LANDELIJK FACILITY MANAGEMENT COMPETENTIEPROFIEL 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LANDELIJK FACILITY MANAGEMENT COMPETENTIEPROFIEL 2012"

Transcriptie

1 LANDELIJK FACILITY MANAGEMENT COMPETENTIEPROFIEL 2012

2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING AANLEIDING VOOR HERZIENING OPDRACHTFORMULERING LOOFD COMPETENTIEPROFIEL VAN DE OPLEIDING FACILITY MANAGEMENT HBO NIVEAU FM BINNEN DE NIEUWE BBA STANDAARD COMPETENTIEPROFIEL FACILITY MANAGEMENT PROFIEL VAN BEROEP EN PRAKTIJK INLEIDING FACILITY MANAGEMENT ONTWIKKELINGEN EN TRENDS TOETSING EN IJKING DOOR HET WERKVELD VERANTWOORDING BIJLAGEN BIJLAGE 6A. DUBLIN DESCRIPTOREN EN KWALIFICATIES BACHELOR-MASTER BIJLAGE 6B. FM DEFINITIES BIJLAGE 6C. EUROPESE NORM EN BIJLAGE 6D. ILLUSTRATIES BIJ DE COMPETENTIES BIJLAGE 6E. OVERZICHT BETROKKENEN BIJ ONTWIKKELING EN VALIDATIE VAN HET PROFIEL BIJLAGE 6F.1 OMSCHRIJVING C.Q. BEGRIPSBEPALINGEN BBA COMPETENTIES BINNEN DE FACILITAIRE CONTEXT BIJLAGE 6F.2 FM COMPETENTIES BIJLAGE 6F.3 FM COMPETENTIE GEBIEDEN IN RELATIE TOT DE BBA COMPETENTIEGEBIEDEN oktober

3 SAMENVATTING Eind 2009 heeft het Landelijk Overleg Opleidingen Facility Management (LOOFD) besloten om het in 2005 opgestelde competentieprofiel te actualiseren. Aanleiding hiertoe zijn de volgende overwegingen geweest: Ontwikkelingen in de wereld, welke een uitstralingseffect hebben, resp. dienen te hebben, op de professie van facility management; Ontwikkelingen binnen het vakgebied van facility management; Veranderingen binnen het hoger onderwijs, zoals invoering BAMA (Bachelor-Master) structuur, opstelling landelijke Body of Knowledge & Skills (BoKS) en academisering van het HBO. Als meest in het oog springende actuele, voor facility management (FM) relevante, ontwikkelingen kunnen, in willekeurige volgorde, worden genoemd: Ontwikkeling van de interne facilitaire organisatie naar een regieorganisatie; De toenemende interesse van Vastgoed voor de exploitatie van huisvesting, en vice versa, de toenemende interesse van FM voor het ontwerp van gebouwen; De toenemende beïnvloeding van Informatie- en Communicatie Technologie (ICT) en FM; Het toenemend belang van klantbeleving en gastvrijheid voor FM; Het toenemend besef en belang van maatschappelijk verantwoord ondernemen, alsmede duurzaamheid; Mobiliteit, met een accent op de woon-werkproblematiek; Het Nieuwe Werken, waarbij een verschuiving optreedt van fysiek naar virtueel (samen)werken; De toenemende impact van internationalisering op facilitaire organisaties. Het competentieprofiel anno 2012, en in het verlengde daarvan de nederlandse HBO FM opleidingen, dient rekening te houden met genoemde ontwikkelingen, teneinde studenten adequaat te kunnen voorbereiden op de toekomstige arbeidsmarkt. Het LOOFD heeft daartoe in 2010 de volgende opdracht geformuleerd: Het actualiseren van het competentieprofiel Facility Management 2005, resulterend in een beroepsprofiel, dat onderscheidend is t.o.v. andere beroepsprofielen in het bedrijfseconomisch domein (BA) en dat FM positioneert t.o.v. aanpalende domeinen. Gegeven het feit, dat alle HBO FM opleidingen in Nederland aan afgestudeerden de graad Bachelor of Business Administration (BBA) verlenen, is ook het geactualiseerde competentieprofiel, conform de wens van het LOOFD, gebaseerd op de toenmalige zes BBA domeincompetenties, aangevuld met twee generieke (sociaal/communicatief en zelfsturend) HBO competenties, en verbijzonderd voor FM. In 2012 heeft het LOOFD het compententieprofiel 2010, in 2012, herschreven n.a.v. de nieuwe BBA standaard. Deze samenvatting beschrijft alleen de LOOFD competenties. Voor een combinatie met de BBA standaard ( gebaseerd op de vier componenten: kernvakgebieden, onderzoekend vemrogen, professioneel vakmansschap en verantwoord handelen) en de niveaubepaling wordt verwezen naar bijlage 6F3. oktober

4 Het FM competentieprofiel onderscheidt zich verder t.o.v. andere competentieprofielen door het wederom opnemen en actualiseren van een unieke, FM-specifieke competentie. Deze is gebaseerd op de volgende formuleringen van de FM missie en visie: FM Missie FM creëert en voegt waarde toe aan organisaties door het gastvrij, flexibel en optimaal faciliteren van werk en verblijf van individuen en groepen op het gebied services en huisvesting. Hoewel FM zich traditioneel richt op verblijfssituaties rondom werken, speelt FM ook bij andere verblijfssituaties (zoals wonen en vrije tijd) van individuen en groepen een rol van betekenis speelt. FM Visie Gebruiker georiënteerde, transparante dienstverlening met oog voor sociale en maatschappelijke duurzaamheid, waarbij het vergroten van klantbeleving voorop staat, leidend tot waarde creatie. Kenmerkend voor het handelen van de facility manager is de combinatie van 5 P s (People, Place, Process, Planet, Prosperity) en T (Technology) in relatie tot een dynamische vraag, ingebed in een internationale context, met als resultaat een toegevoegde waarde voor mens en organisatie, zoals gevisualiseerd in onderstaand basismodel voor Facility Management: D Y N A M I S C H E V R A A G Place Process Technology People Planet Prosperity INTERNATIONALE CONTEXT T O E G E V O E G D E W A A R D E waarbij: People, Process, Place + Technology staan voor de traditionele aandachtsgebieden, taken en verantwoordelijkheden van de facility manager (zie de definitie van FM van IFMA); de centrale positie van People de eigenheid van de Nederlandse zienswijze van FM weergeeft (de mens centraal, dienstverlening, hospitality, klantbeleving, etc.); Prosperity zowel geldt voor de facility manager, die deel uitmaakt van een moederorganisatie, als voor de externe, commerciële markt van facilitaire aanbieders (winststreven, welvaart-/welzijnbeginsel, ondernemerschap); oktober

5 Planet borg staat voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en Duurzaamheid (inkoopbeleid, duurzame bouwmaterialen, groene energie, etc.); toegevoegde waarde ontstaat door de verbinding en onderlinge verwevenheid van de vijf P s. Op grond van het voorgaande zijn de volgende competenties onderscheiden voor het geactualiseerde FM competentieprofiel: 1. Creëren van toegevoegde waarde voor mens en organisatie, op het gebied van huisvesting en services. 2. Ontwikkelen van een visie op veranderingen en trends in de externe omgeving en ontwikkelen van relaties, netwerken en ketens. 3. Analyseren van beleidsvraagstukken, vertalen in beleidsdoelstellingen en alternatieven en voorbereiden van besluitvorming. 4. Toepassen van human resource management in het licht van de strategie van de organisatie. 5. Inrichten, beheersen en verbeteren van bedrijfs- en organisatieprocessen. 6. Analyseren van de financiële en juridische aspecten, interne processen en de bedrijfs- of organisatieomgeving om samenhang en wisselwerking te versterken. 7. Ontwikkelen, implementeren en evalueren van een veranderingsproces. 8. Sociale en communicatieve competentie (interpersoonlijk, organisatie). 9. Zelfsturende competentie (intrapersoonlijk, beroepsbeoefenaar of professional). De FM competenties worden hierna, ten behoeve van de interpretatie, beschreven op grond van taak en verantwoordelijkheden van de facility manager: Competentie 1 Creëren van toegevoegde waarde voor mens en organisatie, op het gebied van huisvesting en services. Een facility manager dient zodanige condities te scheppen, dat de organisatie te allen tijde haar doelstellingen kan verwezenlijken. Een wezenlijke taak is in dit verband het creëren van een optimale werk-, leef- en/of verblijfsomgeving voor mensen in organisaties. Tot de verantwoordelijkheid van een facility manager behoort tevens het effectief en efficiënt afstemmen van aanbod van diensten en producten op voortdurend veranderende vraag van klantengroepen. De facility manager gedraagt zich daarbij als (intern) ondernemer, met oog voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Een belangrijke drijfveer voor het handelen van de facility manager is het leveren van een positieve bijdrage aan de corporate identity van de organisatie. Competentie 2 Ontwikkelen van een visie op veranderingen en trends in de externe omgeving en ontwikkelen van relaties, netwerken en ketens. Een facility manager is in staat om op basis van ontwikkelingen in en buiten de eigen organisatie eenheid, een effectief en efficiënt producten- en dienstenpallet te ontwikkelen en oktober

6 aan te bieden, die de eenheid in staat stelt adequaat op deze ontwikkelingen te reageren en waarde creëert voor de organisatie. Hij moet in staat zijn in- en externe ontwikkelingen, waaronder internationale, te vertalen naar strategisch, tactisch en operationeel facilitair beleid, en daarover op diverse niveaus te communiceren. Hij behartigt de belangen van de facilitaire organisatie zowel binnen als buiten de onderneming. De FM-er is verantwoordelijk voor het positioneren van FM als activiteit en afdeling. Competentie 3 Analyseren van beleidsvraagstukken, vertalen in beleidsdoelstellingen en alternatieven en voorbereiden van besluitvorming. De facility manager vertaalt het beleid van de organisatie naar een FM strategie op het gebied van huisvesting en services. En definieert vervolgens concrete (SMART) doelen, voor de genoemde gebieden, daarbij strevend naar mogelijke synergie. Om deze vertaalslag te kunnen maken, is het van belang een interne en externe analyse uit te voeren, teneinde een juiste en effectieve beleidsstrategie te kunnen bepalen resp. facilitair beleidsplan op te kunnen stellen. Een van de keuzemogelijkheden daarbij is de beslissing van zelf doen of uitbesteden van facilitaire activiteiten aan een externe partij. Belangrijk toetscriterium voor de effectiviteit van de facility organisatie is het toevoegen van waarde voor mens en organisatie. Competentie 4 Toepassen van human resource management in het licht van de strategie van de organisatie. De facility manager vervult meerdere rollen. Enerzijds draagt hij bij aan het welbevinden van de mens in de organisatie door een faciliterende rol, bij voorbeeld, m.b.t. de werkomgeving, faciliteiten enz. Anderzijds fungeert hij als leider van de facilitaire organisatie, met hiërarchische, functionele en operationele bevoegdheden. Hij heeft goed inzicht in de aard van de benodigde facilitaire werkprocessen en is in staat de juiste medewerkers daarvoor te selecteren en in te zetten. Daarbij is hij in staat een zodanige leiderschapsstijl te hanteren, die de kans biedt op een maximale ontplooiing en arbeidssatisfactie van de tot zijn organisatie behorende medewerkers. Competentie 5 Inrichten, beheersen en verbeteren van bedrijfs- en organisatieprocessen. Karakteristiek bij FM processen is dat het verloop en de resultaten van invloed zijn op grote groepen mensen met diverse achtergronden (belangen) en met een impact op verschillende niveaus van een organisatie. De FM-er kan dit proces positief beïnvloeden door professioneel verwachtingenmanagement op alle relevante niveaus. De FM bedrijfsvoering zoekt daarbij veelal een effectieve en efficiënte balans in het verzorgen van ruimte en dienstverlening tegen minimale inspanning. Omdat deze diverse FM processen bovendien in een dynamische omgeving plaats hebben, zal bij deze bedrijfsvoering monitoring en fine-tuning plaats moeten vinden in verschillende richtingen. Horizontale afstemming met verschillende klantgroepen, tussen centrale en decentrale processen, tussen verschillende FM processen (synergie) en tussen andere oktober

