat gebeurde altijd in stilte. Ook in Nederland zijn geen publieke gevallen bekend. De kwestie is omstreden in België, omdat de vrouw die haar man in de dood volgde, niet terminaal was. Toch voldeed ze wel aan de voorwaarden voor euthanasie, zegt hoogleraar Wim Distelmans, voorzitter van de Belgische toetsingscommissie voor euthanasie. Ze had vergevorderde reumatische artritis, waardoor ze helse pijnen had. Voor haar werd het ondraaglijk. Ook haar zelfredzaamheid ging achteruit. Drie artsen keurden haar euthanasievraag goed. Voor deze nieuwe groep geldt dat echtelieden die 40, 50 jaar samen een huwelijk deelden, indien zij dat wensen, toch ook wel samen dood mogen! Maar nota bene de veiligheidshalve nadruk van Distelmans op ondraaglijke en helse pijnen SVL Nieuws

20 Toch? Maar pas op, want er dient zich een nieuwe groep aan: de groep overblijvende langgehuwden na de dood van de partner. Echtelieden die na een huwelijk van 40, 50 jaar alleen overblijven, die mogen, indien gewenst, ook wel dood! Toch? Tot op heden is er nog geen initiatiefgroep opgestaan die zich hard maakt voor de stervensbelangen van de laatste twee groepen. Maar dat is misschien een kwestie van tijd. Te denken valt aan een nieuwe NVVE-debatreeks Dubbeleuthanasie of Partnereuthanasie. 2 aanvaardbaar maar zelfs gewenst. Je gaat hier geen onderscheid maken, maar vaardigt een algemene regel uit die geldt voor alle automobilisten. Gaat het daarentegen om een voorgestelde maatregel die duidelijk de persoonlijke levenssfeer raakt, dan is elk niveau van generalisatie omstreden. Denk aan een voorgestelde maatregel om bijvoorbeeld gezinsvorming te verbieden voor personen met een IQ onder een bepaald niveau. Denk aan een voorgestelde maatregel om het dragen van een hoofddoekje te verbieden. 20 Generaliseren Overigens zullen de diverse groepen niet altijd te scheiden zijn en dat resulteert bij afzonderlijke wetgeving in een situatie waarin op meerdere wetten een beroep kan worden gedaan. Ook de recente publicatie van Uit Vrije Wil, waarin een conceptwetsvoorstel wordt gepresenteerd, wijst daar in de Memorie van toelichting op: Dit betekent ook dat wanneer een verzoek om stervenshulp op basis van de ene wet wordt afgewezen, alsnog een beroep op basis van de andere wet kan worden gedaan. 3 Of dat met het toenemen van het aantal regelingen een wenselijke situatie is, lijkt me zeer twijfelachtig. Maar zoals gezegd valt het niet altijd te vermijden om in een discussie in termen van groepen te spreken. Een zekere mate van generaliseren is onvermijdelijk. Toch is het goed je daarbij steeds af te vragen of het onderwerp in kwestie zich wel voor generalisatie leent en zo ja, voor welke mate van generalisatie. Gaat het bijvoorbeeld om een voorgestelde verkeersmaatregel het alleen toestaan van telefoneren door de bestuurder van een auto indien handsfree dan is een hoog niveau van generalisatie niet alleen De hamvraag Wat betekent dit nu voor het streven zelf over het levenseinde te kunnen beschikken? De situatie in Nederland is zo, dat u in die zin zelf over uw levenseinde kunt beschikken, dat er géén wettelijk verbod bestaat op zelf het leven beëindigen. Er bestaat echter wél een verbod op het verlenen van hulp daarbij. 4 Die hulp is strafbaar, zij het dat er op grond van jurisprudentie in Nederland inmiddels ook nietstrafbare hulp van dien aard wordt onderscheiden. Toch is dat in veler ogen een onbevredigende situatie die voor partijen als NVVE, Stichting Vrijwillig Leven, Humanistisch Verbond, Stichting de Einder, aanleiding is zich in te zetten voor verandering op het punt van de strafbaarheid van het verlenen van dergelijke hulp. En dan komen we bij de hamvraag: hoe zinvol is het om te streven naar het opheffen van de strafbaarheid van het verlenen van dergelijke hulp, uitsluitend wanneer het om een bepaalde groep gaat? Bijvoorbeeld 70+ers of langgehuwden? Voor een antwoord hierop is het allereerst van belang te onderkennen dat die eventuele hulp principieel ondergeschikt is aan de hoofddaad van de 2 In mijn Zelf over het levenseinde beschikken. De praktijk bekeken (2008) wordt deze dubbeleuthanasie en/of partnereuthanasie geïllustreerd door het echtpaar Engel, de heer en mevrouw Beker, de heer Vijverdal en de heer en mevrouw Verkade. 3 Peters, Jit & Sutorius, Eugène, Uit Vrije Wil. Waardig sterven op hoge leeftijd. Amsterdam: Boom, 2011, p Een omstandigheid die iedere logica ontbeert. Vermeldenswaard en misschien verrassend is dat deze hulp niet wettelijk verboden is in landen als België, Frankrijk, Duitsland, Zwitserland. In katholieke landen als Italië en Spanje geldt daarentegen een streng verbod. SVL Nieuws

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

ANBI GEGEVENS STICHTING VRIJWILLIG LEVEN

ANBI GEGEVENS STICHTING VRIJWILLIG LEVEN ANBI GEGEVENS STICHTING VRIJWILLIG LEVEN Naam: Stichting Vrijwillig Leven (SVL) Fiscaal nummer: 8064.99.977 Contactgegevens: Tel. nr.: 043 368 82 44 E-mail: info@svleven.nl Domeinnaam: www.svleven.nl Bestuurssamenstelling:

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1 De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1. Inleiding De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding regelt onder welke voorwaarden een arts aan een

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 2014 LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 De Levenseindekliniek heeft in 2014 aan 232 mensen euthanasie gegeven. Dat waren er 98 meer dan in 2013. Het grootste deel betrof mensen met somatische

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005

29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005 vra2005vws-10 29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld... 2005

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 24 oktober 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB

Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB Voltooid leven? Een bijdrage aan het gesprek geschreven in opdracht van de PCOB Arjan Broers Februari 2010 1 Een schrijnende vraag Nog nooit in de geschiedenis was er een samenleving met zoveel, zo oude

Nadere informatie

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VOORBEDE Soms moeten gebeurtenissen en dingen met naam worden genoemd. Soms moet je de dingen meer openlaten, opdat iedereen zijn eigen ervaringen erin kan herkennen. De voorbede

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: In casu was de consulent als hoofd medische dienst van een verpleeghuis langer dan een half jaar geleden de behandelend arts geweest

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 22 (08-06)

De Bijbel Open 2013 22 (08-06) 1 De Bijbel Open 2013 22 (08-06) Vanmorgen bespreken we een vraag van een luisteraar over de geschiedenis van de Emmausgangers uit Lukas 24. Het gaat om wat twee volgelingen van Jezus meemaakten, toen

Nadere informatie

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Geliefde gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie is hij toch, dat zelfs de wind en het meer hem gehoorzamen. Wie is hij toch? Die vraag klinkt

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Laten we ons eerst even bezinnen elk in de stilte van het eigen hart.

Laten we ons eerst even bezinnen elk in de stilte van het eigen hart. EMMAÜSVIERING 23 OKTOBER 2011 I. GEBEDEN EN TEKSTEN. INLEIDING De herfst heeft met z n kleuren en najaarslicht een mooie kant. De herfst heeft met verlies van blad en bloem ook een pijnlijke kant. Het

Nadere informatie

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde Inleiding 3 april 1990 is voor mij een historische datum, want toen werd in België de legalisering van abortus goedgekeurd. Koning Boudewijn trad voor 1 dag af omdat hij vanuit zijn geweten deze wet niet

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament?

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament? Pagina 1 Het levenstestament De regie zelf in handen houden Wellicht heeft u wel eens nagedacht over wat er gebeurt wanneer u een zwaar ongeluk krijgt, ernstig ziek wordt of gaat dementeren? Wie kan dan

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Rapport. Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen. Datum: 22 januari 2013. Rapportnummer: 2013/007

Rapport. Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen. Datum: 22 januari 2013. Rapportnummer: 2013/007 Rapport Verslag van Rapport over een klacht over de SVB te Amstelveen Datum: 22 januari 2013 Rapportnummer: 2013/007 2 De klacht en de achtergronden De Nationale ombudsman ontving in het voorjaar van 2012

Nadere informatie

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Met deze set wilsverklaringen en formulieren geef ik... aan dat ik mij verdiept heb in situaties die zich kunnen voordoen omtrent mijn levenseinde en/of in situaties

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van:

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van: Casus 10 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: arts kon tot de overtuiging komen dat alternatieven zoals medicatie, het bieden van structuur en opname in een verpleeghuis voor deze specifieke

Nadere informatie

Patiëntenrechten van ouders en kind. Vrouw - Moeder - Kind centrum

Patiëntenrechten van ouders en kind. Vrouw - Moeder - Kind centrum 00 Patiëntenrechten van ouders en kind Vrouw - Moeder - Kind centrum In deze folder geven wij u informatie over de patiëntenrechten van u en uw kind. Deze folder is geschreven voor ouders. In de folder

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

Het zachte alternatief voor euthanasie Essay Palliatieve zorg verdient beter

Het zachte alternatief voor euthanasie Essay Palliatieve zorg verdient beter Het zachte alternatief voor euthanasie Essay Palliatieve zorg verdient beter Door Paul Lieverse Goede palliatieve zorg vermindert het aantal euthanasieverzoeken. Toch is ze niet populair in Nederland.

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Wilsverklaring. Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde

Wilsverklaring. Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde 00 Wilsverklaring Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde 1 Hoe maak ik mijn wensen duidelijk in mijn laatste levensfase? In de laatste levensfase van zieke mensen moeten er moeilijke beslissingen

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Aanhefteksten. voor rouwbrieven

Aanhefteksten. voor rouwbrieven Aanhefteksten voor rouwbrieven Aanhefteksten- Algemeen alg1 alg2 alg3 alg4 alg5 alg6 alg7 alg8 alg9 Heden overleed zacht en kalm Heden is van ons Tot ons aller droefheid is van ons Wij geven u kennis dat

Nadere informatie

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

Euthanasie en hulp bij zelfdoding Euthanasie en hulp bij zelfdoding Richtlijn bespreking voor verpleegkundigen. Irene Bas, verpleegkundige Astrid Hofstra, verpleegkundige Marian Zuure, specialist ouderengeneeskunde en SCEN arts. www.netwerkpalliatievezorg.nl/rotterdam

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Tijdens de vakantie van de arts verslechterde de situatie van patiënte plotseling ernstig. Zij verzocht de vakantiewaarnemer uitdrukkelijk om euthanasie. Deze zette palliatieve

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt koos voor palliatieve sedatie, maar was met arts overeengekomen dat deze zou overgaan tot euthanasie, indien sedatie lang zou duren of patiënt niet goed behandelbare

Nadere informatie

Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake. ---afstand---

Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake. ---afstand--- Pasen 2016 in het Kruispunt Paaswake 26 maart 21 uur Lezing Jesaja 55, 1-11 Lezing Paasevangelie Lukas 24, 1-11 Overdenking Gemeente, lieve mensen van onze Heer, Deze viering is het begin van het grote

Nadere informatie

Boekbespreking: de apotheose van een burgerinitiatief?

Boekbespreking: de apotheose van een burgerinitiatief? Boekbespreking: de apotheose van een burgerinitiatief? Bespreking van: Peeters, Jit & Sutorius, Eugène, e.a. Uit Vrije Wil. Waardig sterven op hoge leeftijd. Amsterdam: Boom, 2011, 116 pp. 12,50 Ton Vink

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie betreffende de melding van hulp bij zelfdoding

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie betreffende de melding van hulp bij zelfdoding Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Na jaren van klachten werd bij patiënte, een vrouw van 70-80 jaar, een beginnende dementie vastgesteld. Het laatste jaar voor overlijden ging zij steeds verder achteruit.

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

Liturgie middag Preek

Liturgie middag Preek Liturgie middag Votum Vrede-/zegengroet Ps 111:1,4,6 Gebed Lezen: Jesaja 42:5-12 Gz 145:1-4 Lezen: 1 Petrus 4 Lb 106:1-4 Tekst: 1 Petrus 4:7 Preek Gz 161:1 Geloofsbelijdenis van Nicea Gz 161:4 Gebed Collecte

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Wat kan de NVVE voor u betekenen?

Wat kan de NVVE voor u betekenen? Wat kan de NVVE voor u betekenen? at is euthanasie? Wat is geen euthanasie? Verzoek tot euthan el of niet behandelen Wilsverklaringen, volmacht en getuigen laring Bespreek uw wensen Niet-reanimeren penning

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Kinderen, hun ouders en patiëntenrechten

Kinderen, hun ouders en patiëntenrechten Kinderen, hun ouders en patiëntenrechten Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0282 Inleiding Kinderen worden steeds serieuzer genomen. Zij worden zoveel mogelijk betrokken bij de zaken die hen

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: patiënte leed al vele jaren aan een chronische waanstoornis gepaard gaande met ernstige depressieve episoden, waarvoor zij allerlei behandelingen

Nadere informatie

Het sacrament van de ziekenzalving.

Het sacrament van de ziekenzalving. Het sacrament van de ziekenzalving. Vooraf rustige muziek. 1. Kruisteken en vredeswens door pater Gerard. In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest. Amen Vrede zij u allen en allen die u lief

Nadere informatie

tientallen miljoenen euro s per jaar. Ook een vrijwilliger heeft zo een economische waarde.

tientallen miljoenen euro s per jaar. Ook een vrijwilliger heeft zo een economische waarde. Mt.5:16 De Week van gebed voor de eenheid van alle kerken. Ieder jaar is dit gebed in dezelfde week in januari. Het zal puur toeval zijn, maar ieder jaar valt ook de actie Kerkbalans in deze periode. Met

Nadere informatie

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein,

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, 9 februari 2014 Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, Misschien heeft u bij het zingen van dit lied ook altijd wel een wat dubbel

Nadere informatie

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben.

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben. 21-02-2016 Lucas 9: 28-36 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie ben jij? Wie bent u? Als we iemand voor het eerst ontmoeten op een feestje, of misschien ook wel na de kerkdienst onder de koffie, wordt

Nadere informatie

1. De tragedie van moeizaam sterven laat zich met behulp van de wet niet transparant maken.

1. De tragedie van moeizaam sterven laat zich met behulp van de wet niet transparant maken. 1 Elf stellingen rondom het debat over actieve levensbeëindiging na een voltooid leven Frits de Lange Het levenseinde van veel ouderen verloopt moeizaam. Als er geen initiatiefgroep Uit Vrije Wil zou zijn

Nadere informatie

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg Rechten en plichten Rechten en plichten in de gezondheidszorg Wanneer er met uw gezondheid iets aan de hand is, heeft u de hulp van een arts of een andere deskundige nodig. U vertrouwt zich toe aan zijn

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie