Het Nieuwe Werken HAN BLAD #15 / MEI 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Nieuwe Werken HAN BLAD #15 / MEI 2010"

Transcriptie

1 HAN BLAD Het Nieuwe Werken #15 / MEI 2010 Ronde tafel: Kennis délen is macht Veel managers nog niet klaar voor Het Nieuwe Werken Broedplaatsen, voor mensen die fucking woest zijn Lector gooit forse steen Onderwijs ontwikkelen als Linux

2 Het Nieuwe Werken versterkt AVOND WOENSDAG 30 juni ARNHEM DONDERDAG 01 juli In menige organisatie - vaak die zonder een directe, betalende klant - zijn managers geneigd elkaar en hun mensen af te rekenen op iets anders dan het klantbelang. Ze rekenen een collega of medewerker af op of hij respect betoont, doet wat er van m gevraagd wordt en niet te veel zeurt. En of hij interessante vrienden heeft en er af en toe met m valt te lachen. Heel menselijk allemaal, maar het maakt een organisatie niet klantgerichter en competitiever. Onderzoeker Peter de Reijke heeft het bestaan van die afrekencultuur aangetoond binnen een Limburgse politieorganisatie - zie het artikel op pagina 7. En dat is mooi, want zodra iets bestaat kun je er wat aan doen. Kun je per functionaris klantgerichte competenties formuleren en borgen dat je elkaar dáár op afrekent. Met als resultaat dat iedereen weet waar hij of zij aan toe is en vervolgens ondernemer kan worden van zijn eigen loopbaan. En mee kan gaan doen aan Het Nieuwe Werken, het thema van deze uitgave. Die nieuwe manier van werken, waarin iedereen met een grote zelfstandigheid en eigen verantwoordelijkheid en dus effectiever en efficiënter te werk gaat, is wat dit land, dit kwakkelende Europese continent nodig heeft. Op prijs moeten we de globale concurrentieslag niet eens áángaan, maar op innovatievermogen kunnen we m nog steeds winnen, ook al hebben we Lissabon niet gehaald. Alexander Rinnooy Kan, voorzitter van de werkgroep Kennisinvesteringsagenda van het Innovatieplatform, bepleitte daartoe onlangs een extra investering van 6 miljard euro per jaar in R&D, door overheid én bedrijfsleven. Bizar veel geld en dus is het de vraag of daar ook maar iets van terecht komt. Het Nieuwe Werken betekent veel meer doen met hetzelfde budget, want met hetzelfde aantal mensen. Met medewerkers die - mede dankzij hun opleiding - in staat zijn een grotere eigen verantwoordelijkheid te dragen en van hun organisatie de ruimte krijgen dat ook te doen. Tijdens de ronde tafel die het HANblad daarover georganiseerd heeft werd het zo gesteld: Laat mensen op hun manier de dingen doen waartoe ze zich gedreven voelen en de output volgt vanzelf. Met name in plat Nederland zijn de randvoorwaarden voor het competitieve Nieuwe Werken aanwezig. Nu nog het managementlef om daar gebruik van te maken. De redactie Alles dat werkelijk groots en inspirerend is, is gecreëerd door een individu dat kon werken in vrijheid. Albert Einstein NIJMEGEN WORD OOK MASTER BIJ DE HAN! Inhoud Pagina 4 Ronde tafel: Kennis délen is macht Pagina 7 Managers niet klaar voor Het Nieuwe Werken Pagina 10 Een leven lang leren, wanneer het uitkomt Pagina 12 Minder overleg, meer daadkracht Pagina 14 Studio Smack is stronteigenwijs Pagina 16 Fucking woest Pagina 22 HAN moet nóg internationaler worden Pagina 28 Leren te leren leren Pagina 18 Tauw en Civiele Techniek ont wikkelen Duurzaamheidskompas Pagina 19 Ook s nachts zonne-energie Pagina 20 Waterstof zichtbaar in Arnhem Pagina 21 Jubilerend, snelgroeiend SBC pak t uit Pagina 21, 26, 30, 31 Kor t nieuws Pagina 24 Onder wijs ont wikkelen als Linux Pagina 27 Deuren openen met de telefoon

3 Rondetafeldiscussie over Het Nieuwe Werken Kennis délen is macht Het Nieuwe Werken is een buzzwoord in arbeidsorganisaties. Iedereen wil er iets mee, maar wat? Is het vooral windowdressing om de nieuwe generatie medewerkers te lokken? Worden bedrijfsprocessen er beter van? En wat voor competenties hebben die nieuwe werkers nodig? Daarover spraken zeven heren en één dame tijdens een HAN-rondetafelgesprek in De Steeg. Wiel Smits, engineering manager van ALSI in Nijmegen, leverancier van machines aan de semiconductor industrie, vindt het moeilijk te definiëren wat Het Nieuwe Werken ís, maar hij weet wel dat hij het elke dag dóet. Hij zat tientallen jaren in een hiërarchische setting bij zijn oude werkgever Philips waarvan ALSI een spin-off is, maar zo n strakke lijnorganisatie werkt niet meer. We doen onze research bij ALSI zelf en besteden veel uit. Dat vraagt andere manieren van werken. We komen in teams bij elkaar, hebben het over de ontwerpen en ieder gaat zijns weegs, met alle interactie tussendoor. Breed Het Nieuwe Werken heeft iets van het oude telewerken, het werken-op-afstand, maar het is tegelijkertijd breder. Het is niet van geef mensen een laptop, laat ze werken waar en wanneer ze willen en het is geregeld, zegt Fietje Vaas, programmamanager bij TNO en een deel van de week werkzaam voor het Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie. Ze noemt Het Nieuwe Werken een voorbeeld van neue Kombinationen. Vaas: Het heeft te maken met vier aspecten: de IT-faciliteiten, de manieren van huisvesting, de manieren van leidinggeven en de andere organisatie van het werk. Zijn er complete taken aan te wijzen die een medewerker op zijn manier op een zelfgekozen plek en tijdstip kan uitvoeren? Ron Bormans, voorzitter van het College van Bestuur van de HAN omschrijft Het Nieuwe Werken als een zoektocht aan de hand van flexibiliteits- en mobiliteitsvraagstukken om het werken zo optimaal mogelijk vorm te geven. Kennisdelen Het Nieuwe Werken past helemaal in de 24/7-economie. Werken en zakendoen worden steeds meer kennisgedreven en trekken zich minder aan van grenzen tussen organisaties, landen en tijdzones. Telewerken was kort gezegd mensen naar huis sturen om te werken, zegt Robert Verburg, lector Human Resource Management aan de HAN. Het Nieuwe Werken is werken met een scala aan mogelijkheden voor voortdurende interactie, digitaal en fysiek. Het heeft alles te maken met kennis delen. Managers van de toekomst spelen een faciliterende rol op de achtergrond, is de overtuiging van Gertjan van de Groep, directeur van werving- en selectiebureau Van de Groep & Oltshoorn in Zeist. Zijn bureau liet een onderzoek doen hoe managers hun rol zien veranderen. Ze hebben het allemaal over een plattere organisatie, muren die verdwijnen, de roep om kruisbestuiving. Dus moeten managers faciliteren en coachen. Neem het voorbeeld van Google. Het hoofdkantoor is 24 uur per dag open. Mensen werken hun veertig uur in de week wanneer zíj dat willen en mogen een groot deel van de tijd zelf vrij invullen. Laat mensen op hun manier de dingen doen waartoe ze zich gedreven voelen en de output volgt vanzelf. Net werken Het werk stelt andere eisen tegenwoordig, benadrukt ook Hans Corstjens, directeur Platform Bèta Techniek: Een bedrijf legt niet meer in zijn eentje een weg aan en vertrekt, het zit in consortia en beheert en onderhoudt die weg ook. Het gaat om complexe processen. Dat vraagt een grote mate van creativiteit en van multidisciplinair werken. Robert Verburg: Mensen gaan meer in netwerken werken. Dat geldt ook voor kleine organisaties: juist de bedrijven die vertakt zijn met andere organisaties, doen het goed. Die hebben overal lijntjes uitstaan. Dat vervagen van grenzen past in Het Nieuwe Werken. Zorgverzekeraar UVIT in Arnhem, ontstaan uit de samenwerking tussen Univé en VGZ-IZA-TRIAS, heeft Het Nieuwe Werken omarmd en er zelfs een projectmanager voor in huis, Marius Alkema. Hij noemt Het Nieuwe Werken een visie, een geloof: een bedrijf moet nadenken over het binden en boeien van het zittende personeel en het aantrekken van nieuwe medewerkers op de straks weer krappere arbeidsmarkt. Het Nieuwe Werken heeft alles te maken met het geven van vrijheid, vertrouwen en verantwoordelijkheid aan de medewerkers en ze aanzetten tot samenwerking. Niet langer geldt kennis is macht, Nee, kennis délen is macht. Prak tische reden Fietje Vaas somt moeiteloos wat voordelen van Het Nieuwe Werken op. De productiviteit stijgt, het is makkelijker om mensen aan te trekken, er is meer flexibiliteit in de bedrijfsprocessen en het vraagt minder vierkante meters kantoor en autokilometers. En soms zitten er van tevoren helemaal geen grote filosofieën achter de introductie van Het Nieuwe Werken in een organisatie. Bij haar eigen TNO-onderdeel was er een praktische reden die de boel op zijn kop zette. We moesten verhuizen en gingen met te veel mensen naar een te klein gebouw. Toen kwam de gedachte op dat flexibele werkplekken en thuiswerken soelaas zouden bieden. Het Nieuwe Werken is volgens haar ook geen kwestie van een concept blindelings overnemen en invoeren. In elke organisatie vraagt het om een eigen vorm. Aanwezigheid gevraagd Dat onderschrijft collegevoorzitter Ron Bormans van de HAN: Op een gegeven moment kwam in het hbo de trend opzetten om leren steeds meer thuis plaats te laten vinden, met alle mogelijkheden die de ICT daartoe biedt. Dat zou meteen de opmaat zijn van een nieuwe manier van werken van de docenten. Ze zouden minder hoeven te reizen en daarmee konden we tegemoet komen aan de roep vanuit de regio om minder automobiliteit. Maar dat werken-op-afstand botst met ons idee dat de kwaliteit van het onderwijs m vooral ook zit in de interactie en aanwezigheid. Bij deeltijdstudenten kun- Laat mensen op hun manier de dingen doen en de output volgt vanzelf Die start met een kop koffie s morgens is toch wel erg belangrijk Voorzitter CvB Ron Bormans, HAN, Directeur Hans Corstjens, Platform Bèta Techniek, Engineering manager Wiel Smits, ALSI, Directeur Gertjan van de Groep, Van de Groep en Olsthoorn, Lector HRM Robert Verburg, HAN, Programmamanager Fietje Vaas, Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie, Senior consultant Theo Snijders, Wisse Kommunikatie, gespreksleider Projectmanager Marius Alkema, Univé-VGZ-IZA-Trias, 4 5 h e t n i e u w e w e r k e n

4 Conclusies onderzoek schokken top politieorganisatie Over vijf jaar weet je niet wat je ziet op de werkvloer, het gaat harder dan wij denken nen we af met beperkte, rijke fysieke ontmoetingen en veel contact via het web. Maar de jonge voltijds studenten vragen begeleiding en structuur. Met andere woorden, Het Nieuwe Werken mag niet verabsoluteerd worden. Bormans: Het is een optimaliseringsproces. Eén: welke eisen stelt je primaire proces aan met name tijd- en plaatsgebonden aanwezigheid? Twee: is het wenselijk en mogelijk dat proces slimmer in te richten, bijvoorbeeld met ICT? En drie: wat zou je willen vanuit doelstellingen als de medewerkertevredenheid, maar ook duurzaamheid en het reduceren van reiskilometers? Bij een school leidt dat vast tot een ander resultaat dan in de zakelijke dienstverlening. Kop kof fie De vraag is ook of de medewerkers het omarmen. De een heeft weinig prikkels nodig en vindt het prima om veel alleen te werken met enkel digitale contacten, de ander gedijt in een omgeving met fysieke contacten, zegt lector Verburg. Hij heeft onderzoek onder storingsmedewerkers van een energiemaatschappij gedaan die dankzij de nieuwste IT sneller op incidenten kunnen reageren en veiliger werken. Maar tegelijkertijd ontmoeten ze elkaar minder. Die start met een kop koffie s morgens is toch wel erg belangrijk, ook voor de kwaliteit van het werk. Die ouderwetse koffiemomenten moeten in een of andere vorm gewaarborgd blijven. De community of practice wint aan belang: je hebt binding met collega s in hetzelfde vakgebied door het uitwisselen van ervaringen en informatie. Kwetsbaar Het geeft meteen aan welke competenties Het Nieuwe Werken vraagt. Mensen moeten kunnen samenwerken en communiceren én kennis beschikbaar willen stellen. Dat vraagt veranderingen in de bedrijfscultuur. Alkema van UVIT: Vroeger stonden de afdelingen als torentjes naast elkaar, nu komen mensen elkaar meer tegen. Ze moeten zich open en kwetsbaar durven opstellen en problemen op tafel willen leggen. Alle faciliteiten zijn er. Nu ligt de uitdaging aan HRM-kant. Gaan mensen het gedrag vertronen dat we willen en hoe kunnen we dat verder optimaliseren? Leidinggevenden hebben een belangrijke rol in de cultuurverandering, daarover zijn alle tafelgenoten het eens. Ruimte Van de Groep heeft eenzelfde credo: Durf los te laten, geef vrijheid. Dan kun je talent optimaal benutten. Als we de nieuwe generatie medewerkers ruimte ontnemen, dan komen ze niet of je houdt ze niet lang. Dienstverbanden worden gemiddeld korter, maar het doet minder pijn als iemand vertrekt want de kennis wordt meer gedeeld. Natuurlijk zijn er valkuilen. Vaas: Een medewerker kan helemaal op de BV Ik focussen en niet meer voor synergie en samenwerking gaan. Dus moet er natuurlijk wel gestuurd worden. Zoek het niet in de eenheidsworst van het aanwezigheidsregime, maar in het werkproces zelf. Zet mensen in projecten, ze werken samen aan een doel en hebben elkaar nodig om het te bereiken. Beroepseis Het Nieuwe Werken is vanzelfsprekend niet voorbehouden aan de jongste generaties. Elke professional moet de dynamiek van zijn omgeving bijhouden, klinkt het. Jongeren willen overigens helemaal geen extreme vormen van Het Nieuwe Werken waarbij ze vrij hun gang kunnen gaan en álles online doen: ze zijn juist gespitst op collega s met wijsheid en ervaring aan wie ze zich kunnen laven. Opleidingen kunnen dat Nieuwe Werken nog wel meer in hun programma s integreren zodat hun studenten nog betere zelfstandige beroepsbeoefenaars zijn als ze de arbeidsmarkt opstromen. Lector Verburg: Hedendaagse managementboeken bevatten veel theorieën die zijn gebaseerd op traditionele arbeidsprocessen. Maar onze studenten komen in Het Nieuwe Werken terecht. Een strakke organisatie wordt een fluïde organisatie waarin beproefde manieren van aansturing niet meer opgaan. Hype Tafelvoorzitter Theo Snijders, senior consultant bij Wisse Kommunikatie, wil van de deelnemers aan de discussie nog weten of Het Nieuwe Werken een blijvertje is: Is het geen hype? Is het niet iets dat in tijden van hoogconjunctuur als aantrekkelijke arbeidsvoorwaarde een opmars maakt en vervolgens weer geruisloos verdwijnt? Het is géén windowdressing, klinkt het van diverse kanten. Gertjan van de Groep: Van internet werd ook gezegd dat het zo n vaart niet zou lopen. Iedereen heeft het over Het Nieuwe Werken zonder dat duidelijk is wat het wel en niet is. Maar wacht als organisatie niet langer om er zélf ook iets mee te doen. Over vijf jaar weet je niet wat je ziet op de werkvloer, het gaat harder dan wij denken. De moderne technologie maakt veel mogelijk. Werk en privé lopen steeds meer door elkaar heen. Veel managers nog niet klaar voor Het Nieuwe Werken 6 7 h e t n i e u w e w e r k e n