7 voorzieningen, met het oog op het bereiken van synergie met andere services. Vertikaal dienen de (deel)processen ook op verschillende klant- en leveranciersniveaus aan te sluiten. Competentie 6 Analyseren van de financiële en juridische aspecten, interne processen en de bedrijfs- of organisatieomgeving om samenhang en wisselwerking te versterken. Kosten vormen een belangrijke drijfveer voor het effectieve handelen van de facility manager. Dit komt tot uiting in, bij voorbeeld, de noodzaak van een efficiënte bedrijfsvoering, mogelijke uitbesteding van facilitaire diensten aan single- of multi-suppliers, bundeling van krachten (partnerships), e.d. Dit vereist onder meer een goed inzicht in economische actoren en factoren. Een adequaat (Facility Management) Informatie Systeem is daarbij ondersteunend. Met de toenemende uitbesteding van facilitaire diensten, maakt het inkoopbeleid een steeds groter onderdeel uit van het FM beleid. Daarbij zal een professionele opzet en principiële keuzes op het gebied van demandmanagement (inventarisatie vraagzijde), contractmanagement (aansturing aanbodzijde) en regievoering (intermediaire rol) in toenemende mate van belang zijn voor de hedendaagse FM-er. In dit verband wordt opgemerkt, dat de facility manager bovendien gehouden is aan Europese wet- en regelgeving, bij voorbeeld t.a.v. inkoopbeleid, personeelsbeleid en arbeidsomstandigheden. Competentie 7 Ontwikkelen, implementeren en evalueren van een veranderingsproces. Een facility manager heeft een voortdurend kritisch oog voor ontwikkelingen binnen en buiten de onderneming en de veranderende verwachtingen van de afnemers van facilitaire diensten. De facilitaire organisatie is direct betrokken bij dynamische ontwikkelingen in het primaire proces van de onderneming en dient daar flexibel, adequaat en snel op in te kunnen spelen. De facility manager geeft leiding aan projectmatige veranderings- en verbeterprocessen, die bovendien een groot draagvlak vereisen teneinde succesvol te kunnen zijn. Competentie 8 Sociale en communicatieve competentie (interpersoonlijk, organisatie). Op het sociale en communicatieve vlak wordt van de facility manager veel verwacht. De facility manager weet op heldere en professionele wijze te communiceren met verschillende partijen op verschillende niveaus, zowel binnen als buiten de organisatie. Hij kan resultaten, plannen, conclusies en aanbevelingen op heldere wijze mondeling presenteren en in correct Nederlands en Engels op schrift stellen. Hij bezit een ruime uitdrukkingsvaardigheid en weet zich in zijn taalgebruik aan te passen aan zijn publiek. Binnen de (facilitaire) organisatie weet hij als leidinggevende functionerings- en beoordelingsgesprekken te voeren, mensen te motiveren en te binden. De facility manager is in de organisatie als een spin in het web en geeft daarbij blijk van tact en sensitiviteit m.b.t. bestaande machtsverhoudingen. Tussen de eigen organisatie en externe partijen weet hij als intermediair/onderhandelaar te functioneren, met een duidelijk oog voor win-win situaties. De facility manager is zich bewust van zijn rol als ambassadeur van de facilitaire organisatie en vervult daarmee een voorbeeldfunctie voor anderen. oktober

8 Competentie 9 Zelfsturende competentie (intrapersoonlijk, beroepsbeoefenaar of professional). De facility manager is in staat om met een kritische blik naar zijn eigen functioneren te kijken. Hij staat open voor feedback, en vraagt daar ook om bij intervisiebijeenkomsten. Hij gebruikt deze feedback ter verbetering van zijn eigen functioneren. Hij is zich bewust van het bestaan van blinde vlekken en houdt daar rekening mee in zijn oordeelsvorming. De facility manager onderkent, dat hij nooit is uitgeleerd, en is daarom actief bezig met het verbeteren en aanvullen van zijn kennis en vaardigheden binnen zijn beroep en werkveld. Hij weet wie hij is, wat hij wil en wat hij kan, en kan dit ook aan anderen uitleggen en verklaren. Tenslotte dient vermeld te worden, dat een representatief, significant aantal stakeholders en direct betrokkenen bij de FM opleidingen heeft ingestemd met de opzet en inhoud van het onderhavige competentieprofiel, c.q. het document heeft gevalideerd. oktober

9 1. Inleiding 1.1 Aanleiding voor herziening In oktober 2005 heeft het Landelijk Overleg Opleidingen Facility Management (LOOFD) het Facility Management Competentieprofiel vastgesteld voor de bacheloropleiding hoger beroepsonderwijs, die in Nederland door negen hogescholen op het gebied van facility management (FM) wordt aangeboden. Uit marktonderzoeken van Twynstra Gudde (Gijsbers e.a., 2008) en Significant (Lennartz e.a., 2009) blijkt, dat er veel ontwikkelingen zijn in het werkveld, die van invloed zijn op de gewenste startkwalificaties van de FM-er. De FM-opleidingen hebben hierbij geconstateerd, dat deze belangrijke ontwikkelingen niet in voldoende mate terugkomen in het competentieprofiel Eind 2009 heeft het LOOFD besloten om het competentieprofiel te actualiseren. Aanleiding tot dit besluit zijn de volgende overwegingen geweest: Ontwikkelingen in de wereld, maatschappelijk, technologisch, dan wel anderszins zoals internationalisering, welke een uitstralingseffect hebben, resp. dienen te hebben, op de professie van facility management; Ontwikkelingen binnen het vakgebied van facility management; Veranderingen binnen het hoger onderwijs, zoals invoering BAMA (Bachelor-Master) structuur, opstelling landelijke Body of Knowledge & Skills (BoKS) en academisering van het HBO. Op basis van bovenstaande is begin 2011 een herzien competentieprofiel aan de sectorraad aangeboden. Medio 2011 werd bekend dat de BBA compententies m.i.v. september 2012 vervangen zouden worden door de BBA standaard. Actualisatie van het competentieprofiel is derhalve noodzakelijk om een optimale aansluiting van de opleidingen op deze ontwikkelingen te waarborgen. Dit heeft geleid tot het voorliggende competentieprofiel De oplettende lezer zal in bijlage 6F3, waar de LOOFD competenties aan de nieuwe BBA competenties gekoppeld worden, constateren dat er tussen beiden een aanzienlijke overlap aanwezig is. Dit komt voort uit het feit dat de LOOFD competenties in 2005 zijn herleid uit de toenmalige BBA competenties. Nu zowel de BBA competenties evenals de LOOFD competenties in het competentieprofiel zijn opgenomen is het LOOFD van mening dat de LOOFD-competenties daarom op termijn aanzienlijk herzien moeten worden. Daar eind 2010, na een uitvoerige marktinventarisatie, de toenmalige LOOFD competenties zijn geactualiseerd en het implementatietraject dientengevolge bij alle instellingen anno 2012 in een vergevorderd stadium zijn, vindt het LOOFD het voor de markt en voor het onderwijs niet verantwoord om in navolging van de actualisatie 2010, naar aanleiding van nieuwe BBA competenties en de visualisatie hiervan in het competentieprofiel- in 2012 wederom het profiel aanzienlijk aan te passen. Vandaar dat bij tabel 6F3 een leeswijzer is toegevoegd. Het LOOFD is voornemens om rond 2016 de LOOFD competenties te herzien waardoor er een beter onderscheid kan worden gemaakt tussen de LOOFD competenties en de BBA competenties. oktober

10 1.2 Opdrachtformulering LOOFD Voor de herziening van het competentieprofiel 2005 heeft het LOOFD een projectgroep samengesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van een viertal HBO FM-opleidingen, onder leiding van een externe, inhoudsdeskundige, projectleider. Het LOOFD heeft de volgende opdracht geformuleerd voor de projectgroep: Het actualiseren van het competentieprofiel Facility Management 2005, resulterend in een beroepsprofiel, dat onderscheidend is t.o.v. andere beroepsprofielen in het bedrijfseconomisch domein (BA) en dat FM positioneert t.o.v. aanpalende domeinen. Het beroepsprofiel dient enerzijds gebruikt te kunnen worden als ijkpunt en legitimering van de curricula van de negen HBO FM-opleidingen in Nederland, en anderzijds een herkenbaar en actueel beeld te schetsen van datgene, dat het afnemend beroepenveld ziet als het beroepsprofiel van de afgestudeerde FM-er op HBO niveau. Verder heeft het LOOFD, in 2009, een aantal uitgangspunten geformuleerd voor het te actualiseren competentieprofiel: De negen competenties blijven gehandhaafd, op grond van het feit, dat de FMopleidingen een Bachelor graad in Business Administration verlenen. Het competentieprofiel dient, op basis van desk- en field research, herijkt te worden aan trends en ontwikkelingen, zowel wat betreft de afgelopen 5 jaar als de toekomstige ontwikkelingen van de beroepspraktijk. Nagegaan dient te worden welke competenties relatief belangrijker zijn geworden, met name voor de functieuitoefening van de de startende FM beroepsbeoefenaar. In het verlengde hiervan dient aangegeven te worden over welke noodzakelijke bagage op het niveau van trefwoorden de FM-er op HBO niveau dient te beschikken bij toetreding op de arbeidsmarkt. Uitbreiding met 1 of 2 competenties is mogelijk, mits deze beperkt blijft, zodat het competentieprofiel werkbaar blijft als basis voor het samenstellen van de curricula. De Body of Knowledge & Skills dient in de herijking te worden meegenomen. Het geactualiseerde competentieprofiel dient te worden gevalideerd door een representatieve vertgenwoordiging van de beroepspraktijk. Voor de aanpassingen van het competentieprofiel 2010 heeft het LOOFD in maart 2012, uit haar eigen leden, een projectgroep samengesteld, bestaande uit haar eigen leden. Het Loofd heeft de volgende opdracht geformuleerd voor deze projectgroep: Herorden het competentieprofiel Facility Management 2010 op basis van de vier componenten van de BBA standaard: a) de kernvakgebieden ; b) het onderzoekend vermogen; c) het professioneel vakmanschap; d) het verantwoord handelen De vertaling van de nieuwe BBA standaard in het bestaande competentie profiel van november 2010 mag niet leiden tot een bijstelling van dit profiel voor wat betreft de negen competenties. oktober

11 2. Competentieprofiel van de Opleiding Facility Management 2.1 HBO niveau Het HBO curriculum is primair beroepsgericht, dat wil zeggen dat (a) in het kader van de beroepenoriëntatie een realistisch en representatief beeld van de toekomstige beroepsuitoefening wordt geschetst en (b) de inhoud van elk programmaonderdeel vanaf het begin van de studie wordt gerelateerd aan realistische situaties uit de beroepspraktijk. De inhoudelijke eisen die aan de HBO-bachelor opleiding worden gesteld, zijn door de commissie Franssen (2001) in de navolgende tien generieke inhoudelijke kernkwalificaties samengevat, die in de eindtermen van de opleiding uitgewerkt dienen te zijn en waarvan het niveau voldoende moet worden aangetoond: Brede professionalisering: wil zeggen, dat de student aantoonbaar wordt toegerust met actuele kennis, die aansluit bij recente (wetenschappelijke) kennis, inzichten, concepten en onderzoeksresultaten, alsmede aan de in het beroepsprofiel geschetste (internationale) ontwikkelingen in het beroepenveld, teneinde zich te kwalificeren voor: o Het zelfstandig kunnen uitvoeren van de taken van een beginnend beroepsbeoefenaar; o Het functioneren binnen een arbeidsorganisatie; o De verdere professionalisering van de eigen beroepsuitoefening, c.q. het beroep. Multi-disciplinaire integratie: de integratie van kennis, inzichten, houdingen en vaardigheden (vanuit verschillende vakinhoudelijke disciplines), vanuit het perspectief van het beroepsmatig handelen. (Wetenschappelijke) toepassing: de toepassing van beschikbare relevante (wetenschappelijke) inzichten, theorieën, concepten en onderzoeksresultaten bij vraagstukken waar afgestudeerden in hun beroepsuitoefening mee geconfronteerd worden. Transfer en brede inzetbaarheid: de toepassing van kennis, inzichten en vaardigheden in uiteenlopende beroepssituaties. Creativiteit en complexiteit in handelen: vraagstukken in de beroepspraktijk, waarvan het probleem op voorhand niet duidelijk is omschreven en waarop de standaardprocedures niet van toepassing zijn. Probleemgericht werken: het zelfstandig definiëren en analyseren van complexe probleemsituaties in de beroepspraktijk op basis van relevante kennis en (theoretische) inzichten, het ontwikkelen en toepassen van zinvolle (nieuwe) oplossingsstrategieën en het beoordelen van de effectiviteit hiervan. Methodisch en reflectief denken en handelen: het stellen van realistische doelen, het plannen c.q. planmatig aanpakken van werkzaamheden en het reflecteren op het (beroepsmatig) handelen, op basis van het verzamelen en analyseren van relevante informatie. oktober

12 Sociaalcommunicatieve bekwaamheid: het communiceren en samenwerken met anderen in een multiculturele, internationale en/of multidisciplinaire omgeving en het voldoen aan de eisen die het participeren in een arbeidsorganisatie stelt. Basiskwalificering voor managementfuncties: het uitvoeren van eenvoudige leidinggevende en managementtaken. Besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid: begrip en betrokkenheid zijn ontwikkeld met betrekking tot ethische, normatieve en maatschappelijke vragen samenhangend met de toepassing van kennis en de (toekomstige) beroepspraktijk. Internationaal zijn afspraken gemaakt over het eindniveau van Bachelor en Master opleidingen. De zogenaamde Dublin descriptoren zijn generieke HBO-kwalificaties, die het HBO-niveau beschrijven. In bijlage 6A is een algemene omschrijving opgenomen van de Dublin descriptoren met bijbehorende kwalificaties voor zowel Bachelor als Master niveau. 2.2 FM binnen de nieuwe BBA standaard 2012 Facility Management behoort, evenals de meeste economische opleidingen, tot het domein van Business Administration (BA). Kenmerk van de werkwijze van een Bachelor BA is het analyseren van organisatorische vraagstukken door middel van een multidisciplinaire benadering. De samenleving verwacht van een afgestudeerde die de door hogescholen afgegeven graad Bachelor of Business Administration (BBA) bezit, dat die graad inhoudelijk van een goed niveau is. Ook wordt verwacht, dat een afgestudeerde met de graad Bachelor of Business Administration in Noord-Nederland, in essentie dezelfde basiskennis en basiscompetenties bezit als een afgestudeerde met dezelfde graad van een hogeschool in Midden- of Zuid- Nederland of van een hogeschool uit het buitenland. Het domein Business Administration is zowel gericht op de mensen en processen binnen de interne organisatie, als op de interactie met de externe omgeving, waarbij aandacht is voor de specifieke omgevingsaspecten van de organisatie (maatschappelijke, politieke, economische, branche- en sector gerelateerde). Op 24 juni 2011 heeft de algemene vergadering van de HBO raad het advies van de sector economie overgenomen om een internationaal duidelijk herkenbare HEO graad in te voeren voor nagenoeg alle opleidingen in het economische domein. Voor deze graad is een eigen, nieuwe standaard opgesteld, de BBA standaard. Deze BBA nieuwe stijl vervangt de tot dan toe bestaande Bachelor of Business Administration, de bachelor of Economics, en de bachelor of Commerce en gaat per september 2012 in. De BBA standaard wordt internationaal herkend en erkend, waardoor de herkenbaarheid van economie diploma s uit het HBO verbetert. De nieuwe BBA standaard is richtinggevend voor de landelijke opleidingsprofielen. Voor de formele vaststelling van het landelijke profiel wordt de standaard als norm gebruikt, en de NVAO kan opleidingen toetsen aan deze norm. De BBA-standaard bestaat uit vier componenten: oktober

13 1. een gedegen theoretische basis op de volgende kernvakgebieden: - accounting - business law and ethics - economics - finance - management information systems - marketing - organizational behavoir - quantitative techniques - strategic management - operations management 2. Een pas afgestudeerde BBA-er heeft het onderzoekend vermogen om langs de weg van reflectie en evidence based practice tot innovatie van producten, diensten en processen te komen. Daartoe heeft de BBA-er in de opleiding kennis en ervaring opgedaan met methoden en technieken van (praktijkgericht) onderzoek (gegevens verwerven en analyseren, conclusies trekken). Ook kan een BBA-er daarop reflecteren. Hij of zij heeft in de afstudeerfase van de opleiding bewezen dit onderzoekend vermogen in een concrete beroeps/praktijk-situatie te kunnen uitoefenen. 3. Een pas afgestudeerde BBA-er heeft zich ontwikkeld tot professioneel vakman of - vrouw. Hij of zij: is innovatief (nieuwsgierig, alert, onbevooroordeeld) en ondernemend (open, leergierig, innovatief); is klantgericht- en dienstverlenend; bezit goede advies- en onderhandelingsvaardigheden; beschikt over goede mondelinge en schriftelijke communicatieve vaardigheden (zowel in de Nederlandse als ook Engelse taal); houdt rekening met (internationale) cultuurverschillen; is gericht op (multidisciplinaire) samenwerking; fungeert als sparringpartner zowel binnen als buiten de eigen werkorganisatie (netwerken); is organisatiesensitief; ontwikkelt voortdurend de eigen professionaliteit (persoonlijk leiderschap) en draagt (m e de door een e i ge n mening) bij aan de ontwikkeling van zijn of haar professie in de diepte en breedte (vakoverstijgend). 4. Een pas afgestudeerde BBA-er is zich bewust van de maatschappelijke context van zijn gedurende de opleiding opgedane kennis en vaardigheden. Hij of zij weet dat ethisch handelen onderdeel van zijn of haar professioneel vakmanschap is en moet zijn. Maatschappelijk verantwoord ondernemen, bedrijfsethiek en duurzaamheid zijn onderwerpen van debat in de opleiding. oktober

14 De BBA standaard geeft aan wat de Bachelor of Business Administration moet kennen en kunnen om als professional succesvol te opereren in de beroepspraktijk. Op welk niveau de BBA opleiding Facility management elk van bovengenoemde kernvakgebieden aanbiedt en toespitst, hangt samen met het daaraan in het werkveld toegekende belang. Dit wordt per competentie verder uitgewerkt in bijlage 6F. 2.3 Competentieprofiel Facility Management Het competentieprofiel 2005 is gebaseerd op de zes, op dat moment geldende, domeincompetenties Bachelor of Business Administration (BBA): Ontwikkelen van een visie op veranderingen en trends in de externe omgeving en ontwikkelen van relaties, netwerken en ketens; Analyseren van beleidsvraagstukken, vertalen in beleidsdoelstellingen en alternatieven en voorbereiden van besluitvorming; Toepassen van human resource management in het licht van de strategie van de organisatie; Inrichten, beheersen en verbeteren van bedrijfs- en organisatieprocessen; Analyseren van de financiële en juridische aspecten, interne processen en de bedrijfsof organisatieomgeving om samenhang en wisselwerking te versterken; Ontwikkelen, implementeren en evalueren van een veranderingsproces. Het competentieprofiel is, in 2005, aangevuld met twee generieke HBO competenties, die bij alle domeinen voorkomen: Sociale en communicatieve competentie (interpersoonlijk, organisatie); Zelfsturende competentie (intrapersoonlijk, beroepsbeoefenaar of professional). Teneinde het FM competentieprofiel te doen onderscheiden van andere bedrijfskundige (BBA) opleidingen werd één competentie, ontleend aan het toen geldende domein Commerce, toegevoegd: Initiëren en en creëren van facilitaire producten en diensten, zelfstandig en ondernemend, ten behoeve van een organisatie. Een competentie is hierbij gedefinieerd als een cluster van verwante kennis, vaardigheden en houdingen die van invloed is op een belangrijk deel van iemands taak (rol of verantwoordelijkheid), die samengaat met de prestatie op de taak, die kan worden gemeten en getoetst aan aanvaardbare normen, en die kan worden verbeterd door middel van training en ontwikkeling. Bron: Competentieprofiel Dit heeft geleid tot het vaststellen van in totaal negen competenties voor het FM competentieprofiel Bij de actualisatie van het competentie profiel in 2010, respectievelijk 2012, vormden deze negen competenties het uitgangspunt. De formulering van de bovenstaande laatste competentie is daarbij aangepast in Creëren van toegevoegde waarde voor mens en organisatie op het gebied van huisvesting en services. oktober

15 Bij de invoering van de nieuwe BBA standaard in 2011 is bij ieder van de negen competenties aangegeven op welke wijze deze competentie bijdraagt aan de vier componenten die genoemd worden in de nieuwe BBA standaard. In bijlage 6F worden de FM competentiegebieden in relatie tot de BBA competentiegebieden weergegeven in een matrix (daarbij wordt ook een niveau-indicator aangegeven). oktober

16 3. Profiel van Beroep en Praktijk 3.1 Inleiding De wereld, waarin wij leven, kenmerkt zich door een grote dynamiek en toenemende complexiteit. Dynamiek sterk beïnvloed door technologische ontwikkelingen, die zich in steeds hoger tempo lijken te voltrekken. Ontwikkelingen die bovendien een grote impact hebben op de inrichting van ons leven. Met de intree van laptops en mobiele telefonie, waardoor de mogelijkheid werd geschapen van plaats- en tijdonafhankelijk te kunnen werken, is een zekere vervlechting ontstaan tussen werk en privé leven. Dit komt tot uitdrukking in het begrip het nieuwe werken. Tegelijkertijd is ook het begrip tijd drastisch veranderd. Communicatie met behulp van en Internet creëert de mogelijkheid om de responsietijd sterk te reduceren. Dit vereist een nadere heroriëntatie, qua afspraken en gedragsregels, over hoe wij met elkaar wensen te communiceren. Ter illustratie van de toenemende complexiteit, wordt volstaan met een enkel voorbeeld: Internet, als internationaal platform voor informatie en interactieve communicatie; Opkomende markten, zoals China en India, die een effect hebben op het economisch beleid van overheden en ondernemingen; Schaalvergroting, onder meer tot uiting komend in fusies, overnames door (internationale) ondernemingen en (internationale) samenwerkingsverbanden. Maar er is ook onzekerheid over de toekomst. Over mogelijke instabiliteit in de wereld, veroorzaakt door b.v. politieke beslissingen en economische crises. Over de gevolgen van groei van de wereldpopulatie, en de daarmee samenhangende noodzaak op verantwoorde wijze met onze natuurlijke hulpbronnen om te gaan. Over de gevolgen van vergrijzing, etc. Dit landschap vormt de uitdaging voor ondernemingen in het algemeen en facility management in het bijzonder. 3.2 Facility Management Ontwikkeling Facility Management (FM) heeft zich sinds zijn intrede in Nederland, halverwege de tachtiger jaren van de vorige eeuw, in hoog tempo ontwikkeld en geprofessionaliseerd. Dit kan worden afgeleid uit de oprichting, al in een vroeg stadium, van diverse verenigingen, die gespecialiseerd waren in een bepaald onderdeel van het vakgebied, zoals schoonmaakonderhoud, of in een specifieke sector, zoals de zorg. Sinds begin jaren negentig zijn veel verenigingen, die zich beroepsmatig met het vakgebied van FM bezig houden, gefuseerd tot één overkoepelende, nationale vereniging Facility Management Nederland (FMN). Uit het feit, dat van de negen HBO FM opleidingen in Nederland, er drie hun curriculum hebben laten certificeren door de toonaangevende International Facility Management Association (IFMA), kan een ambitie tot professionalisering en internationale erkenning worden afgeleid. oktober

17 Tenslotte mag in dit kader niet onvermeld blijven de actieve participatie van de negen HBO FM opleidingen, in het Europese Education netwerk van EuroFM. Het vakgebied Facility Management manifesteert en ontwikkelt zich langs de volgende lijn: 1. Functionele processen Het gaat hier om afzonderlijke facilitaire processen als schoonmaak, catering, huisvesting, beveiliging, documentmanagement, technisch beheer en onderhoud e.d., die aangeduid worden als facilitaire disciplines. 2. Functie overstijgende processen Dit zijn processen die integraal management van samenhangende facilitaire disciplines vergen. Zoiets vereist contact tussen en afstemming met diverse facilitaire disciplines en onderlinge, interne klant-leveranciersrelaties ontstaan tussen FM-specifieke functies. Een term, die in dit verband relevant is, is Corporate Infrastructure Resource Management (CIRM), wat de integrale benadering is van ondersteunende diensten, zoals FM, ICT, HRM en Finance. 3. Organisatie overstijgende processen FM maakt, al dan niet in combinatie met eigen interne diensten en voorzieningen, ook gebruik van incidentele en structurele diensten en producten, die worden aangeboden door commercieel opererende zelfstandige facilitaire bedrijven. Hierdoor ontstaat een klant-leveranciersrelatie, die gekenmerkt kan worden door een business-to-business relatie. Een term, die bij deze Sourcing vanuit het perspectief van de commerciёle aanbieders aan belangrijkheid wint, is Integrated Facility Management (IFM), vanwege het aanbieden aan organisaties van geїntegreerde, totaalpakketten facilitaire diensten en/of producten, met inbegrip van advies, ontwerp en management. Facility Management is een breed vakgebied. Het omvat een groot scala en diversiteit aan ondersteunende en voorwaardenscheppende activiteiten, afhankelijk van gezichtspunten en opvattingen. Zo zal in de ene organisatie, bijvoorbeeld, Inkoop als aparte afdeling worden gezien, en in de andere deel uitmaken van de facilitaire afdeling. Ook is niet altijd duidelijk of een bepaalde activiteit tot het primaire of secundaire proces moet worden gerekend. Zo kan bijvoorbeeld voeding in de zorg in een aantal situaties ook tot het primaire proces worden gerekend en is het faciliteren bij een congrescentrum veelal core business. Verder zorgen nieuwe ontwikkelingen in sectoren als ICT en Vastgoed, voor discussie op welke wijze de effectiviteit en efficiёntie het beste kunnen worden gewaarborgd, door samenvoeging binnen één facilitaire afdeling, of anderszins. Last but not least, zal FM in toenemende mate beïnvloed worden door de internationale context waarin FM zich bevindt. Als voorbeeld wordt verwezen naar een substantieel aantal buitenlandse IFM aanbieders, die actief zijn op de nederlandse markt. Voorbeelden hiervan zijn: Johnson Controls Integrated Facility Management = Amerikaans, Sodexo Altys = Frans, ISS = Deens, enz. In maart 2010 heeft de projectgroep Actualisatie Competentieprofiel 2005 een aantal stakeholders, die nauw betrokken zijn bij één van de HBO FM opleidingen, benaderd met de volgende vragen: 1. Welke aspecten in het FM competentieprofiel 2005 verdienen speciale aandacht in het kader van actualisatie, en waarom? oktober

18 2. Welke relevante ontwikkelingen in de externe omgeving, nu en in de toekomst, zijn volgens u van belang om te betrekken bij de actualisatie van het competentieprofiel FM? 3. Welke ontwikkelingen in het hoger onderwijs signaleert u, die volgens u van belang zijn voor de actualisatie van het competentieprofiel FM? 4. Welke ontwikkelingen neemt u waar binnen het vakgebied FM, zowel in Nederland als internationaal, die volgens u van belang zijn voor de actualisatie van het competentieprofiel FM? De binnengekomen reacties hebben geleid tot de volgende constateringen: Reacties zijn zeer divers van aard, hetgeen (voldoende) ruimte biedt aan de onderscheiden opleidingen een couleur locale te geven aan de inrichting van het onderwijs; De competenties 1, 4, 8 en 9 van Competentieprofiel 2005 lijken het meest voor heroverweging in aanmerking te komen; Gedeelde visie over (toenemend) belang gastvrijheid/hospitality concept; Gedeelde visie over belang Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en duurzaamheid; FM bevindt zich in een dynamisch, continu veranderend, internationaal georiënteerd speelveld van vraag en aanbod; dit vereist een zekere beheersing van het Engels; Het verdient aanbeveling het nieuwe FM competentieprofiel te laten aansluiten bij de Europese norm EN 15221; De FM aanbiederskant is sterk groeiend en wordt als belangrijk toekomstig werkveld gezien voor de afgestudeerde FM-er; De interne facilitaire organisatie verandert in een regieorganisatie, met een belangrijke rol voor inkoop en contractmanagement; Als bedrijfskundige discipline behoort de FM-er voldoende kennis te hebben van de harde kant van FM, zoals vastgoed, ICT, techniek en technologische ontwikkelingen, alsmede bedrijfseconomische en financiële aspecten; FM beweegt zich in de richting van strategisch denk-/werk- /organisatieniveau, hetgeen tot uiting komt, c.q. dient te komen in toegevoegde waarde; Toegepast onderzoek wordt als belangrijk onderdeel gezien van het competentieprofiel, en als voorwaarde voor het goed kunnen functioneren van de afgestudeerde FM-er. Daarnaast wordt digitalisering als belangrijk gezien voor de onderwijsomgeving (E-learning, distance learning, digitale mediatheek). Op grond van het voorgaande kunnen de volgende conclusies worden getrokken: De traditionele zienswijze m.b.t. Facility Management, te weten: People, Process, Place + Technology is niet langer toereikend; Facility Management anno 2010 dient rekening te houden met heersende opvattingen over duurzaamheid en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: People, Planet, Prosperity; oktober

19 Vraag naar, en aanbod van, facilitaire diensten en producten zijn voortdurend in beweging; Facility Management bevindt zich in toenemende mate in een internationale context; FM dient te resulteren in een toegevoegde waarde voor alle stakeholders. Dit leidt tot de ontwikkeling van onderstaand basismodel van Facility Management: D Y N A M I S C H E V R A A G Place Process Technology People Planet Prosperity INTERNATIONALE CONTEXT T O E G E V O E G D E W A A R D E Fig Facility Management Basismodel waarbij: People, Process, Place + Technology staan voor de traditionele aandachtsgebieden, taken en verantwoordelijkheden van de facility manager (zie de definitie van FM van IFMA); de centrale positie van People de eigenheid van de Nederlandse zienswijze van FM weergeeft (de mens centraal, dienstverlening, hospitality, klantbeleving, etc.); Prosperity zowel geldt voor de facility manager, die deel uitmaakt van een moederorganisatie, als voor de externe, commerciële markt van facilitaire aanbieders (winststreven, welvaart-/welzijnbeginsel, ondernemerschap); Planet borg staat voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en Duurzaamheid (inkoopbeleid, duurzame bouwmaterialen, groene energie, etc.); toegevoegde waarde ontstaat door de verbinding en onderlinge verwevenheid van de vijf P s. Vanwege het belang voor de FM opleiding, alsmede de beginnende beroepsbeoefenaar, zal een aantal actuele ontwikkelingen nader worden toegelicht in paragraaf 3.3. oktober

20 3.2.2 Definitie(s) Het brede karakter van Facility Management komt tot uiting in de diverse definities, die gehanteerd worden. Niet alleen verschilt de zienswijze, en daarmee de definitie, van land tot land, ook in Nederland worden door de HBO opleidingen verschillende definities gehanteerd, teneinde accentverschillen te kunnen aanbrengen in hun opleiding (bijlage 6B). Niettemin zijn er de laatste jaren in Europees verband initiatieven ontplooid om te komen tot een min of meer algemeen geaccepteerde definitie: Facility Management is de integratie van processen binnen een organisatie, om overeengekomen diensten te ontwikkelen en in stand te houden, gericht op de ondersteuning en bevordering van de effectiviteit van het primaire proces. (EN-15221) Taken, verantwoordelijkheden, aandachtsgebieden De facility manager houdt zich bezig met het besturen en beheersen van geleverde facilitaire diensten en producten ten behoeve van het primaire proces van een organisatie. De taken, verantwoordelijkheden en aandachtsgebieden verschillen per branche, positie en de rol van de facility manager. Recentelijk hebben verschillende onderzoeken plaats gehad naar aard en belangrijkheid van het takenpakket van facility managers. Het onderzoeksrapport De facility manager regisseert (Ruys, e.a. 2009) concludeert, dat er sprake is van een verbreding van taken aan de top van facility management, en een afname van taken door specialisatie in de lagere functies. Schoonmaak is nog steeds de meest voorkomende taak. Opvallende stijgers zijn: afvalverwerking, groenvoorziening en kantoorartikelen. Dalers in de top tien: meubilairbeheer, bewegwijzering, ruimtebeheer en parkeerbeheer. Er wordt een relatieve toename geconstateerd van contractmanagement, belastingen en heffingen, en risicobeheer. Volgens Integron (Integron, 2010) zijn de belangrijkste taken Contractmanagement; Gebouwbeheer; Regiemanagement. Onderzoek van Hogeschool Zuyd (J. van Duren, e.a., 2010) geeft het volgende beeld v.w.b. de vier meest voorkomende taken van de startende beroepsbeoefenaar: Organiseren en kunnen managen van de dagelijkse facilitaire dienstverlening; Eigen processen/afdeling/team tot gewenste prestaties brengen (resultaatgericht managen); Prestaties van leveranciers monitoren, evalueren en eventueel bijsturen, operationele inkoop (bestellen/afroepen, bewaken en nazorg); Medewerkers adequaat kunnen coachen/leiden. oktober

21 3.2.4 FM Niveaus in de praktijk Vanzelfsprekend is ook bij Facility Management als bedrijfskundige discipline een drietal werken denkniveaus te onderscheiden: operationeel, tactisch en strategisch. a) Operationeel niveau Het betreft hier activiteiten met een reikwijdte van maximaal één jaar. Hieronder vallen dagelijkse, uitvoerende werkzaamheden ten dienste van het kernproces van de onderneming. Als voorbeelden worden genoemd: het schoonmaken en desinfecteren van operatiekamers in een ziekenhuis, de dagelijkse postrondes in een kantooromgeving, ICTondersteuning (helpdesk), enz. Veelal zijn de problemen redelijk enkelvoudig van aard. Facility Management coördinatoren, werkzaam op operationeel niveau, beschikken over een grote inhoudelijke kennis van de onder hun verantwoordelijkheid vallende vakgebieden, en zijn in beperkte mate leidinggevend. Besprekingen worden doorgaans gevoerd met uitvoerende medewerkers, dan wel eerste lijnsmanagers. b) Tactisch niveau Het betreft hier activiteiten met een reikwijdte van ca. 1 tot 3 jaar. Hiertoe kunnen activiteiten worden gerekend, die een positief effect beogen op middellange termijn. Als voorbeelden worden genoemd: digitalisering van het archief, renovatie en verhuizing van afdelingen, introductie van een nieuw voedingssysteem, enz. De bijbehorende problemen zijn samengesteld, en redelijk complex van aard. Facility managers, werkzaam op tactisch- of middelmanagement niveau, beschikken over een goede kennis van de onder hun verantwoordelijkheid vallende taakgebieden. De span of control qua budgetverantwoordelijkheid en aantal medewerkers aan wie leiding wordt gegeven varieert, en is afhankelijk van aard en grootte van de organisatie, alsmede capaciteiten en ervaring van de betreffende facility manager. Besprekingen en onderhandelingen worden doorgaans gevoerd met afdelingshoofden op middelmanagement niveau, accountmanagers van commerciёle aanbieders, e.d.. c) Strategisch niveau Tot strategisch niveau worden die activiteiten gerekend, die resultaat sorteren op langere termijn, i.e. langer dan 3 à 5 jaar. Als voorbeelden worden genoemd: cultuurverandering teweegbrengen door middel van nieuwbouw, zoals bij Interpolis is gebeurd; complexe verhuizingen voorbereiden en effectueren als gevolg van een fusie, enz. Facility managers, werkzaam op strategisch- of topmanagement niveau, beschikken over een academisch denk- en werkniveau. Dit type facility manager is niet altijd terzake kundig op het gebied van FM, maar is in staat om effectief mensen/specialisten en processen aan te sturen. De focus hierbij ligt direct op het bijdragen aan de organisatiedoelstellingen. Overleg en onderhandelingen worden gevoerd met de bestuurlijke top van organisaties, architecten, e.d.. Nederland telt verschillende opleidingen op het gebied van FM, op MBO-niveau, HBO-niveau en Masters/universitair niveau. oktober

22 Recent onderzoek (Ruys e.a., 2009) heeft uitgewezen, dat het aantal facility managers met een MBO-opleiding afneemt. Volgens dit onderzoek heeft 89% van de facility managers een HBOopleiding of hoger genoten.de meeste facility managers hebben een vakgerichte HBOopleiding genoten. Naarmate de zwaarte van de functie van facility manager toeneemt, neemt ook het aantal universitair geschoolde facility managers toe, met een achtergrond in technische/exacte wetenschappen of organisatie-/, bestuurs-/bedrijfskunde of economie. In dit verband wordt een toenemende behoefte gesignaleerd aan meer toegepast wetenschappelijk onderzoek. Het competentieprofiel c.q. de FM opleiding dient rekening te houden met deze ontwikkeling. Concluderend kan gesteld worden, dat het FM competentieprofiel, en mutatis mutandis de FM opleiding, voldoende invulling dient te geven aan eisen t.a.v. conceptueel kunnen denken, analytisch denk- en werkniveau (op tactisch en strategisch niveau) en met kennis van operationele zaken. Vanuit het perspectief van het leggen van accenten in de verschillende opleidingen kan, in het algemeen, het volgende gesteld worden: MBO-opleiding richt zich met name op beheersing van operationele facilitaire processen, alsmede eerstelijns management; HBO-opleiding richt zich primair op verwerven HBO werk- en denkniveau (tactisch-, middel-management niveau), met kennis van operationele facilitaire processen, maar richt zich daarnaast ook op strategische facilitaire processen; Universitaire en Masters opleidingen richten zich voornamelijk op academisch denk- en werkniveau, strategische facilitaire processen en waarde (toevoeging) FM Posities Facility management heeft zich de laatste jaren zodanig ontwikkeld, dat een onderscheid gemaakt dient te worden in de volgende verschijningsvormen: a) FM als secundair proces, deel uitmakend van een moederorganisatie; b) FM als primair proces, als aanbieder van facilitaire producten en/of diensten. In bijlage 6D zijn beide contexten in verschillende illustraties nader uitgewerkt FM als secundair proces Facility management maakt deel uit van een moederorganisatie. De facilitaire organisatie ondersteunt de moederorganisatie bij, resp. schept voorwaarden voor, het verwezenlijken van haar doelstellingen. Het beleid van de moederorganisatie is maat- en richtinggevend voor het beleid van de facilitaire organisatie. De structuur van de facilitaire organisatie dient dus ook afgestemd te zijn op de organisatievorm van de moederorganisatie. Deze is afhankelijk van een aantal factoren, zoals: Aard van de onderneming (profit/non-profit, professionele en financiёle dienstverlening, zorgsector, overheid, industrie, etc.); Omvang van de onderneming (centralisatie versus decentralisatie vraagstuk); Organisatiestructuur (functionele-, geografische-, product- of marktstructuur); Zienswijze van de moederorganisatie (mate van uitbesteden/inbesteden van nietkernactiviteiten, besturingsvorm). oktober

23 Gezien de variёteit in organisatiestructuren, is er dan ook geen uniforme structuur voor de facilitaire organisatie. Een veel voorkomende structuurvorm is de lijn-staforganisatie. In een dergelijke organisatiestructuur kan de facilitaire eenheid figureren als een lijnafdeling, bij voorbeeld als kosten- of servicecentrum, dan wel als centrale stafafdeling ter ondersteuning, met een voornamelijk functionele bevoegdheid. Verder is er een ontwikkeling zichtbaar richting grotere resultaatverantwoordelijkheid. Dit impliceert een toenemende behoefte aan intern ondernemerschap, met inbegrip van bijbehorende vaardigheden, van de facility manager. Volgens Gijsbers e.a. (2008) besteden steeds meer organisaties de facilitaire diensten uit aan derden. Als een substantieel percentage ( ca. 85%) is uitbesteed, wordt veelal de inrichting van het facilitair bedrijf veranderd in een regieorganisatie (zie paragraaf ). Het beheersen van de uitbestede diensten staat centraal in een facilitaire regieorganisatie. De functie van de facility manager evolueert in de richting van intermediair (regisseur, makelaar, contractmanager) tussen de interne vraagorganisatie (demand) en aanbodzijde (supply), i.c. externe leveranciers van facilitaire producten en diensten, met als doel het ondersteunen en verbeteren van de effectiviteit van het primair proces. CEN/TC 348, EN 15221, visualiseert de relatie tussen vraag en aanbod in onderstaand model (fig ) PRIMARY PROCESSES SUPPORT PROCESSES O R G A N I S A T I O N Client Customer End user D E M A N D S P E C I F Y I N G S L A s STRATEGIC TACTICAL OPERATIONAL K P I s D E L I V E R I N G S U P P L Y Internal and/or External P R O V I D E R PRIMARY ACTIVITIES FACILITY SERVICES Facility Management Agreement Fig Facility Management Model (EN ) FM als primair proces Facility management is de kernactiviteit van de onderneming. Het beleid van de onderneming is gericht op winst, rendement, marktaandeel, alsmede continuїteit. Zij doet dit door het aanbieden aan organisaties van enkelvoudige of meervoudige facilitaire producten en/of diensten. De Jong e.a. (2010) onderscheiden de volgende typen dienstverleners: oktober

24 Single service supplier Een single service supplier is een specialistische dienstverlener van een enkelvoudige facilitaire dienst, zoals catering, schoonmaak, beveiliging, e.d. Multi services supplier Een multi services supplier is een aanbieder van meerdere enkelvoudige facilitaire diensten. Vaak zijn dit complementaire diensten, zoals schoonmaak en textielreiniging, receptie en beveiliging, e.d.. Met het oog op versteviging van de marktpositie worden ook wel andere facilitaire diensten in combinatie aangeboden, zoals schoonmaak en catering. Een verbijzondering van dit type supplier is de vorming van een zogenaamd Shared Services Centre Hierbij richt de dienstverlening zich niet alleen op FM, maar tevens op Inkoop, ICT, Administratie en HRM. Overigens zijn Shared Services Centres ook waarneembaar binnen organisaties met Facility Management als secundair proces. Een belangrijke ontwikkeling op facilitair gebied is de (verwachte) groei van Integrated Facility Management Integrated Facility Management (IFM) is het aan één partij (integrator) uitbesteden van facilitaire processen op strategisch (deels), tactisch en operationeel niveau (Gijsbers e.a., 2008). Hierbij wordt facility management (zowel hard- als soft services) als geheel uitbesteed aan één externe dienstverlener, inclusief alle regie- en coördinatietaken. Interessant is de constatering, dat veel oorspronkelijk, veelal internationale, single service suppliers zich ontwikkelen tot IFM aanbieders (ISS, Sodexo Altys, Compass). Tenslotte wordt gerefereerd aan het onderzoek van adviesbureau Significant (Lennartz e.a., 2009), waarin geconstateerd wordt, dat ook van oorsprong op bouw, techniek en vastgoed (zie paragraaf ) gerichte bedrijven in toenemende mate facilitaire diensten gaan aanbieden. Met als uitgangspunt de kosten van de gehele levenscyclus van de huisvesting (total cost of occupancy) en/of direct gebouwgebonden dienstverlening, leveren deze bedrijven diensten als ontwerp (Design), bouw (Build), financiering (Finance), beheer (Maintenance) en exploitatie (Operate), gebundeld in één (DBFMO) contract. oktober

25 3.3 Ontwikkelingen en Trends FM als Regieorganisatie De facilitaire organisatie ontwikkelt zich vaker tot een regieorganisatie, waarbij een groot gedeelte of zelfs de gehele facilitaire dienstverlening wordt uitbesteed. De facilitaire organisatie wordt een regieorganisatie genoemd wanneer de vraag en het aanbod op tactisch/strategisch niveau op elkaar worden afgestemd en de operationele dienstverlening grotendeels is uitbesteed. In een regieorganisatie zijn daarbij de uitvoering van de dienstverlening (productie) en de regiefunctie dus duidelijk van elkaar gescheiden. De nadruk komt voor de facilitaire organisatie te liggen op de vraagarticulatie van de organisatie (demand management) enerzijds en het contractmanagement met de leveranciers (supply management) anderzijds. Met de regieorganisatie kan de facilitaire organisatie slagvaardig en flexibel opereren. De vraag uit de organisatie moet vertaald worden naar de dienstverlening, die vastgelegd wordt in de contracten met de leveranciers van de uitbestede diensten. Met de ontwikkeling naar een regieorganisatie vervult de facilitaire organisatie meer een intermediaire rol: het op een effectieve en efficiënte wijze verbinden van de dynamische vraag en het flexibele aanbod op het gebied van huisvesting en facilitaire dienstverlening. Een belangrijk gevolg van deze ontwikkeling is een toenemend belang van een goede inkoopfunctie en contractmanagement (Performance management). Bij de aanbodzijde van de facilitaire ontstaan dan eveneens veel kansen voor facility managers, waarbij veel aandacht gevraagd wordt voor de commerciële vaardigheden Vastgoed De economische situatie van de afgelopen jaren en de stijgende energieprijzen hebben ertoe bijgedragen dat de aandacht in de Vastgoedwereld verschuift van realiseren naar exploiteren. Ontwikkelaars van vastgoed besteden meer aandacht aan de wensen van (potentiële) gebruikers om hun projecten rendabel te houden. Daarbij komen ook renovatie, hergebruik en verschillende leaseconstructies vaker in beeld. Ook bedrijven die zich richten op het managen van vastgoed, zoals kantoorcomplexen en winkelcentra, letten meer op de totale life-cycle kosten. Architecten tonen meer interesse in gebruiksvriendelijkheid en exploiteerbaarheid om daar in hun ontwerpen rekening mee te kunnen houden. Bedrijven hebben een sterkere behoefte om te beschikken over flexibele en duurzame huisvesting zowel qua constructie, als qua eigendomsvorm. De kenmerken op het gebied van energiemanagement en transitiemanagement spelen daarbij een belangrijke rol. Bij afwegingen op het gebied van vastgoed wint het begrip `Total Cost of Ownership terrein en gaat het om het krijgen van inzicht in de kosten over het hele traject dat Corporate Real Estate in bezit is en wordt gebruikt. Dergelijke kennis is ook nodig bij het maken van goede afspraken over de verdeling van taken en risico s, als vastgoed wordt ontwikkeld en gebruikt vanuit een publiek private samenwerkingsconstructie (PPS) bij overheidsgefinancierde instellingen. In de commerciële markt wordt daarbij gekeken naar Design-Build-Finance-Maintenance-Operate (DBFMO) constructies en het modulair bouwen. oktober

26 Gebiedsontwikkeling wint terrein ten opzichte van projectontwikkeling. Bedrijven en instellingen gaan door met fuseren omwille van efficiency. Dit betekent ook dat grotere gebieden, complexen en gebouwportfolio s dan voorheen beheerd moeten worden Ontwikkelingen in de ICT en de gevolgen voor FM Informatie- en Communicatie Technologie (ICT) en FM zullen elkaar de komende jaren steeds meer beïnvloeden. De ICT beheersorganisatie zal steeds vaker onderdeel gaan uitmaken van de facilitaire dienst, waarbij er door de facilitaire dienst veel geleerd kan worden van de standaardisering van ICT beheersprocessen. Dit betekent dat de FM-er kennis zal moeten hebben van ICT beheerssystemen. De laptop zal meer verschijningsvormen krijgen, zoals de smartphone of I-pad. Hiermee zal rekening gehouden moeten worden bij het inrichten van werkplekken en de aanbieding van ICT-diensten. Programmatuur en data zullen meer en meer als een service worden aangeboden, dat wil zeggen dat de programmatuur en/of data op de systemen van de leverancier geplaatst zijn. FM zal hierdoor steeds meer kiezen voor standaard programmatuur. Deze trend, de plaatsonafhankelijkheid van de werkplek en de keuze voor draadloos werken hebben één groot knelpunt: de beveiliging van deze systemen. De FM-er zal scherp het beleid van informatiebeveiliging in het oog moeten houden. Radio Frequency Identification Device (RFID) chips zullen vaker worden toegepast. Dit houdt voor FM in, dat mensen- en goederenstromen beter op afstand gecontroleerd kunnen worden. Daarnaast wordt het energievraagstuk belangrijker. Niet alleen de energieconsumptie van de ICT zal aandacht krijgen, maar met ICT tools kan ook de energieconsumptie worden gemeten en geoptimaliseerd Klantbeleving De focus van facility management is de laatste decennia verschoven van gebouw via informatietechnologie (FMIS), processen (front- en back office), financiën (benchmarken) naar de mens. 'Boeien en binden' van medewerkers was daarbij het motto. Die medewerkers werden als de facilitaire klant gezien. Maar daar bleef het niet bij: het onderwerp 'The Client's Client' kwam bijvoorbeeld tijdens congressen op de agenda. De facilitaire klant komt nu in een ander daglicht te staan. Dat komt door fenomenen als cocreation en creative commons. Bedrijven als Lego en Nedap maken gebruik van hun 'klant', doordat die zich waar hij zich dan ook bevindt op de wereld gedraagt als een fan van de organisatie. Bijvoorbeeld Lego laat zijn modellen ontwerpen door enthousiaste, loyale gebruikers van DesignByMe, die hun inventiviteit en creativiteit gebruiken om nieuwe modellen te bedenken. Wanneer een minimum aantal 'fans' zo'n model goedkeurt, gaat het in productie. Nedap een inventief bedrijf met 200 patenten per jaar - is net zo'n voorbeeld: als zij vastlopen met een uitvinding, zetten ze die op internet. Hun 'fans' gaan zich vervolgens vastbijten in zo'n probleem. Daar komt altijd wel dé oplossing uit. Het verschil tussen medewerker en klant vervaagt bij Lego en Nedap. En zij zijn niet de enige bedrijven met deze ervaring. Daarnaast werken organisaties ook samen aan één product. Denk aan de Senseo (Philips en Douwe Egberts) en de Beertender (Heineken en Krups). Voor wie werken de desbetreffende medewerkers? De begrippen 'medewerker' en 'klant' raken elkaar steeds meer. Met de mens als focus ontwikkelen Gastvrijheid en Beleving zich in toenemende mate tot dé aandachtspunten voor oktober

27 FM. In die zin zou de Facility Manager de medewerker én de bezoeker beiden als Gast moeten zien en zouden we het woord klant door gast kunnen vervangen. Een vertaling van de verwachtingen van de gast wordt tegenwoordig ook wel ondergebracht in het begrip hostmanship (Gunnarsson, 2003) Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen, duurzaamheid In 2004 werd de belangrijkste enabler voor MVO, MVO Nederland, in het leven geroepen door het ministerie van Economische Zaken en in 2006 droeg de film An Inconvenient Truth van Al Gore in 2006 wereldwijd bij aan het klimaatbewustzijn van veel ondernemers, van multinationals tot MKB-ers. Daarnaast heeft recent onderzoek uitgewezen, dat maatschappelijk verantwoord ondernemen, mede vanwege het sociale element, goed is voor het bedrijfsimago en dat bedrijven die een stevig accent leggen op MVO ook beter in staat zijn om te innoveren en betere prestaties leveren. Kortom: Maatschappelijk verantwoord ondernemen is niet meer weg te denken binnen de hedendaagse en toekomstige bedrijfsvoering waarbij het gaat om de onderlinge verhouding tussen de financieel-bedrijfseconomische prestaties, zorg voor het milieu en zorg voor de medemens. Ook opkomende economische machten als India en China nopen bedrijven tot bezinning op hun onderscheidend vermogen. En dat onderscheidend vermogen ligt in waardecreatie, wat toevallig in de pas loopt met MVO en daarbij raakt aan een belangrijke doelstelling van hedendaags facilitair management. De trend milieubewust beleid sluit aan bij de toenemende aandacht voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid zoals blijkt uit onderzoek van Twynstra Gudde (Gijsbers, 2008) over ontwikkelingen in de Nederlandse facilitaire markt. Het wagenpark wordt groen, gebouwen worden voorzien van energiebesparende technieken en schoonmaak en catering kunnen niet om een ecolabel heen. Dit betekent in veruit de meeste gevallen een boeiende en uitdagende aanvulling op de portefeuille van de hedendaagse facility manager en facilitaire toeleveranciers; zij zijn immers de verantwoordelijke enablers van de primaire processen en kunnen daardoor als geen ander bijdragen aan het hedendaagse groene imago van de organisatie Mobiliteit De traditionele woon-werkpatronen staan al enige tijd onder druk. Met de toenemende filedruk, een ander beeld van werktijden, meer aandacht voor de milieueffecten en globalisering neemt de vraag naar nieuwe en betere oplossingen op het gebied van mobiliteit sterk toe. De effecten van mobiliteitsproblematiek op de reguliere bedrijfsvoering van een organisatie worden steeds duidelijker zichtbaar. Mobiliteitsmanagement heeft een aantoonbare invloed op productiviteit, werknemerstevredenheid en imago. Afgezien van de extra directe kosten en milieubelasting die de verkeersinfarcten dagelijks veroorzaken. Bij een analyse van de oorzaken wordt het snel duidelijk dat een integrale aanpak vereist is, zowel binnen als buiten de organisatie. oktober

28 Binnen de organisaties zijn de voorzieningen veelal verdeeld over de HRM-afdeling (arbeidsvoorwaarden), de facilitaire organisatie (voorzieningen) en de direct leidinggevende (kantoortijden en thuiswerkmogelijkheden). Zonder gemeenschappelijke aanpak leidt de ene verbetering tot een nieuwe uitdaging bij de andere afdeling. Ten aanzien van de omgeving is ook een integrale aanpak gewenst; veranderingen in infrastructuur, parkeervoorzieningen en bezoekersaantallen hebben ook directe impact op de buren. Bovendien zijn oplossingen vaak ook beter te vinden in samenwerking met vervoers- en overheidsinstellingen in die omgeving. In diverse regio s wordt dan ook een gemeenschappelijke benadering gekozen met convenanten en mobiliteitsplatforms. De facility manager zal hierbij als intermediair een grote rol moeten spelen. Niet alleen is deze de regisseur van de mobiliteitsvoorzieningen, de FM-er is bovendien vaak al de gesprekspartner voor de diverse betrokken groeperingen op verschillende niveaus. Met deze ervaring in de ketenbenadering en klantgerichte oplossingen zal de facility manager zich met mobiliteitsmanagement daarom ook verder kunnen profileren Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken is een andere manier van werken en samenwerken, ondersteund door de laatste technologie. Bij het nieuwe werken gaan mensen en organisaties flexibeler om met arbeidstijden en werkomgeving. Verder worden tijd en plaats van de werkzaamheden niet meer voorgeschreven en hebben werknemers vrije keus om afgesproken de benodigde activiteiten op een eigen wijze in te vullen. Hierdoor voelen mensen zich prettiger en wordt de organisatie productiever. Maar hoe ziet die werkomgeving er dan uit? Met de huidige technische mogelijkheden voor virtueel werken is kantoorinnovatie binnen Nederland een volgende fase in gegaan, waarbij het rendement van de werkomgeving nog verder kan worden verhoogd. Organisaties spreken hierbij van High performance workspace, ook wel Werken 2.0 genoemd. De nieuwe technologie stimuleert een verdere verschuiving van fysiek naar virtueel samenwerken. Met een minder sterke scheiding tussen werk en privé, in combinatie met de mobiliteitsvraagstukken, plannen steeds meer medewerkers de werktijden en locaties anders in. Facility management mag daarmee verder inspelen op het tijd- en plaatsonafhankelijk werken. Dit vraagt een andere blik op de functie van gebouwen en het organiseren van faciliteiten. Daarnaast wordt het vinden, binden en behouden van kwalitatief goed personeel door de vergrijzing een grotere uitdaging in Nederland. Arbeidsverhoudingen zijn daarbij ook nog sterk aan verandering onderhevig; een groter deel van de arbeidskrachten levert tegenwoordig in ZZP- (Zelfstandige Zonder Personeel) verband een substantiële bijdrage binnen de verschillende branches. Dit vraagt om een andere facilitaire benadering van de verschillende klantgroepen binnen en buiten de organisatie. Een integrale aanpak samen met ICT en HRM (Human Resource Management) wordt daarmee ook steeds belangrijker. Het Nieuwe Werken kan een positieve bijdrage leveren aan deze dynamische relatie met alle betrokkenen. oktober

29 3.3.8 FM en Internationalisering Volgens Nederlandse Facility Managers behoort internationalisering van het werkveld tot de top drie trends voor de komende vijf jaar. Door vrij verkeer van mensen en goederen in Europa zal de sociale en economische mobiliteit tot 2015 sterk toenemen, ondanks de huidige economische crisis. In de afgelopen tien jaar is de Europese FM markt substantieel gegroeid, vooral doordat steeds meer multinationale single supply aanbieders zich begeven op het grensoverschrijdend aanbieden van Integrated Facility Management (IFM). Afnemers van IFM zijn vooral multinationals die in veel landen in Europa actief zijn. De facilitaire markt wordt een Europese markt, mede ook door verplichte aanbestedingsprocedures. Hiervoor is het noodzakelijk geweest een Europese norm op het gebied van FM (EN 15221) te ontwikkelen, om Key Performance Indicators (KPI s) te formuleren, prestaties te meten en contracten te controleren. (Bijlage 6C) Er bestaat wereldwijd grote aandacht voor duurzaam ondernemen, duurzaam inkopen en duurzaam inrichten van de werkplek. Geconstateerd kan worden dat Nederland op deze facilitaire belangrijke issues gezien wordt als toonaangevend en als voorbeeld voor facilitair ondernemerschap. Een gevolg hiervan is dat FM opleidingen steeds meer aandacht aan de internationalisering van het curriculum (dienen te) besteden die het afgestudeerden mogelijk maakt in een internationale context te kunnen functioneren. oktober

30 4. Toetsing en ijking door het werkveld Het werkveld heeft beoordeeld of het competentieprofiel voldoende beantwoordt aan de eisen, die in de praktijk worden gesteld aan de facility manager in het algemeen en de afgestudeerde Bachelor in het bijzonder. Deze validatie van het competentieprofiel heeft op 4 november 2010 plaats gehad in een bijeenkomst van LOOFD en projectgroep met ruim 20 vertegenwoordigers vanuit het werkveld, onderwijs en onderzoek, en van beroepsverenigingen (bijlage 6E). De kern van de tijdens de valideringsbijeenkomst gemaakte opmerkingen wordt in dit hoofdstuk weergegeven, en maakt integraal deel uit van het competentieprofiel. Dit wil zeggen, dat de opleidingen hiermee rekening dienen te houden bij de uitwerking en implementatie van het profiel in het eigen curriculum. Leidend voor de bijeenkomst was de opdracht aan de projectgroep: Het actualiseren van het FM competentieprofiel dat onderscheidend is t.o.v. andere beroepsprofielen. en dat FM positioneert t.o.v. aanpalende domeinen. De aanwezigen waren unaniem van mening, dat het voorliggende competentieprofiel beantwoordt aan de gestelde opdracht. Vervolgens werd de discussie gestructureerd aan de hand van een zestal stellingen en vragen: 1. Het voorliggende competentieprofiel biedt voldoende garantie voor goed opgeleide young FM professionals Opmerkingen werkveld: Het woord garantie zou beter vervangen kunnen worden door aanknopingspunten. De stelling in aangepaste versie is door alle aanwezigen onderschreven. Wel is een enkeling van mening, dat het document ambitieus is, hetgeen de vraag oproept in hoeverre FM opleidingen de belofte ook kunnen waarmaken. Een kritische lezer heeft (terecht) geconstateerd, dat onderhandelen als vaardigheid ontbrak bij de competentiebeschrijvingen. Deze is alsnog bij competentie 8 (en bij BBA competentie professioneel vakmanschap) opgenomen. Verder is gewezen op het feit, dat de pas afgestudeerde FM-er weliswaar over de nodige competenties beschikt voor een goede uitoefening van zijn taak als beginnende beroepsbeoefenaar, maar dat hij zich in de praktijk verder dient te bekwamen. Er is dus sprake van een groeimodel. 2. Het onderscheid in verschillende FM posities, intern (Corporate FM) en extern (Commercieel FM) is een zinnige en conform de FM ontwikkelingen van vandaag. Opmerkingen werkveld: Deze stelling is door de aanwezigen unaniem onderschreven. Naast de expliciete uitwerking van de verschillende posities in illustraties, is in meer algemene zin het oktober

31 onderscheidend karakter, dat met name tot uitdrukking is gebracht in de eerste, FM specifieke, competentie, de FM missie en visie, alsmede een FM basismodel, positief gewaardeerd. 3. Is de FM-er van tegenwoordig nu een generalist of een specialist; kortom, dient de opleiding zich nu te richten op proces of op inhoud? Opmerkingen werkveld: Deze vraag is feitelijk achterhaald. Aangezien ook facility managers met een MBO opleiding zich tegenwoordig als generalist beschouwen, dienen de HBO opleidingen zich vanzelfsprekend te richten op het generalistisch karakter van de FM functie. Competentie 1 is daarmee in overeenstemming. 4. Trends en ontwikkelingen: wat ontbreekt er in het document, of is verkeerd? Opmerkingen werkveld: Afhankelijk van de achtergrond, c.q. specifieke deskundigheid, van de verschillende aanwezigen, zijn de volgende opmerkingen gemaakt, resp. is met name extra aandacht gevraagd voor onderstaande ontwikkelingen: Vastgoed De stagnatie t.a.v. bouwprojecten leidt tot een verschuiving in (facilitaire) aandacht van bouw naar fitness for use van bestaande gebouwen. Ook zou de rol verhuurder gebruiker van Corporate Real Estate meer aandacht dienen te krijgen in de opleiding. Tenslotte wordt aanbevolen om Total Cost of Ownership ook bij de financieel-juridische competentie 6 op te nemen. Ketenmanagement Er dient in de opleiding rekening gehouden te worden met de trend van ketenomkering, waarbij de klant aan het stuur staat. Business on demand (competentie 1, 6 en BBA competentie professioneel vakmanschap) vereist het onderkennen van begrippen als klantbeleving, imagineering en belevingskracht, het herkennen van patronen en het nadenken over een mogelijke juiste strategie. Informatiemanagement Informatiemanagement (compententie 6 en BBA competentie management information systems) moet beschouwd worden als een belangrijke ontwikkeling binnen Informatie- en Communicatie Technologie, hetgeen de nodige aandacht in het curriculum vereist. Business continuity Business continuity (competentie 1) wordt gezien als een belangrijke, toekomstige, ontwikkeling en waar voldoende aandacht aan geschonken dient te oktober

32 worden door de FM opleidingen. Toegevoegde waarde: Gepleit wordt om ook het toevoegen van waarde (competentie 1) ten opzichte van het primair proces in de opleiding te betrekken. De vraag doet zich daarbij wel voor, in welke mate bovenstaande ontwikkelingen beïnvloedbaar zijn door de facility manager. 5. Internationalisering: wat houdt dit in concreto in? Opmerkingen werkveld: Enerzijds ontstond een levendige discussie over de mate waarin de FM opleidingen aandacht zouden moeten besteden aan internationalisering (competentie2 ) in het curriculum. Anderzijds ontbrak de tijd voor een diepgaande discussie rondom de verschillende aspecten van internationalisering. Wel waren de aanwezigen van mening, dat de opleidingen voldoende aandacht dienen te besteden aan de internationale context en mondiale footprints van organisaties, culturele verscheidenheid, wisselende lokale omstandigheden, alsmede het belang voor facility managers van talen en taalvaardigheid (o.m. Engels). 6. Onderzoek: alle FM afgestudeerde Bachelors en Master moeten goede onderzoekers zijn. Opmerkingen werkveld: De aanwezigen waren van mening, dat deze stelling met name geldt voor Master studenten, maar niet voor alle Bachelor studenten. Voor hen is het primair van belang om goed informatie te kunnen verzamelen, een goede analyse te kunnen maken en beleidsvoorstellen te kunnen doen voor verbetering. Het moet dus altijd gaan om toegepast/ op de beroepspraktijk gericht onderzoek. Onderzoek dat uiteraard kwalitatief verantwoord is. Een en ander conform competentie 3. oktober

33 5. Verantwoording Eind 2009 heeft het LOOFD het besluit genomen om het Competentieprofiel 2005 te actualiseren. Aanleiding daartoe waren diverse ontwikkelingen in het hoger onderwijs, alsmede in het vakgebied van facility management Er werd gekozen voor een kleine, slagvaardige projectgroep, bestaande uit een viertal deskundigen, die ieder hun respectievelijke FM opleiding vertegenwoordigden. Eén persoon van deze projectgroep had ook geparticipeerd in de projectgroep Competentieprofiel Als projectleider werd een externe inhoudsdeskundige aangetrokken, die enerzijds deel had uitgemaakt van de projectgroep, die het Competentieprofiel 2005 had ontwikkeld, maar anderzijds geen binding meer heeft met één van de nederlandse FM opleidingen. Het LOOFD gaf de projectgroep de uitdrukkelijke opdracht mee om het Competentieprofiel 2005 te actualiseren. Een geheel nieuw competentieprofiel werd daarmee uitgesloten. De eerste bijeenkomst van de projectgroep had plaats op 24 februari Tijdens deze bijeenkomst accordeerde de projectgroep het activiteiten schema, dat voorzag in een tijdsplanning tot de LOOFD vergadering van 30 september Op deze datum zou het definitieve competentieprofiel vastgesteld moeten worden. Tevens zou dit voldoende ruimte laten voor toetsing in najaar 2010 door het werkveld, vertegenwoordigers van de landelijke en internationale beroepsorganisaties en uit het (wetenschappelijk) onderwijs en onderzoek. Het LOOFD stelde november 2010 als deadline voor het project, i.v.m. de voorgenomen presentatie van het door alle betrokken partijen gevalideerde Competentieprofiel tijdens de Algemene Ledenvergadering van de beroepsvereniging FMN. De projectgroep vergaderde in totaal vijfmaal, waarbij zowel principebesluiten werden genomen, als voortgangsconcepten inhoudelijk werden besproken. Daarbij werden de taken zodanig verdeeld, dat recht werd gedaan aan de deskundigheid en evenwichtige inbreng van ieder van de werkgroepleden. Daarnaast werd, voor het onderdeel ontwikkelingen in het FM werkveld, incidenteel een beroep gedaan op de expertise en bereidwilligheid van andere deskundigen van, onder meer, de FM opleidingen om een bijdrage te leveren. De projectleider integreerde de concepten, redigeerde, gaf eventueel commentaar ten behoeve van de bespreking van de concepten en zorgde voor consistentie in stijl en format. In dit verband is het van belang te vermelden, dat daar waar in de tekst hij staat geschreven, dit eveneens gelezen kan worden als zij. Verder had de projectleider een tweetal tussentijdse besprekingen met de voorzittter van het LOOFD m.b.t. de voortgang van het project, resp. afstemming hoe en wanneer belanghebbenden geïnformeerd zouden worden. Met het oog op de noodzakelijke betrokkenheid bij, en acceptatie door de leden van het LOOFD, presenteerde de projectleider tijdens de LOOFD vergadering op 30 juni de tussentijdse oktober

34 resultaten, met het verzoek aan de leden om e.e.a. in de eigen opleiding te bespreken en van eventueel commentaar te voorzien. Een enkele opleiding heeft van deze mogelijkheid gebruik gemaakt door bij het concept waardevolle opmerkingen te plaatsen. De presentatie door de projectleider van het voorgenomen eindrapport vond plaats tijdens de LOOFD vergadering van 16 september Met het oog op de gewenste helderheid van het competentieprofiel is hier besloten om alle, voor FM relevante, ontwikkelingen, resp. het door de projectgroep ontwikkelde FM basismodel, ook in de samenvatting op te nemen. Het LOOFD heeft vervolgens het definitieve rapport, i.c. het Landelijke FM Competentieprofiel 2010, formeel vastgesteld tijdens haar vergadering van 30 september De toetsing en ijking door het werkveld vond plaats op 4 november Een brede vertegenwoordiging van de HBO FM opleidingen, lectoren, leden van beroepenveldcommissies c.q. -adviescommissies, vertegenwoordigers van de landelijke en internationale beroepsorganisaties, heeft tijdens een speciaal belegde bijeenkomst het voorliggende Landelijke FM Competentieprofiel 2010, met inachtneming van opmerkingen en adviezen, gevalideerd. Voor de inzichtelijkheid zijn de opmerkingen en suggesties in een apart hoofdstuk (4) opgenomen. Tevens zijn enkele opmerkingen direct bij de verschillende competenties toegevoegd. Na verwerking van de opmerkingen volgden de eindredactie en opmaak door de projectleider. Het secretariaat van het LOOFD draagt zorg voor de grafische vormgeving en het voldoen aan voorschriften en procedures inzake het competentieprofiel, alsmede distributie en publiciteit. De publiciteit start met de presentatie van het nieuwe Competentieprofiel tijdens de Algemene Ledenvergadering van de beroepsvereniging FMN, 24 november In maart 2011 is het hernieuwde competentieprofiel aangeboden aan de sectorraad. Op advies van de sectorraad HEO is eind september 2011 een erratum onderzoeksvaardigheden toegevoegd. Rond die tijd werd ook bekend dat de BBA competenties m.i.v. september 2012 vervangen zouden worden door de BBA standaard. Dit deed het LOOFD besluiten het competentieprofiel van 2010 te herschrijven naar de BBA standaard. Dit herschreven document is d.d. 24 oktober 2012 aan de sectorraad aangeboden. Tot slot: Het Loofd is er van overtuigd, dat het Competentieprofiel 2012 een waardevol document is voor de inrichting van de curricula van de Nederlandse HBO FM opleidingen. Tevens is zij zich bewust van de beperkte houdbaarheidsduur ervan, gezien de vele en snelle veranderingen om ons heen. Vanuit dat perspectief is het wellicht interessant kennis te nemen van de visie van Lou van Beirendonck (2010), waar hij stelt, dat er een ontwikkeling plaats heeft van competentiemanagement naar talentmanagement. oktober

35 Geraadpleegde literatuur Beirendonck, L. van, Iedereen Content, Nieuwe Paradigma s voor competentie- en talent management, Lannoo/Scriptum, 2010; Drion ir.b., G. Marée, F. Melissen Workin Wonderland, Where people gravitate and managers navigate, 2009, Arko Uitgeverij; Duren J. van, en D. Pieters Hogeschool Zuyd: Onderzoek naar de kritische beroepstaken van startende Facility Managers, in: FMI, april 2010; Franssen J. Prikkelen Presteren Profileren, Eindrapport Commissie Accreditatie Hoger Onderwijs, 2001; Gijsbers ir. E. en ir. J.P.C. van der Kluit De Nederlandse Facility Management Markt, een overzicht van cijfers, trends en ontwikkelingen, 2008, FMN en Twynstra Gudde; Gulikers J., Th.J. Bastiaens en P.A. Kirschner Authentieke toetsing, de beroepspraktijk in het vizier, uit: OnderwijsInnovatie, nr. 2, juni 2005, Open Universiteit; Gunnarsson J. and O. Blohm Hostmanship, The art of making people feel welcome, Dialogos Förlag (Zweden), 2003; HBO-raad HBO-raad Body of Knowledge & Skills sector HEO; Domein Business Administration, versie 23 juni 2008; Domeincompetenties voor de bachelorgraad van hogere beroepsopleidingen in de domeinen Economics, Commerce, Business Administration, Communications, Law, 1 e versie, mei 2004; Integron Performance Management De Facilitair Manager anno 2010, een onderzoek naar de toekomstverwachtingen van de facilitair managers in Nederland over het Facilitair Bedrijf, 2010; Jong B. de, e.a. De Facilitaire Regieorganisatie in Bedrijf, Veranderen naar een demand- en supplyorganisatie, Kluwer, 2010; Lennartz R. en R. Veeke, De markt van Integraal Facility Management in beeld gebracht, Een verkennend onderzoek naar de stand van zaken, juni 2009; Maas drs. G.W.A. en drs. J.W. Pleunis Facility Management, Strategie en bedrijfsvoering van de facilitaire organisatie, 2006, Kluwer, tweede, herziene drukgewenste Onderzoekend Ver Ruys drs. H., H. Visser en M. Wiedemeijer MSc, De facility manager regisseert 2009, Positie, verantwoordelijkheden en beloning in een veranderend werkveld, 2009, Hospitality Consultants, Kluwer; Phine van Doorne MBA, Onderzoekend vermogen, dé brandstof voor de reis naar de toekomst! Onderzoek naar het gewenste Onderzoekend Vermogen van een HBO-geschoolde medewerker in de beroepspraktijk, Haagse Hogeschool. Onderzoek oktober

36 6. BIJLAGEN BIJLAGE 6A. Dublin Descriptoren en Kwalificaties Bachelor-Master oktober

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend.

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend. Naam student: Studentnummer: Evaluatieformulier meewerkstage CE In te vullen door de bedrijfsbegeleider van de stage biedende organisatie voorafgaand aan het eindgesprek met de stagedocent. De stagiair

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

(Her)ijking kerncompetenties van de Sociaal Juridische Dienstverlener

(Her)ijking kerncompetenties van de Sociaal Juridische Dienstverlener (Her)ijking kerncompetenties van de Sociaal Juridische Dienstverlener Landelijk Opleidingsoverleg Sociaal Juridische Dienstverlening Februari 2008 1 1. Inleiding en aanleiding In 2006 en 2007 zijn de afzonderlijke

Nadere informatie

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Blauwdruk voor succesvol FM Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Inhoud Voorwoord Planning en control voor facilitaire organisaties

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS Live begins at the end of your comfort zone Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Profiel. Manager Financiën en Bedrijfsvoering. 16 juni 2016. Opdrachtgever Cosis. Voor meer informatie over de functie 088 8393253

Profiel. Manager Financiën en Bedrijfsvoering. 16 juni 2016. Opdrachtgever Cosis. Voor meer informatie over de functie 088 8393253 Profiel Manager Financiën en Bedrijfsvoering 16 juni 2016 Opdrachtgever Cosis Voor meer informatie over de functie 088 8393253 Voor sollicitatie www.cosis.nu/vacatures rvb@cosis.nu Promens Care en NOVO

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

Bijlage A: Competenties van de opleiding

Bijlage A: Competenties van de opleiding Bijlage A: Competenties van de opleiding In deze bijlage heeft een rectificatie plaatsgevonden per 30 oktober 2012. Na voltooiing van de opleiding moet de student als beroepsbeoefenaar zelfstandig en met

Nadere informatie

Opleidingsstatuut. Facility Management. studiejaar 2015 2016

Opleidingsstatuut. Facility Management. studiejaar 2015 2016 Opleidingsstatuut Facility Management studiejaar 2015 2016 Let op: Dit opleidingsstatuut is mogelijk nog gewijzigd na vaststelling op bovenstaande datum. Kijk op Insite van je opleiding voor mogelijke

Nadere informatie

Bijlage A Competenties van de opleiding

Bijlage A Competenties van de opleiding Bijlage A Competenties van de opleiding A.1 Curriculum opleiding Werktuigbouwkunde Bouwstenen Stenden Hogeschool heeft de strategische keuze gemaakt om al haar opleidingen op te bouwen met behulp van (deels

Nadere informatie

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leidinggevende*: er zijn 6 hoofdrollen geïdentificeerd voor de leidinggevende en 3 niveaus van leiderschap, te weten strategisch, tactisch en operationeel.

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A

Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A Eindterm 1 Ontwikkelen van een visie op veranderingen en trends in de externe omgeving en ontwikkelen van

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties Agenda Welkom Kennismaking Werkplekleren en portfolio Portfoliobegeleidingsbijeenkomst Afsluiting Welkom Kennismaking Centrale vraag In tweetallen: Opdracht 1: Stel elkaar onderstaande vragen: Wie ben

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING MARIANNE KOK/HERBERT WOLDBERG/HVA Toelichting bij opt opstelellen van eindkwalificaties van een opleiding bij de HvA 1 Het opleidingsprofiel: De beroepspraktijk draagt

Nadere informatie

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 FUNCTIEDOCUMENT RWS Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 CONTEXT RWS heeft vier afdelingen (Strategie & Beleid, Klant, Vastgoed en Bedrijfsvoering). Deze afdelingen

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Management & Organisatie Code C2 Lestijden 60 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 Strategische inkoop Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 1. Inleiding Vanuit vraaggericht facility management streeft de facilitaire organisatie naar een optimale aansluiting tussen facilitaire

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005)

Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005) Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005) HBO-raad, vereniging van hogescholen (www.hbo-raad.nl) December 2005 Het copyright geldt voor activiteiten met commercieel gebruik. Wanneer

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Kennismiddag: Demand Management

Kennismiddag: Demand Management Kennismiddag: Demand Management Agenda Agenda Even voorstellen Inleiding FM FM en uitbesteden Een praktijkvoorbeeld Pauze Wat is Demand management? Borrel 9-10-2014 Kennismiddag: Demand Management Even

Nadere informatie

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Vastgesteld in de bestuursvergadering van 24 mei 2007 PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Binnen de voor de stichting geldende statuten en reglementen, is het College van Bestuur het bevoegd gezag van de stichting,

Nadere informatie

Unitmanager EAD. Resultaatgebieden: 1. Organisatie 2. Maatschappelijke omgeving 3. Bedrijfsvoering 4. Leiderschap 5. Planning en control

Unitmanager EAD. Resultaatgebieden: 1. Organisatie 2. Maatschappelijke omgeving 3. Bedrijfsvoering 4. Leiderschap 5. Planning en control Unitmanager EAD Organisatiecontext Het Baken wil een werkomgeving bieden die plezierig, inspirerend en lerend is. Wij zien onze medewerkers als mensen met talenten, competenties, passie en ambities, die

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

Manager Bedrijfsvoering

Manager Bedrijfsvoering Manager Bedrijfsvoering Verbinder, peoplemanager en sparringpartner op strategisch niveau Severinus Severinus noemt zich dé zorgorganisatie in Veldhoven en omgeving. Zij bieden primair zorg voor mensen

Nadere informatie

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Competentieprofiel kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Generieke Competenties... 2 Affiniteit met kaderlidmaatschap... 2 Sociale vaardigheden... 2 Communicatie... 2 Lerend vermogen... 3 Initiatiefrijk... 3

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc

Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc Servicedesking! Hot or Not? Egbert van der Steege MSc FACTO CONGRES 2013 Servicedesking! Hot or Not? 11 juni 2013 BENT U TEVREDEN OVER DE PERFORMANCE VAN UW (FACILITAIRE) SERVICEDESK? DRAAGT UW (FACILITAIRE)

Nadere informatie

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Doel Voorbereiden en uitvoeren van het beleid van in het algemeen en van de eigen service in het bijzonder, alsmede het leidinggeven aan de werkzaamheden

Nadere informatie

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven 10 SPECIFIEKE FACULTAIRE BEPALINGEN Faculteit Economie en Management vastgesteld door de faculteitsdirectie op instemming van de facultaire medezeggenschapsraad op A. Hieronder is voor zover van toepassing

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Sense Template BluefieldFinance Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie Opgericht 2007 Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met

Nadere informatie

Rapport over de functie van Dirk Demo

Rapport over de functie van Dirk Demo Rapport over de functie van Dirk Demo Publicatiedatum: 14 februari 2014 Leeswijzer Dit rapport omschrijft de functie van 'Dirk Demo' zoals die door The PeopleFactory - Demo omgeving is vastgesteld en geeft

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bijlage 4 Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

Functieprofiel: Teamleider Functiecode: 0203

Functieprofiel: Teamleider Functiecode: 0203 Functieprofiel: Teamleider Functiecode: 0203 Doel Plannen en organiseren van de werkzaamheden en aansturen van de medewerkers binnen een team, binnen het vastgestelde beleid van een overkoepelende eenheid

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Klant & Strategie. Plaats in de organisatie:

Klant & Strategie. Plaats in de organisatie: Functienaam: Sector: Afdeling: teammanager Klant Klant & Strategie Klant Plaats in de organisatie: De teammanager Klant verricht zijn werkzaamheden onder de verantwoordelijkheid van de manager Klant &

Nadere informatie

Certificering HR Professional

Certificering HR Professional Certificering HR Professional Certificering HR Professional Het personeelsmanagement kenmerkt zich door een grote mate van diversiteit, in de diepte en de breedte. De inhoud van het personeelsmanagement

Nadere informatie

BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING

BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING Toelichting bij het gebruik van het beoordelingskader: Het beoordelingskader is een werkdocument voor opleidingscommissies om zo op

Nadere informatie

1.2 Waartoe dient het bedrijfsmaatschappelijk werk? 20 1.2.1 Visie 20 1.2.2 Doelstelling 21

1.2 Waartoe dient het bedrijfsmaatschappelijk werk? 20 1.2.1 Visie 20 1.2.2 Doelstelling 21 Inhoud voorwoord 11 Doel en opzet 13 1 Identiteit van het hedendaagse bedrijfsmaatschappelijk werk 16 1.1 Essentiële kenmerken 16 1.1.1 Een differentiatie van het beroep maatschappelijk werk 16 1.1.2 Gericht

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

Profielschets. Manager Vastgoedbeheer. Woonwaard. ERLY the consulting company Datum: Augustus 2015 Opdrachtgever: Woonwaard

Profielschets. Manager Vastgoedbeheer. Woonwaard. ERLY the consulting company Datum: Augustus 2015 Opdrachtgever: Woonwaard Profielschets Manager Vastgoedbeheer Woonwaard ERLY the consulting company Datum: Augustus 2015 Opdrachtgever: Woonwaard Adviseur ERLY: mr. drs. Tristan Vos Telefoonnummer: 035 543 00 88 Inleiding Woonwaard

Nadere informatie

Integraal management en Sturen

Integraal management en Sturen Integraal management en Sturen Inleiding InterimProf werkt continu aan de ontwikkeling van haar interimmers. Daartoe heeft zij een Ontwikkelprogramma opgesteld. In dat kader is op 27 en 28 maart 2013 een

Nadere informatie

FM IN BELGIË ONTWIKKELINGEN IN HET VAKGEBIED

FM IN BELGIË ONTWIKKELINGEN IN HET VAKGEBIED FM IN BELGIË ONTWIKKELINGEN IN HET VAKGEBIED Iris Jongeneel FMAAINT40 20 juni 2013 Voorwoord In het kader van het vak International Business Experience voor de opleiding FM aan Hogeschool Rotterdam dient

Nadere informatie

Léon-Paul de Rouw. De servicedesk. Spin in het facilitaire web. Tweede herziene druk

Léon-Paul de Rouw. De servicedesk. Spin in het facilitaire web. Tweede herziene druk Léon-Paul de Rouw De servicedesk Spin in het facilitaire web Tweede herziene druk B+BVAKMEDIANET b.v., 2015 Inhoud Voorwoord 10 Deel 1 De servicedesk, betekenis en aanpak 13 1 De servicedesk in de facilitaire

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Profielschets. Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard

Profielschets. Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard Profielschets Procesmanager Bouw & Onderhoud Woonwaard ERLY the consulting company Opdrachtgever: Woonwaard Datum: maart 2015 Inleiding Woonwaard is een klantgerichte en vernieuwende woningcorporatie,

Nadere informatie

Projectopdracht PAR in oprichting in het Pilotjaar 2015

Projectopdracht PAR in oprichting in het Pilotjaar 2015 Projectopdracht PAR in oprichting in het Pilotjaar 2015 Waarom een PAR in Zinzia? De visie en strategie van Zinzia bieden een duidelijke koers aan de organisatie. Vanaf 2013 heeft - met het kompas Ziel

Nadere informatie

Functiebeschrijving Teamleider Huisvesting (facilitair)

Functiebeschrijving Teamleider Huisvesting (facilitair) Functiebeschrijving Teamleider Huisvesting (facilitair) Groot Hoogwaak levert een professionele bijdrage aan het aanbod van woon-, zorg-, en welzijnsvoorzieningen voor ouderen in Noordwijk. Dit aanbod

Nadere informatie

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres CIRM & SSC Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres Inhoud Voorwoord Corporate Infrastructure Resource Management 1. People, Process, Place 2. Veranderingen

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie 1 De Organisatie Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met een uitgebreide expertise in business-

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

HET ANTWOORD OP UW VRAGEN

HET ANTWOORD OP UW VRAGEN HET ANTWOORD OP UW VRAGEN Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden onze opdrachtgevers daarmee het beste

Nadere informatie

Instituut voor de Gebouwde Omgeving Samenwerking Opleidingen en Werkveld

Instituut voor de Gebouwde Omgeving Samenwerking Opleidingen en Werkveld Instituut voor de Gebouwde Omgeving Samenwerking Opleidingen en Werkveld Samenwerkingsovereenkomst Facilicom Services Group en de Hogeschool Rotterdam, Instituut voor de gebouwde omgeving Partijen, 1)

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

Inleiding... 9. Hoofdstuk 2: Positie van de leidinggevenden op middenkaderniveau

Inleiding... 9. Hoofdstuk 2: Positie van de leidinggevenden op middenkaderniveau Inhoud Inleiding... 9 Hoofdstuk 1: Managen versus leidinggeven... 13 1.1 Management... 13 1.2 Leiding geven... 13 1.3 Competenties en taakaspecten van de leidinggevende... 16 1.4 Samenvattend... 16 Hoofdstuk

Nadere informatie

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven 10 SPECIFIEKE FACULTAIRE BEPALINGEN Faculteit Economie en Management Vastgesteld door de faculteitsdirectie op 12 februari 2014 Instemming van de facultaire medezeggenschapsraad op A. Hieronder is voor

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden.

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden. Competentieprofiel Op het moment dat duidelijk is welke kant de organisatie op moet, is nog niet zonneklaar wat de wijziging gaat betekenen voor ieder afzonderlijk lid en groep van de betreffende organisatorische

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER FUNCTIEPROFIEL FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER Versie d.d. 21 juli 2014 Organisatie ROC Leiden verzorgt middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en volwassenenonderwijs (educatie) voor meer dan 9000 studenten

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Sector: ESB&I Gevalideerd door: de paritaire commissie ECABO Vaststellingsdatum: 7 oktober 2014 Examenprofielnummer: EXPRO.16 1 Inleiding

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider.

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider. Competentieprofiel MZ Opleider Dit is een verkorte versie van het document dat is vastgesteld door de ledenvergaderingen van BVMP en BVMZ. In de volledige versie zijn enkele bijlagen toegevoegd, deze worden

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. Directeur-bestuurder. bij. Baston Wonen

FUNCTIEPROFIEL. Directeur-bestuurder. bij. Baston Wonen FUNCTIEPROFIEL Directeur-bestuurder bij Baston Wonen PublicSpirit Mevrouw drs. J. Goudsmit Directeur September 2014 De context Baston Wonen is een woningcorporatie in de gemeente Zevenaar met circa 4.000

Nadere informatie

Rapport over de functie van Software engineer (sr)

Rapport over de functie van Software engineer (sr) Rapport over de functie van Software engineer (sr) Identificatienummer: nl Publicatiedatum: 2 maart 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft de functie van 'Software engineer (sr)' zoals die door Torck International

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Functiebeschrijving Business Architect

Functiebeschrijving Business Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager architectuur van

Nadere informatie

Portfolio Manager Hosted Desktop

Portfolio Manager Hosted Desktop Portfolio Manager Hosted Desktop Over IS Group IS (internedservices) Group is de grootste onafhankelijke Nederlandse aanbieder van IT en Cloud solutions. Opgericht in 1996 en door fusies en overnames gegroeid

Nadere informatie

Arbo- en Milieudeskundige

Arbo- en Milieudeskundige Arbo- en Milieudeskundige Doel Ontwikkelen van beleid, adviseren, ondersteunen en begeleiden van management, medewerkers en studenten, alsmede bijdragen aan de handhaving van wet- en regelgeving, binnen

Nadere informatie

Juridische kennis en professionele vaardigheden

Juridische kennis en professionele vaardigheden Eindtermen Bachelor Rechtsgeleerdheid master rechtsgeleerdheid De bachelor heeft kennis van en inzicht in het geldende recht alsmede recht met elkaar verbonden zijn. De bachelor is in staat om vanuit het

Nadere informatie

Shared Service Centers

Shared Service Centers Shared Service Centers Uitdagingen, aandachtspunten en obstakels bij het implementeren van een SSC Studiehandleiding: Shared Service Centra Opleiding: Facility Management Fase: 4 e jaar Jaar: va. 2009

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

Referentieprofielen Kennis-, ervaring, vaardigheden, houding en gedrag voor rollen in projecten

Referentieprofielen Kennis-, ervaring, vaardigheden, houding en gedrag voor rollen in projecten Rollen&Projectmanager,&Omgevingsmanager,&Technisch&manager,&Contractmanager,&Manager&Projectbeheersing& & Visie, doel en uitgangspunten bij de referentieprofielen: Visie Het succes van een project of programma

Nadere informatie

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met:

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: Executive MBA Service management Onderwijs Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: De wereld waarin

Nadere informatie

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Doel Ontwerpen, ontwikkelen en (doen) vervaardigen van apparatuur/instrumenten, installaties en (ICT-) systemen, binnen de doelstellingen van de dienst/afdeling

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak

Rapportage. Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak Rapportage Onderzoek: Toekomst van het Communicatievak In opdracht van: DirectResearch & Logeion en d Associatie van hoofden Communicatie Datum: 15 september 2014 Projectnummer: 2013008 Auteur(s): John

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

Aandacht voor jouw ambitie!

Aandacht voor jouw ambitie! Aandacht voor jouw ambitie! ROC Rivor is hét opleidingscentrum van regio Rivierenland. Wij bieden een breed scala aan opleidingen, cursussen en trainingen voor jongeren en volwassenen. Toch zijn we een

Nadere informatie

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn Algemeen De post-hbo opleiding Management in Zorg en Welzijn is een opleiding van 1,5 jaar voor mensen met een afgeronde hbo-opleiding die werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn en

Nadere informatie

Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016. Regeling Externe toezichthouders bij examens

Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016. Regeling Externe toezichthouders bij examens Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016 Regeling Externe toezichthouders bij examens Inhoudsopgave 1. Positie en benoeming externe toezichthouders... 3 2. Taak externe toezichthouder

Nadere informatie

Profielschets. Directeur-bestuurder Omnia Wonen

Profielschets. Directeur-bestuurder Omnia Wonen Profielschets Directeur-bestuurder Omnia Wonen ERLY the consulting company Opdrachtgever: Omnia Wonen Datum: 20 oktober 2014 Adviseur: drs. Lilian Vos Inleiding Omnia Wonen in Harderwijk is een moderne

Nadere informatie

Facility Management. Competentieprofiel. voor de bacheloropleiding hoger beroepsonderwijs

Facility Management. Competentieprofiel. voor de bacheloropleiding hoger beroepsonderwijs Facility Management Competentieprofiel voor de bacheloropleiding hoger beroepsonderwijs Oktober 2005 1 Colofon: Titel: Facility Management Subtitel: competentieprofiel voor de bacheloropleiding hoger beroepsonderwijs

Nadere informatie