Krimpende economieën

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Krimpende economieën"

Transcriptie

1 Krimpende economieën In de laatste tijd wordt meer en meer gesproken over krimpende economieën. Er wordt, grof gesproken, mee bedoeld dat de economische activiteiten in landen afnemen door bezuinigingen en belastingverhogingen. De burgers en het bedrijfsleven hebben minder te besteden en de economie gaat een paar tandjes lager draaien, met als gevolg dat het BNP zal gaan dalen. Door economen wordt dit verschijnsel ook wel een contractie of recessie van de economie genoemd. 1 In de afgelopen maanden heb ik een aantal essays kunnen schrijven over de financiële crisis die ons sinds 2008/2009 heeft getroffen. De meeste Westerse landen zijn in een periode van lage groei of geen groei en zelfs krimp terecht gekomen. Het aanjagen van de economie door meer geld te creëren heeft weliswaar de geldhoeveelheid verhoogd, maar bijna niet de economische output. Het meeste geld is in de financiële sector beland en is daar ook in gebleven en heeft zelfs het zoeken naar hoog opbrengende beleggingen versterkt. Europa gaat via een dwarrelweg van besluiten en beslissingen, en probeert een weg te vinden om de eurolanden die met grote tekorten kampen toch te helpen, echter tot op dit moment met weinig resultaat. Geld lenen voor vele landen is aanmerkelijk duurder geworden, en dwingt nationale overheden om te bezuinigen. Het lijkt wel of de regeringen aan de leiband van de financiële markten lopen en dat die het financiële en economische beleid bepalen in de meeste landen, met ernstige gevolgen voor het sociale beleid. Behoort deze tijd tot een nieuwe tijd waarin een einde gekomen is aan de economische groei in de Westerse landen en we naar een tijd van versobering en verarming gaan? Het heeft in ieder geval weer de vragen naar boven gebracht van wat nodig is voor een duurzame maatschappij en dus ook naar een duurzame financiële sector. Zie bijvoorbeeld het initiatief van Herman Wijffels c.s. met het Sustainable Finance Lab. 2 In dit essay wil ik wat aandacht besteden aan het wezen van geld en de manier waarop tot dusver geld gecreëerd werd. Daarnaast wil ik ingaan op een aantal gevolgen van een periode van langdurige krimp. Ik zal dat aan de hand van een voorbeeld doen dat ik geleend heb van de columnist Johan Schaberg. 3 Bovendien zal ik wat aandacht besteden aan enkele mogelijke oplossingen van een 1 In 1975 definieerde de econoom Julius Shiskin een recessie of contractie als een verschijnsel waarbij gedurende twee kwartalen het BNP daalt. Andere economen geven de voorkeur aan een definitie van tenminste een 1,5% verhoging van de werkeloosheid binnen 12 maanden. 2 Meer informatie over dit Lab is te vinden op de website: 3 Schaberg, Johan, Zoek geen schuldige voor deze crisis, NRC Handelsblad, Weekend bijlage, november In dit artikel betoogt Schaberg dat kredietkrimp, hoe onaangenaam ook, onvermijdelijk is als eb na vloed. Uit het artikel zal ik in dit essay ruimhartig citeren, omdat Schaberg moeilijke zaken eenvoudig weet uit te leggen. 1

2 economische contractie. Schaberg laat duidelijk zien dat in de jaren dat de kredietverlening makkelijk ging iedereen gratis rijk werd. We konden alles kopen, niet omdat wij het geld ervoor hadden, maar omdat wij het gefinancierd konden krijgen. De banken konden veel geld creëren en ik geef hier het voorbeeld dat hij geeft. Stel dat ik een schilderij voor bijna niets heb gekocht. Ik loop iemand tegen het lijf die het van mij wil kopen voor euro en daar een banklening voor kan krijgen. De koper heeft dan een schuld van euro, maar hij is niet armer want hij bezit een schilderij. De bank heeft geld uitbetaald, maar is niet armer want de bank heeft een vordering. Maar ik ben euro rijker dan ik was. Zo schept kredietverlening rijkdom. Ook in wijdere kring, want met mijn nieuw verworven rijkdom kan ik leuke dingen gaan kopen. Zo profiteren ook de winkels in mijn buurt van kredietexpansie, ook al hebben zij zelf niets met een bank te maken. In de USA is ruim 60% van de economische groei afhankelijk van de consumptie van de burgers! Maar nu komt de kredietkrimp: de bank eist zijn lening op en het schilderij moet worden verkocht. Er is een koper, maar die kan er maximaal euro financiering voor krijgen. De verkoper lijdt een verlies van euro en hij blijft met een restant schuld zitten. Als hij die uit andere middelen kan aflossen, is het verlies helemaal voor hem. Als hij dat niet kan, gaat hij failliet en is de strop voor de bank. De winkels in de buurt kwijnen, zelfs wanneer zij zelfs niets met een bank te maken hebben. Kortom: kredietcontractie leidt tot verarming. Kredietverlening is in de ogen van Schaberg een getijdebeweging. Kredietverruiming maakt ons rijker dan we zijn en kredietcontractie maakt ons armer. De vraag is wie de verliezen voor de kiezen krijgt, en hoe? Schulden zitten overal. In de particuliere sector met betalingsachterstanden, volgelopen creditcardlimieten en woninghypotheken; in de publieke sector met staatsschulden die voor een toenemend aantal landen steeds moeilijker herfinancierbaar blijken. We zien nu in Europa dat in landen als Griekenland, Italië en Frankrijk de rentes voor de herfinanciering aan het oplopen zijn en dat heeft uiteraard consequenties voor de nationale begrotingen in die landen. Wie draaien er voor de gevolgen van de kredietkrimp op? Het zijn vooral de schuldeisers banken, pensioenfondsen, beleggers, kortom iedereen met vorderingen, beleggingen of andere bezittingen. Als er verarming ontstaat, en dat is bij kredietkrimp onvermijdelijk, zijn het altijd de beleggers en crediteuren die ervoor opdraaien. Het is ook logisch, zij zijn de enigen die iets 2

3 bezitten waarvan de waarde kan dalen. Alle anderen waren al arm. Wanneer overheden vroeger diep in de schulden zaten, was inflatie de beproefde methode om er goedkoop van af te komen. Ze lieten de geldpers draaien, en betaalden met een effen gezicht net zoveel euro s of dollars terug als zij geleend hadden. Dat de koopkracht daarna ernstig was teruggelopen, was voor de beleggers jammer maar helaas. In het EU gebied en de eurozone werkt dat niet meer. De inflatie wil maar niet aanslaan. 4 Aan de geldpersen ligt het niet, er zijn duizenden miljarden euro s en dollars bijgedrukt. Maar voor inflatie is het nodig dat er een loon- en prijsspiraal op gang komt, en dat lukt maar niet. De lonen stijgen niet o.a. door het grote aanbod van werkeloze banenzoekers, en prijsstijgingen van goederen en diensten zit er niet in zolang bedrijven om werk verlegen zitten en dus scherpe offertes uitbrengen. 5 Verarming is dus een noodzakelijk gevolg van een kredietcontractie. Als dat niet op de geleidelijke manier door inflatie kan gebeuren, dan moet het abrupt en bruusk. Als de waarde van het geld niet door inflatie kan verminderen, waardoor bezittingen ogenschijnlijk hun waarde kunnen behouden, moet de waarde van de bezittingen zelf omlaag! Dat is wat er nu gebeurt met de daling van huizenprijzen en Zuid-Europese obligaties. Vijftig procent waardedaling ineens heeft hetzelfde effect als een paar jaar serieuze inflatie, maar het is meer confronterend, rauwer en schokkender, als Schaberg terecht opmerkt. 6 Het brengt woedende mensen de straat op, zoals nu met de Occupy-beweging en de protesten in Athene. Dat heb je met inflatie niet. Schaberg past een uitspraak van de dichter Lucebert op een interessante manier toe, die zei: Alles van waarde is weerloos. Hij had gelijk, ook al dacht hij waarschijnlijk niet aan beleggingen en vorderingen. De grootste bezitters van financiële activa zijn de Chinezen, met officiële reserves van meer dan miljard dollar. Dat geld hebben zij verdiend door spullen aan het Westen te leveren en zelf weinig terug te kopen. Het verschil is een enorme stapel schuldbekentenissen, waarvan zij als bezitters moeten afwachten, weerloos, hoeveel er van hun waarde wordt afgehaald. Schaberg noemt het dan ook een 4 Uiteindelijk is de belangrijkste doelstelling van de Europese Centrale Bank, de ECB, om de inflatie in de eurozone onder de 2% per jaar te houden. En dat is tot nu toe redelijk gelukt door vooral sturing van de lange termijn rentes. 5 Het is daarom merkwaardig dat de politiek in Nederland zo veel aandacht geeft aan de flexibilisering van de arbeid, meer mensen in het arbeidsproces wil opnemen en de ouderen langer wil laten doorwerken, terwijl er eigenlijk geen werk is. Het is een duidelijk voorbeeld hoe politici met de verkeerde dingen bezig kunnen zijn. 6 Dit is een interessante waarneming van Schaberg om een inflatie gedreven economie gelijk te stellen met een krimpende economie. In de eerste economie worden we langzaam armer als de lonen achter blijven bij de prijzen en in de krimpende economie worden we snel armer door de waardedaling van het bezit. 3

4 gotspe dat EU-vertegenwoordigers China recent hebben gevraagd Zuid-Europese staatsleningen aan te houden of bij te kopen. China is potentieel de grootste verliezer van de waardedalingen die al zijn gebeurd en die er nog aankomen. Vooral een dollar devaluatie, die niet zo denkbeeldig meer is, zal hard aankomen in China. Voor de USA en ook voor de UK is het bijna de enige manier om hun grote schulden iets te verminderen. Ook in minder sterke economieën met een eigen munt zal het devaluatie gereedschap in de komende jaren meer gebruikt gaan worden. De keuze tussen kredietkrimp en kredietexpansie is altijd een delicaat issue geweest. Er is nu weer meer oog voor de risico s van wanbetaling gekomen door Amerikaanse en Nederlandse huiseigenaars, door Spaanse projectontwikkelaars, door Franse banken en Europese en Amerikaanse overheden. Kredietverstrekkers hebben er geen zin meer in. Centrale banken kunnen geld bijdrukken wat ze willen, dat komt niet verder dan het internationale bankwezen dat het gebruikt om financiële markten mee uit balans te brengen. Het sijpelt niet door als kredietverlening aan consumenten en bedrijfsleven. Krediet is vertrouwen, en dat is weg. Het wordt pas weer leuk als dat vertrouwen terugkomt. Vertrouwen dat banken geen stroppen op overgewaardeerde staatsleningen hebben weggemoffeld. Dat huiseigenaren hun huis kwijt kunnen raken voor de getaxeerde waarde. Dat werknemers volgend jaar nog een inkomen hebben om hun hypotheek te betalen. Dat gaat in de ogen van Schaberg lang duren. Bondskanselier Angela Merkel zei recent dat dat wel eens tien jaar kan gaan duren. Het is niet een uitspraak waar het optimisme van afdruipt. Maar zeer waarschijnlijk heeft zij wel gelijk! Daarnaast wordt Europa ook in toenemende mate geconfronteerd met de vergrijzing, en dat betekent dat steeds meer burgers minder inkomsten krijgen doordat het inkomen minder wordt of dat het pensioen niet geïndexeerd of zelfs wordt verlaagd. Het betekent in ieder geval minder consumptie, want er is minder te besteden. Deze ouderdomskrimp is al goed zichtbaar in Japan, want daar is het bijna onmogelijk de binnenlandse consumptie op te krikken. 7 Ouderen hebben minder geld voor winkelen, woning, vrije tijdsbesteding en transport, maar worden wel geconfronteerd met stijgende medische zorgkosten. Al met al betekent het een versobering en een gedwongen beweging naar een meer duurzame samenleving voor grote delen van de bevolking. 7 Daarbij komt nog dat Japanners relatief veel sparen en dat het bedrijfsleven ook al jaren haar schulden aan het afbouwen is. De Japanse overheid is eigenlijk nog de enige die investeert en geld leent. Het heeft in Japan geleid tot een economie met lage of geen groei die nu al bijna 20 jaar duurt. 4

5 Richard C. Koo definieerde een ideale economie als volgt: huishoudens die netto sparen, het bedrijfsleven dat leent en de staatsbegroting is bijna in evenwicht en import en export zijn bijna even groot. Wanneer deze relaties in onbalans zijn, dan kan recessie volgen of druk ontstaan voor recessie in andere landen. 8 De definitie van Koo laat helaas de financiële sector 9 buiten beeld, en juist die is in de laatste decennia zo gigantisch gegroeid, dat zowel de huishoudens als het bedrijfsleven als de overheden daar erg afhankelijk van zijn geworden. Alleen in China, Rusland en de Arabische oliestaten is die sector nog bijna uitsluitend in handen van de overheid, en die hebben dan ook zeer grote reserves verzameld in de laatste jaren. Voor vele staten is het ideaal beeld van Koo niet of nauwelijks geldig. In de USA leenden en lenen huishoudens tegen de klippen op, het bedrijfsleven en de overheid lenen ook stevig; de staatsbegroting is al jaren niet in evenwicht en de import is veel groter dan de export. In vele Westerse landen is het niet veel beter. Overal zijn vele onbalansen te zien en wat er nu aan de hand is hoeft ons eigenlijk niet zo te bevreemden. Tot besluit Het is merkwaardig dat de meeste economen nauwelijks aandacht hebben voor 0- groei of krimpende economieën, terwijl die toch overal op de wereld te zien zijn. Denk bijvoorbeeld aan de leeglopende steden in de USA en dorpen in vele landen, Detroit is een levend voorbeeld van zo een leeglopende stad, waar vele huizen leeg staan, de bevolking en vooral de jongeren vertrekken en bijna alle bedrijvigheid tot stilstand is gekomen. Ook in Nederland is dit verschijnsel waar te nemen, bijvoorbeeld in het Noorden van ons land, maar het zal ook gebeuren in vooral die gemeenten waarin de bevolking snel verouderd. Daarnaast kan men de aanname van Schaberg dat na vloed altijd eb komt en dat dat ook zou gelden in de economie betwijfelen. Juist in een land als Nederland hebben we door dijken die invloeden buiten het land kunnen houden. Misschien kan dat ook een model zijn voor de economie? Kredietverruiming en kredietkrimp zouden ook binnen het democratisch proces een plaats moeten hebben, en niet alleen afhankelijk moeten zijn van een wereldwijd opererende elite, zoals dat nu 8 Richard Koo, The Holy Grail of Macroeconomics- Lessons from Japan s Great Recession, John Wiley & Sons (Asia), De financiële sector wordt wel eens aangeduid met het acroniem FIRE, waarin de letters staan voor Financial, Insurance en Real Estate sector. Ik heb aan deze sector aandacht besteed in een congres artikel: Smit, Wim, Decision Making in the Economy with the Flow of Funds Approach, Acta Systemica (Ed. George Lasker), Tecumseh, Canada, Vol. X, No. 2, Recent heb ik in een essay ook iets meer aandacht kunnen besteden aan de verschillende vormen van kapitalisme: Smit, Wim, Industrieel en financieel kapitalisme, HAN SBC uitgave, Arnhem, versie 2, 14 oktober

6 het geval is. En doordat die elite wereldwijd kon handelen zonder regels en wetten kon die toestand ontstaan waarin we momenteel zitten. Natuurlijk hebben de burgers de kredieten die aangeboden werden opgenomen, maar ook hadden de burgers bij een goede voorlichting neen kunnen zeggen tegen het aangebodene. Het vereist alleen wat opvoeding en onderwijs. Met recht geldt dat de meeste burgers, ook in democratieën, praktisch analfabeten zijn op economisch gebied. Het is te hopen dat met deze crisis meer inzicht verspreid kan worden. En zolang dat nog niet gebeurd is heeft de nationale overheid een taak om beperkingen op te leggen, ook al spreekt men vaak in politieke kringen over de calculerende burger, die zelf wel bepaalt wat goed en voordelig voor hem of haar is. Die burger kon en kan niet zo goed calculeren! Echte welvaart en voorspoed worden alleen verkregen door toegevoegde waarde te scheppen, en niet door de kredietverlening te verruimen. En toegevoegde waarde scheppen we door modernere machines en slimme productieprocessen, goede innovaties en de kredietverlening vooral op de reële economie te richten. Het financieel kapitalisme zoals dat nu in de wereld woekert en dat in zeer ruime mate gebruik heeft gemaakt van die kredietverruiming, moet duidelijk aan banden worden gelegd. Het geld dat zij verdienden en nog steeds verdienen verdwijnt in de zakken van enkelingen en in allerlei business transacties als overnames, fusies en conglomeraatvormingen en ontmantelingen, die nauwelijks of geen toegevoegde waarde scheppen. Het is zoiets als het schuiven met dozen, zoals Prof. Van Duyn dat enkele jaren geleden uitdrukte. 10 Het lijkt er op dat de vuistregel voor centrale bankiers van Taylor toch nog steeds geldig is. 11 Deze regel luidt in vereenvoudigde vorm: r = 1,5.π + 0,5.y + 1, waarin r de rente van de centrale bank voorstelt, π de inflatie en y de economische groei. Bij een inflatie van 2% en een rente van 2,5% vinden we een economische groei van -3%. Voor Japan is de rente en inflatie ongeveer 0% en dat betekent een negatieve groei van 2%. De ECB stuurt op een inflatie van 2% 10 Jaap van Duyn, De groei voorbij over de economische toekomst van Nederland na de booming nineties, De Bezige Bij, maart, Alan Greenspan heeft zich in het begin van zijn Fed carrière goed aan deze regel gehouden, later is hij daar duidelijk van afgeweken. John B. Taylor heeft die vergelijking zelfs op zijn visitekaartje staan. 6

7 en dat betekent dat geldt: y = 2.(r 4), waaruit volgt dat alleen voor r > 4% de economische groei > 0% is. 12 Duidelijk is dat we zeer waarschijnlijk een vrij lange tijd van krimp tegemoet gaan. Het is niet te hopen dat Merkel gelijk krijgt. Mocht de EU niet tot meer politieke en economische eenheid kunnen komen, dan rest eigenlijk niets anders om landen uit de eurozone te laten vertrekken. De waardedalingen zullen velen treffen en de burgers met bezittingen zullen die afwaardering zeker voelen. Ook de landen die veel schuldpapieren van Westerse landen hebben zullen ook geconfronteerd worden met aanzienlijke afwaarderingen. Een drukke tijd voor de boekhouders breekt aan. En banken en andere financiële instellingen hebben ook een draai te maken om te opereren in een krimpende economie, die daarnaast ook in vele landen met een verouderende bevolking wordt geconfronteerd. Het is een weg die nog niet zo bekend is, of men moet het Japanse voorbeeld als model nemen. Het zal ook voor de meeste politici een onbekende weg door onbekend terrein zijn, waarop vele uitdagingen en verrassingen zeker zullen optreden. Tenslotte dienen waarschijnlijk de relaties tussen burgers en overheid herzien te worden, omdat die ook zullen veranderen in een krimpende economie. Verschillende economen en sociologen hebben daar al interessante dingen over gezegd en geschreven. Ik verwijs hier naar twee verhalen van Prof. Arjo Klamer, die de nadruk die momenteel op financieel-economische zaken ligt, als een gevaar ziet voor de democratie, dat zowel de burgers als de politici tot meer nadenken zou moeten stemmen. 13 Wim Smit HAN SBC, Arnhem Versie 1: 17 november Voor een meer complexe vorm van de regel van Taylor en de afleiding daarvan verwijs ik naar de volgende studie: Athanasios Orphanides, Taylor Rules, FEDS publication , Washington, D.C. 13 Arjo Klamer, Redding van euro zet democratie buitenspel, NRC Handelsblad, Opinie bijlage, 3 november Klamer argumenteert in dit artikel dat met het invoeren van de euro landen hun economisch gereedschap en democratie uit handen hebben gegeven. Ook in de lezing: Geld is een middel en niet een doel. Dus wat is het doel?, die hij voor het Sustainable Finance Lab gaf op 7 november 2011, waarvan hij lid is ging hij in op een aantal consequenties van de financiële crisis. De lezing is te downloaden van: In de lezing gaat hij o.a. in dat het huidige geld eigenlijk schuld is en dat de sociale logica het geld meer als een bindmiddel beschouwt en geeft hij een aantal voorbeelden van regionaal of lokaal geld. 7

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG rente rente Datum: 2 januari 2013 Terugblik renteontwikkeling 2012: de hypotheekmarkt is dood 2012 was een heel saai jaar. Er waren maar heel weinig wijzigingen in de hypotheekrentes. Je kunt wel zeggen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

1 140 miljard euro bij

1 140 miljard euro bij PRIVATE S.A. Page: 1+2 3 Circulation: 330835 92b4f4 1390 De Nieuwe Gazet No. of publications: 2 ECB drukt 1 140 miljard euro bij Met die som in 50 euro biljetten kan je de negen bollen van het Atomium

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Geld zonder schuld. Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis

Geld zonder schuld. Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis Geld zonder schuld Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis www.onsgeld.nu februari 2015 Intro We leven tijdens de grootste crisis ooit. Het vertrouwen in banken is nog nooit zo laag

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Crisis in de EU docentenhandleiding

Crisis in de EU docentenhandleiding Crisis in de EU docentenhandleiding In deze les vergelijken leerlingen de economische situatie van verschillende EU-leden met elkaar. Daarbij maken zij gebruik van de interactieve kaart en grafiek Economische

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012 Kwartaal Update Gold&Discovery Fund januari 2012 In de eerste maand van dit jaar steeg goud bijna 11%, zilver 21%, terwijl de koperprijs 12% steeg. De waarde van onze portfolio steeg zelfs circa 18%. Hiermee

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

Het herstel van een duurzame economische groei

Het herstel van een duurzame economische groei Het herstel van een duurzame economische groei Unless countries come together to take the right kind of policy measures, we could be facing years of slow and subpar growth." - Christine Lagarde, IMF Chief

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium. FiDiB, Vught, 17 september 2012

Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium. FiDiB, Vught, 17 september 2012 Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium FiDiB, Vught, 17 september 2012 Agenda Waar hebben we mee te maken? Structurele gevolgen deze crisis Financiële

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen;

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant...

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... De Pensioenkrant Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... Het probleem Levensstandaard behouden wordt moeilijker Uit cijfers van het nationaal instituut voor statistiek

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Beursdagboek 24 Mei 2013.

Beursdagboek 24 Mei 2013. Beursdagboek 24 Mei 2013. Loopt Abenomics nu al op zijn laatste benen! Tijd 10:30 uur. Het was afgelopen nacht in Japan een angstige sessie voor de handelaren. Na eerst een winst van drie procent vlogen

Nadere informatie

Zorgtaken voor de gemeente

Zorgtaken voor de gemeente De Sociale Databank Nederland presenteert in samenwerking met de gemeente een verbreding van inzicht en kennis over structurele oorzaken van de crisis met het terugeisen van 50,9 miljard aan verdwenen

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja Een voorbeeld van een juiste

Nadere informatie

open +verk kopen eigen huis maga eigen hu is maga i z ne september 2014 ne septem

open +verk kopen eigen huis maga eigen hu is maga i z ne september 2014 ne septem kopen+verkopen 52 eigen huis magazine september 2014 Scheiden wordt (te) duur voor huisbezitter Bij elkaar blijven voor de hypotheek Sinds de crisis op de woningmarkt, is scheiden toch al naar en duur

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009

Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009 Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009 Stand.tv (voorheen De Maatschappelijke Barometer) Regelmatig peilt Motivaction - in samenwerking met Netwerk - via een vaste set vragen 'de stand van het land'.

Nadere informatie

Vier Crises. Richard Paping SIB/Ubbo Emmius: 14 februari 2011

Vier Crises. Richard Paping SIB/Ubbo Emmius: 14 februari 2011 Vier Crises Richard Paping SIB/Ubbo Emmius: 14 februari 2011 Definitie woord crisis: 1. Periode waarin iets heel erg slecht is 2. Acute noodsituatie 3. Periode van ernstige ontwrichting van het staatkundig,

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis Opdrachtenblad Inleiding In 1929 brak een crisis uit die in korte tijd de economie in een groot deel van de wereld aantastte. De economische crisis zou jaren duren, tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Vooral boven water huishouden lost extra af

Vooral boven water huishouden lost extra af Juli 2015 naar recordhoogte 96 punten Vooral boven water huishouden lost extra af De staat op zijn hoogste stand ooit. In het tweede kwartaal van 2015 steeg de barometer met maar liefst 5 punten van 91

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt vooruit'-bijeenkomsten, gehouden tussen 21 en 28 september 2010. Een

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen I en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 2 juni 3.3 6.3 uur 2 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Heeft de euro een toekomst?

Heeft de euro een toekomst? Heeft de euro een toekomst? Bruno de Haas, schrijver van Laat de leeuw niet in zijn hempiestaan waarom de euro ons zal opbreken hoofd beleid en onderzoek bij Media Pensioen Diensten 1 Pas op voor sluikreclame

Nadere informatie

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Het Landelijk Bestuur vraagt het congres om in te stemmen met de onderstaande programmapunten. Het Landelijk Bestuur legt de volgende ontwerpteksten

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2013-I

Eindexamen havo economie 2013-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) monopolie bij (2) toe

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

economie CSE GL en TL COMPEX

economie CSE GL en TL COMPEX Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 donderdag 27 mei 272010 mei totale examentijd 2 uur economie CSE GL en TL COMPEX Vragen 1 tot en met 22 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

WOONLASTEN VERLAGING DE TRANSITIE PARTIJ

WOONLASTEN VERLAGING DE TRANSITIE PARTIJ WOONLASTEN VERLAGING DE TRANSITIE PARTIJ Marcel Korver 2 mei 2015 INLEIDING Woonlasten behoren voor bijna alle huishoudens tot de grootste kostenpost, gemiddeld zo n 40% van het netto inkomen. Voorheen

Nadere informatie

Grip op uw Vermogen. Aflossen, waarom goed voor u?

Grip op uw Vermogen. Aflossen, waarom goed voor u? Aflossen, waarom goed voor u? Agenda 1. Even voorstellen 2. Aanleiding presentatie 3. Hypotheken: hoe zit het ook alweer? 4. Waarom aflossen? - Voor uzelf - Voor uw kinderen - Voor later 5. Hoe werkt aflossen?

Nadere informatie

Economie Samenvatting M4

Economie Samenvatting M4 Economie Samenvatting M4 Hoofdstuk 1 De prijs van tijd Ruilen over tijd is een belangrij onderdeel van economisch handelen. Dat geldt voor huishoudens, bedrijven en de overheid. Gezinnen sparen voor hun

Nadere informatie

De staat van de Nederlandse hypothekenmarkt

De staat van de Nederlandse hypothekenmarkt De staat van de Nederlandse hypothekenmarkt Alex van de Minne alexvandeminne@gmail.com Real Capital Analytics Amsterdam Business School Finance Group, Faculty of Economics and Business May, 2015 Amsterdam

Nadere informatie

Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo

Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo Sectie economie 2012-2013 1 Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo In de bovenbouw kunnen jullie in de vrije ruimte het vak M&O opnemen. Het is daarom handig om dit jaar al een aantal lessen

Nadere informatie

Kredietbehoefte in crisistijd

Kredietbehoefte in crisistijd Kredietbehoefte in crisistijd U kunt het verschil maken voor uw klanten. In goede én in slechte tijden. De wereld om ons heen is in de afgelopen vijf jaar in rap tempo veranderd: we zitten midden in een

Nadere informatie

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Ruilen over de tijd Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Bedenk dat bij ruilen er altijd twee dingen gedaan worden. Je geeft wat en je krijgt wat terug. Als je twee keer ruilt - ruilen over de tijd

Nadere informatie

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer Op zoek naar rendement? Zoek niet langer High-yield en opkomende markten Juni 2014 Uitsluitend voor professionele beleggers De rente op staatsobligaties blijft nog lang laag. In het nauw gedreven door

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie TENTAMEN inclusief antwoorden Vaknaam : Macro-economie voor Bedrijfseconomie Vakcode : 330091 Datum tentamen : donderdag 16 mei 2013 Duur tentamen : 3 uur Docent : Dr. B.J.A.M. van Groezen ANR : 649627

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd?

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd? Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Er is een pakket van 6 miljard euro aan aanvullende bezuinigingen overeenkomen. De bezuinigingen worden hoofdzakelijk gevonden via uitgavenbeperkingen binnen

Nadere informatie

Rechtbanken, banken en het geld, beide liegen en bedriegen

Rechtbanken, banken en het geld, beide liegen en bedriegen Rechtbanken, banken en het geld, beide liegen en bedriegen Voorts zijn wij van mening, dat alle leugens uit rechtelijke uitspraken moeten worden verwijderd. Geheel leugenvrij moeten ook alle geschriften

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document.

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Schulden van huishoudens dramatisch gestegen Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Sinds 2008 kampt ook Nederland met de gevolgen van de internationale financiële kredietcrisis uit 2008,

Nadere informatie

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Inflatiegids Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Deel 2 Invloed van inflatie op pensioenen Inflatie betreft de stijging van het algemeen prijspeil, ofwel de waardevermindering van het

Nadere informatie

5.1 Het speelkwartier

5.1 Het speelkwartier 5.1 Het speelkwartier Economie gaat over het maken van keuzes. Iedereen maakt in het leven constant keuzes. Deze keuzes hebben economische gevolgen: Welke studie ga je volgen? Wanneer ga je op jezelf wonen?

Nadere informatie

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0 Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en in september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen

Nadere informatie

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen Economie module 4 Ruilen in de tijd 27 blz. werkboek = 1 ½ blz. per les H1 par 1 & 2 vb.1 O O sparen om tijd storting + rente iets te kopen goederen kopen vb.2 O O geld lenen om tijd aflossing + rente

Nadere informatie