5 Implementation & Change Management Roy van Dalm s eigen vakgebied is Smart Cities, een van de drie focusgebieden van het Expertisecentrum Informatica, Media en Communicatie. Hij geeft adviezen aan en verzorgt workshops en studiereizen voor onder meer gemeenten, regio s en woningbouwcorporaties. Dit met als doel steden innovatiever te maken, zodat ze aantrekkelijker worden voor bewoners, bedrijven, bezoekers en bollebozen. Een tweede werkterrein is Sociale Media, gericht op het geven van praktijkopleidingen over het gebruik van allerlei sociale media (als Linkedin, Facebook en Twitter), om sociale innovatie mogelijk te maken. Het derde expertisedeel - Implementation & Change Management (ICM) - gaat in op de vraag hoe je met sociale innovatie organisatieveranderingen realiseert. Het expertisecentrum verzorgt de masteropleiding ICM per mei 2010 in licentie van de Open Universiteit. Belangstellenden kunnen de opleiding naar keuze volgen bij de OU in Utrecht of bij de HAN in Arnhem. Geslaagden krijgen de internationale titel CMC - Certified Management Consultant - toegekend door de beroepsorganisatie de Orde van Organisatiekundigen en -Adviseurs. Het expertisecentrum werkt samen met diverse HAN-lectoraten, zoals Kunst, Cultuur en Economie van Dany Jacobs en Innovatie van Leren in Organisaties van Jürg Thölke - Vernieuwing ontstaat in de interactie met de anderen en met het andere. Ook het NCSI is een partner. Dit Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie produceert, verzamelt en verspreidt kennis over sociale innovatie en ondersteunt initiatieven op dat terrein. Het centrum is in 2006 opgericht onder auspiciën van het Innovatieplatform en wordt ondersteund door de ministeries van EZ, OCW en SZW. Peter de Reijke Hoofddocent HAN en onderzoeker Besluiten zijn pas effectief als ze door alle niveaus als zinvol worden ervaren Roy van Dalm Hoofddocent HAN en sociaal innovator Het kan niet zo zijn dat je vraagt om vernieuwing en zelf niet mee verandert Wil de BV Nederland innovatiever en competitiever worden dan is sociale innovatie hard nodig. Dat vergt ook van de managers dat ze veranderen. Maar die hebben vaak weinig trek hun controle prijs te geven, concludeer t sociaal innovator Roy van Dalm. Het thema van deze uitgave van het HANblad, Het Nieuwe Werken, staat voor tijd- en plaatsonafhankelijk en bovenal zelfstandig werken, met een grote eigen verantwoordelijkheid en de leidinggevende vooral in een dienstverlenende rol. Die nieuwe manier van werken vergt sociale innovatie: slimmer werken, f lexibeler organiseren en dynamisch managen, om zo tot een niettechnologische innovatie van de organisatie te komen, zo duidt Roy van Dalm. Hij is als hoofddocent verbonden aan het Expertisecentrum Informatica, Media en Communicatie. Dat is een onderdeel van de Informaticaen Communicatie Academie (ICA) van de HAN dat voor het personeel van bedrijven en organisaties post-hbo opleidingen en workshops verzorgt. Niet top- down Dé grondslag voor sociale innovatie is dat je de mensen in de organisatie de ruimte en de support geeft zichzelf anders te organiseren, formuleert Van Dalm. Want een organisatie kun je niet top-down veranderen. Het management moet vooral een wenkend perspectief bieden: dáár gaan we met z n allen naartoe. Maar hoe daar te komen, dat is iets dat aan de hele gemeenschap van een organisatie overgelaten moet worden. Niet door het personeel een bepaalde manier van samenwerken van bovenaf op te leggen, maar door eerst hun competenties te inventariseren, waar nodig die aan te vullen en vervolgens op basis daarvan zelfsturende teams te formeren. Teams waarbinnen mensen zelf bepalen hoe ze samenwerken en dat kunnen doen in openheid en onderling vertrouwen. Teams waarmee de manager het contact onderhoudt vanuit een dienstverlenende rol. Interne weerstand Zover zijn ze nog niet bij een van de politieorganisaties in Limburg, heeft Peter de Reijke gemerkt. Deze hoofddocent van de HAN gaat binnenkort de opleiding Implementation & Change Management (ICM) verzorgen (zie kantlijntekst). In voorbereiding heeft hij de opleiding zelf gevolgd en in dat kader een onderzoek gedaan naar de oorzaak van de matige resultaten van het blauw op straat. Er werden te weinig misdaden opgelost, buurtbewoners waren negatief over de veiligheid in hun wijk en het lukte niet om de drugscriminaliteit in te dammen. De top vaardigde het ene project na het andere uit, maar zonder effect. Juist daar zit het probleem, constateert De Reijke. De belangrijkste oorzaak zit in de sterk hiërarchische cultuur waarin opdrachten in commandostijl worden gegeven. Je moet dit, je moet dat, het is het ene project na het andere, zonder dat de leiding prioriteiten stelt en zich afvraagt hoe we dat dan uitgevoerd moeten krijgen, zo was de beleving op de werkvloer. Er was veel interne weerstand. Mee de straat op In zijn analysewerk vergeleek De Reijke de stijl van leidinggeven van de succesvolle teams met die van nietsuccesvolle. En toen ontdekten we dat de teams met het laagste ziekteverzuim en de beste resultaten die teams waren met een chef die mee de straat opging. De slecht functionerende teams werden geleid door chefs die binnenbleven om te vergaderen over projecten, en die - hiërarchisch ingesteld - bijvoorbeeld volledig eigenhandig het rooster opstelden. Samen de straat opgaan schept een heel goede band met de blauwen, terwijl het vooral veel onvrede veroorzaakt als zonder afstemming voor een agent beslist wordt dat hij er moet zijn als de plaatselijke profclub zijn thuiswedstrijd speelt. En dat terwijl hij misschien wel een weekendje-weg met zijn vrouw had gepland. Dat veel leidinggevenden zich zo hiërarchisch gedragen heeft alles met een cultuur te maken die dat gedrag beloont, stelt De Reijke vast. Door in commandostijl opdrachten te geven en verder veel binnen te vergaderen met je chefs schep je een band met hén en dat is goed voor je carrière. Zíj beslissen per saldo over promoties. Een proces dat nog ns versterkt wordt door het loopbaansysteem dat de politie hanteert, waarbij leidinggevenden elke twee, drie jaar horizontaal of verticaal doorschuiven naar elders. Zo komt er van het opbouwen van een band met je personeel niets terecht. Vergaderen beloond De Reijke schetst in zijn diagnose een beeld van een cultuur waarin veel vergaderen beloond wordt en er juist niet op teamprestaties afgerekend wordt. Een cultuur waarin vanuit de driehoek van burgemeester, korpschef en hoofdofficier van justitie, het beleid naar beneden wordt geduwd. Deze cultuur is alleen te veranderen door de hele organisatie, te beginnen met de top ervan, in beweging te krijgen, luidt De Reijke s conclusie: Het bracht bij de top een schok teweeg, van herkenning en erkenning. Aansluitend heeft De Reijke een interventieplan opgesteld waarin is aangegeven langs welke weg de hele organisatie samen kan nadenken over hoe die cultuur kan worden veranderd. Want je moet natuurlijk niet in de valkuil trappen die je zelf signaleert door van bovenaf aan te geven hoe er veranderd moet worden. Het plan bevat een draaiboek voor hoe je daar, met verschillende hiërarchische niveaus samen, besluiten over neemt. Besluiten zijn pas effectief als ze door alle niveaus als zinvol worden ervaren en dus ook aansluiten bij de logica van de agent op de straat. Philips Design Een bedrijf dat de organisatie succesvol sociaal geïnnoveerd heeft is wat Van Dalm betreft Philips Design. Dat ontwerpbedrijf werkt met allerlei professionals (engineers, maar ook sociologen, psychologen en organisatiedeskundigen) van allerlei nationaliteiten. Die komen op regelmatige basis bijeen. Om samen een beeld te vormen van wat er in de wereld gaande is. Van wat er speelt op het gebied van sport of gezondheid en wat de kenmerken zijn van de personen die in die veranderende wereld acteren. Al die ideeën en kennis integreren ze om op basis daarvan keuzes te kunnen maken. De mensen in de teams doen dat zelf, al dan niet met behulp van de uitstekende kennismanagementsystemen die daarvoor tegenwoordig bestaan. Voor het maken van praktische afspraken komen mensen vaak niet meer bijeen, dat gebeurt met behulp van sociale media op afstand. Maar, dat face to face-contact is nog wel heel belangrijk, voor het uitwisselen van vakinhoudelijke ideeën. Een bedrijf als Microsoft Nederland was fors gegroeid, maar verhuisde naar een kleiner pand bij Schiphol. Met functionele werkplekken, bijvoorbeeld om je af te zonderen om geconcentreerd te werken, maar ook met aantrekkelijk ingerichte ruimtes waar zelfsturende teams op een ontspannen manier ideeën uitwisselen. Die stap heeft Microsoft niet van de ene op de andere dag gemaakt. Eerst hebben ze drie jaar grondig gekeken naar karaktereigenschappen en het werkgedrag van mensen en hoe die het best ingepast zouden kunnen worden in zelfsturende teams. Controle verliezen Rondkijkend in bedrijven en organisaties in Nederland en daarbuiten moet Roy van Dalm constateren dat het met die sociale innovatie van bedrijven nog niet hard loopt, met het management als remmende factor. Het Nieuwe Werken, met alle zelfstandigheid en eigen verantwoordelijkheid van de medewerkers van dien, is nodig om bedrijven innovatiever en flexibeler en daarmee competitiever te maken. Onderzoek van de Erasmus Universiteit toont dit keihard aan. Maar het vraagt ook van het management dat ze veranderen. Het kan niet zo zijn dat je vraagt om vernieuwing en zelf niet mee verandert. Maar dat vinden managers lastig, bang als ze zijn om de controle te verliezen. Ook in Nederland speelt dat, want onze bedrijven zijn weliswaar plat georganiseerd, maar wel degelijk hiërarchisch. Sociale innovatie is voor iedere betrokkene, medewerkers en managers, vooral een attitudeverhaal: de bereidheid te delen met anderen, open te zijn en elkaar te vertrouwen. Het bracht bij de politietop een schok teweeg, van herkenning en erkenning Het Nieuwe Wer ven Social media zijn voor de politie goede instrumenten om het beeld bij te stellen van het werken bij de politie. De politie zet sinds kort Hyves, Marokko.nl en YouTube in om mensen warm te krijgen voor het politievak. Hardnekkige misverstanden, onnodige drempels of overmoedige droombeelden kunnen worden genuanceerd. Hierdoor kunnen mensen beter beslissen of het iets voor ze is en trekt de politie de juiste mensen aan, aldus Jelle Egas, woordvoerder van de Raad van Korpschefs. Het uiteindelijke doel is dat de toekomstige wervingsdoelgroep een gevoel krijgt van daar wil ik bij horen. 8 9 h e t n i e u w e w e r k e n

6 Instromen via Erkenning Verworven Competenties blik niet alleen naar binnen richten, maar ook naar buiten kijken. Daarbij is het belangrijk welke kennis binnen het beroepenveld wordt gemist en hoe huidige en toekomstige werknemers zich die eigen kunnen maken. Om kennis van dertigplussers bij te spijkeren, zijn verschillende varianten mogelijk. Daarbij kun je denken aan leren vanuit een digitale werkomgeving. Ook kan een deel van de opleiding op de werkplek gedaan worden. Op die manier is het leren voor veel mensen makkelijker in hun leven in te passen dan via het constant volgen van lessen. Er komen minder jongeren en dus dienen we ons te richten op zij-instromers Voor oudere studenten De HAN heeft een subsidie van 1,2 miljoen euro gekregen in het kader van de stimuleringsregeling Leven Lang Leren hbo Deze regeling is gericht op het stimuleren van scholing voor werkenden. We leven in een kennisintensieve economie, legt projectleider Marion Keiren uit. Het is de bedoeling dat meer mensen een hbo-diploma krijgen. De subsidie wordt vooral ingezet voor oudere studenten. Dertigplussers die werk, gezin en een studie moeten combineren. De bedoeling is dat mensen zich blijven ontwikkelen, legt Keiren uit. Hierover zijn tijdens de Europese Raad in 2000 in Lissabon afspraken gemaakt. Er werd onder meer bepaald dat in ,5 procent van de 25-plussers aan onderwijsactiviteiten moet deelnemen. Een leven lang leren, wanneer het uitkomt Marion Keiren Projectleider EVC Onze kenniseconomie op peil houden Mea Verbunt Service Centrum Onderwijs Onvoldoende in de genen bij de werkgevers Mirjam van Schalm Docent Duits, Odulphuslyceum, Tilburg Ik had nog nooit voor de klas gestaan Mirjam van Schalm werkte als projectmanager bij een bank, maar haar droom was een baan in het onder wijs. Ze solliciteerde als zij-instromer op een middelbare school in Arnhem. Van Schalm : De school wilde graag weten of ik binnen t wee jaar mijn bevoegdheid kon halen om voor de klas te staan. Met een stuk of acht sollicitanten werd ze daarom naar de H A N gestuurd voor een zogenaamde E VC-procedure, een Erkenning Ver wor ven Competenties. We werden uitgenodigd voor een informatieavond op het Instituut voor Leraar en School. We moesten eerst een portfolio maken met daarin onze opgebouwde ervaring en vervolgens kregen we een assessment. De assessoren waren geweldig en hebben mij erg op mijn gemak gesteld. Ik had nog nooit voor de klas gestaan en moest nadenken over zaken als klassenmanagement, storende leerlingen, ordeproblemen en hoe te reageren. Van Schalm is native speaker Duits ( Ik ben tweetalig opgevoed ) en via haar EVC-traject kon ze de opleiding in twee jaar doen. Maatschappelijke verant woordelijkheid Marion Keiren is bij de HAN projectleider van het Leven Lang Leren project Aan de Maat, waaronder ook het EVC-traject valt. De HAN heeft een maatschappelijke verantwoordelijkheid als het gaat om een leven lang leren. We moeten onze kenniseconomie op peil houden en omdat er minder jongeren komen, dienen we ons te richten op zij-instromers die werk en leren combineren. Volgens Keiren is het daarom belangrijk dat de hogeschool een cultuuromslag maakt van aanbod- naar vraaggestuurd. Die omslag is in volle gang; bijna alle instituten en opleidingen doen inmiddels mee. Keiren: Het vrijblijvende is er wel af; de kwaliteit wordt centraal bewaakt en het College van Bestuur hecht aan dienstverlening op dit vlak. Maar ook aan de andere kant zal stevig geïnvesteerd moeten worden. De markt is nog niet erg gevoelig voor een leven lang leren. Een beperkte groep werkenden volgt na hun eerste studie vervolgonderwijs en die marktvraag moet echt versterkt worden. Keiren behartigt de belangen intern binnen de HAN; voor het netwerken buiten de hogeschool is Mea Vebunt aangesteld. Verbunt: Ik werk vanuit het Service Centrum Onderwijs en leg de nadruk op de regio Arnhem, Nijmegen en de Achterhoek. Angst Verbunt: Een leven lang leren zit nog niet in de genen bij een aantal werkgevers. Bovendien zijn sommigen bang dat ze hun personeel gaan opleiden voor de buurman. Om de relatie met werkgevers verder te versterken heeft de HAN onlangs een Accountmanager Ondernemen aangesteld: Femke van Eyk. Zij gaat de markt op om te inventariseren waar de behoeftes van de werkgevers liggen en om de mogelijkheden van EVC en maatwerktrajecten onder de aandacht te brengen. Bedrijfsleven en beroepsgroepen uit de regio worden betrokken bij het project. Keiren: We moeten onze Por t folio Het EVC-traject werkt via een standaard procedure. Via de Quick Scan op de site van de HAN kan de belangstellende nagaan of de EVC-procedure iets voor hem of haar is. Binnen vijf dagen wordt contact opgenomen en bij verdere interesse dient de belangstellende een portfolio te maken - de HAN begeleidt dat - met opgedane werk- en studie-ervaring. Een onaf hankelijk assessor bestudeert dat portfolio en interviewt de belangstellende. Verbunt: Dat gebeurt niet alleen gericht vanuit een vraag naar aanvullende opleiding, maar ook als HRM-instrument. We krijgen veel aanmelders voor de procedure die willen weten hoe ze er op de arbeidsmarkt voorstaan. Om het Ervaringscertificaat - zoals het EVC-rapport ook wel wordt genoemd - te gebruiken bij een sollicitatie bijvoorbeeld, of omdat ze werkloosheid vrezen. Aan de hand van het uiteindelijke rapport kan de kandidaat een beslissing nemen; zich inschrijven voor een verkorte opleiding op de HAN, onderbouwd gaan solliciteren of kijken bij een andere instelling voor hoger onderwijs. Keiren: De uitslag van het EVC-rapport geldt voor heel het Nederlandse hoger beroepsonderwijs. Aanrader Van Schalm kreeg de baan in Arnhem en staat inmiddels voor de klas op een lyceum in Tilburg. Ik kan iedereen in mijn situatie hetzelfde traject aanraden. De EVC-procedure was volledig en de begeleiding prima. Het bleek soms wel moeilijk om van het reguliere studieprogramma af te wijken en dat leidde soms tot chaos in mijn opleiding. Ik heb nu een baan van 0,8 fte. Om af te studeren moet ik nog mijn onderzoek doen en mijn portfolio vullen. Druk, maar dat komt wel goed. Lesgeven bevalt haar zeer goed, al was het in het begin veel vallen en opstaan. Ik sta met plezier voor de klas. Soms mopperend, maar meestal geniet ik er gewoon van. De procedure Tijdens een EVC-procedure toont de kandidaat aan bepaalde beroepstaken op bachelor- of masterniveau te kunnen uitvoeren en de bijbehorende competenties te beheersen. De kandidaat verzamelt beroepsproducten in een portfolio. Daarna volgt een assessment om te bezien of kennis, vaardigheden en houding erkend kunnen worden. Na afronding volgt een EVC-rapportage waarin staat over welke competenties op het terrein van de betreffende hbo-opleiding de kandidaat beschikt. Doe de Quick Scan: > studiekiezer > EVC > de opleidingen met EVC h e t n i e u w e w e r k e n

7 Digital natives: Zorg dat je kunt uitleggen wat je hebt gedaan Minder overleg, meer zelfstandigheid Tim Tomas Heeren alumnus en digital native Als je je goed kunt verantwoorden, gaan mensen al gauw met je mee Job Rosenboom alumnus en digital native Als het contact niet persoonlijk kan, dan maar telefonisch, mobiel, s avonds Frits de Raad afstudeerbegeleider MAN truck & bus Het belang van zelfstandig kunnen werken neemt toe De Einstein-generatie, of tewel de Generatie Y, ook wel de digital natives genoemd. Het zijn allemaal synoniemen voor de huidige jonge generatie. Die zou, veel beter dan de oudere generaties - de digital immigrants -, in staat zijn tijd- en plaatsonafhankelijk en vooral zelfstandig te werken. Goede zaak want het belang van zelfstandigheid neemt toe. Digital natives zouden het kunnen stellen zonder een baas die hen steeds weer een stapje voorwaarts helpt. Ze zouden heel goed weten hoe zij - al dan niet via internet en andere digitale hulpmiddelen - aan de benodigde informatie kunnen komen. Job Roseboom en Tim Tomas Heeren behoren duidelijk tot die generatie. Althans zo valt op te maken uit het lovende commentaar dat MAN truck & bus had op hun functioneren toen zij bij dit bedrijf in Vianen hun afstudeerstage liepen. Ze zochten uit zichzelf de diepgang op, maar bleven oog houden voor hoofd- en bijzaken; als ik ze een tip wilde geven hadden ze dat meestal al zelf bedacht of zelfs al toegepast, aldus afstudeerbegeleider Frits de Raad. Heel gewoon Roseboom vindt zijn zelfstandige manier van werken eigenlijk heel gewoon. Wij dachten op die manier het beste te voldoen aan de verwachtingen. Het is ook een houding die ik nadrukkelijk meekreeg van mijn opleiding Autotechniek: je stage en je afstudeeropdracht, daar ben je zelf verantwoordelijk voor. Op die manier zijn we dan ook met onze opdracht aan de gang gegaan. Niet alleen de HTS-opleiding benadrukte de eigen verantwoordelijkheid, ook al op de havo en later op het mbo werd er veel in projectgroepen zelfstandig gewerkt, verklaart hij waarom hij het als iets vanzelfsprekends ervaart. Hetzelfde geldt voor Heeren die met eenzelfde mbo-achtergrond al verschillende stages had gedaan en bijbaantjes heeft gehad. Zo leer je omgaan met klanten, leer je een zelfstandige, professionele houding aan te nemen. Ik steek nu ook veel op van de delicatessenzaak die ik hier samen met twee vrienden heb opgezet, speciaal voor de vrij grote gemeenschap van Polen in Tilburg. Van sociale media als Linkedin, Facebook en Twitter hebben de twee geen gebruik gemaakt, maar natuurlijk wel van internet. Die vergroot de zelfstandigheid nog eens: Heel veel zaken kun je zo zelf uitzoeken. Je hoeft het aan niemand te vragen. Het maakt je slimmer en sneller. Op een rijtje Beiden ervaren het als een prettige manier van werken. Roseboom: Want het biedt veel vrijheid. Terwijl we ons nooit aan ons lot overgelaten hebben gevoeld. Soms twijfelden we wel een beetje of we nog op de goede weg zaten, en onze stagebegeleider was heel druk. Maar links- of rechtsom was er altijd wel een manier te vinden om met hem te praten. Als het niet persoonlijk kon, dan maar telefonisch, mobiel, s avonds. De communicatie díe je met hem had was wel heel belangrijk. Heeren vult aan: Als je zorgt dat je alles goed op een rijtje hebt en weet waarom je bepaalde stappen genomen hebt en waar je naartoe wilt, kun je goed uitleggen en verantwoorden wat je hebt gedaan. Juist dan gaan mensen al gauw met je mee. Toenemend belang Voor het bedrijf van Frits de Raad, die beide afstudeerders begeleidde, is het zelfstandig kunnen werken ontzettend belangrijk. En het belang ervan neemt toe. Door de huidige economie, maar ook door de digitalisering en het thuiswerken is er steeds minder gelegenheid met medewerkers zaken door te spreken. Mijn mensen moeten zelf dingen oppakken en in het korte overleg dat er is kunnen vertellen hoe ze het gaan doen of gedaan hebben. Die zelfstandige werkwijze faciliteert de importeur wel met digitale hulpmiddelen, maar een specif iek trainingsprogramma is er niet. Ik selecteer mensen op hoe goed ze zelfstandig in projecten kunnen werken. De marketingmanager vindt niet dat jongere generaties daartoe nu beter in staat zijn dan voorheen. Natuurlijk is de jonge generatie wel handiger met computers, waardoor het voor hen makkelijker is zelfstandig allerlei informatie te vergaren. Maar verder is het heel persoonlijk. De een heeft veel begeleiding nodig, de volgende helemaal niet, dat is nog steeds zo. Het zou kunnen dat een goede voorbereiding tijdens de opleiding helpt, maar iemands persoonlijkheid weegt denk ik zwaarder. Aan de slag Direct na zijn afstuderen is Job Roseboom als Management Trainee bij MAN aan de slag gegaan. In een tijdsbestek van anderhalf jaar krijgt hij de kans kennis te maken met diverse functies binnen de MAN-organisatie, om inzicht te krijgen of een technische functie of juist het management het beste bij hem past. Momenteel werk ik aan een intern informatiesysteem dat ervoor moet zorgen dat medewerkers gemakkelijk toegang krijgen tot de meest actuele procedurebeschrijvingen. Zodat ze allemaal op de juiste manier bijvoorbeeld een offerte opstellen of een garantie afgeven. Ook daaraan werk ik heel zelfstandig. Tim Tomas Heeren is momenteel, als zelfstandig ondernemer, druk met zijn Poolse supermarkt en steekt daarnaast tijd in het bijspijkeren van zijn Engels en wiskunde. Ter voorbereiding op de master Business Studies die ik na de zomer ga volgen aan de UvA. Ik selecteer mensen op hoe goed ze zelfstandig in projecten kunnen werken h e t n i e u w e w e r k e n

8 Studio Smack staat voor onafhankelijkheid en zelfstandigheid Stronteigenwijs Ton Meydam Grafisch kunstenaar Studio Smack Het mooiste compliment is als de klant zegt dat het nergens op lijkt Thom Snels Animatiekunstenaar Studio Smack Soms werken we dagenlang zestien uur voor een filmpje van dertig seconden A ls je iets geks wilt, moet je je er als opdrachtgever vooral niet mee bemoeien. Onaf hankelijk heid is een belangrijke voorwaarde voor Studio Smack. Zo slagen de kunstenaars er steeds weer in bijzondere animatiefilmpjes te maken. Zoals de verbazingmeter die het Bredase bureau creëer t, samen met de HAN. Het Nijmeegse DZIGA noemt zichzelf werkplaats voor filmmakers en videokunstenaars. Afgelopen januari presenteerde DZIGA haar project Art of Matching. Doel ervan is kunstenaars te koppelen aan bedrijven (als bijvoorbeeld Royal Haskoning) of non-profit instellingen (als de HAN Faculteit Techniek). Een ontmoeting die aan moet zetten tot een grensverleggende creativiteit, tot een innovatief filmproject dat werelden bij elkaar brengt. Twee van de deelnemers zijn Ton Meydam en Thom Snels - dertigers in spijkerbroek, petje op, vestje met capuchon - van Studio Smack, gevestigd in een strak wit ingericht oud bedrijfspand in Breda- Noord. In hun werk komen de twee grafische en animatiekunstenaars los van de traditionele film waarbij je braaf een product aanschouwt dat zich volgens vast scenario ontrolt van begin tot eind. Ze zijn gematched met de HAN en zijn er blij mee: Kunstenaars en technici spreken verschillende talen, maar bij de HAN vonden we elkaar snel op de doelstelling. Illusie De HAN formeerde een projectteam, met daarin onder meer hoofddocent Roy van Dalm en Wilfried Nijhof, docent Industrieel Productontwerpen. Samen met dit team en partner Bela Zsigmond gingen Meydam en Snels aan de slag. Ze brainstormden en ontwikkelden, met als doel een interactieve video te maken die een organisatie als de Faculteit Techniek aanzet na te denken over wie zij wezenlijk is. Met als resultaat een interactieve installatie, Machina Ludens, die verbazing kan meten; althans, het wekt deze illusie. Meydam: We koppelden meerdere bewakingscamera s en software aan elkaar. Die filmen de openbare ruimte. Stel je voor: nietsvermoedend zie je jezelf opeens in spiegelbeeld op een groot scherm. Het systeem registreert dat je jezelf opmerkt en kleurt je vervolgens groen. Je wordt uitgelicht in de grijze massa. Op dat moment ga je het systeem voeden met je reacties. Hoe meer je het systeem voert, hoe meer cadeautjes het teruggeeft. Zo krijg je een cumulatieve interactie. Het nodigt uit en is zo een poëtisch cadeautje aan de openbare ruimte, aldus Meydam over de installatie die overigens nog under contruction is. Tekenend voor het eigengereide Smack: het investeerde zèlf het ontbrekende kapitaal. Snels: We leggen erop toe. Op lange termijn levert het misschien wat op. Een paar opdrachten, en in ieder geval naamsbekendheid voor alle partijen. We willen het eigenlijk de wereld over laten gaan. Onze droom is Times Square. Autonomie Studio Smack staat voor een onafhankelijke, zelfstandige manier van werken. Nu is dat misschien niet zo moeilijk als het om een eigen investering gaat, zoals dit project met de HAN, maar ook als Meydam en Snels betaald animatiefilms produceren weten ze hun kritische, autonome benadering van de hedendaagse leefomgeving te bewaren. Meydam en Snels verklaren het vanuit hun voorgeschiedenis. De drie partners waren vroeger een vriendenclubje dat knutselde aan filmpjes. Stronteigenwijs. (Twee keer in de week samen eten: macaroni met Smack. Als jeugdsentiment doen ze het nog wel eens.) Maar het dossier werd allengs groter en op gegeven moment lag er een heus portfolio. Meydam: Een opdrachtgever die een paar gekken aan het werk wil zetten, die huurt ons in. Negen van de tien keer krijgen we binnen het idee en de doelstelling van het bedrijf - carte blanche. Samen denkend komen we er uit. We zijn geen formulefabriek, maar vinden telkens een nieuwe formule uit waardoor het resultaat organisch groeit. Picasso zei: Waarom zou ik precies willen maken wat ik van tevoren in m n hoofd had? En, vrij naar John Lennon: Life is what happens to you while you are busy making other plans. Wij willen blijven spelen. Dat kán een keer fout gaan en dat neem je dan voor lief. Het mooiste compliment is als de klant zegt dat het nergens op lijkt. Knettergek Een voorbeeld. Kledingzaak Het Haantje in Naaldwijk wilde bewegend behang, geïnspireerd op de bedrijfsnaam. Het moest knettergek zijn. Smack was toen gehuisvest in een torenflat. De observatie van bewoners in de tegenoverliggende flat leidde tot de parallel van mensachtige kippen in een legbatterij, compleet met pikorde. (www.studiosmack.nl; klik op Battery Cage.) Snels: We bleken er veel mee te kunnen. Dezelfde ondernemer heeft een jaar later de MKBondernemersprijs gewonnen, ten teken dat hij iets durft. Hij is een ideale opdrachtgever voor ons. De markt is klein, maar kan overal zitten, van commerciële bedrijven tot culturele instellingen. Het is elke keer verschillend. Libelle- gevoel De drijvende kracht achter hun inspiratie is verwondering. Meydam: Newton verwonderde zich over de appel die op zijn hoofd viel. Dat leidde tot vragen en uiteindelijk tot de formulering van de wet op de zwaartekracht. Onze continue verbazing, daar moeten we het van hebben. Ja, je moet ook een beetje verknipt zijn voor dit vak. Snels: Belangrijk is daarnaast dat partner Zsigmond een buitenlandse kijk heeft op onze taal. We hebben het niet zo op begrippen als creativiteit of inspiratie of talent. Dat geeft zo n Libellegevoel, alsof er iets heiligs rondzweeft. Gewoon, een goed idee hebben, eraan beginnen en hard werken. Alles moet opzij om mooie dingen te maken. Soms werken we dagenlang zestien uur voor een filmpje van dertig seconden. Anarchist Pratend over de eisen die het vak stelt, komen de heren op het hbo, waar Meydam inmiddels les geeft. Grafisch Ontwerpen was vroeger duidelijk gedefinieerd: een boekcover, affiche, briefpapier, advertentie. De academie is nog ingericht volgens disciplines als grafisch ontwerpen, animaties of de autonome richting. Maar in de praktijk vervagen de grenzen. De interessantste ontwikkelingen liggen op de snijvlakken van die disciplines. Meydam: Het gaat nu om ontwerpen. Vervolgens gaat vormgeving over de vraag: hoe maak ik het mooi? Als dat maar in dienst staat van het idee, van wat je wilt communiceren. Form follows function. Dan kan grafisch ontwerpen van àlles zijn: een beeld, een speech, een toneelstuk of een taart. Elke leraar wil graag een punker, een anarchist op zijn academie, maar wel eentje die met goede dingen komt. Of de gladiolen De hbo-opleiding geeft een goede inhoudelijke ondergrond. Maar wat de heren missen is scholing in hoe je een bedrijf runt. Het vak bestaat vooral uit ZZP ers. Van hun collega-studenten heeft vijftig procent het vak verlaten. Slechts twee procent van hen redt het financieel met eigen werk zonder bijbaan. Treurig. Meydam: De maatschappij verwelkomt je na je afstuderen bepaald niet met open armen. Je moet het he-le-maal zelf doen. Er moet iets in je zitten dat je ook buiten de veilige muren van de academie doet doorbijten. De dood of de gladiolen. Een opdrachtgever die een paar gekken aan het werk wil zetten, die huurt ons in h e t n i e u w e w e r k e n

9 Peter Camp schrijft De Broedfactor voor mensen die fucking woest zijn Vergaderingen zijn vrijblijvend, broedplaatsen nooit Hij heef t zijn boek geschreven voor ondernemende mensen die voor zijn ideeën open staan. Niet voor de managers die eigenlijk het liefst vasthouden aan hun regels, planning en controle, maar voor de mensen die fucking woest zijn over zoveel inperking. En voor leidinggevenden die de zin inzien van het uit wisselen van frustraties en het verlangen om tot werkbare oplossingen te komen, maar alleen nog niet goed weten hoe ze er vorm aan moeten geven. Peter Camp Docent en organisatieadviseur Tijdens een vergadering spélen de deelnemers dat ze een team zijn De echte helden van de broedplaats zijn niet uit op macht Die vorm beschrijft Peter Camp in De Broedfactor en hij noemt ze een broedplaats, een (virtuele) plek waar burgers of medewerkers alle ruimte krijgen om tot oplossingen te komen. Zonder voorzitter, notulen en agenda. Maar wel in een prettige, leef bare ruimte die mensen in de stemming brengt om hun façade te laten zakken en te laten zien wie ze werkelijk zijn. Een locatie die ze werkelijk betrokken maakt bij het werken aan een oplossing. Ook een omgeving waarin een leidinggevende geen andere rol heeft dan een faciliterende. Waarin hij de richting vasthoudt en vanuit die visie de geschikte mensen bijeen brengt. Een type dat meewerkt op de werkvloer, met zijn medewerkers echt in gesprek gaat en ze de gelegenheid geeft zich te ontwikkelen. Die zich uit de winst van de organisatie niet verrijkt op een manier die hij zijn mensen niet kan uitleggen maar wel, als er een sterfgeval is in de familie van een van zijn medewerkers, zelf de bloemen gaat brengen. Je hebt moderne regenten nodig die mensen niet controleren, maar stimuleren en verbinden om samen tot een oplossing te komen. Die zorgen voor sociale cohesie. Nooit vrijblijvend Camp illustreert de gang van zaken aan de hand van een projectgroep waar hij vanuit zijn rol als docent aan de HAN bij betrokken was. Studenten, docenten en een leidinggevende zijn hier bij mij thuis in Westervoort bijeen gekomen. We hebben gegeten, gedronken, geluisterd naar elkaars persoonlijke verhalen. Het laatste half uur is er over het project gesproken, maar dat op een moment dat alles zich concentreert en er heel snel goede afspraken kunnen worden gemaakt. Op een moment dat iedereen een gevoel heeft van dit project, daar wil ik bij zijn, dit wil ik niet missen. Een leidinggevende stimuleert hooguit dat zo n meeting plaatsvindt en neemt het voortouw om nog een half uur over het project te praten, meer niet. Een dergelijke bijeenkomst is voor Camp niet hetzelfde als een vergadering, want veel effectiever en veel minder vrijblijvend. Als iemand vanwege zijn functie geacht wordt aanwezig te zijn - vanwege regels dus - zal hij zich vrijblijvend gedragen, zal hij ja zeggen en nee doen. Dan spélen de deelnemers dat ze een team zijn en de leider dat hij een teamleider is. Als mensen echter vanuit hun eigen verantwoordelijkheidsgevoel, vanuit hun frustratie over een probleem en hun verlangen om het op te lossen een bijeenkomst beleggen is het nooit vrijblijvend. Helden Wel is het zo, voegt Camp er aan toe, dat soms het kaf zich van het koren moet scheiden. Dat er eerst een schifting moet plaatsvinden tussen de mensen die zich niet echt voor de oplossing willen inzetten en zij die dat wel willen. Zij die dat wel willen zijn verliefd op het project en dus bereid er veel tijd in te steken. Nee, je herkent ze niet gemakkelijk. Vaak zijn het niet die met de grote mond en de gladde praatjes. Ze zijn introverter. Luisteren vooral, maar als ze iets zeggen is het wel iets dat hout snijdt. Ze hebben soms last van een hoog ja-maar-gehalte, maar het zijn nooit mensen die uit zijn op macht. Ze willen bovenal iets gedaan krijgen. Deze mensen leveren een substantiële bijdrage aan het grotere geheel en zijn de helden van de broedplaatsen. Zo n broedplaats functioneert als erin wordt samengewerkt tussen mensen die in staat zijn zich voortdurend te verdiepen in de ander en in diens beweegredenen. Ze vragen zich tijdens het overtuigen af of ze de ander niets opdringen. Als deze mensen elkaar goed kennen, voelen ze zich veilig om elkaar op de kloten te geven en kunnen dat doen met de juiste argumenten. Veel sociale controle In het bedrijfsleven en binnen de overheid bestaan al diverse fysieke broedplaatsen. Rijkswaterstaat heeft zijn future center LEF, Apple zijn Dreaming Room en het ROC in Den Bosch beschikt over een Black Box. Ruimtes ingericht als een rock & roll-café - compleet met biertap -, als meditatieruimte of knusse huiskamer. Naarmate Het Nieuwe Werken z n intrede doet en steeds meer mensen op afstand van hun kantoor Camp kijkt om zich heen hun werk doen en geen eigen bureau meer hebben groeit de behoefte aan een open haard, aan een sfeer waarin die ultieme vorm van samenwerken als in een broedplaats kan plaatsvinden. Zonder regels, maar - omdat iedereen veel belangstelling heeft voor elkaar en elkaar heel goed kent - wel met veel sociale controle. Een manier van werken die wat Peter Camp betreft ook een reactie is op de toenemende complexiteit van de samenleving en de snelheid waarmee deze verandert. Problemen worden internationaler en ingewikkelder. Op de toenemende onzekerheid, frustratie en behoefte aan invloed die dat met zich meebrengt zijn broedplaatsen een antwoord. Peter Camp (62) komt uit een middenstandnest en heeft daaruit meegekregen de behoefte aan ruimte voor zijn eigen ideeën en de gewoonte om om me heen te kijken. Om gebruik te maken van was er al is, ideeën van buiten naar binnen te halen en zaken met andere zaken te verbinden. Na een studie Sociologie kwam hij eerst in onder meer de sociale hulpverlening en het opbouwwerk terecht. Daarna werd hij docent aan de HAN. Zijn vernieuwende methoden voor het veranderen van organisaties die hij daar introduceerde, inspireerden zijn studenten. Sinds twintig jaar werkt hij parttime als opleider/ trainer voor het VDO Opleidings- en Adviescentrum van de HAN en parttime als zelfstandig organisatieadviseur. Camp is de schrijver van een tiental managementboeken waarvan De Gekookte Kikker en Kracht met de Matrix de bekendste zijn. De Broedfactor - betrokkenheid aanwakkeren in organisaties en samenleving - is dit voorjaar in de race geweest voor de verkiezing van het Managementboek van het Jaar De uitgave is verkrijgbaar via Uitgeverij Business Contact Amsterdam. Broedplaats EenTweeTien Broedplaats EenTweeTien van de HAN, stichting Dollypop, Meervorm en Denkbeeldenstorm is een plek voor jonge creatieve studenten en professionals om, in lijn met de broedfactoren van Peter Camp, veilig te kunnen vrijbuiten, experimenteren, contacten te leggen met professionals en opdrachtgevers in de creatieve sector. Aldus de identificatie van de site eentweetien.nl. De oprichters schrijven: Om studenten te leren leren, brengen wij hen in een situatie waarin ze zelf sturing moeten geven aan het leerproces h e t n i e u w e w e r k e n

10 Tauw en studenten Civiele Techniek ontwikkelen Duurzaamheidskompas De Warmtebuddy, een oplaadbare warmteaccu Zo sterk als nieuw Ook s nachts zonne-energie Assen. Waar denkt u aan bij die naam? Juist ja : T T, motorengebrul en drif ten door de Strubben. Leuk en spectaculair natuurlijk, maar niet erg milieuvriendelijk. Toch zijn ze daar in Assen wel degelijk milieubewust. Zo ging de gemeente bij de aanleg van een fietspad niet voor de laagste prijs, maar voor duurzaamheid. Geen fietspad aanleggen? Op kosten van onderhoud zit deze optie zwaar in het rood De gemeente Assen wil dat vijftig procent van haar inkopen duurzaam zijn. Bij de aanbesteding van de aanleg van achthonderd meter f ietspad op de Pitteloseweg koos ze voor advisering door Tauw, vestiging Assen. Dit ingenieursbureau hanteerde daarbij het Duurzaamheidskompas, ontwikkeld samen met studenten Civiele Techniek van de HAN. Deze studenten werken inmiddels bij Tauw. Joost Brilleman, senior projectleider afdeling Civiel bij Tauw: Dit Duurzaamheidskompas is het enige instrument in Nederland dat voor grond- weg- en waterbouwprojecten een beoordeling van duurzaamheid mogelijk maakt over het hele traject. Casper van der Giessen, hoofddocent en begeleider van de studenten aan de HAN, meldt tevreden dat het kompas de Vitae Civiel Award 2009 in de wacht heeft gesleept. Volgens de jury een inhoudelijk goed verhaal, vernieuwend, en breder toepasbaar. Social return on investment Tauw en de gemeente Assen vergeleken met het kompas vijf varianten: asfalt, beton, recyclingbeton, klinkers en géén fietspad. Criteria waren de inzet van machines, onderhoud en het gebruik van grondstoffen. En dit in zowel de ontwerp- en de realisatiefase als tijdens de gebruiksperiode. De scores vatten ze samen in een rozet met de kleuren rood, geel of groen. Het projectteam koos voor social return on investment door werkzoekenden in te zetten. Het transport werd gedaan door vrachtwagens met Euro V motoren die de laagste uitstoot hebben en met een transportplan dat vervoer naar en op de werkplaats en van personeel zoveel mogelijk beperkte. Ook een punt van aandacht: hydraulische olie is meestal sterk verontreinigend. Bij zeer hoge drukken is het knappen van een slang geen theoretisch risico. In de aanbesteding is het gebruik van biologisch af breekbare olie beoordeeld. Verder is er - voor het recyclingbeton waar de keuze op viel - geen grind gebruikt maar menggranulaat van gerecycled puin. Even sterk als nieuw en met dezelfde eigenschappen bij vorst en regen. Aanbestedingen Met het kompas werden ook aanbestedingen vergeleken. Brilleman: Aannemers kunnen op duurzaamheid scoren. In de aanbesteding is dit uitgedrukt in geld. We noemen dat gunnen op waarde. Bijvoorbeeld: aannemer 1 schrijft in op euro. Hij scoort op duurzaamheid euro. Resteert euro. Aannemer 2 schrijft in op euro en scoort euro. Resteert Aannemer 2 krijgt de opdracht en factureert euro. Aannemer De Jong & Breunis te Rouveen ging uiteindelijk met de eer en de opdracht strijken. In het rood Overigens, wie denkt dat geen fietspad aanleggen de duurzaamste oplossing is: op het aspect kosten van onderhoud zit deze optie zwaar in het rood. Nu ligt er een karrenspoor. Voor fietsers hoef je dit slechts glad te trekken met een grader, shovel of kilver. Befietsbaar maken is simpel; befietsbaar houden is de kunst, want na elke regenbui moet de gemeente opnieuw aan de bak. En voortdurend gras maaien en onkruid wieden. Dit slurpt brandstof, dus duurzaam is anders. Zonnecollectoren zijn allang geen vreemd verschijnsel meer in Nederland. Om de vrijkomende energie op te vangen, zijn meestal grote vaten nodig. Altop Kunstof techniek in s-heerenberg heef t samen met de HAN een klein vat ont wikkeld waarin veel energie kan worden opgeslagen om op een later tijdstip te kunnen gebruiken. Minister Cramer van VROM kwam het protot ype zelf op de hogeschool bekijken. In de meeste woningen is niet voldoende ruimte voor een groot vat om de energie op te vangen,aldus Altop directeur Chiel Berndsen. Samen met HAN-studenten en hun begeleiders ging zijn bedrijf de uitdaging aan een kleiner vat met dezelfde mogelijkheden te bouwen. In het ontwikkelde prototype zit een speciaal materiaal: PCM, Phase Changing Material. Dit materiaal kan aanzienlijk meer warmte opnemen dan water. Het kan bovendien een faseverandering ondergaan: van vloeibaar naar vast en andersom. Berndsen: Via faseverandering kun je energie onttrekken en weer vrij laten komen. En op die manier is het mogelijk in een relatief klein vat veel energie op te vangen. Protot ype Studenten Werktuigbouwkunde en Bouwkunde ontwikkelden samen met Altop een eerste prototype. Ze onderzochten onder andere diverse soorten faseveranderingsmateriaal en alternatieven voor warmteopslag. Het eerste prototype bleek zo veelbelovend dat wederom HAN-studenten, ditmaal van Werktuigbouwkunde en Autotechniek, een tweede prototype bouwden in het kader van een verdiepende minor. Jan Verbeek, hoofddocent Werktuigbouwkunde met als specialisatie energietechniek, begeleidde het project. De eerste opdracht was een rekenmodel op te stellen om later een full scale model te kunnen ontwikkelen. Het tweede vat zou een grotere warmteinhoud moeten hebben en over meer vermogen moeten beschikken. Het onderzoek richtte zich verder op het beter registreren van de prestaties, op het meer rekening houden met de uiteindelijke productiewijze en op een betere isolatie om stilstandverlies tegen te gaan. Tijdens het ontwikkelen werd de opzet van het vat precies omgedraaid: in plaats van buisjes met PCM waar het water omheen stroomt, maakt prototype 2 gebruik van buisjes die omringd zijn door PCM waar het water dóórheen stroomt. Prototype 2 bleek een fikse verbetering ten opzichte van zijn voorganger en ondanks enkele forse kinderziektes bij de bouw, bleek het vat een aanzienlijke hoeveelheid warmte te kunnen opslaan. Nul- energiewoning De bedoeling is nu dat het vat wordt ingebouwd in de nul-energiewoning die momenteel met steun van enkele ondernemers en het Achterhoeks Centrum voor Technologie gebouwd wordt. Daarna kan het straks ook in nieuwbouw en bestaande woningen worden ingebouwd. De energie die vrijkomt kan gebruikt worden voor vloerverwarming, of voor het opwarmen van water via een koppeling aan de cvketel. Maar daartoe is volgens Jan Verbeek nog eerst verder onderzoek nodig waarin wat hem betreft opnieuw de HAN een rol zou kunnen spelen. Met een kwinkslag vraagt Verbeek zich af hoe dat financieel in het vat gegoten kan worden. Een deel van die financiering zou kunnen komen uit de GasTerra Transitie Jaarprijs. De Warmtebuddy is gedeeld derde geworden, goed voor vijfduizend euro. De prijs is in het leven geroepen om studenten te stimuleren na te denken over de toekomst van energievoorzieningen. Tineke Huizinga, demissionair minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer reikte de prijzen medio maart uit. Deze kennis moeten we koesteren. Veel meer warmteopname dan met water Inventief Altop Kunststoftechniek bouwt apparaten, machines en installaties van thermoplastische kunststoffen. Inventief gebruik van de kunststoftechniek maakt oplossingen mogelijk die voldoen aan de scherpe eisen van de moderne industrie ten aanzien van veiligheid, kwaliteit, duurzaamheid en efficiency. Het bedrijf combineert specialistische kennis met knowhow op het gebied van staalconstructies en besturingssystemen d u u r z a a m h e i d

11 Waterstof wordt zichtbaar in de straten van Arnhem Jubilerend, snelgroeiend SBC pakt uit met congres en boek Over voordelen langdurige samenwerking Autotechniek van de HAN is druk met een aantal waterstofprojecten die dit jaar nog zichtbaar worden in de straten van Arnhem. Diverse omgebouwde auto s en bussen gaan binnenkor t testrit ten maken. De ombouw van een Subaru, naar een wagen die met een verbrandingsmotor op waterstof rijdt, is op een haar na klaar, vertelt Jan van Beckhoven van de Stichting Waterstof Onderneming Gelderland. Als in september het tankstation in Arnhem gereed is kan de omgebouwde Subaru gaan rijden. Tegelijk werken HAN-studenten (begeleid door onder andere lector Voertuigmechanica, Bram Veenhuizen) nu aan de ombouw van een Fiat Doblo. Deze auto krijgt een elektromotor die zijn energie primair uit batterijen haalt. Als range extender wordt er een brandstofcel ingebouwd: als de batterijen bijna leeg zijn of veel vermogen nodig is, wordt er ook stroom direct uit de brandstofcel gebruikt. Pionieren De ombouwprojecten zijn leerzaam voor studenten én docent. Ja, het is een beetje pionieren, samen met betrokken bedrijven als Nedstack, E-Tracktion en HyGear. Van dit type wagens rijden er nog maar heel weinig rond op de wereld, dus heel veel kennis erover moet nog worden opgebouwd. Daarmee kunnen docenten het curriculum aanvullen. Studenten doen kennis en vaardigheid op die ze in de automotive-vande-toekomst - waarin het niet langer draait om fossiele brandstoffen - uitstekend kunnen gebruiken, weet Van Beckhoven. Bussen Voorts is de hogeschool betrokken bij de uitontwikkeling van bussen die net als de Doblo gebruikmaken van brandstofcellen als range extender, maar aangedreven worden door wielnaafmotoren, voor een nog hoger rendement. Deze bussen zullen waarschijnlijk dit najaar testritten gaan uitvoeren in Arnhem, zodra daar het tankstation gereed is. HAN-studenten zullen vervolgens het rijden en tanken gaan monitoren, toetsen en er verslag over uitbrengen aan de stichting. Ten slotte, bij het bureau Wisse Kommunikatie werkt een student van de opleiding Communicatiesystemen aan een kennisbank op de website van de stichting. In het kader van zijn stage vult hij die bank met alle vergaarde kennis over het elektrisch en op waterstof rijden. Zie: Discussie Er is overigens veel discussie over het maken van waterstof. Door de wijze waarop het geproduceerd wordt zou waterstof - well to wheel gerekend - niet het meest duurzame energierendement opleveren, weet Jan van Beckhoven. Maar, juist door er aan te werken komen we tot nieuwe technieken die waterstof wel duurzaam zullen maken, is zijn overtuiging. De Stichting Waterstof Onderneming Gelderland is verantwoordelijk voor de uitvoering van de projecten. De stichting wordt financieel gesteund door de provincie Gelderland, de gemeente Arnhem en de Stadsregio Arnhem-Nijmegen. Op de drempel van de zomer vakantie gaat HAN Smar t Business Center ( SBC ) nog ns flink uitpakken. Dit jaar bestaat SBC vijf jaar, genoeg reden voor een feestelijk congres op 30 juni. Centraal thema is duurzaamheid. Er zullen een aantal interessante presentaties plaatsvinden rondom het thema duurzaam ondernemen. Onder andere met Peeze uit Arnhem, een bedrijf dat koffie duurzaam laat verbouwen, produceert en op de markt brengt. Het zal, samen met Rabobank Foundation, dat met microkredieten koffieplantages in Zuid-Amerika ondersteunt, een inspirerende samenwerkingscasus behandelen, vertelt SBC-directeur Jonathan van Deutekom. Peeze en het SBC werken inmiddels intensief samen op het gebied van de branding van Peeze en de doorontwikkeling van de verkooporganisatie. Ook andere leden van het SBC-netwerk, waaronder technische dienstverlener Alewijnse, werken mee aan het programma. De Nijmeegse onderneming is, met ondersteuning van SBC en het lectoraat, door een proces van lean manufacturing (world class excellence) gegaan. HANstudenten hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar de wijze waarop de ombouw van vestigingen van een grote supermarktketen efficiënter - en daarmee goedkoper en ook duurzamer kon. Intensief samenwerken In een interactief avondprogramma zullen verschillende ondernemers laten zien hoe zij duurzaam ondernemen en waar intensieve samenwerking met de hogeschool toe kan leiden. Het zijn allemaal voorbeelden van de resultaten van partnerships die duidelijk maken dat de echte toegevoegde waarde van de HAN vrijkomt als er over een langere periode intensief wordt samengewerkt, aldus Van Deutekom. Hij wil het congres ook benutten om naar de toekomst te kijken. Het streven van HAN Smart Business Center is vroegtijdig signalen uit de markt op te pikken en er proactief mee aan de slag te gaan en te komen tot integrale oplossingen. Het is bijvoorbeeld technisch goed mogelijk met tuinbouwkassen energie op te wekken. Rendabel wordt het pas als het overschot aan energie elders benut kan worden, door er omwonenden of naastgelegen bedrijven van te laten profiteren. Zoiets vergt een integrale oplossing en daarvoor moet je dus een breed project opzetten waar ook woningcorporaties in een vroeg stadium bij betrokken worden. Dergelijke geïntegreerde projecten, onder de noemer wijk van de toekomst, waar het thema duurzaamheid en wonen, welzijn en zorg samenkomen, willen we de komende tijd veelvuldig gaan opstarten en er studenten van tal van opleidingen bij betrekken. Enorm gegroeid De visie van SBC op de toekomst maakt een belangrijk onderdeel uit van het jubileumboek dat tijdens het congres gepresenteerd wordt. Daarin natuurlijk ook een terugblik op vijf jaar SBC. Een periode waarin het SBC-netwerk enorm gegroeid is. Alleen al de laatste maanden hebben zich vele nieuwe bedrijven aangemeld. Daaronder Compu Train, Daalderop, Deltec, Enerpro, Euro Grass, Heigo, Impala Fruit, Providentia Environment Solutions en Rasoc. Onlangs schreven zich nog in TTS en Femergy training en coaching. Voor meer informatie over de jubileumactiviteiten: Bedrijven met goede businesscases zijn van har te welkom d u u r z a a m h e i d

12 HAN moet nóg internationaler worden Een vollediger mens en een betere professional Emile Asselbergs Directeur NTS Optel Door internet leggen jongeren gemakkelijker internationale contacten Kristel Baele Lid CvB HAN Mensen met internationale ervaring hebben een pre K ristel Baele schaar t de HAN, als het om internationalisering gaat, onder de koplopers, ver wijzend naar de benchmark die de hogeschoolbestuurder recent heef t laten uit voeren. Toch vindt ze het hoog tijd dat het aanbod van de hogeschool nog internationaler wordt en zo nog beter gaat aansluiten op de behoef te van het bedrijfsleven en andere beroepenvelden. bedieningen reageren op de bewegingen van de speler. Dit soort opdrachten maken voor ons nu het verschil. Zonder was 2009 geen geweldig jaar geweest, nu is het een heel goed jaar geworden. Hoog tijd En niet alleen het bedrijfsleven internationaliseert. Ook Den Haag moet zich steeds meer gelegen laten liggen aan Brussel, en grensregio-gemeentes ervaren samenwerking met de buren aan de andere kant van de grens als steeds relevanter. Nederland is altijd al een open economie geweest, maar door de komst van internet en daaruit voortvloeiende globalisering is onze samenleving internationaler dan ooit geworden. Nu is die ontwikkeling natuurlijk niet aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen voorbij gegaan. Er worden studiereizen ondernomen, studenten en docenten doen mee aan uitwisselingen en met allerlei buitenlandse kennisinstellingen wordt gezamenlijk onderzoek gedaan. Maar al die initiatieven staan op zichzelf. Hoog tijd, vond collegelid Kristel Baele, werk te maken van een strategisch beleidsplan internationalisering. Om een extra stimulans te geven aan internationalisering en de lopende activiteiten elkaar te laten versterken. Westerse bril afzet ten Het is haar niet alleen te doen om van de afgestudeerden betere professionals te maken. Ik heb zelf veel in het buitenland gestudeerd en gewerkt - onder meer in Zwitserland - en gewoond in Afrika en die ervaringen hebben me persoonlijk zeer verrijkt. Die ervaringen gun ik iedereen van harte. In het buitenland moet je een beroep doen op je ondernemerszin en creativiteit en je aanpassen. De Westerse mens bekijkt alles om zich heen door een bril met Westerse opvattingen en oordelen. Als je in het buitenland bent leer je die bril af te zetten. Wat het plan desalniettemin niet beoogt is dat elke student een fiks deel van zijn studie in het buitenland doorbrengt. Dat is, stelt Baele, niet duurzaam - denk aan de CO2-footprint die al dat heen en weer vliegen veroorzaakt -, maar ook niet wenselijk, omdat niet iedereen dat wil en kan. En ook is het niet voor elke studie even hard nodig. Internationalisation at home, zoals dat in het beleidsplan wordt geduid, kan bijvoorbeeld de vorm krijgen van Engelstalige programma s met zowel Nederlandse als buitenlandse studenten. Die zullen merken, als ze op een gegeven moment samen een opdracht moeten gaan uitvoeren, dat die ander niet hetzelfde referentiekader heeft. Dat bijvoorbeeld zoiets als goede gezondheidszorg voor de één strikt bepaald wordt door de arts en voor de ander vooral ook door de patiënt. Je studeert dan in een Nederlandse context, maar wel een zeer multiculturele. Al veel gebeurd Afstudeerders meer internationale bagage meegeven is natuurlijk wel een belangrijk doel van het plan. Wij willen mensen afleveren die het al min of meer gewend zijn in een internationale omgeving te opereren, net als het bedrijf waar ze aan de slag gaan. Net zo goed als we docenten willen afleveren die internationaal georiënteerde startbekwame leerkrachten zijn. Waarmee de HAN-bestuurder niet de indruk wil geven dat de huidige afstudeerders van die kwaliteiten ver afstaan. Er is al heel veel gebeurd de afgelopen jaren. Natuurlijk binnen faculteiten als Economie en Management en opleidingen als Autotechniek en Life Sciences. Maar ook binnen Gezondheidszorg kunnen studenten kennis in en over het buitenland vergaren. En onze sportopleidingen leiden managers op die weten wat er in de internationale wereld van de topsport te koop is. Emile Asselbergs van NTS Optel herkent die internationale oriëntatie van de HAN-studenten die hij als stagiairs of afstudeerders over de vloer krijgt. Voor jonge mensen is het gebruik van internet, om daarmee internationaal te communiceren, sowieso de normaalste zaak van de wereld. Ze leggen en onderhouden daardoor die internationale contacten gemakkelijker dan de wat oudere generaties in mijn bedrijf. Bundeling Maar, voegt Asselbergs er aan toe, dit betekent nog niet dat studenten echt gewend zijn internationaal te opereren. De ontplooide internationale activiteiten hebben positieve effecten, meent Baele, maar om te zorgen dat Internationaal actief zijn is allang niet meer alleen iets van de grote multinationals. Zo n Nederlandse MKB-bedrijven doen tegenwoordig aan export, blijkt uit onderzoek. Neem het Nijmeegse NTS Optel. Lange tijd een op Nederland georiënteerd bedrijf, maar sinds vorig jaar nadrukkelijk internationaal actief. Directeur Emile Asselbergs: We maken nu een eigen product, voor multinationale opdrachtgevers. Dat betekent dat we ook een internationaal toelevernetwerk hebben opgebouwd. Dat we vorig jaar die stap hebben gemaakt was geen toeval. Door internet is het leggen van initiële contacten zo veel gemakkelijker geworden en dan komen de internationale opdrachten vanzelf op je pad. Hele interessante opdrachten ook. We werken nu bijvoorbeeld aan systemen voor het testen van de optica, voor de volgende generatie van de X Box. Die kan straks zonder afstandopleidingen hun aantrekkingskracht op die internationaliserende buitenwereld behouden, is er meer nodig dan allerhande losstaande initiatieven. Bundeling van de behoefte aan huisvesting voor buitenlandse studenten bijvoorbeeld kan de opmaat zijn naar veel effectievere oplossingen, met minder leegloop. Het bijeenbrengen van alle contacten met buitenlandse instellingen kan ervoor zorgen dat de HAN de relaties met een paar instellingen veel meer kan verbreden en verdiepen. En van het goedgeorganiseerde taalonderwijs van die ene faculteit kan dan de hele instelling genieten, aldus Baele. Een pre Het beleidsplan bevat een aantal concrete targets, zoals: 17 procent van de studenten volgt een internationale stage en 3 procent van het docentencorps moet van buitenlandse origine zijn. Lage percentages? Ze vindt ze vooral reëel, want gebaseerd op landelijke benchmarks van de huidige situatie, met een paar procent erbovenop. Natuurlijk zou ik het mooi vinden als we nog wat hoger uitkomen, maar vergeet niet dat de HAN zeer breed is. Een mondhygiëniste hoeft niet per se naar het buitenland. En ik heb liever dat docenten meer meedoen aan uitwisselingen of deelnemen aan internationale conferenties en met hun ervaringen collega s enthousiasmeren, dan dat we grote groepen buitenlandse leerkrachten binnenhalen. Maar we zullen er wel op gaan selecteren: mensen met internationale ervaring hebben een pre. Einddoel van het plan is dat internationalisering in de mainstream komt van het onderwijs en onderzoek van de HAN. De trekker van dat streven is het International Office. Met aan het hoofd Jan Pouwels, een man met veel internationale ervaring en - al lange tijd werkzaam binnen Educatie - zeer goed op de hoogte van de processen binnen de HAN, zo duidt Kristel Baele hem. Aan Pouwels is het de ambities van bestuur en faculteiten te vertalen naar jaarplannen. Met SMART geformuleerde doelstellingen en hoeveel tijd en geld het kost. Nee, vrijblijvend is dit proces zeker niet. Vrouw van de wereld Kristel Baele (1959) is geboren in België en heeft in Gent politieke en sociale wetenschappen gestudeerd en aan de Universiteit van Antwerpen een masterdegree Organizational Sociology behaald. Later in haar carrière is ze nog geslaagd voor het Executive Management Program van het IMD in Lausanne. Haar eerste loopbaanstap zette ze ook in Zwitserland, in Genève, bij de International Labor Organization (ILO). Daar was ze verantwoordelijk voor het ontwerp en management en de monitoring en evaluatie van beroepsonderwijsprojecten in Azië en Afrika. In Afrika heeft ze ook een tijdlang gewoond. Later ging ze voor de ILO in Turijn aan de slag. Begin jaren negentig verhuisde ze naar Nederland waar ze managementfuncties vervulde aan de universiteiten in Delft en Leiden en leiding gaf aan internationaliseringprocessen. Sinds 2008 is ze collegelid en cfo van de HAN i n t e r n a t i o n a l i s e r i n g

