Paperopdracht, Architectuurtheorie, deel 2 Tendensen en vertogen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Paperopdracht, Architectuurtheorie, deel 2 Tendensen en vertogen"

Transcriptie

1 16 mei 2016 Paperopdracht, Architectuurtheorie, deel 2 Tendensen en vertogen Vraag 19: Bespreek de kritische stemmen die niet akkoord gaan met de visie dat de architectuur van de Moderne Beweging zich tegen het kapitalisme keerde. Besteed zeker aandacht aan Jean Baudrillard en minstens één andere auteur. Carlien Van der Straeten 2 Bira Prof. Hilde Heynen

2 Verband tussen de MODERNE BEWEGING en KAPITALISME In de theoretische kritiek op het functionalisme, en bij uitbreiding op de Moderne Beweging vertrokken de kritische stemmen bijna altijd vanuit een kritiek op het kapitalisme 1. Die kritische stemmen werden vooral na WO II luider. Ik zou het in deze tekst willen hebben over enerzijds Jean Baudrillard en zijn kritiek vanuit het warenfetisjisme. Anderzijds bespreek ik Manfredo Tafuri, hij vertrekt vanuit een ideologisch standpunt. Maar eerst bespreek ik de Moderne Beweging haar eigen reflectie over haar band met het kapitalisme, of beter gezegd het relatief ontbreken van die reflectie. Ondanks dat de basisprincipes van de Moderne Beweging duidelijk werden beïnvloed door het kapitalisme 2. De Moderne Beweging over het kapitalisme De Moderne Beweging begon in de negentiende eeuw met als doel een architectuur voor het gewone volk, voor de grote massa te zijn. Als gevolg van dat doel kwam de eis voor rationalisering en standaardisering van het huis, en in uitbreiding de gehele omgeving. Die eisen, zeker de eis tot standaardisering is ook een belangrijke vereiste in het kapitalisme. Het functionalisme bleek een goede bovenbouw te zijn voor de onderbouw van de kapitalistische economie. Desondanks weigerde de Moderne Beweging zelf die band te erkennen, meer zelf CIAM probeerde de standaardisering en rationalisering van het kapitalisme te scheiden 3. Die scheiding kwam onder meer voor in de verklaring van La Sarraz in 1928: Efficiëntie moet in technisch-productieve zin verstaan worden en betekent het zo rationeel mogelijke gebruik van arbeid en niet de grootst mogelijke opbrengst in zakelijkspeculatieve zin. 4 Uit die tekst kwam wel naar voor dat CIAM zich wel bewust was van de opkomst van de consumptie maatschappij maar hoopte die voldoende te kunnen regulariseren. Die nuance van regularisatie van de vrije markt ging echter verloren in de jaren die hierop volgden 5. Jean Baudrillard en het warenfetisjisme Een eerste na-oorlogse kritische stem was Jean Baudrillard ( ), een Franse sociale theoreticus en filosoof. Baudrillard reflecteerde voornamelijk op culturele en sociale verschijnselen van de hedendaagse tijd. 6 In zijn tekst Design en omgeving of de vergrotende trap van de politieke economie uit 1972 ging het voornamelijk over verband tussen semiologie, de studie van tekens en de politieke economie. Zijn kritiek vertrok van een marxistisch begrip van warenfetisjisme. Die opvatting is te verstaan als het geven van een grotere waarde aan een object ten opzichte van een andere object zonder intrinsieke reden 7. Het warenfetisjisme ontstaat maar als de basis voorziening van mensen zijn voldaan en de mensen willen dat de dingen die ze gebruiken, ook tonen wie ze zijn. 1 DE CAUTER L., Standaardisering: architectuur en kapitalisme, in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, p Ibid., p Ibid., p CIAM, De verklaring van La Sarraz (1928), in: Dat is Architectuur, op. cit., p DE CAUTER L., Standaardisering: architectuur en kapitalisme, op. cit., p KELLNER D., "Jean Baudrillard" (2015), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Geraadpleegd op 15 mei 2016, 7 Commodity fetishism, Oxford Reference, Geraadpleegd op 15 mei 2016, 2

3 Volgens Baudrillard waren er in de technocultuur geen producten meer maar enkel objecten. Dat fenomeen was een verandering in status, het object is geen ding, zelfs geen categorie, het is iets dat een bepaalde betekenis en een vorm heeft. Vóór die vorm/object op logische wijze is ontstaan, is niets een object,, daarna is alles het, 8 Die verandering ontstond niet bij de industriële revolutie maar wel bij de overgang van een productie-economie naar een tekeneconomie in de loop van de negentiende eeuw. In de tekeneconomie stond het status als boodschap en teken centraal, terwijl in een productie-economie het product en het handelswaar centraal stonden. 9 Het ontstaan van de Revolutie van het object was volgens hem terug te leiden tot de theoretische onderbouwing van de tekeneconomie door het Bauhaus ( ). Zij hadden als doel die economische onderbouw in overeenstemming te brengen met de bovenbouw van vormen en betekenis 10. Dat doel gaf de aanzet tot functionalisme, de analyse en rationele synthese van de vormen. In dat functionalisme stond de scheiding tussen nut en schoonheid centraal. Het Bauhaus markeerde zo het begin van een ware politieke economie van het teken. Baudrillard zei dus eigenlijk dat het functionalisme, en in uitbreiding de Moderne Beweging de politieke economie van het teken, meer bepaald het kapitalisme hielp te rechtvaardigen; ze deed dat echter niet bewust. Manfredo Tafuri en de ideologie van de architectuur Een tweede kritische stem was die van Manfredo Tafuri ( ), een Italiaanse architect en theoreticus. Hij was voornamelijk gekend om zijn kritiek op de operatieve geschiedschrijving. 11 In tegenstelling tot Baudrillard vertrok zijn kritiek vanuit uit een ideologisch standpunt. Zijn centrale stelling stelde dat de moderne architectuur niet los van zijn economische onderbouw, kapitalistische beschavingsproces, mag gezien worden. 12 In 1973 schreef Tafuri over de relatie tussen het kapitalisme en de Moderne Beweging in de tekst Ontwerp en utopie. Architectuur en ontwikkeling van het kapitalisme. In die tekst schreef hij: de ontwikkeling van het kapitalisme [heeft] de architectuur haar ideologische taak ontnomen en haar zo gereduceerd tot zuivere architectuur, tot vorm zonder utopie, in het beste geval sublieme nutteloosheid. 13 Die reductie kwam volgens Tafuri doordat de ontwikkelingen van de moderne architectuur gedreven werden door noden van het kapitalisme. Als eerste bestond de taak van de architectuur erin om de mensen te leren leven in de stedelijke abstractie. Ten tweede leerde de Avant-Garde de mensen omgaan met de machine met behulp van het dada en surrealisme. Ten derde was er de Moderne Beweging die de harde conflicten tussen arbeid en kapitaal verzachtte door onder meer voor huisvesting te zorgen. En uiteindelijk werd na de oorlog de consumptiemaatschappij naar een esthetisch niveau getrokken. 14 Die cyclus leidde tot een crisis van de architectuur als discipline. De economische onderbouw streefde haar ideologische bovenbouw voorbij. In dergelijke mate dat de architectuur haar ideologie verloor en werd herleid tot in het beste geval sublieme nutteloosheid. 8 BAUDRILLARD J., Design et environnment ou l Escalade de l économie politique (1972), in: Dat is Architectuur, op. cit., p Ibid., p Ibid., p HEYNEN H., Ontwerp en Utopie, in: Dat is Architectuur, op. cit., p DE CAUTER L., Standaardisering: architectuur en kapitalisme, op. cit., p TAFURI M., Ontwerp en Utopie. Architectuur en ontwikkeling van het kapitalisme, Nijmegen: SUN, 1978, pp DE CAUTER L., Standaardisering: architectuur en kapitalisme, op. cit., p

4 Een voorbeeld van dat doorgedreven kapitalisme culmineerde in het project Plan Obus van Le Corbusier in Algiers. Dat ontwerp was één van de eerste megastructuren, waarbij de invulling werd bepaald door de bewoners zelf. Het project was geen object, niet één gebouw, het was een stedelijk geheel dat de stad organiseerde, het was een organisator. 15 Op die manier zag Tafuri ook een architect, als een organisator, hij zag de architect niet langer als een object ontwikkelaar. Conclusie De eisen van de Moderne Beweging en het kapitalisme kwamen op heel wat vlakken overeen. Desondanks reflecteerde de Moderne Beweging hier zelf weinig over. Als ze zich dan wel uitsprak over het kapitalisme dan wilde ze zich hiervan scheiden, zoals bijvoorbeeld het CIAM. Ik besprak twee stemmen die over dat verband wel iets zegden. Ten eerste Baudrillard, hij vertrok vanuit het begrip van warenfetisjisme, en zei dat de Moderne Beweging de bovenbouw verzorgde voor het kapitalisme, door onder meer de scheiding tussen nut en schoonheid. Ten tweede zei ook Tafuri dat de Moderne Beweging de bovenbouw vormde voor het kapitalisme, maar in tegenstelling tot Baudrillard vertrok hij uit een ideologisch standpunt. Volgens hem had de Moderne Beweging haar te veel laten leiden door de noden van het kapitalisme en had daardoor haar eigen ideologie voorbij gestreefd. Ikzelf volg de auteurs in hun analyse, ik geloof dat de modernisten niet de intentie hadden om het kapitalisme te helpen, maar omdat ze zich tot dezelfde eisen als het kapitalisme hadden laten leiden, het kapitalisme wel hebben geholpen. 15 TAFURI M., Ontwerp en Utopie (1973), in: Dat is Architectuur, op. cit., p

5 BIBLIOGRAFIE BAUDRILLARD J., Design et environnment ou l Escalade de l économie politique (1972), in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, pp Commodity fetishism, Oxford Reference, Geraadpleegd op 15 mei 2016, CIAM, De verklaring van La Sarraz (1928), in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, pp DE CAUTER L., Standaardisering: architectuur en kapitalisme, in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, pp HEYNEN H., Ontwerp en Utopie, in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, p KELLNER D., "Jean Baudrillard" (2015), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Geraadpleegd op 15 mei 2016, TAFURI M., Ontwerp en Utopie (1973), in: HEYNEN H. et al. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: 010, 2014, pp TAFURI M., Ontwerp en Utopie. Architectuur en ontwikkeling van het kapitalisme, Nijmegen: SUN, 1978, pp

ARCHITECTUURTHEORIE, DEEL 2: TENDENZEN EN VERTOGEN

ARCHITECTUURTHEORIE, DEEL 2: TENDENZEN EN VERTOGEN ARCHITECTUURTHEORIE, DEEL 2: TENDENZEN EN VERTOGEN 1965 2000 PROF. HILDE HEYNEN EXAMENVRAAG 1: PAPER VERGELIJK DE UTOPISCHE OPVATTINGEN VAN PIET MONDRIAAN MET DIE VAN KAZIMIR MALEVICH. NINA DELVA 2BIRA,

Nadere informatie

Paperopdracht Architectuurtheorie, deel 2

Paperopdracht Architectuurtheorie, deel 2 Paperopdracht Architectuurtheorie, deel 2 Vraag 22: Bespreek de tekst van Colin Rowe en Fred Koetter uit 1978 als een voorbeeld van een benadering die komaf maakt met de utopische inzet van de architectuur.

Nadere informatie

Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel?

Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel? Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel? Pieter-Jan Vandenwijngaert 2BIRA 2015-2016 Prof. Hilde Heynen Een vergelijking van de utopische opvattingen van Piet Mondriaan en Kazimir

Nadere informatie

Paper Architectuurtheorie, deel 2, vraag 17:!

Paper Architectuurtheorie, deel 2, vraag 17:! Paper Architectuurtheorie, deel 2, vraag 17: De verschillende opvattingen over postmodernisme van Charles Jencks enerzijds en Jean-François Lyotard anderzijds, geïllustreerd aan de hand van architectuurvoorbeelden.

Nadere informatie

Elise Desair R BIRA Architectuurtheorie 2

Elise Desair R BIRA Architectuurtheorie 2 Vraag 17: Walter Benjamin bouwt verder op het inzicht van Sigfried Giedion dat de moderne architectuur gekenmerkt wordt door doordringbaarheid. Bespreek zijn visie op de utopische kwaliteiten van glas.

Nadere informatie

Paper: De verschillende opvattingen over postmodernisme van Charles Jencks en Jean-François Lyotard

Paper: De verschillende opvattingen over postmodernisme van Charles Jencks en Jean-François Lyotard Paper: De verschillende opvattingen over postmodernisme van Charles Jencks en Jean-François Lyotard Camille Janssen 2 BIRA 2015/2016 Architectuurtheorie, deel 2 Hilde Heynen Moderne architectuur is dood.

Nadere informatie

Architectuurtheorie 2

Architectuurtheorie 2 Architectuurtheorie 2 Vraag 25: Bespreek hoe Sigfried Giedion de moderne architectuur positioneert als universeel en in overeenstemming met de tijdsgeest. Wouter Geyskens 2bira r0488784 15 mei 2016 Prof.

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

Papervraag 2 Vergelijk de opvattingen van Adolf Loos en Paul Valéry in verband met het onderscheid tussen architectuur en bouwen.!!

Papervraag 2 Vergelijk de opvattingen van Adolf Loos en Paul Valéry in verband met het onderscheid tussen architectuur en bouwen.!! Papervraag 2 Vergelijk de opvattingen van Adolf Loos en Paul Valéry in verband met het onderscheid tussen architectuur en bouwen. Architectuurtheoriedeel2 ProfHildeHeynen MurielMulier studentennummer:r0594902

Nadere informatie

Paper Architectuurtheorie 2

Paper Architectuurtheorie 2 Paper Architectuurtheorie 2 Bespreek hoe dat de avant-garde logica tot uiting komt in het vertoog over architectuur van het futurisme en het constructivisme. Yassin Lamarti 2BIRA papervraag 26 prof. dr.

Nadere informatie

De Geest van het Modernisme

De Geest van het Modernisme P. 28 Clemens de Olde De Geest van het Modernisme Streng doch rechtvaardig P. 29 Architecten laten zich regelmatig uit over de modernistische bouwstijl. Vaak is het oordeel negatief. Men noemt het blokkendozen

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Paper Architectuurtheorie. Arno Bossaert 2BIRA

Paper Architectuurtheorie. Arno Bossaert 2BIRA Paper Architectuurtheorie Arno Bossaert 2BIRA 2014-2015 Stelling 7: Bespreek hoe in de tekst van Louis Sullivan uit 1896 zowel de oproep tot authenticiteit vervat zit als een pleidooi voor functionalisme.

Nadere informatie

PAPER ARCHITECTUURTHEORIE DEEL 2

PAPER ARCHITECTUURTHEORIE DEEL 2 PAPER ARCHITECTUURTHEORIE DEEL 2 EEN VERGELIJKING VAN DE OPVATTINGEN VAN WALTER BENJAMIN EN ERNST BLOCH IN VERBAND MET DE UTOPISCHE BELOFTEN DIE BESLOTEN ZIJN IN DE MODERNE ARCHITECTUUR vraag 18 EVA VANDERHEYDEN

Nadere informatie

Het Unheimliche in de architectuur Kernprobleem heden

Het Unheimliche in de architectuur Kernprobleem heden Het Unheimliche in de architectuur 29-2-2008 Kernprobleem 1900 - heden 1 The Architectural Uncanny Essays in the Modern Unhomely London 1992 Auteur Anthony Vidler Architectuurhistorische en kritische essays

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Generation What? 1 : Jongeren over Politiek

Generation What? 1 : Jongeren over Politiek Generation What? 1 : Jongeren over Politiek De Generation What enquête peilde niet alleen naar de zogenaamd politieke opvattingen van jongeren, maar ook naar hun meer fundamentele houding tegenover het

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Toezicht en moraliteit.

Toezicht en moraliteit. Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016 1 Moral sentiments in modern society Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776)

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

hij deel van uitmaakte.

hij deel van uitmaakte. SAMENVATTING De Italiaanse intellectueel Manfredo Tafuri (Rome 1935 - Venetië 1994) was één van de meest belangrijke architectuurhistorici van de twintigste eeuw. Na zijn dood liet hij aanzienlijk oeuvre

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

BASISREADER KG: BEELDEND

BASISREADER KG: BEELDEND BASISREADER KG: BEELDEND Ontwikkelingen in de beeldende kunst in de eerste helft van de twintigste eeuw. HOOFDSTUK: BEELDENDE KUNST - Stromingen in de beeldende kunst vanaf 1900. 2011 -M.T. van de Kamp

Nadere informatie

Examenkatern :Sociale zekerheid en verzorgingsstaat in Nederland

Examenkatern :Sociale zekerheid en verzorgingsstaat in Nederland Seizoen: 2016-2017 Vak: Geschiedenis Klas: 3 Afdeling: Mavo Herkansingen/inhalen: Tijdens de herkansingen kunnen de SE s van een trimester herkanst en/of ingehaald worden. Echter een ingehaald SE kan niet

Nadere informatie

Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten

Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten Verenigde Staten Ontwikkeling van de burgerrechten 1.2-2.3-3.3 Inleiding Deze opdracht gaat over de ontwikkeling van de burgerrechten. Hierbij staat de status van de zwarte bevolking in de Verenigde Staten

Nadere informatie

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Marlite Halbertsma Patricia van Ulzen 8 Deze vragen horen bij de tweede, herziene uitgave van Steden vroeger en nu van Marlite Halbertsma en Patricia van Ulzen.

Nadere informatie

CONFRONTERENDE KRACHTEN

CONFRONTERENDE KRACHTEN CONFRONTERENDE KRACHTEN Cornée Jacobs, Rotterdam Het jaarsymposium: Experimentele Esthetica van het Nederlands Genootschap voor Esthetica, gehouden in Witte de With, centrum voor hedendaagse kunst te Rotterdam,

Nadere informatie

Het Congres van Wenen hertekent Europa (1815) (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW VTI Kontich

Het Congres van Wenen hertekent Europa (1815) (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW VTI Kontich (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW --- www.degeschiedenisles.com --- VTI Kontich 1. Voor het Congres van Wenen a. Rond 1750: het Ancien Regime komt ten einde => Enkele kenmerken van het Ancien

Nadere informatie

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren.

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren. Het Rode Kruis is ontstaan uit het verlangen hulp te bieden, zonder onderscheid. Overal ter wereld handelt de organisatie volgens dezelfde zeven grondbeginselen: Menslievendheid Onpartijdigheid Neutraliteit

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Ludo Cuyvers. Marxistische economie. herbekeken. (jamv\\

Ludo Cuyvers. Marxistische economie. herbekeken. (jamv\\ Ludo Cuyvers Marxistische economie herbekeken (jamv\\ Inhoud Inleiding 9 Hoofdstuk 1 De reproductie van het economisch systeem 17 1. Productie en reproductie 17 2. De marxistische reproductieschema's:

Nadere informatie

Paperopdracht: Architectuurtheorie, deel 2: Tendensen en vertogen,

Paperopdracht: Architectuurtheorie, deel 2: Tendensen en vertogen, Paperopdracht: Architectuurtheorie, deel 2: Tendensen en vertogen, 1965-2000 Vraag 41: In het vertoog over moderne architectuur worden vooral waarden naar voor geschoven die geassocieerd worden met mannelijkheid.

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE Nick Deschacht Inleiding Prof. dr. Ernest Mandel (1923-1995) Overzicht van de cursus 28/3: Basisbegrippen van de marxistische economie 18/4: De ontwikkeling van de

Nadere informatie

BEELDANALYSE IN DE AARDRIJKSKUNDE. Toon Steenssens. Graffiti in Berlijn

BEELDANALYSE IN DE AARDRIJKSKUNDE. Toon Steenssens. Graffiti in Berlijn BEELDANALYSE IN DE AARDRIJKSKUNDE Toon Steenssens Graffiti in Berlijn Keuze van een stad: Tijdens de lesvrije week, na de examenperiode van kerstmis, ben ik samen met mijn gezin op citytrip geweest naar

Nadere informatie

Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven

Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven Lezing aan de Arteveldehogeschool 16 mei 2002 9 mei 2002 Hoger Onderwijs 1 - Beschrijving geven

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Een Europese democratie: utopie of noodzaak?

Een Europese democratie: utopie of noodzaak? Een Europese democratie: utopie of noodzaak? Prof. Stefan Rummens Hoger Instituut voor Wijsbegeerte 14 november 2016 Europa in crisis? Europa in crisis de EU verliest slagkracht de EU verliest legitimiteit

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Staatsvorming hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Staatsvorming hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62234 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje Bijlage HAVO 2014 tijdvak 2 kunst beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen Tekstboekje HA-1029-a-14-2-b Tekst 1 Constantijn Huygens Constantijn Huygens (1596-1687) was als diplomaat in dienst

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Sektarisme als geesteshouding

Sektarisme als geesteshouding Sektarisme als geesteshouding Bespiegelingen over een verschijnsel in politiek en religie Avishai Margalit Thomas Mertens Machiel Karskens Jean-Pierre Wils Mariwan Kanie bw TM lezing 2008 150609.indd 3

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

De recente hervormingen van het hof van assisen in België en Frankrijk (Lore GYSELAERS) 13

De recente hervormingen van het hof van assisen in België en Frankrijk (Lore GYSELAERS) 13 Inhoudstafel Inleiding 11 De recente hervormingen van het hof van assisen in België en Frankrijk (Lore GYSELAERS) 13 I. De dubbele finaliteit van de Belgische wet van 21 december 2009 en de Franse wet

Nadere informatie

Het is niet meer wat het geweest is. Tijd voor actie!

Het is niet meer wat het geweest is. Tijd voor actie! Conferentie Cultuureducatie West-Brabant Het is niet meer wat het geweest is. Tijd voor actie! De begrippen kunst, cultuur en schoonheid Verder met cultuureducatie Mathieu Weggeman, Roosendaal, 17 juni

Nadere informatie

Brood & Rozen, (2009)3

Brood & Rozen, (2009)3 Brood & Rozen, (2009)3 Brood & Rozen, 2009(3) Een 'groen nummer', barstensvol nieuws over vers verwerkte groene archieven en bijdragen over natuurbeschermingsen milieubewegingen. Vorige edities zie website

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 6 Rationalisme in de kunsten.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 6 Rationalisme in de kunsten. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 6 Rationalisme in de kunsten. Kunst vanuit het gevoel Kunst vanuit de ratio (het verstand) Paul Cézanne (1839-1906) Cézanne wordt gezien als de

Nadere informatie

Examenprograma filosofie havo/vwo

Examenprograma filosofie havo/vwo Examenprograma filosofie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

De objectiviteit van Tafuri;

De objectiviteit van Tafuri; De objectiviteit van Tafuri; Tafuri in perspectief, vergelijk met Kenneth Frampton 15-06-2006 Kenneth Frampton Brit, geboren in 1930 Opgeleid als architect aan de AA in Londen Architect, architectuurhistoricus

Nadere informatie

Moderne dans. Modernisme in de dans. Leestekst: Citaat uit de leestekst:

Moderne dans. Modernisme in de dans. Leestekst: Citaat uit de leestekst: Moderne dans Leestekst: Citaat uit de leestekst: Modernisme in de dans Tussen 1900 en 1930 ontstond een nieuwe vorm van theaterdans: Moderne dans. Die week in alle opzichten af van het traditionele ballet;

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Immanuel Kant Kritiek van de zuivere rede 53

Immanuel Kant Kritiek van de zuivere rede 53 Ten geleide Kant en de grenzen van de rede 15 Geraadpleegde literatuur 39 Verantwoording bij de vertaling 41 Immanuel Kant aan Marcus Herz (21 februari 1772) Het 'geboorteuur' van de Kritiek van de zuivere

Nadere informatie

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel.

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel. Er zijn overeenkomsten tussen de wereldtentoonstellingen van de 19 e eeuw en het world wide web van de 20 e eeuw. Wat maakt dat het positivisme in de loop van de 19 e eeuw steeds meer wordt gezien als

Nadere informatie

KIEZERS BEZORGD OVER OZB, GEMEENTELIJKE POLITIEK NU AAN ZET

KIEZERS BEZORGD OVER OZB, GEMEENTELIJKE POLITIEK NU AAN ZET KIEZERS BEZORGD OVER OZB, GEMEENTELIJKE POLITIEK NU AAN ZET Resultaten OZB peiling Vereniging Eigen Huis 104.655 eigenwoningbezitters gaven hun mening. OZB PEILING In deze rapportage vindt u de belangrijkste

Nadere informatie

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 September 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61319 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo II

Eindexamen filosofie vwo II Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel kwamen 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom wetenschappelijke kennis niet als probleemloze bron van vooruitgang kan worden beschouwd: wetenschap

Nadere informatie

Voor of tegen de Delftse School?

Voor of tegen de Delftse School? Voor of tegen de Delftse School? Lidy Bultje-van Dillen Niet alle inwoners van Rhenen zijn gecharmeerd van de wederopbouw van hun stad. Onlangs zei iemand tegen me: Men heeft Rhenen na de oorlog totaal

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

Sint-Jan Berchmanscollege

Sint-Jan Berchmanscollege Sint-Jan Berchmanscollege Infobrochure Klassieke Talen (2de en 3de graad ASO) Leerlingprofiel Je leest graag, je wil je taalvaardigheid versterken, en je hebt interesse in cultuur en maatschappij? Een

Nadere informatie

Analyse en ontwerp Wallhouse

Analyse en ontwerp Wallhouse Analyse en ontwerp Wallhouse Groningen Het Wallhouse#2 is een woning naar ontwerp van de Amerikaanse architect John Hejduk. Hij was een groot bewonderaar van Le Corbusier en liet zich dan ook door hem

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1 Kunst en individu Kunst en maatschappij 61. Woord vooraf bij herziene uitgave 11 Inleiding 13

Inhoudsopgave. 1 Kunst en individu Kunst en maatschappij 61. Woord vooraf bij herziene uitgave 11 Inleiding 13 Inhoudsopgave Woord vooraf bij herziene uitgave 11 Inleiding 13 Noten 19 1 Kunst en individu 21 1 1 Stromingen in de psychologie van de kunst 21 1 1-1 De psychoanalytische benadering 22 1 1-2 De Gestaltpsychologische

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Sint-Jan Berchmanscollege

Sint-Jan Berchmanscollege Sint-Jan Berchmanscollege Infobrochure Klassieke Talen (2de en 3de graad ASO) Leerlingprofiel Je leest graag, je wil je taalvaardigheid versterken, en je hebt interesse in cultuur en maatschappij? Een

Nadere informatie

Wat doet de yup met Lombok? - Komst van de yup zet eensgezindheid in volkswijk onder druk.

Wat doet de yup met Lombok? - Komst van de yup zet eensgezindheid in volkswijk onder druk. Bijdrage Has Bakker 13 april 2017 Geachte voorzitter, leden van de raad, het college, Utrechters, Wat doet de yup met Lombok? - Komst van de yup zet eensgezindheid in volkswijk onder druk. Een ronkende

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Sociaal wetenschappelijk onderzoek. Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Peter Geurts

Sociaal wetenschappelijk onderzoek. Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Peter Geurts Sociaal wetenschappelijk onderzoek Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Enkele stellingen Voor zover een wetenschappelijk juridische activiteit een empirisch element bevat

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2012 tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Examen VWO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2015 tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Vertaling C-441/13-1. Zaak C-441/13. Verzoek om een prejudiciële beslissing

Vertaling C-441/13-1. Zaak C-441/13. Verzoek om een prejudiciële beslissing Vertaling C-441/13-1 Zaak C-441/13 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 5 augustus 2013 Verwijzende rechter: Handelsgericht Wien (Oostenrijk) Datum van de verwijzingsbeslissing:

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Thomas van Aquino ( )

Thomas van Aquino ( ) Thomas van Aquino (1225-1274) inhoudsopgave Personalia Thomas van Aquino Uit het leven van Tegenstellingen Scholastiek Basis denken en wetenschap Meer Thomas van Aquino Tijdgenoten Hedendaagse toepassing

Nadere informatie

de missing link tussen geld en duurzaamheid

de missing link tussen geld en duurzaamheid Inhoud vooraf Voorwoord The Club of Rome eu-chapter bij het rapport aan Finance Watch en de World Business Academy 13 Boodschap van de Secretaris-generaal van de Club van Rome 17 Voorwoord World Academy

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

Buitengewone Algemene Vergadering BAPS vzw

Buitengewone Algemene Vergadering BAPS vzw Buitengewone Algemene Vergadering BAPS vzw 82 Verslag Algemene Vergadering BAPS vzw 83 Verslag Algemene Vergadering BAPS vzw 84 Winand Bijnens deelde mee dat er 3 soorten voorgestelde wijzigingen zijn:

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

6. Religie in de voorziening. a. Bezinnen en bidden. 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap

6. Religie in de voorziening. a. Bezinnen en bidden. 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap 6. Religie in de voorziening 1 1. Bidden en bezinnen met mensen met een mentale handicap 2. Vieren aangepast aan de geloofsgroeifasen 3. Enkele praktische voorbeelden 4. Een volledige viering 1. Bidden

Nadere informatie

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas Yellow Submarine is een animatiefilm uit 1968. Deze film is gebaseerd op de muziek van The Beatles. Toen deze film uit kwam was deze erg vernieuwend. De beelden in de film zijn psychedelisch. Ze zijn vol

Nadere informatie

Karl Marx en vervreemding. Geschreven door Erdi Aksoy dinsdag 02 november 2010

Karl Marx en vervreemding. Geschreven door Erdi Aksoy dinsdag 02 november 2010 Karl Marx, de filosoof uit Trier. De man die als filosoof immense invloed uitgeoefend heeft op de huidige politiek. Een persoon die geassocieerd kan worden met het socialisme en communisme, een van de

Nadere informatie