13 Open source onderwijsontwikkeling: opleiding en praktijk niet langer gescheiden Ieder is verantwoordelijk voor het geheel Menu Ander voorbeeld. In Apeldoorn heeft ROC Aventus samen met de bedrijfstak Hotel Toerisme en Recreatie een menukaart ontwikkeld om verworven competenties van leerlingen te meten. De systematiek kun je ook op de beroepsgroep zelf loslaten en zo verborgen competenties, bijvoorbeeld voor het beroep van docent beroepsonderwijs, ontdekken. De HAN heeft samen met het Centrum voor Ondernemerschap een databestand ontwikkeld (zie kadertekst) waarop studenten en leraren bij een lesontwerp kunnen terugvallen op iets bestaands. Vergelijk het met Plasterks Wikiwijs, maar dan bescheidener. Imago Door de samenwerking verloopt de overgang van school naar beroepspraktijk veel soepeler. De opleiding krijgt feedback van zijn klant en het hbo levert bijscholing aan leraren en assistentie bij onderzoek. Dat verbetert het imago van het vak. Van Bennekom: Na vijf jaar ervaring zien we beslist een positief effect, de opleidingsscholen hebben daadwerkelijk invloed op het curriculum van de lerarenopleidingen. De student maakt via dit leerlingenwezen-nieuwe-stijl elk facet van het leraarschap mee en vindt makkelijk een baan, soms al op zijn stageplek. Tijdens het laatste opleidingsjaar mogen velen zich verheugen in een dienstverband met salaris. Winst is ook dat betere leraren leiden tot meer gemotiveerde kinderen en meer aanmeldingen voor het leraarschap. Onder wijsproblemen? Gooi ze in de groep! Ketendenken dringt door in het onder wijs Dirck van Bennekom, Bestuurder van De Alliantie Tussen sommige scholen en opleidingen bestond al zo n samenwerking Gerda Geerdink, Senior onderzoeker HAN Je moet iemands loopbaan niet opknippen in een stukje opleiding en de rest Ruud Klarus, Lector Werkplekleren HAN De conclusies trekken we gezamenlijk, dat vergroot het draagvlak. Anno 2010 los je problemen niet meer op in een gesloten omgeving. Nee, je gooit het in de groep. Je gebruikt de inbreng en kunde van velen, net als Wikipedia of Linux doen. Open source. Zo worden tegenwoordig ook de muren tussen lerarenopleiding en scholen doorbroken. Die gaan samen bijvoorbeeld het curriculum ontwerpen. Ketenintegratie in het onderwijs: leverancier en klant vervlechten. De opleiding is een co-creatie. Vroeger verdwenen afgestudeerden bij de lerarenopleiding zo goed als helemaal uit zicht. Het onderlinge contact tussen scholen en opleidingen was beperkt. Nu ontwikkelen scholen voor primair en voortgezet onderwijs samen met de HAN en Radboud Universiteit de opleiding van toekomstige collega s. Op hun beurt verlenen HAN en Radboud assistentie bij onderzoek en bijscholing. De relatie leverancier-afnemer van competenties verandert in die van partners in onderwijspraktijk en opleiding. Waarom hebben we dat niet eerder gedaan? Van de grond Dirck van Bennekom, bestuurder van De Alliantie die zeven scholen in Nijmegen en het Land van Maas en Waal bestuurt, Gerda Geerdink, senior onderzoeker aan de Faculteit Educatie van de HAN en Ruud Klarus, lector Werkplekleren aan dezelfde faculteit, melden dat er altijd al een deel van de opleiding binnen de scholen plaatsvond: de stage. Dus tussen sommige scholen en opleidingen bestond al zo n samenwerking, aldus Van Bennekom. Maar het kwam pas echt van de grond toen na Lissabon de politiek zich ermee ging bemoeien. Het subsidiepotje voor opleidingsscholen hielp uiteraard ook. Niet alleen fundamenteel onderzoek, maar juist praktijkgericht onderzoek door mensen die die praktijk goed kennen kan bijdragen aan de onderwijskwaliteit, werd het devies. Dat speelt het hbo in de kaart. Van Bennekom noemt als voorbeeld van zo n samenwerking de open source leer-werkopdrachten voor studenten. Op de website van het project kun je ontwikkelingen in de etalage zetten, je eigen voorstellen uploaden en die van collega s downloaden. Scheiding Klarus wijst op zes schoolbesturen die zo samen competentieprof ielen hebben opgesteld. Waarom zou ieder apart het wiel uitvinden? Hij noemt cocreatie een doorbraak: Alle resultaten naast elkaar leggen, onderling vergelijken en best practices overnemen. Bijkomend voordeel: de conclusies trekken we gezamenlijk, dat vergroot het draagvlak. Geerdink: Praktijkmensen maken op die manier meer gebruik van de achterliggende theorie. Het sinds de jaren zeventig gehanteerde RDD-model (Research, Development and Diffusion, red.) heeft geleid tot een scheiding tussen onderzoekers die theorie construeerden, ontwikkelaars die leerplannen schreven en de leraar als uitvoerder. We zijn er nu achter dat die taakverdeling niet goed is. Niet opknippen De opbrengst van de samenwerking is niet goed in geld uit te drukken. Klarus: We mogen er eigenlijk geen geld aan verdienen. De waardecreatie zit m eerder in de meerwaarde van de excellente jonge leraar dan in een batig saldo. De lerarenopleiding is steeds meer een gezamenlijke verantwoordelijkheid van lerarenopleidingen en scholen voor voortgezet onderwijs. Dat ziet Van Bennekom als pure winst. Ook Geerdink ziet opleiding en werkveld al lang niet meer als gescheiden werelden: Waarom zou de opleiding alleen verantwoordelijk zijn voor de start van iemands loopbaan? Na de opleiding ben je startbekwaam, maar daarmee houdt het leren niet op. Wij willen ketenverantwoordelijkheid dragen, dus moet je iemands loopbaan niet opknippen in een stukje opleiding en de rest. Ketendenken betekent: ieder is verantwoordelijk voor het geheel, maar ook specifiek voor een bepaalde schakel. Klarus tenslotte: Co-creatie is respect tonen voor ieders expertise, dus geen hutspot waar iedereen over alles evenveel te vertellen heeft. Samenonder wijsmaken. nl Een website voor primair onderwijs met bijdragen van studenten, docenten en leraren primair onderwijs. Samenonderwijsmaken.nl is een initiatief van Pabo Arnhem en Pabo Groenewoud en go! De site is voortgekomen uit een masterclass go! om ondernemerschap binnen educatie te stimuleren bruggen naar de praktijk

14 Pabo-studenten in het kielzog van Darwin Een week aan boord van de Clipper Stad Amsterdam, in het kielzog van Darwin. Die belevenis hebben twee Pabo-studenten van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen overgehouden aan een succesvol stageproject. De befaamde wiskundige Robbert Dijkgraaf reikte begin maart deze door veel studenten felbegeerde prijs uit tijdens het Beagle Live evenement in Utrecht. Sander Fielt en Erik Slag hebben, samen met twee studenten Bouwkunde van de HAN, het combistage-project Het Tuimelhuis doorontwikkeld en uitgevoerd op een aantal basisscholen. Het Tuimelhuis is een educatieve, demontabele woning die de echte wereld de school in brengt. Het huis wekt nieuwsgierigheid, roept vragen op en nodigt uit tot zelf doen. Het bestaat uit een frame met twintig panelen. Bedrijven uit de directe omgeving van de school kunnen panelen adopteren. Vervolgens wordt er aan elk paneel een lesconcept gekoppeld. Zo leren kinderen verschillende bedrijven kennen en de bedrijven leren op welke manier ze jonge kinderen kunnen interesseren voor hun vakgebied. Dit levert een belangrijke bijdrage aan de doelstelling van de Nederlandse overheid om meer jongeren te interesseren voor techniek. Combistage De Pabo-studenten hebben hun prijs gewonnen met de beschrijving van de resultaten van hun combistage. Combistages zijn stageopdrachten waarbij een of meer Pabo-studenten samen met een of meer bètastudenten aan een opdracht werken. Zo leren bètastudenten hun vakgebied uit te leggen aan kinderen en Pabo-studenten krijgen meer kennis van het vakgebied van de bètastudent. Hierdoor krijgen zij meer zelfvertrouwen in het geven van les over wetenschap en techniek. De stages worden uitgevoerd in het kader van het Programma Hoe bouw ik een diesel om naar aardgas? Metano wil handboeken op de markt gaan brengen voor het ombouwen van direct ingespoten diesels naar motoren die voor 80 procent op biogas of aardgas kunnen lopen. Wij denken te weten hoe het technisch kan en hopen dit jaar het eerste prototype gereed te krijgen, vertelt Nando Klein Gunnewiek, directeur van het bedrijf uit Lichtenvoorde. Als hij daarna de goedkeuring binnenheeft van de RDW, die aan auto s op gas speciale eisen stelt, wil hij de handboeken gaan opstellen in samenwerking met studenten van HAN Autotechniek. Met hun technische bagage en de kennis die ze hier opdoen moeten ze in staat zijn die boeken op te stellen, voor elk type dieselmotor één. Die handboeken worden vervolgens verstrekt aan garagebedrijven die de ombouw gaan uitvoeren. Klein Gunnewiek rekent op veel belang- VTB-Pro dat 5000 leraren en 5000 aankomende leraren in staat stelt zich te verdiepen en te bekwamen in het domein wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Het is een programma van het Platform Bèta Techniek dat ook de prijsvraag uitschreef. De Clipper Stad Amsterdam is op 1 september 2009 vertrokken voor een reis rond de wereld. Dit in het kielzog van Darwin die de reis maakte met de HMS Beagle, in de periode De Clipper doet het wat sneller - in acht maanden. In die periode komen er steeds nieuwe gasten aan boord, om onderzoek te doen, te filosoferen, hun creativiteit te uiten, te schrijven, om kennis op te doen en om kennis te delen. Hun ervaringen zijn te volgen via de VPRO tv-serie en de website. beagle.vpro.nl stelling omdat rijden op 80 procent biogas of aardgas veel goedkoper is, en beter voor het milieu. Een auto die puur op biogas rijdt is zelfs CO2-neutraal. Bij 80 procent zal de uitstoot dus een fractie zijn en dat zal een veel lagere BPM en wegenbelasting met zich mee brengen, schetst hij de voordelen. Er zal waarschijnlijk een speciaal, laag belastingtarief komen. Nederlanders vinden dat over het algemeen wel interessant. Nando Klein Gunnewiek hoopt voor het eind van het jaar alles rond te hebben en begin 2011 met de handboeken van start te kunnen. Het is een commercieel initiatief, maar de startkosten zijn voor de helft betaald door de provincie Gelderland. Intercom Control Box biedt oplossing voor sleutelprobleem Deuren openen met de telefoon Stel je 8 8-jarige schoonvader is slecht ter been. Of hij is net op het toilet en de thuiszorgmedewerker belt aan. Hoe moet hij die dan binnenlaten? Natuurlijk bestaan er al technische oplossingen, zoals een kastje buiten aan de muur met een code. Maar hoe stigmatiserend wil je zijn? Ik probeer altijd de koppeling tussen mens en techniek te maken. Aan het woord is Gerold Wanders, directeur van WENQ, een bedrijf dat gespecialiseerd is in woningen gebouwcommunicatie. Drie jaar geleden heb ik een oplossing bedacht voor in bestaande woningbouw die werkt via een normale dect-telefoon. Als iemand bij de centrale toegangsdeur aanbelt, kan je schoonvader met de telefoon via de intercom spreken en kan hij met diezelfde telefoon de deur van het appartementencomplex en zijn eigen voordeur openen. Dat eenvoudige systeem heeft Wanders verder ontwikkeld tot de zogenaamde ICB, de Intercom Control Box, die een flexibele en praktische oplossing biedt voor veel bestaande intercomsystemen in zorginstellingen en appartementencomplexen. Wanders: Het mooie aan dit systeem is dat je innovatieve oplossingen in de bestaande woningbouw op relatief eenvoudige wijze kunt realiseren. Uniforme infrastructuur. Wanders, ex-hanstudent ( het lijkt wel eeuwen geleden dat ik de HTS heb afgerond ), geeft aan dat het systeem weliswaar zeer eenvoudig klinkt, maar dat realisatie in sommige gevallen een technische uitdaging is. Er bestaan wel veertig verschillende intercomsystemen en we willen in een appartementencomplex beslist geen nieuwe bekabeling trekken, maar gebruik maken van het bestaande intercomsysteem. Hij zou graag zien dat in alle nieuwbouw één universele infrastructuur wordt aangelegd, één IP-netwerk waarop alles is aan te sluiten; televisie, computer, intercom, telefoon, zorgalarm, telemedicin, noem maar op. Er wordt in de markt niet of nauwelijks op deze wijze gedacht en gerealiseerd. WENQ is nu bezig met een tweetal projecten in Apeldoorn en Berg en Dal waar deze uniforme netwerkinfrastructuur gerealiseerd wordt. IP is de toekomst, de flexibiliteit geeft de mogelijkheid gebouwen te faciliteren naar behoefte. Onbeperk t In bestaande gebouwen moet de ICB dus op het aanwezige intercomsysteem kunnen werken. Toepassingen via de ICB werken vanuit elke plaats in de woning en maken het daarmee ook geschikt voor bedlegerige mensen om bezoek, huisarts of tafeltjedek-je binnen te laten. Er bestaan natuurlijk al technische oplossingen, zoals een kastje op de deur waar de thuiszorgmedewerker zijn pasje door kan halen, de sleutel kan laten zakken en de deur kan openen. Wanders: Maar een dergelijk systeem is erg omslachtig en bepaald niet universeel toepasbaar. De toepassingen lijken onbeperkt. Wanders: Met de ICB is het mogelijk de kwaliteit van leven van ouderen en mensen met een beperking te verbeteren en mensen langer zelfstandig te laten wonen, een absolute noodzaak nu de samenleving in snel tempo vergrijst. Per fecte opdracht Wanders heeft nog wel een uitdaging voor zijn voormalige hogeschool. Er moet op de HAN toch een groep enthousiaste techniekstudenten zijn die wil helpen bij de technische realisatie van verbeteringen aan de ICB. Laat ze maar komen, ik heb een perfecte stage- of afstudeeropdracht voor ze. Ik heb een geweldige uitdaging voor een groep enthousiaste techniekstudenten Met dit systeem kunnen mensen langer zelfstandig blijven wonen c a r r i è r e

15 Meer zelfsturing student vergt meer coachende rol docent Lector gooit forse steen Als je een steen in het water gooit die genoeg golven maakt komen ze vanzelf bij je uit. Met die metafoor verklaart Hans Elias de Bree, R&D-directeur van Microflown Technologies waarom hij met zijn nieuwste vinding in het wetenschappelijk tijdschrift Scientific American terecht is gekomen. Je kunt daar verder zelf niets aan doen. Een verslaggever van het magazine moet je vinding oppikken, in andere media, op internet of horen van collega s. Als hij het interessant genoeg vindt maakt hij er een artikel over puur op basis van informatie die hij via derden verzamelt. Hij belt je alleen nog op om je het verhaal voor te leggen en te vragen of het klopt. Zo zorgen ze dat het wetenschap en geen reclame wordt, schetst De Bree de gang van zaken. Leren te leren leren Lifelong learning. Voor elke beroepsgroep geldt tegenwoordig dat het leren en studeren niet ophoudt bij het ont vangen van het diploma. Maar dat vergt wel het vermogen om zelfstandig te bepalen welke kennis je nodig hebt, hoe je die eigen te maken en dat leerproces te organiseren. Die vereisten gelden zeker ook voor de beroepsgroep van psychologen. Dus worden HAN- studenten Toegepaste Psychologie tijdens hun opleiding hierop voorbereid. En omdat dat van hun docenten een andere rol vraagt krijgen die een speciale training. Moet hij ze laten twijfelen of zekerheid bieden? Een van de docenttrainers is Bernadette ter Heine van de Faculteit Gezondheid, Gedrag en Maatschappij. Studenten, geeft ze aan, moeten aan het eind van hun opleiding zelf in staat zijn eigen accenten te leggen. Tijdens hun studie krijgen ze natuurlijk een bepaalde standaard vakbekwaamheid mee, maar daarbinnen moeten ze zelf kunnen beoordelen of datgene dat ze produceren of verlenen een goed product of een goede dienst is. Hoe ze tot dat product of die dienst komen is ook iets waarin ze zelf keuzes moeten maken. Of ze, zeg maar, via B van A naar C gaan of via D, dat is aan henzelf. De samenleving verwacht van professionals dat ze dat kunnen. Dat ze door zelfref lectie hun eigen werk kunnen beoordelen, hun keuzes goed kunnen verantwoorden en zo hun vakbekwaamheid voortdurend verbeteren. Twee omgevingen De hele opleiding Toegepaste Psychologie is doortrokken van het trainen van zelfsturing, geeft Ter Heine aan. Het is zichtbaar in de twee omgevingen waarin de student z n opleiding volgt: de werkomgeving en de leeromgeving. In de werkomgeving gaan de studenten, samen met medestudenten, aan de slag met een beroepsopdracht. Het ontwikkelen en geven van cognitieve gedragstherapie aan bepaalde personen bijvoorbeeld. Of het achterhalen van de geschiktheid van personen voor de functie van directeur basisschool. De docent geeft aan wat de opdracht is, maar de studenten bepalen zelf hoe ze dat resultaat gaan behalen en hoe het eindproduct er uit gaat zien. Eerst maken ze daarvoor een plan waarin zij ook criteria hebben beschreven waaraan het eindproduct moet voldoen. De docent geeft daar z n goedkeuring aan en laat de studenten vervolgens zelfstandig naar dat eindresultaat toewerken. Met als belangrijkste hulpmiddel de Handleiding Werkwijzer. In de leeromgeving gaat het er traditioneler aan toe en wordt er in hoorcolleges veel theorie overgedragen. Maar dan krijgen ze wel precies die kennis mee die ze voor het vervullen van hun opdracht in de werkomgeving nodig hebben. Coachende rol Deze vorm van onderwijs, gericht op het zelfsturend maken van studenten, vergt van docenten dus een andere, veel meer coachende rol, weet Ter Heine. Zeker in die werkomgeving moet hij zich voortdurend afvragen of hij moet bijsturen of niet. Hij moet beoordelen of de studenten opdrachtgericht bezig zijn, of ze op een goede manier samenwerken en of ze in staat zijn hun werk goed te evalueren. De docent moet voortdurend afwegen of hij studenten moet laten twijfelen of zekerheid moet bieden, of hij ze fouten moet laten maken, of moet corrigeren. Wij trainen onze docenten zodat ze die groepsprocessen beter leren herkennen en beter kunnen bepalen wanneer ze moeteen ingrijpen. Dit telt wereldwijd De steen die De Bree, tevens lector Vehicle Acoustics aan de HAN, gegooid heeft is de acoustic vector sensor (AVS). Met dit instrument op de vliegtuigromp bevestigd kan een piloot alle kanten op horen of er geen andere vliegtuigen gevaarlijk dicht in de buurt komen. Vanzelfsprekend zijn er alternatieve sensoren op de markt, maar omdat die allemaal zelf ook een signaal afgeven zijn die in de VS verboden voor kleine en privé luchtvaarttuigen. De AVS is passief en luistert enkel. De AVS kan botsingen voorkomen zoals die van een privé vliegtuig met een sightseeing helicopter vorig jaar boven New York. De Bree is erg blij met de publicatie in Scientific American. Het blad mag gerekend worden tot de vijf belangrijkste wetenschappelijke tijdschriften van de wereld, weet hij. Iedereen kent Science en Nature en bijna iedereen kent Scientific American. Als je daarin genoemd wordt ben je superbelangrijk. Ik heb ooit met een pagina in de Telegraaf gestaan, maar in België telt dat al niet meer. Dit telt wereldwijd. Om die reden nemen tal van andere media het bericht over. Er is een sneeuwbal van publiciteit ontstaan. En straks van opdrachten, daarvan is De Bree overtuigd. We werken nu nog aan het proof of concept. Zodra dat gereed is naar schatting over twee jaar - kunnen we er de markt mee op. lown.com Simulatie-school zet student op scherp Lesgeven op een zeer zwakke school, compleet met ongeruste moeders en woedende vaders. Voor die uitdaging werden Pabo-studenten van de HAN gesteld. Op de simulatieschool De Posbank hebben ze dit voorjaar een week lang voor de klas gestaan en ervaren dat een leerkracht heel wat meer taken heeft dan lesgeven. Team en directie van De Posbank, de Inspectie heeft jullie school als zeer zwak beoordeeld, zo luidde het eerste bericht dat de Pabostudenten te horen kregen. Morgen wordt het inspectierapport openbaar. We vragen jullie om de komende week met elkaar te werken aan een verbeterplan, zodat we de Inspectie vertrouwen kunnen geven in structurele verbetering van de kwaliteit van leren op De Posbank, op korte én op langere termijn. Ongeruste moeders, woedende vaders De simulatieschool stond vervolgens een week lang bol van incidenten, net als die in menige echte school aan de orde van de dag zijn. Compleet met boze of ongeruste ouders, gespeeld door acteurs. De Pabo-studenten gaven na afloop aan de week als erg leerzaam, uitdagend, realistisch en bovenal erg motiverend te hebben ervaren. Studenten vonden het erg nuttig om binnen deze innovatieve werkvorm als team aan de slag te zijn met visie, kwaliteitszorg, contact met ouders en met derden, interne relaties en verantwoording. Ze vertelden dat ze, met de simulatieschool in hun bagage, de LIO-stage met meer vertrouwen tegemoet zien. Aanleiding voor de simulatieschool is het snel veranderende perspectief op goed leraarschap. De opkomst van de brede scholen, de maatschappelijke druk op het onderwijs als opvoedende instantie en de nadruk op verantwoording zorgen ervoor dat van leerkrachten veel meer gevraagd wordt dan goed functioneren in de eigen klas. Actief bijdragen aan de hele schoolorganisatie wordt voor leerkrachten steeds belangrijker. Lector van het jaar In het kader van OCW-Kwaliteitsagenda Krachtig Meesterschap is subsidie toegekend aan de simulatieschool, om die de komende twee jaar door te ontwikkelen. Voor het ontwikkelen van de simulatieschool is HAN-lector Governance en Innovatiedynamiek in het Onderwijs, Frans de Vijlder, door ScienceGuide en het Interstedelijk Studentenoverleg genomineerd voor Lector van het jaar k o r t n i e u w s

16 Lector Van den Hondel koninklijk onderscheiden Dynamiek onderwijsbestuur tot leven in nieuw boek en symposium Kees van den Hondel, sinds augustus 2006 lector Industriële Microbiologie aan de HAN en tevens hoogleraar aan de Universiteit van Leiden, is bij zijn officiële afscheid geridderd. Van den Hondel werd benoemd tot Officier in de Orde van Oranje- Nassau voor zijn verdiensten in het onderzoek naar schimmels. Biotech-bedrijven als DSM gebruiken schimmels voor de productie van enzymen en andere hoogwaardige producten. Het is met name in dit veld dat Kees van den Hondel internationaal aan de top staat. De wereldwijde schade door schimmels toegebracht aan de voedselvoorziening bedraagt elk jaar meer dan 100 miljard dollar. Daarbij zijn de middelen om schimmels efficiënt en zonder gevaar voor de volksgezondheid te bestrijden zeer beperkt. Ook dit terrein behoort tot het aandachtsveld van Kees van den Hondel. Met Hitexacoat, een biotechnologiebedrijfje dat hij daartoe heeft opgericht, onderzoekt hij nieuwe bestrijdingsmogelijkheden. Hij richt zich daarbij op natuurlijke stoffen die eenvoudig en goedkoop zijn te winnen, zodat ze ook toegankelijk zullen zijn voor de economisch zwakkere landen in de derde wereld. Ondanks zijn pensionering zal Van den Hondel gewoon actief blijven als CEO van Hitexacoat en zal hij ook onderwijs blijven geven aan zowel de universiteit van Leiden als de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Van den Hondel ontving de onderscheiding uit handen van de bur- gemeester van Noordwijkerhout, op 1 april tijdens het European Conference on Fungal Genetics, eind maart. Deze conferentie was door Van den Hondel zelf georganiseerd in samenwerking met het HAN BioCentre en de Universiteit van Leiden. www. hanbiocentre.nl De overheid bemoeit zich steeds intensiever met het onderwijs. Verstatelijking heet dat: een steeds complexer en verfijnder stelsel van regels dat niet zelden eerder als hinderlijk dan als helpend wordt ervaren. Tegelijkertijd worden schoolbesturen uitgedaagd dynamiek in hun bestuur en organisatie te brengen. De overmaat aan bestuur en de waarneming dat de nationale overheid al die sturingspretenties niet waar kon maken, leidden in de jaren zeventig tot een steeds intensievere zoektocht naar andere manieren om het onderwijs te organiseren en te besturen. Sindsdien zijn schoolbesturen verzelfstandigd vanuit de gedachte dat de overheid niet langer vanuit één centraal punt kan sturen. Scholen worden, met de lumpsumbekostiging in de hand, uitgenodigd om zich creatief en ondernemend op te stellen, in het belang van de deelnemer en de publieke zaak. Zo hebben de kleinschalige, verzuilde scholen plaatsgemaakt voor de grote, verzelfstandigde professionele organisaties. Deze kanteling in het bestuur van het onderwijs is een onvoltooid proces. Het zichtbaar maken en tot leven laten komen van juist deze dynamiek in bestuur, organisatie en regelgeving vormt de rode draad van het boek Wat is goed onderwijs? Bestuur en regelgeving van Ruud Klarus en 3 Frans de Vijlder (red.). Klarus en De Vijlder zijn beiden als lector verbonden aan de Faculteit Educatie van de HAN. Ter gelegenheid van het verschijnen van hun boek vindt op 18 mei een minisymposium plaats. Behalve de schrijvers zullen Leonard Geluk (Voorzitter College van Bestuur ROC Midden Nederland), Simone Walvisch (Bestuurslid PO-Raad) en Kristel Baele (Lid College van Bestuur HAN) het woord voeren. Wat is goed onderwijs? Deze vraag blijft de gemoederen volop bezighouden. Gelukkig maar, want zonder discussie over deze vraag ook geen goed onderwijs. In dit boek vindt u niet de definitieve waarheid over goed onderwijs. Die waarheden zullen we telkens opnieuw moeten formuleren op basis van relevante en actuele kennis. Dit boek is het tweede in een reeks die telkens vanuit een andere discipline wordt geschreven. In het eerste deel stond de sociologische invalshoek centraal. In het tweede deel worden vragen en thema s vanuit een psychologisch perspectief behandeld. Het gaat hierbij om de vraag wat leren nu eigenlijk is. Hoe leren mensen feiten? Hoe leren mensen vaardigheden? De discussie over het bestaan en de relevantie van het begrip leerstijlen blijkt nog steeds niet ten einde. Een ander belangrijk onderwerp is motivatie. Hoe is motivatie te beïnvloeden en op welke manier hangt dit samen met zelfsturing? Leren is een sociaal gebeuren, je kunt het niet alleen. Samenwerkend leren blijkt tot betere leerresultaten te kunnen leiden. Het gebruik van computers daarbij kan onder voorwaarden voor extra ondersteuning en intensivering zorgen. Hoe kunnen leraren gebruikmaken van de kennis die de laatste jaren ontwikkeld is in de breinwetenschappen? Inzichten vanuit de psychologie worden gekoppeld aan het leren van bepaalde schoolvakken en leren binnen bepaalde contexten. Welke psychologische inzichten zijn relevant voor het beter leren van taal en van rekenen? En op welke manier kan het leren in arbeidsorganisaties verbeterd worden? In een afsluitend hoofdstuk wordt de vraag gesteld wat de gepresenteerde psychologische inzichten betekenen voor de leeractiviteiten van leerlingen en de onderwijsactiviteiten van leraren. Hoe kunnen zij deze kennis gebruiken voor beter onderwijs? De bijdragen, geschreven door auteurs die al jaren werkzaam zijn in en voor het onderwijs, bieden een relevante psychologische kennisbasis voor leraren, studenten van lerarenopleidingen, managers en beleidsmakers. Professionals die zich vooral laten leiden door de vraag hoe zij de aan hen toevertrouwde leerlingen en studenten zo goed mogelijk onderwijs kunnen bieden. Ruud Klarus is lector bij de faculteit Educatie van de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN). P. Robert-Jan Simons is hoogleraar-directeur van de lerarenopleiding IVLOS (Universiteit Utrecht). Wat is goed onderwijs? Ruud Klarus Frans de Vijlder (red.) Wat is goed onderwijs? Bestuur en regelgeving Agenda 21 mei Inspireren tot Innoveren. Wat maakt dat innovaties in de zorg succesvol zijn? Vrijdag 21 mei, uur; Aula Berg en Dalseweg 81, Nijmegen. Aanmelden: (024) , 27 mei Masterclass: Vergezichten. Over onderzoeksmatig werken en ontwikkelen in de (opleidings)school. Donderdag 27 mei; Gymnasion - Campus Heijendaal, Heijendaalseweg 141, Nijmegen. Informatie: Jeanette Dusschooten, (024) , 8 juni Seminar Genen, Voeding en leefstijl. Zijn onze genen het beste aangepast aan de oorspronkelijke voeding van de mens (jager-verzamelaar)? Dinsdag 8 juni, uur; HAN Nijmegen, Bisschop Hamerhuis zaal H0.21, Verlengde Groenestraat 75, Nijmegen. Aanmelden: 17 juni Installatie HAN-lectoren Langdurige Zorg Marian Adriaansen en Rob van der Sande. Donderdagmiddag 17 juni; Auditorium HAN Campus in Nijmegen, Kapittelweg 33, Nijmegen. 5-8 juli Internationaal IntEnt congres, een jaarlijks congres rondom het thema Ondernemerschap en Onderwijs. HAN Campus, Ruitenberglaan 26, Arnhem. Voor meer informatie en/of aanmelden: Lectoraten Huub Pijnenburg heeft op 25 maart het ambt als HAN-lector voor het Lectoraat Werkzame Factoren in de Zorg voor Jeugd aanvaard. Sharda Nandram is met ingang van 1 mei 2010 benoemd tot Lector Ondernemerschap. Wat is uw nieuws? Voor u ligt het HANblad. Het valt bij adressen in de bus waaronder heel veel innovatieve bedrijven in het midden- en kleinbedrijf. Het blad wil zo fungeren als communicatiekanaal tussen de HAN, bedrijven en hun ruimere omgeving. Het is inmiddels uitgegroeid tot een platform waar resultaten van interactie tussen de hogeschool en haar omgeving voor het voetlicht worden gebracht. Het HANblad streeft naar artikelen over actuele, maatschappelijk relevante, concrete actie van concrete mensen met concreet resultaat. De samenwerking tussen de HAN en haar externe relaties staat daarbij voorop. Wij nodigen u dan ook uit om voorbeelden van zo n interactie, een idee of een ander interessant onderwerp via het HANblad in de schijnwerpers te zetten. Dan is uw nieuws ook ons nieuws. Overigens neemt het HANblad ook met plezier uw advertentie op. Minisymposium 18 mei. Plaats: HAN, Faculteit Economie en Management, Ruitenberglaan 31, Arnhem; tijd: uur tot uur. 3 Informatie: Het HANblad is een magazine van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen bedoeld voor vernieuwende bedrijven, not for profit organisaties en het regionale grootbedrijf. COLOFON ISBN Realisatie : HAN Marketing, Communicatie en Voorlichting Redactie : Martin van Zaalen, Claudia Fitsch en Marina Beckers, redactie-assistente (024) Medewerkers : Claudia Fitsch, Han Geurts, Lucy Holl, Frank Höppener Ruud Klarus Frans de Vijlder (red.) Fotografie : Ralph Schmitz, Coos Dam, Megastock Vormgeving en productie : Communicerende Ontwerpers Ubbergen Adver tenties, abonnementen en adreswijzigingen : Marina Beckers, (024) De grondstof voor het gebruikte papier is afkomstig uit verantwoord beheerde bossen, de folie is gemaakt van plantaardige suikers en kan in de GFT bak.

17

SOM= Effectief en plezierig werken

SOM= Effectief en plezierig werken SOM= Effectief en plezierig werken 1 VRAGEN AAN U: Wordt in uw organisatie de werkplek effectief gebruikt? Zitten de collega s met een glimlach achter hun bureau? Vindt er bij u veel samenwerking tussen

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers Survey commitment van medewerkers B 3 Survey commitment van medewerkers 229 230 Ruim baan voor creatief talent, bijlage 3 Voor je ligt een vragenlijst waarin gevraagd wordt naar verschillende aspecten

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011 Voorwoord In mijn scriptie De oorlog om ICT-talent heb ik onderzoek gedaan of Het Nieuwe Werken als (gedeeltelijke) oplossing kon dienen voor de aankomende vergrijzing. Hiervoor werd de volgende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

in zicht het; o -en 1 mening 2 kijk op de zaak 3 besef, bewustzijn: tot ~ komen

in zicht het; o -en 1 mening 2 kijk op de zaak 3 besef, bewustzijn: tot ~ komen in zicht het; o -en 1 mening 2 kijk op de zaak 3 besef, bewustzijn: tot ~ komen Deze Raad van Anders bracht een hele andere energie met zich mee dan de eerste. De ontmoeting tussen de vertegenwoordigers

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Het nieuwe werken. gedragsverandering is de succesfactor

Het nieuwe werken. gedragsverandering is de succesfactor Het nieuwe werken gedragsverandering is de succesfactor Kees Froeling, Bart Atema Overheidsorganisaties willen een aantrekkelijke werkgever zijn, nu en in de toekomst. Daarbij hoort een virtuele werkomgeving

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken (HNW) is een van de meest populaire trends op het gebied van organisatieontwikkeling van de laatste jaren; meer dan een kwart

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

SOCIALE INNOVATIE. in de creatieve industrie. Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie. Mei 2012

SOCIALE INNOVATIE. in de creatieve industrie. Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie. Mei 2012 SOCIALE INNOVATIE in de creatieve industrie Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie Mei 2012 Colofon Opdrachtgever: A&O fonds Grafimedia (KVGO, NDP Nieuwsmedia, FNV Kiem, CNV Media) Uitvoering:

Nadere informatie

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake Kijkt u eens om u heen, zit u ook met een computer, mobiele telefoon, misschien wel twee en mogelijk ook nog andere type computer zoals

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten AVONTURENKAART Reflectieopdrachten Je hebt aangegeven dat je het niet weet; je hangt niet erg aan je huidige baan maar hebt ook niet de ambitie om naar een andere baan op zoek te gaan. Geef hieronder kort

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

WERKEN 3.0. Voordelen van werken 3.0

WERKEN 3.0. Voordelen van werken 3.0 WERKEN 3.0 Het Nieuwe Werken Aangeboden door HKA Voordelen van werken 3.0 Werken van 09:00 tot 17:00 doen de meeste mensen al niet meer. We leven wereldwijd in een 24 uur economie die continu verandert.

Nadere informatie

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke De spin in het web Handreiking voor werkers die direct aan de slag willen met de sociale netwerken van mensen met verstandelijke beperkingen Anne Wibaut, Willy Calis Ad van Gennep Inleiding Wij hebben

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken Flexibiliteit troef

Het Nieuwe Werken Flexibiliteit troef Het Nieuwe Werken Flexibiliteit troef HR trends - algemeen De belangrijkste maatschappelijke krachten die nu spelen en grote invloed op HR hebben zijn: technologische vooruitgang, economische context,

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Outplacement: voor de werknemer

Outplacement: voor de werknemer Outplacement: voor de werknemer Ontslag: een keerpunt voor werkgever en werknemer De aanleiding tot outplacement is een ontslag. Dat kan zijn door een reorganisatie of omdat werknemer en werkgever, om

Nadere informatie

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Voorwoord Een wereld van verschil maken voor jong talent én voor uzelf. Wie wil dat nu niet? Niet iedereen heeft hiertoe de mogelijkheid.

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Persoonlijke Effectiviteit De cursus Persoonlijke Effectiviteit duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Managementondersteuning in de 21ste eeuw. Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny

Managementondersteuning in de 21ste eeuw. Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny Managementondersteuning in de 21ste eeuw Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny Agenda Kennismaking Het Nieuwe Werken volgens Moneypenny De impact van Het Nieuwe Werken op de managementondersteuner

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten?

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Deadline: 27 juni 2010 Prijzengeld: 5000,- Battle Type: (Zie voor meer informatie over de

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Outplacement: voor de werknemer

Outplacement: voor de werknemer Outplacement: voor de werknemer Ontslag: een keerpunt voor werkgever en werknemer De aanleiding tot outplacement is een toekomstig ontslag. Dat kan zijn door een reorganisatie of omdat werknemer en werkgever,

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

Eigen en WIJze buurten

Eigen en WIJze buurten Eigen en WIJze buurten Swingen met de kracht en kennis van de wijk. Van en Voor wijkbewoners. Marjanne van Ginneken Community en netwerk leider van Makers en Doeners Grote Beer 980, 3067 MB Rotterdam,

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Profiel Manager Bibliotheken 20 maart 2015 Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Voor meer informatie over de functie Manon Min, adviseur Leeuwendaal Telefoon (070) 414 27 00 Voor sollicitatie

Nadere informatie

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN VAN AGENDEREN NAAR DOEN Terwijl u dit leest, voltrekt zich een revolutie in het zakelijk landschap. Het Nieuwe Werken (HNW) staat volop in de aandacht. En niet zonder reden:

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

ICT Niveau 2. ICT Niveau 3 en 4

ICT Niveau 2. ICT Niveau 3 en 4 ict COLLEGE Als ICT er ben je ook veel bezig met het uitleggen van technische zaken aan gebruikers. ICT is techniek én communicatie. >> PAG. 4 HELP ZONDER DESK De computer en jij zijn twee handen op één

Nadere informatie

Personal branding op de arbeidsmarkt: vermarkt je carrière

Personal branding op de arbeidsmarkt: vermarkt je carrière Personal branding op de arbeidsmarkt: vermarkt je carrière TRAININGSPROGRAMMA VIER WORKSHOPS De wereld verandert snel en dat is van invloed op ieders plaats en functioneren op de arbeidsmarkt. We maken

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

Van dromen... Finext. 72 Het Nieuwe Werken

Van dromen... Finext. 72 Het Nieuwe Werken Finext Finext is een club van hondertachtig mensen die diensten verlenen aan financiële afdelingen binnen profit en non-profit organisaties. Eén van de echte kenmerken van Finext is dat er geen regels

Nadere informatie

Werk goed gedaan? Digitaal knuffeltje!

Werk goed gedaan? Digitaal knuffeltje! Knab gebruikt gamification in HRM Werk goed gedaan? Digitaal knuffeltje! Online bank Knab is één van de eerste bedrijven in Nederland die Gamification toepassen in HRM. Het carrièrepad van alle medewerkers

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

Rondetafel gesprek met Generatie Y

Rondetafel gesprek met Generatie Y Rondetafel gesprek met Generatie Y Over Intergenerationeel Samenwerken Verslag van 4 februari 2011 Aanwezig: Emma Bijloos, Caroline Kolk, Roy van Baarsen, Annemieke Roobeek, Astrid Elberg, Jeltsje Boersma

Nadere informatie

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT Iedereen werkt samen: met collega s in de organisatie en met externe partijen. In projectteams, met leidinggevenden en met medewerkers om leiding aan te geven. Ook privé werk

Nadere informatie

WHITEPAPER ORGANISEREN IN 2023

WHITEPAPER ORGANISEREN IN 2023 ORGANISEREN IN 2023 DE VISIE VAN GENERATIE Y OP ORGANISATIES EN (E-)HRM IN DE TOEKOMST Door Geert Boon & Suzanne van de Schraaf Uit onderzoek van Peperclip in opdracht van AFAS Software en HRcommunity

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Productieplan. 3

Inhoudsopgave. Productieplan. 3 Safien Pinas 1 Inhoudsopgave Productieplan. 3 2 Voorwoord Voor dit project heb ik een applicatie (app) bedacht die studenten helpen om na hen opleiding aan een baan te komen. Het is niet zomaar een APP,

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership: Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Communiceren en continue verbeteren met

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Docent als innovator. Symposium: Innovaties in het onderwijs? Help, mijn team wil wel! 13 november 2012, Breda PSW Danny Willems senior adviseur

Docent als innovator. Symposium: Innovaties in het onderwijs? Help, mijn team wil wel! 13 november 2012, Breda PSW Danny Willems senior adviseur Docent als innovator Symposium: Innovaties in het onderwijs? Help, mijn team wil wel! 13 november 2012, Breda PSW Danny Willems senior adviseur Een korte introductie PSW Een expertisecentrum op het terrein

Nadere informatie

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VAN WAAR KOMT VERTROUWEN? De EU markt (economisch): groei staat onder druk Voor het eerst sinds jaren Oorzaken? Opvoeding? Opleiding? Economie? Waarom?

Nadere informatie

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES HR en decentralisaties: Help ons te leren Door: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 10 oktober 2014 vond de

Nadere informatie

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Isabel De Clercq (Wolters Kluwer) deelt haar kennis met ons Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Kennis delen heeft een positieve invloed op het innoverend vermogen en op het vinden van oplossingen

Nadere informatie

Afdeling Advies Anouchka de Haan Henk Bangma Loes van Swol-Noomen

Afdeling Advies Anouchka de Haan Henk Bangma Loes van Swol-Noomen Afdeling Advies Anouchka de Haan Henk Bangma Loes van Swol-Noomen Wat is het nieuwe werken (of wel de nieuwe werkelijkheid)? Introductiefilm het nieuwe werken http://www.youtube.com/watch?v=lm844ess9fs

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Personeelsmanagement HRM 1 Inleiding Waar gaat het om? Uw mensen zijn uw meest waardevolle bezit. U spaart tijd noch geld om uw mensen de erkenning te geven die zij

Nadere informatie

EVC bij Windesheim. Windesheim Erkend EVC-aanbieder is. Erkennen van Verworven Competenties ErVaringsCertificaat. Erkennen van Verwoven Competenties

EVC bij Windesheim. Windesheim Erkend EVC-aanbieder is. Erkennen van Verworven Competenties ErVaringsCertificaat. Erkennen van Verwoven Competenties EVC bij Windesheim Erkennen van Verworven Competenties ErVaringsCertificaat Erkennen van Verwoven Competenties EVC staat voor het Erkennen van (elders) Verworven Competenties. EVC is gericht op het beoordelen

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

EERDER VERWORVEN COMPETENTIES (EVC) ALS ONDERDEEL VAN (LOOPBAAN)ONTWIKKELING

EERDER VERWORVEN COMPETENTIES (EVC) ALS ONDERDEEL VAN (LOOPBAAN)ONTWIKKELING POLITIE NEDERLAND augustus 2014 EERDER VERWORVEN COMPETENTIES (EVC) ALS ONDERDEEL VAN (LOOPBAAN)ONTWIKKELING Klik hier voor: 1 Ervaringen van politiemedewerkers met EVC René Haenraets, Eenheid Limburg,

Nadere informatie

Leiderschap in Het Nieuwe Werken bij SNS REAAL. Manja Jongsma Januari 2012

Leiderschap in Het Nieuwe Werken bij SNS REAAL. Manja Jongsma Januari 2012 Leiderschap in Het Nieuwe Werken bij SNS REAAL Manja Jongsma Januari 2012 99 Agenda Presentatie HNW bij SNS REAAL Doelen Heden versus toekomst Leiding geven binnen HNW Onderscheidende aspecten Resultaten

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

BACHELOROPLEIDING DEELTIJD

BACHELOROPLEIDING DEELTIJD HBO-ICT INFORMATICA BACHELOROPLEIDING DEELTIJD 2015-2016 2014-2015 LEERROUTES: BUSINESS IT & MANAGEMENT, SOFTWARE ENGINEERING, SYSTEM AND NETWORK ENGINEERING CREATING TOMORROW HBO-ICT DE VIERJARIGE DEELTIJDOPLEIDING

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Agile & Scrum Projectmanagement De cursus Agile & Scrum Projectmanagement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Manager voor de beroepsrichting bedrijfsadministratie

Manager voor de beroepsrichting bedrijfsadministratie Profiel Manager voor de beroepsrichting bedrijfsadministratie 18 juni 2015 Opdrachtgever Aventus Voor meer informatie over de functie Anky van Etten, adviseur Leeuwendaal Telefoon (070) 414 27 00 06-37383699

Nadere informatie

Aan de slag met EVC en ESF 26 november 2009

Aan de slag met EVC en ESF 26 november 2009 Aan de slag met EVC en ESF 26 november 2009 Did you know? Wat zien we in de film? Informatie versnelling Scenario denken Grote plek voor internet en informatica Technische vooruitgang Leren in informele

Nadere informatie

sociale innovatie in de creatieve industrie onderzoek Beeld: Netwerk6

sociale innovatie in de creatieve industrie onderzoek Beeld: Netwerk6 sociale innovatie in de creatieve industrie onderzoek Beeld: Netwerk6 samenvatting beschrijving en conclusies van het onderzoek inhoud samenvatting 2 tekst & uitleg 4 resultaten - onderwerpen van sociale

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

Nieuwe werken in gemeenten. Hype of blijvertje. Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman

Nieuwe werken in gemeenten. Hype of blijvertje. Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman Nieuwe werken in gemeenten Hype of blijvertje Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman Het Nieuwe Werken blijft in 2013 populair in gemeenten. Het is voor veel van hen een antwoord op de vraag

Nadere informatie

Hbo tweedegraadslerarenopleiding

Hbo tweedegraadslerarenopleiding Hbo tweedegraadslerarenopleiding Verkort traject www.saxionnext.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Een bijzondere opleiding 4 Opbouw 5 Toelating en inschrijving 7 Beste student, Je hebt een afgeronde hbo- of

Nadere informatie

Flexibiliteit in de job, een opstap naar flexibele loopbaan?

Flexibiliteit in de job, een opstap naar flexibele loopbaan? Flexibiliteit in de job, een opstap naar flexibele loopbaan? Zo n 1 op 4 werknemers die we bevraagd hebben vinden dat hun werkgever niet flexibel genoeg is. De anderen geven aan dat er heel wat mogelijk

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

De mobiele werknemer. Mobiel werken in 2015-2020. Januari 2015, Rotterdam. Officebooking 2015 1

De mobiele werknemer. Mobiel werken in 2015-2020. Januari 2015, Rotterdam. Officebooking 2015 1 De mobiele werknemer Mobiel werken in 2015-2020 Januari 2015, Rotterdam Officebooking 2015 1 De mobiele werknemer In 2020 werkt 60% van de Nederlandse werknemers niet meer op een vaste plek: een eigen

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Het Nieuwe Leidinggeven of: Hoe krijg je managers in beweging Case ABN AMRO

Het Nieuwe Leidinggeven of: Hoe krijg je managers in beweging Case ABN AMRO NEUTRAAL Het Nieuwe Leidinggeven of: Hoe krijg je managers in beweging Case ABN AMRO Angela Hagen-Verdooren ABN AMRO Susan Smulders Moneypenny Consulting & Training 19 november 2013 1 Even voorstellen

Nadere informatie

HAN. Community in progress

HAN. Community in progress HAN Community in progress Dit is HAN Hetgeen wat nu voor je ligt is het HAN-merkboek. HAN is de afkorting die wij gebruiken voor de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Dit boek geeft voor eenieder die met

Nadere informatie

PRAKTIJKLEREN VOOR EEN ORGANISATIE IN TRANSITIE

PRAKTIJKLEREN VOOR EEN ORGANISATIE IN TRANSITIE PRAKTIJKLEREN VOOR EEN ORGANISATIE IN TRANSITIE PRAKTIJKLEERGROEPEN VOOR TEAMS MEDEWERKERS LEIDINGGEVENDEN APELDOORN MAART 2015 Praktijkleergroepen voor een organisatie in transitie - 1 - Organisatieontwikkeling

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Koploper & doorpakker UVIT HNW in Arnhem 2 Wat is Het

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

TOELATINGSEISEN STUDIEBELASTING EXAMEN EN CERTIFICERING FISCAAL VOORDEEL KOSTEN

TOELATINGSEISEN STUDIEBELASTING EXAMEN EN CERTIFICERING FISCAAL VOORDEEL KOSTEN TOELATINGSEISEN Sales Leadership maakt deel uit van het programma Leadership in Marketing & Sales. Deelname aan het programma is aan een aantal voorwaarden verbonden. U kunt de opleiding Accountmanager

Nadere informatie

Minor Creatieve Intelligentie

Minor Creatieve Intelligentie Minor Creatieve Intelligentie Het creëren van flow in je organisatie Faculteit Economie en Management Minor Creatieve Intelligentie Ontwikkel jezelf in relatie tot je vakgebied Verbredende minor toegankelijk

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken (HNW)

Het Nieuwe Werken (HNW) Het Nieuwe Werken: Hype of realiteit? Antwerpen, 14 juni 2012 www.creando.be Het Nieuwe Werken (HNW) Het Nieuwe Werken (HNW) is een visie waarbij recente ontwikkelingen in de informatietechnologie als

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Studio BliQ. Het future center van de gemeente Oss

Studio BliQ. Het future center van de gemeente Oss Studio BliQ Het future center van de gemeente Oss Studio BliQ is Studio BliQ is het future center van de gemeente Oss. Met studio BliQ wil de gemeente Oss een klimaat stimuleren waarin creativiteit, innovatie

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie