Nagroeibare/ hernieuwbare/ teeltbare. Onuitputtelijke grondstoffen voor de bouwsector

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nagroeibare/ hernieuwbare/ teeltbare. Onuitputtelijke grondstoffen voor de bouwsector"

Transcriptie

1 Nagroeibare/ hernieuwbare/ teeltbare Onuitputtelijke grondstoffen voor de bouwsector Peter Thoelen VIBE vzw VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 1

2 1) Teeltbare grondstoffen & duurzame ontwikkeling Nagroeibare of teeltbare grondstoffen, zijn grondstoffen die afkomstig zijn uit landbouw, bosbouw en aanverwante, of grondstoffen die daaruit rechtstreeks afgeleid zijn (bijvoorbeeld oud papier, textiel op basis van natuurvezels enz ). Ze kennen een steeds ruimere toepassing. Dat heeft economische en ecologische redenen. Om te beginnen zijn er steeds meer producten uit teeltbare grondstoffen die de petrochemische kunnen vervangen. Teeltbare grondstoffen zijn onuitputtelijk bij goed beheer, en wereldwijd lokaal beschikbaar (behalve in woestijnen, sneeuwvlaktes, rotsmassieven enz.) en dragen dus ook bij tot de sociaal-economische poot van duurzame ontwikkeling. Ze bieden immers wereldwijd mogelijkheden voor de ontwikkeling van lokale economieën met gesloten stofkringlopen en beperkte transportafstanden. Door op een rationele manier teeltbare grondstoffen in te zetten, worden geen eindige natuurlijke rijkdommen uitgeput en komt de voorziening van toekomstige generaties niet in het gedrang. Ook passen deze grondstoffen perfect in de visie van cradle tot cradle (wieg-tot-wieg). Dit wil zeggen dat grondstoffen eindeloos herbruikbaar zijn, zonder afval op te leveren. Teeltbare grondstoffen zijn volledig herbruikbaar (en dus voedsel voor nieuwe producten), of probleemloos composteerbaar (en dus terug voedsel voor de natuur). Als ze tenminste niet vermengd zijn met chemische stoffen. Plantaardige grondstoffen zijn tenslotte ook broeikasgasneutraal: bij eventueel storten of verbranden komt er niet meer CO 2 vrij dan hetgeen ze uit de atmosfeer opgenomen hebben tijdens hun levensduur. De stof- en energiekringlopen zijn dus gesloten. Bouwmaterialen uit teeltbare grondstoffen kennen over het algemeen een gunstige milieubalans of LCA (levenscyclusanalyse) in vergelijking met alternatieven. Als voorbeeld hieronder een vergelijking van de primaire energie die nodig is om een 3 m hoge pyloon te maken die ongeveer dezelfde last kan dragen (let wel: enkel energie-input werd berekend, geen andere milieu-impacten): Bouwmateriaal Materiaalbehoefte (kg) Energieverbruik (kwh) Hout Kalkzandsteen Staalversterkt beton Staal Bron: Holzabsatzfonds in Marktanalyse (p. 518) VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 2

3 biologische kringloop technische kringloop Nagroeibare bouwmaterialen passen perfect in de biologische kringloop die beschreven wordt in het cradle-to-cradle (C2C) concept dat de Duitse chemicus Michael Braungart en de Amerikaanse architect William McDonough ontwikkelden. Dit concept werd de jongste jaren in Nederland een ware hype, die ook naar Vlaanderen overwaaide. Bovenstaand schema wordt door VIBE al sinds haar ontstaan gebruikt en werd nu aangevuld met de onuitputtelijke kringlopen uit de C2C-literatuur. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 3

4 Excursus: voorbeeld FNR In het buitenland wordt er reeds geruime tijd onderzoek gedaan naar de toepassing van deze hernieuwbare grondstoffen in de industrie, in de bouw, in de cosmetica enz. Om deze grondstoffen in meer technische toepassingen te onderzoeken, te promoten en te co-financieren of subsidiëren, werd bijvoorbeeld Duitsland in 1993 het FNR (Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe) opgericht. In 2007 publiceerde FNR een uitgebreid rapport met data en feiten over de stand van zaken in Duitsland. Hieronder volgen een aantal van de interessantste gegevens, die aantonen dat rond dit thema intussen al een hele industrie ontstaan is. Duitsland gebruikt 2,7 miljoen T landbouwgrondstoffen voor chemisch-technische toepassingen, waarvan 2,1 miljoen T rechtstreeks door de chemische sector verwerkt wordt. Daartegenover staat 17 miljoen T uit petrochemische grondstoffen. In 2005 ging het over een aandeel van meer dan 11 % landbouwgrondstoffen. Zo n % van de ingezette landbouwgrondstoffen komt uit Duitsland zelf. In totaal werken er mensen in de productie van landbouwgrondstoffen voor de industrie. In de verwerking en de logistiek daarvan, werken er bijkomend mensen. In de Duitse bosbouw werken er verder mensen en in de hout- en papierindustrie nog eens Tussen 1993 en 2007 steeg de benutting van landbouwgrond voor niet-voeding van ha tot 2 miljoen ha. Waar in het begin echter 84 % van deze landbouwgrond diende voor nagroeibare productiegrondstoffen, is dat in 2007 nog slechts 13 %. De rest gaat naar energiegewassen. Oppervlakte bos & lanbouwgrond in Duitsland & België 2007 Duitsland België Vlaanderen Oppervlakte landbouwgrond 16,8 mio ha ha ha ( ha akkerbouw) >50 % Oppervlakte bos (waarvan akkerland 11,8 mio ha en grasland 5 mio ha) 11 mio ha ha 29% Soort hout Naaldhout 62% Productieland nietvoeding Loofhout 38% 2 mio ha (17 %) ha suikerbieten ha vlas koolzaad ha suikerbieten ha vlas (900 ha koolzaad niet meegerekend) Bron: FNR Daten und Fakten / mededeling Wervel VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 4

5 Evolutie oppervlakte nagroeibare grondstoffen in Duitsland Bron: FNR Daten und Fakten. De bosoppervlakte in Duitsland neemt jaarlijks met ongeveer 10 % toe. Er is ongeveer 3,4 miljard m 3 houtvoorraad. Gebruik van hout in Duitsland in 2005 (in miljoen stère (= 1 m 3 gestapeld hout)) Bron: FNR Daten und Fakten. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 5

6 2) Veelvoudige toepassingen De toepassingen van landbouwgrondstoffen voor niet-voeding zijn veelvuldig, maar niet alle toepassingen zijn bekend: Papier en hout Kleding, textiel, schoeisel Brandstoffen en energievoorziening voor gebouwen en voertuigen Ruwbouwmaterialen, isolatiematerialen, afwerkingsmaterialen, verven, kleurstoffen en meubilair Biokunststoffen voor verpakkingsmaterialen, versterkingsvezels, wegwerpbestek en andere kunststofvoorwerpen Verstevigende vezels voor hoogwaardige toepassingen Smeermiddelen en oliën voor machinale en industriële toepassingen Poets- en onderhoudsproducten Farmaceutische industrie, medicinale kruiden en geneeskrachtige dranken Cosmetica Energie uit biomassa (verwarming, elektriciteit, vervoer ) Nagroeibare grondstoffen buiten de bouwsector Chemische en industriële toepassingen In Duitsland is de chemische en de andere industrie de grootste afnemer van landbouwgrondstoffen in niet- energie en niet-voedingstoepassingen. (Daten und Fakten p ). Hierbij zijn onder meer zeer grote concerns aan zet (BASF, Bayer, Cargill Dow, Degussa, Henkel ). (Marktanalyse, p. 308). Vooral dierlijke uitheemse plantaardige oliën (palm, ricinus, soja, kokos: 50 %), vetten (30%), inheemse plantaardige oliën (koolzaad, raapzaad, lijnzaad, zonnebloemzaad: 20 %) worden toegepast. Daarnaast wordt er gebruik gemaakt van zetmeel, cellulose en suiker. Kleinere marktaandelen gaan naar proteïnen, andere plantaardige stoffen, polysaccharide en lignine. Vaak gaat het om tussenproducten voor specifieke chemische producten. Grote afnemers zijn de papierindustrie, de farmaceutische en de cosmetische sector, de textielindustrie. (FNR Daten und Fakten, p.48-52) Auto-industrie In de auto-industrie worden materialen voor binnenbekleding, persvormen en kofferruimtes vaak versterkt met natuurlijke vezels (hout, katoen, vlas, hennep, uitheemse plantenvezels). In Duitsland alleen al verwerkte de auto-industrie in 2005 niet minder dan T natuurlijke vezels. (FNR Daten und Fakten, p. 55) Biokunststoffen De markt voor biokunststoffen (meestal in de verpakkingssector) is nog vrij onbeduidend: het gaat om ongeveer 1 % van de totale verpakkingsindustrie. Enkel in de losse verpakkings chips wordt voor 35 % gebruikt gemaakt van zetmeelproducten. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 6

7 Verder wordt er nog gebruik gemaakt van ricinusolie en chemisch gemodificeerde zonnebloemolie in de Duitse PUR- en polyester-productie. Ook in een aantal andere toepassingen worden plantaardige oliën gebruikt. Bijvoorbeeld als toevoeging voor weekmakers in petrochemische kunststoffen zoals PVC. (FNR Daten und Fakten, p. 55) Oleochemische toepassingen Vele natuurlijke vetten en oliën worden ingezet in tensiden. Die worden gebruikt in was- en reinigingsmiddelen (64 % van de ingezette tensiden), maar ook in de farmaceutica, de cosmetica, de textiel- en de lederindustrie. In tensiden wordt in Duitsland ongeveer evenveel natuurlijke (vooral geïmporteerde) als petrochemische grondstoffen gebruikt. Ook in smeermiddelen, lakken en verven worden natuurlijke oliën gebruikt. Smeermiddelen uit plantaardige oliën (vooral koolzaad- en zonnebloemolie) zijn goed voor 4,1 % van het Duitse marktaandeel van smeermiddelen. Omdat ze niet alleen ecologische, maar ook technische voordelen hebben, zouden ze een marktaandeel van 90 % kunnen hebben, aldus FNR. Probleem is momenteel de hogere prijs en een falende erkenning op de markt. (FNR Daten und Fakten, p ) Geneeskunde en cosmetica Wereldwijd worden ongeveer planten gebruikt om medische extracten en preparaten te maken. In het Westen zijn ongeveer 100 daarvan wetenschappelijk onderzocht en bekend. Ook in cosmetica en voedingssupplementen worden geneeskundige plantaardige grondstoffen gebruikt. Een aantal Duitse deelstaten hebben zich toegelegd op de kweek van een 75-tal soorten geneeskundige planten. Die worden vooral verwerkt in voorschriftvrije geneesmiddelen. (FNR Daten und Fakten, p ) Kleding en textiel Vanzelfsprekend zijn de kleding- en textielindustrie van oudsher afnemers van nagroeibare grondstoffen: katoen, linnen, kemp, wol Ook leren schoenen en andere leren voorwerpen worden uiteindelijk gefabriceerd uit teeltbare grondstoffen. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 7

8 3) Nagroeibare grondstoffen in de bouw 3.1) Grondstoffen en toepassingen Nagroeibare grondstoffen die momenteel ingezet worden als basis voor bouwmaterialen en hun mogelijke toepassingen: Plantaardig: hout bamboe gras kurk kokos noten jute sisal zeewier vlas hennep katoen granen stro riet oud papier Dierlijk: schapenwol geitenhaar bijenwas pluimen schelpen leer Toepassingen: dragende constructies (brikken, blokken, skelet, andere constructie ) isolatiematerialen verven oliën wassen harsen tapijten saneringsvliezen vloerbedekking muren (buitengevels, binnenmuren, volle muren, gevelbekleding) plafonds VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 8

9 meubilair stoffering/textiel bekledingen gordijnen Een uitgebreide combinatietabel vind je achteraan deze publicatie. 3.2) Beschikbare producten in ons land In België en Vlaanderen zijn vele van deze producten beschikbaar. Je kan ze vinden op de website van VIBE vzw Daar vindt je tevens de adressen van verdelers van deze bouwmaterialen. 3.3) Productie uit Duitsland In dit deel concentreren we ons op de Duitse situatie, aangezien daar de meeste productie gebeurt en aangezien daar actuele en goed gedocumenteerde cijfergegevens over bestaan. Bovendien komt het grootste deel van de bouwmaterialen op basis van teeltbare grondstoffen dat in ons land verkocht wordt, uit Duitsland Maar ook in Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Nederland, België enz. worden teeltbare grondstoffen in de bouw gebruikt ) Isolatiematerialen In Duitsland wordt jaarlijks ongeveer 1 miljoen m 3 isolatiemateriaal toegepast, waarvan ongeveer 55% rots- en glaswol. Het marktaandeel van isolatiematerialen uit nagroeibare grondstoffen steeg tussen 1999 en 2003 van 1 tot ongeveer 4 %. Bijna de helft daarvan betreft isolatiematerialen uit houtvezels. Op de tweede plaats volgen papiervlokken. Landbouwgrondstoffen zorgen voor ongeveer 20 % van de teeltbare grondstoffen voor isolatiematerialen in Duitsland. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 9

10 Productie nagroeibare isolatiematerialen in Duitsland Bron: FNR Daten und Fakten. FNR denkt dat de markt voor isolatiematerialen uit land- en bosbouwgrondstoffen nog met 15 % kan groeien tegen Tegen 2020 verwachten ze nog een sterkere groei (Marktanalyse, p. 534 e.v.). Een rem voor de groei blijft de (meestal) hogere prijs voor dit soort isolatiematerialen. Ingeblazen isolatiematerialen kunnen wat dat betreft makkelijker concurreren met de traditionele materialen. Niettemin denkt FNR dat subsidies voor dit soort isolatiematerialen onontbeerlijk zijn voor een grote doorbraak in de markt (Marktanalyse, p. 545). Isolatiematerialen uit nagroeibare grondstoffen zijn: -Houtvezelplaten ook als onderdakmateriaal -Vlasrollen, vlasplaten -Henneprollen, hennepplaten (ook los gestorte hennepscheven) -Graangranulaten -Rietstengels in platen (lichte bouwplaten, platen als drager voor bepleistering, isolatieplaten), als dakbedekking en -isolatie -Strobalen als constructie- en isolatiemateriaal, stroplaten (isolatie, drager voor bepleistering) -Schapenwolrollen ook als saneringsvlies -Cellulose uit gerecycleerd papier in plaatvorm, los gestort, nat gespoten of droog ingeblazen -Kurk (los gestort of al plaatmateriaal) 3.3.2) Verven en lakken Vele verffabrikanten en producenten van bindmiddelen, oplosmiddelen en additieven, gebruiken wel plantaardige grondstoffen, maar grijpen op tussenproducten uit de chemische en petrochemische industrie terug. Zo bevatten bindmiddelen voor alkydharslakken, chemische olieverven en industriële waterverdunbare alkydharslakken vaak ook een aandeel nagroeibare grondstoffen. Oplosmiddelen zoals ethanol kunnen op petrochemische, maar ook op plantaardige basis VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 10

11 gemaakt zijn. Traditionele oplosmiddelen uit pijnboomharsen (terpentijn) zijn omwille van gezondheidsredenen bijna volledig vervangen door synthetische oplosmiddelen en steeds meer door water. In de klassieke verf-, inkt- en laksector wordt in Duitsland alleen al jaarlijks zo n T plantaardige grondstoffen gebruikt. Daar komt nog T voor ethanolproductie bovenop. Het gaat vooral om de productie van oliën, vetten, suikers, zetmeel en cellulose. Toepassingen vinden we in de bindmiddelen op alkydharsbasis en cellulosebasis. Enkel fabrikanten van natuurverf gebruiken oliën en aanverwante in hun (al dan niet licht aangepaste) natuurlijke vorm. De overgang van natuurproduct naar gemodificeerd natuurproduct naar kunststofproduct is soms vaag. Maar in een rapport van FNR worden natuurverven nicht marktrelevant genoemd (Marktanalyse, p. 314). In het algemeen ziet FNR tegen 2010 en tot 2020 een groei van slechts ca. 2% voor nagroeibare grondstoffen voor de verfindustrie. Voor de oplosmiddelen verwachten ze zelfs een daling van 5% tegen 2010 en nog een grotere daling tot De marktrelevante bijdrage aan de CO 2 -reductie noemen ze gering. Bij de kweek van planten voor kleurstoffen, is wel een positief effect op de biodiversiteit te verwachten, maar hier gaat het om een geringe landbouwoppervlakte (Marktanalyse, p. 315). Economisch heeft de kweek van planten voor natuurlijke pigmenten slechts zin als de vraag uit de leder- en textielindustrie sterk zou stijgen (p. 330). In de verfsector worden de natuurlijke hulp- en grondstoffen nog steeds verder verdrongen door de petrochemische (oplosmiddelen, verdikkingmiddelen, bindmiddelen). Er wordt verondersteld dat REACH-regelingen de markt onvoorspelbaar maar grondig zullen beïnvloeden. Ook plantaardige producten zijn aan REACH onderworpen. Anderzijds is het zo dat de ontwikkeling van verven met lage VOC-emissies de kansen voor toevoeging van nagroeibare grondstoffen verhoogt. Daarbij gaat het echter vooral om gemodificeerde plantaardige grondstoffen, tot en met nanotechnologie (Marktanalyse p ) ) Andere materialen Vanzelfsprekend zijn er een hele reeks andere toepassingen van nagroeibare materialen in de bouwsector. Daaronder ook een aantal traditioneel bekende, zoals hout voor constructie (daken, houtskeletbouw), gevelafwerking, buitenschrijnwerk, binnenafwerking (vloeren, muren, plafonds, plinten, deuromlijstingen ), meubels Ook linoleum is een alom bekend product dat voor meer dan 90 % uit natuurlijke grondstoffen (voornamelijk lijnolie) bestaat. Steeds vaker zie je ook bamboe oprukken, onder meer als vloerbedekking. De meeste bamboe die vandaag op de bouwmarkt te vinden is, komt uit China. Ook kurk als vloer- en wandafwerking behoort tot het pakket van bekende bouwmaterialen. 3.4) Andere landen Ook in andere landen worden dit soort isolatiematerialen geproduceerd: Zwitserland, Oostenrijk, Nederland, Zweden en Noorwegen, Polen, Frankrijk VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 11

12 In Nederland, Italië en Scandinavië is er productie van natuurverf. Een aantal landen kent producten die we niet of veel minder in andere landen tegenkomen en die vaak bij ons ook niet verdeeld worden. In Frankrijk is er bijvoorbeeld een fabrikant aan de slag die isolatiematten en rollen produceert met pluimen als basisgrondstof. In Frankrijk en Spanje zijn er ook producenten van bouwblokken waarin kalk en hennepscheven gemengd worden. Hennepscheven worden er ook als los gestort isolatiemateriaal gebruikt. Nederland kent een producten van schelpkalk (los gestorte schelpen als kelderisolatie en vochtabsorbtiemateriaal en gemalen als materiaal voor geperste kalkstenen). 3.5) België Ook in ons land is er productie van nagroeibare bouwmaterialen, zij het voorlopig nog op kleine schaal. Volgens de inschattingen van VIBE is hier zeker nog productiepotentieel aanwezig. Zowel in de landbouwsector als in de industrie. Geluidsisolatiemateriaal uit gerecycleerd papier, vermengd met vlaslemen (scheven). Product: plaatmaterialen in verschillende versies (op zich, verlijmd met OSB-plaat, gipskartonplaat of gespoten). Productnaam: PanTerre Acoustix. Producent: PanTerre, Herstal. Los gestort kurkisolatiemateriaal uit vermalen gerecycleerde kurk, afkomstig uit flessenstoppen, afval uit de productie van flessenstoppen en een klein hoeveelheid andere restkurk. Productnaam: / Producent: Le Petit Liège, Luik. Papiervlokkenisolatie door een filiaal van een Oostenrijkse fabrikant. Productnaam: Isocell Producent: Isocell, Amel Productie verven en oliën: Productnaam: Calcatex (kalkcaseïeverven) Producent: Jordan & Co, Kalmthout Productnaam: Ecocolor (assortiment verven) Producent: Bio Home, Heist-op-den-Berg Daarnaast zijn er nog een aantal Belgische firma s die onder eigen naam Duitse of Nederlandse natuurverven importeren (Galtane, Naturam). Een aantal andere private labels doen intussen hun intrede op de markt. VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 12

13 VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 13

14 Nagroeibare grondstoffen die momenteel ingezet worden als basis voor bouwmaterialen: constructie brik/blok/vol constructie plastisch constructie skelet buitengevel isolatie vrac/ stroken/ stopwol isolatie inblaas isolatie rol/mat/ plaat verf olie was pleister vloer hard vloer halfzacht vloer tapijt meubels woning textiel dakbedekking Plantaardig Hout XX XX XX XX X XX XX XX XX Bamboe XX XX XX Gras X Kurk XX XX XX Vlas XX XX XX XX XX XX XX Hennep X X X XX X X XX X XX X Noten(olie) XX Granen X Stro XX* XX* Riet XX Katoen X XX XX Kokos XX XX Jute XX XX Sisal XX Zeegras X Papier XX XX XX X Dierlijk Schapenwol X X Geitenhaar X Pluimen X Schelpen XX Bijenwas XX X= wordt geproduceerd in EU XX= beschikbaar in Vlaanderen/België VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 14

15 4) Literatuur & bronnen FNR: Nachwachsende Rohstoffe. Vielfalt aus 1001 Projektidee. Acht Jahre Fortschrits-Förderung für Produkte aus der Natur. FNR, Gülzow, 2001, 83 p. FNR: Marktanalyse nachwachsende Rohstoffe. FNR, Gülzow, 2006, 569 p. FNR: Daten und Fakten zu nachwachsenden Rohstoffen. FNR, Gülzow, 2007, p. 70 p. Jörg Brandhorst, Josef Spritzendorfer, Kai Gildhorn, Markus Hemp: Dämmstoffe aus nachwachsenden Rohstoffen. FNR, Gülzow, 2008, 67 p. Websites: (Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe) (bouwmaterialen uit land- en bosbouwgrondstoffen / FNR) (isolatiematerialen uit land- en bosbouwgrondstoffen / FNR) (Informationssystem Nachwachsende Rohstoffe) Arbeitsgemeinschaft für Dämmstoffe aus nachwachsenden Rohstoffen). VIBE vzw - teeltbare grondstoffen voor de bouwsector - 17/09/08 - p. 15

Toekomstige Biobased Materialen. Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products

Toekomstige Biobased Materialen. Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products Toekomstige Biobased Materialen Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products Geld verdienen met biomaterialen 23 november 2011 Groene grondstoffen in non-food toepassingen Zo oud als de mensheid!

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

Bio-ecologisch bouwen

Bio-ecologisch bouwen Bio-ecologisch bouwen VIBE vzw - gewestelijke thematische milieuvereniging - 8 medewerkers - eigen criteria & label bouwsector - geen federatie / belangenvertegenwoordiging Bio-ecologische bouwsector in

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : MATERIALEN

Opleiding Duurzaam Gebouw : MATERIALEN Opleiding Duurzaam Gebouw : MATERIALEN Leefmilieu Brussel Instrumenten voor materiaalkeuze - Workshop Els Van de Moortel info@vibe.be www.vibe.be DOELSTELLING VAN DE WORKSHOP INSTRUMENTEN VOOR MATERIAALKEUZE

Nadere informatie

Vloerafwerking (soepele vloerbekledingen, hout, tegels,...). Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen 02 juni 2009

Vloerafwerking (soepele vloerbekledingen, hout, tegels,...). Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen 02 juni 2009 Vloerafwerking (soepele vloerbekledingen, hout, tegels,...). Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen 02 juni 2009 Vloerbekleding 1. Harde vloerbekleding 2. Halfzachte vloerbekleding 3.

Nadere informatie

Bio-ecologische dakisolatie Thermische en bouwfysische eigenschappen. Samenaankoop dakisolatie, 19 januari 2009 Katrien Biesbroeck, VIBE - Tandem

Bio-ecologische dakisolatie Thermische en bouwfysische eigenschappen. Samenaankoop dakisolatie, 19 januari 2009 Katrien Biesbroeck, VIBE - Tandem Bio-ecologische dakisolatie Thermische en bouwfysische eigenschappen Samenaankoop dakisolatie, 19 januari 2009 Katrien Biesbroeck, VIBE - Tandem 1. De juiste dakopbouw 2. Inleiding 3. Isolatiematerialen

Nadere informatie

Bio-based grondstof als isolatiemateriaal / STOWA Bio based grondstof als isolatiemateriaal

Bio-based grondstof als isolatiemateriaal / STOWA Bio based grondstof als isolatiemateriaal Bio based grondstof als isolatiemateriaal 1. Korte historie Warmteplan 2. Huidige natuurlijke isolatiematerialen 3. Toepassingen natuurlijke isolatiematerialen 4. Markt natuurlijke isolatiematerialen 5.

Nadere informatie

Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw. Bio-ecologische isolatiematerialen. Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw Waarop moet u letten?

Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw. Bio-ecologische isolatiematerialen. Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw Waarop moet u letten? Bio-ecologische dakisolatie Thermische en bouwfysische eigenschappen Samenaankoop dakisolatie, 20 januari 2010 Katrien Biesbroeck, VIBE - Tandem 1. De juiste dakopbouw 3. Isolatiematerialen op basis van

Nadere informatie

Milieutrefdag 4 juni 2009. Het gebruik van bio-ecologische bouwmaterialen aanmoedigen

Milieutrefdag 4 juni 2009. Het gebruik van bio-ecologische bouwmaterialen aanmoedigen Milieutrefdag 4 juni 2009 Het gebruik van bio-ecologische bouwmaterialen aanmoedigen Bio-ecologische bouwmaterialen Algemeen GEÏNTEGREERDE VISIE! - ruimtegebruik - materialen - energie - milieu - gezondheid

Nadere informatie

Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw

Bio-ecologische bouwmaterialen 1. Dakopbouw Bio-ecologische dakisolatie Thermische en bouwfysische eigenschappen dakisolatie, 5 januari2009 Katrien Biesbroeck, VIBE - Tandem 1. Dakopbouw 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. De juiste dakopbouw Inleiding Isolatiematerialen

Nadere informatie

op uit de lucht en houden die nog voor een heel lange periode vast. Daardoor hebben ze een positief effect op de broeikasgasbalans.

op uit de lucht en houden die nog voor een heel lange periode vast. Daardoor hebben ze een positief effect op de broeikasgasbalans. NATUURLIJKE BOUWMATERIALEN VLAS EN HENNEP DE TROEVEN VAN NATUURLIJKE BOUWMATERIALEN Natuurlijke of bio-ecologische bouwmaterialen zijn afkomstig van nagroeibare grondstoffen. Door hiermee te bouwen vermindert

Nadere informatie

NATUURLIJKE BOUWMATERIALEN VLAS EN HENNEP

NATUURLIJKE BOUWMATERIALEN VLAS EN HENNEP NATUURLIJKE BOUWMATERIALEN VLAS EN HENNEP QUICK SCAN Aan de hand van deze Quick Scan kom je te weten waar en hoe jij gebruik kan maken van bouwmaterialen op basis van vlas en hennep bij het bouwen of verbouwen

Nadere informatie

1.0.b Erkenningscriteria voor architectuur- en interieurbureaus Goedgekeurd op 19 september 2007

1.0.b Erkenningscriteria voor architectuur- en interieurbureaus Goedgekeurd op 19 september 2007 1.0.b Erkenningscriteria voor architectuur- en interieurbureaus Goedgekeurd op 19 september 2007 Het VIBE-label onderscheidt verschillende niveaus (aangeduid met sterren) van erkenning: ook als u niet

Nadere informatie

bouwen met kempkalk Kempkalk is geen nieuw bouwmateriaal. Het werd naar verluid al gebruikt in Romeinse bouwsels en in de Chinese muur.

bouwen met kempkalk Kempkalk is geen nieuw bouwmateriaal. Het werd naar verluid al gebruikt in Romeinse bouwsels en in de Chinese muur. bouwen met kempkalk geschiedenis Kempkalk is geen nieuw bouwmateriaal. Het werd naar verluid al gebruikt in Romeinse bouwsels en in de Chinese muur. eigenschappen Kempkalk is een composteerbaar product.

Nadere informatie

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering De eerste flexibele buisisolatie voor technische inrichtingen met duurzame grondstoffen nmc-naturefoam.com Het internationaal klimaatbeleid

Nadere informatie

Dakisolatieslag. Heist-op-den-Berg, 26 januari 2012 Gert Druyts

Dakisolatieslag. Heist-op-den-Berg, 26 januari 2012 Gert Druyts Dakisolatieslag Heist-op-den-Berg, 26 januari 2012 Gert Druyts Dakisolatieslag Samenwerking tussen IOK en de gemeenten: Herentals Herenthout Heist-op-den-Berg Grobbendonk Hulshout Nijlen Dakisolatieslag

Nadere informatie

Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen

Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen Seminarie Duurzaam Bouwen: Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen 05 juni 2015 Leefmilieu Brussel Mundo-b: Kiezen van duurzaam afwerkingsmateriaal in het kader van een kantoorrenovatie Frédéric

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Isolatiematerialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel OM TE BEGINNEN: DE CONTEXT Liesbet TEMMERMAN cera a vzw De context: Beoordeling van een staal Voor u op tafel ligt een staal

Nadere informatie

20 tips om energie te besparen / Lekker warm. Bio-ecologisch bouwen / 10 stappen naar natuurlijk bouwen. Zonne-energie / Wind- & waterkracht

20 tips om energie te besparen / Lekker warm. Bio-ecologisch bouwen / 10 stappen naar natuurlijk bouwen. Zonne-energie / Wind- & waterkracht NATUUR lijk WONEN 1> InLeiDinG Bio-ecologisch bouwen / 10 stappen naar natuurlijk bouwen 2> Bio-eCoLoGiSCH bouwen! Komt O.m. Aan Bod: dakopbouw en -bedekking / tussenvloeren Gekend en geliefd / Metselwerk

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak.

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. BEOORDELINGSMODEL DUURZAAM ONDERHOUD Integrale benadering Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. Een integrale aanpak zou zich

Nadere informatie

DE BESTE EN NATUURLIJKSTE WARMTE-ISOLATIE TER WERELD.

DE BESTE EN NATUURLIJKSTE WARMTE-ISOLATIE TER WERELD. DE BESTE VONDST DIE WIJ OOIT HEBBEN GEDAAN, WILLEN WIJ HIER VOORSTELLEN. WANT IS HET NIET HET EENVOUDIGSTE EN NATUURLIJKSTE TER WERELD DAT U HET WARM WIL HEBBEN? DAAROM HEBT U EEN PERFECTE WARMTE-ISOLATIE

Nadere informatie

HOUTSKELET BOUW ONTWERPVRIJHEID

HOUTSKELET BOUW ONTWERPVRIJHEID HOUTSKELET BOUW ONTWERPVRIJHEID 2 4 3 1 5 6 TECHNISCHE VOORDELEN dr. ir. Kurt De Proft, houtskeletbouwspecialist bij het Technisch Centrum der Houtnijverheid: Houtskeletbouw wordt gekenmerkt door een grote

Nadere informatie

Punt: Beslissing houdende goedkeuring van een gemeentelijk subsidiereglement in het kader van het gebruik van duurzame ecologische bouwmaterialen.

Punt: Beslissing houdende goedkeuring van een gemeentelijk subsidiereglement in het kader van het gebruik van duurzame ecologische bouwmaterialen. Punt: Beslissing houdende goedkeuring van een gemeentelijk subsidiereglement in het kader van het gebruik van duurzame ecologische bouwmaterialen. De Raad, Gelet op de nieuwe gemeentewet; Gelet op de artikelen

Nadere informatie

- MILIEUPREMIE NATUURLIJKE ISOLATIEMATERIALEN

- MILIEUPREMIE NATUURLIJKE ISOLATIEMATERIALEN - MILIEUPREMIE 2017 - NATUURLIJKE ISOLATIEMATERIALEN 1. DOEL VAN DE PREMIE In mei 2014 ondertekende Dilbeek het Burgemeestersconvenant. Door haar verbintenis streeft de gemeente tegen 2020 naar 20% minder

Nadere informatie

Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek

Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek Biotechniek Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek Life sciences

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

D Duurzaamheid Biobased architecture

D Duurzaamheid Biobased architecture D Duurzaamheid â door fotografie publicatiedatum AWM editie : Atto Harsta en Hermen Jansen/Aldus bouwinnovatie : Diverse : 17 januari 2012 : 46 de architectuur voorbij nummer 46 7e jaargang dec/jan 2012

Nadere informatie

Leem. 100% natuurlijk bouwmateriaal

Leem. 100% natuurlijk bouwmateriaal Leem De grondstof leem wordt al eeuwen gebruikt als afwerking voor wanden. Het is in grote delen van Europa verdrongen door het gips dat we nu als stucwerk kennen. Maar toch wordt het nog veel gebruikt

Nadere informatie

BOUWEN MET NAGROEIBARE MATERIALEN. DE TOEKOMST? BACHELORPROEF. Julie Payeur. Toegepaste Architectuur. Academiejaar 2014 2015. Interne procesbegeleider

BOUWEN MET NAGROEIBARE MATERIALEN. DE TOEKOMST? BACHELORPROEF. Julie Payeur. Toegepaste Architectuur. Academiejaar 2014 2015. Interne procesbegeleider BOUWEN MET NAGROEIBARE MATERIALEN. DE TOEKOMST? BACHELORPROEF Julie Payeur Toegepaste Architectuur Academiejaar 2014 2015 Interne procesbegeleider Marc Jacobs Externe procesbegeleider Jan De Coninck VOORWOORD

Nadere informatie

De Wiltfang. 2015 www.dewiltfang.nl. Tuingereedschap voor liefhebbers

De Wiltfang. 2015 www.dewiltfang.nl. Tuingereedschap voor liefhebbers De Wiltfang Tuingereedschap voor liefhebbers AURO PRODUCTOVERZICHT Kwalitatief en duurzaam verantwoorde producten voor schoonmaken, reinigen en onderhoud 2015 www.dewiltfang.nl Auro is één van de weinige,

Nadere informatie

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Inhoud 1. Productschap MVO 2. Producten en toepassingen 3. EU Stimuleringsbeleid biobrandstoffen 4. Productie- en exportcijfers 5. Prijsontwikkelingen 6. Vergroten

Nadere informatie

ekologio Kurkisolatie

ekologio Kurkisolatie ekologio Kurkisolatie Kurkisolatie is een goed ecologisch alternatief met uitstekende thermische en akoestische eigenschappen, en is een gegarandeerd 100% natuurlijk en nagroeibaar materiaal. Kurkisolatie

Nadere informatie

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Bio NL Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Doelstelling Kenniscentrum Een doorbraak creëren voor de toepassing van plantenstoffen

Nadere informatie

3.2.f Erkenningscriteria voor meubelmakers Goedgekeurd op de AV van 16 december 2005

3.2.f Erkenningscriteria voor meubelmakers Goedgekeurd op de AV van 16 december 2005 3.2.f Erkenningscriteria voor meubelmakers Goedgekeurd op de AV van 16 december 2005 Het VIBE-label onderscheidt verschillende niveaus (aangeduid met sterren) van erkenning: ook als u niet 100 % in de

Nadere informatie

DE JUISTE KEUZE VAN MATERIALEN: WAAROP MOET U LETTEN?

DE JUISTE KEUZE VAN MATERIALEN: WAAROP MOET U LETTEN? DE JUISTE KEUZE VAN MATERIALEN: WAAROP MOET U LETTEN? - Materialen kiezen rekening houdend met milieu- en gezondheidsaspecten MAT13-1. INLEIDING Materialen worden vaak gekozen om esthetische redenen, omwille

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Ontwerpen met bio-based bouwmateriaal

Ontwerpen met bio-based bouwmateriaal Ontwerpen met bio-based bouwmateriaal Burritt Mansion Huntsville, Alabama, 1938 MICHEL POST / ORIO ARCHITECTEN Michel Post Architect / ORIO architecten Voorzitter Vereniging Strobouw Nederland Lid van

Nadere informatie

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER Wie aan duurzaamheid denkt, denkt misschien niet direct aan papieren handdoekjes en toiletpapier. In breder perspecfief

Nadere informatie

DUURZAAM BOUWEN? MET VLAS EN HENNEP!

DUURZAAM BOUWEN? MET VLAS EN HENNEP! DUURZAAM BOUWEN? MET VLAS EN HENNEP! GROW 2 BUILD Vlas en hennep zijn twee hernieuwbare grondstoffen die als basis voor biobased bouwmaterialen gebruikt worden. Het Europese project Grow2Build wil alle

Nadere informatie

Planten en de mens vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Planten en de mens vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 08 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62376 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Identificatie van bio-kunststof

Identificatie van bio-kunststof Identificatie van bio-kunststof materialen - nunclonschaaltje - pipetjes producten - bioplastiek (draagtas en playmaïs) - PE-draagtas - polystyreen verpakkingschips - stukje brood - lugol - water veiligheid

Nadere informatie

Duurzame Industrie. De ombouw van energie-intensief naar energie-efficiënt

Duurzame Industrie. De ombouw van energie-intensief naar energie-efficiënt Duurzame Industrie De ombouw van energie-intensief naar energie-efficiënt De ombouw van energie-intensief naar energie-efficiënt De verduurzaming van Nederland en van de industrie vraagt onder andere

Nadere informatie

Biobased bouwmaterialen via LOGUS, natuurlijk beter.

Biobased bouwmaterialen via LOGUS, natuurlijk beter. Biobased bouwmaterialen via LOGUS, natuurlijk beter. Biobased materialen zijn materialen die afkomstig zijn van nagroeibare grondstoffen. Grondstoffen dus, die opnieuw aangroeien tijdens de functionele

Nadere informatie

50pt. 25pt. Catalogus 2015. 12pt

50pt. 25pt. Catalogus 2015. 12pt Catalogus 2015 50pt + 8pt eco friendly eco friendly tree tree bag bag + eco friendl tree bag eco friendly Boomtas - pag 3 eco friendly Schapensleeves - pag 9 + eco friendly Boomtas eco friend ly tree bag

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Hoe bouwmaterialen beoordelen

Hoe bouwmaterialen beoordelen Hoe bouwmaterialen beoordelen op vlak van milieu gezondheid duurzame ontwikkeling? 1 Overzicht 1 Inleiding: duurzaam / bio-ecologisch bouwen 2 Bouwmaterialen & overzicht keuzebasis 3 EPD 4 LCA 5 Labels

Nadere informatie

Calendula: een (genees)krachtige en gezonde bloem

Calendula: een (genees)krachtige en gezonde bloem Calendula: een (genees)krachtige en gezonde bloem 06/09/2016 ONZE ROEPING IS HET EXTRAHEREN VAN DE RIJKDOMMEN VAN MOEDER NATUUR OP EEN VOORZICHTIGE EN DUURZAME MANIER EcoTreasures Opgericht in juli 2006

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen?

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Duurzaam materiaalgebruik: problematiek en uitdagingen Liesbet TEMMERMAN cera a vzw Doelstelling(en) van de presentatie Stilstaan

Nadere informatie

ZeefGOUD Van Afvalstoffenverwerker naar Energiefabriek en Grondstoffenfabriek. Marco Kwak Projectontwikkeling

ZeefGOUD Van Afvalstoffenverwerker naar Energiefabriek en Grondstoffenfabriek. Marco Kwak Projectontwikkeling ZeefGOUD Van Afvalstoffenverwerker naar Energiefabriek en Grondstoffenfabriek Marco Kwak Projectontwikkeling Waterschappen en Attero: Gemeenschappelijk doel Grondstoffen en Nutriënten Energie GrondstoffenFabriek

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Info-avond. Samenaankoop dakisolatie Neerpelt

Info-avond. Samenaankoop dakisolatie Neerpelt Info-avond Samenaankoop dakisolatie Neerpelt INHOUD 1. Inleiding 2. Renoveren voor de toekomst - BEN 3. Dakisolatie 4. Inschrijvingsformulier 5. Groepsaankoop dakisolatie INLEIDING Limburg Klimaatneutraal

Nadere informatie

kunststofindustrie naar Geert Scheys

kunststofindustrie naar Geert Scheys Transitie van de kunststofindustrie naar duurzame ontwikkeling Geert Scheys FEDERPLAST.BE Producenten van kunststof- en rubberartikelen LEDEN Agoria & Essenscia 236 effectieve leden (producenten) 18 aangesloten

Nadere informatie

voetafdrukrekeningen, herbe rekend

voetafdrukrekeningen, herbe rekend De Belgische voetafdrukrekeningen, herbe rekend 2 april 2009 Lies Janssen Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie De ecologische voetafdruk van België + Luxemburg Tot 2007 publiceerde Global

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers

Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers Veelgestelde Vragen voor Biogarantie-winkeliers Deze leidraad met vraag en antwoord bevat de basiskennis voor biowinkeliers en verkoopspersoneel. Een goede kennis van bio geeft immers vertrouwen aan jouw

Nadere informatie

26/05/2010. Materiaal Gebruik Bewaring

26/05/2010. Materiaal Gebruik Bewaring Behoud en beheer van figurentheaterelementen. Hoe garandeer ik mijn figuren, rekwisieten, decors en documenten een lang leven? Op een lang leven voorbereid? Materiaal Gebruik Bewaring 1 Eigenschappen van

Nadere informatie

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange Agri Investment Fund Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015 Marc Rosiers Nicolas De Lange Inhoudstafel 1. Agri Investment Fund 2. Actiedomeinen FromFarm tofood Smart Farming Sustainable Farming Biobased

Nadere informatie

Een ETA kan worden verleend indien aan één van de volgende voorwaarden voldaan is:

Een ETA kan worden verleend indien aan één van de volgende voorwaarden voldaan is: Vaak horen we dat bio-ecologische isolatiematerialen geen technische goedkeuring in ons land (ATG) hebben. Voor de meerderheid van de bio-ecologische isolatiematerialen klopt dit. Maar al deze materialen

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

Curaçao Carbon Footprint 2015

Curaçao Carbon Footprint 2015 Willemstad, March 2017 Inhoudsopgave Inleiding 2 Methode 2 Dataverzameling 3 Uitstoot CO2 in 2010 3 Uitstoot CO2 in 2015 4 Vergelijking met andere landen 5 Central Bureau of Statistics Curaçao 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzame Verpakkingen. Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!!

Duurzame Verpakkingen. Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!! Duurzame Verpakkingen Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!! Druktechnieken en inkten toegepast in verpakkingen OFFSET (VELLEN)OFFSET INKTEN voor absorberende substraten.

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecologisch aankopen Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Inleiding Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Problemen Inleiding Keuze leveranciers: Leveranciers met

Nadere informatie

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2 Toetstermen Hout (H1) Stofeigenschappen 5 soorten hout onderscheiden in kleur, structuur en toepasbaarheid 5 verschillende houtsoorten herkennen 5 verschillende houtsoorten - wisselw. mens, dier Gebruik

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2016, Vito, oktober 2017 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2016 bedraagt 6,4% Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Staatsbosbeheer - hout en biomassa-

Staatsbosbeheer - hout en biomassa- Staatsbosbeheer - hout en biomassa- Henk Wanningen Programmamanager Biomassa en Klimaat Directie SBB Concern Staf Regio Noord Regio Oost Regio Zuid Regio West Staatsbosbeheer Dienstverlening 1 Staatsbosbeheer

Nadere informatie

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering De eerste flexibele buisisolatie voor technische inrichtingen met duurzame grondstoffen Dezelfde technische eigenschappen als de

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Hennep / kemp voor de bouwsector

Hennep / kemp voor de bouwsector Hennep / kemp voor de bouwsector VIBE vzw Peter Thoelen Voor aanvullende informatie en vertalingen voor deze teksten en de technische fiches over hennepbouwproducten zorgden Katrien Biesbroeck en Bruno

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Circulaire economie Visie essenscia Dr Saskia Walraedt

Circulaire economie Visie essenscia Dr Saskia Walraedt Hoorzitting Vlaams parlement Circulaire economie Visie essenscia Dr Saskia Walraedt sw@essenscia.be 1 De essenscia-sectoren Basischemie Farma en life sciences Chemische producten voor de landbouw Zepen,

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

VIBE-fiches. Keuzefiche: Afwerkingsmaterialen / muurbekleding. Inleiding. Behang & gezondheid

VIBE-fiches. Keuzefiche: Afwerkingsmaterialen / muurbekleding. Inleiding. Behang & gezondheid februari 2007 p. 1 Inleiding Aan sommige binnenmuren moet u niets meer doen. Zo kan je een mooi gemetselde en gevoegde bakstenen of kalkzandstenen muur onbehandeld laten. Ook oude bakstenen muren, eventueel

Nadere informatie

Alles over verbouwen en renoveren!

Alles over verbouwen en renoveren! 1. Algemeen Alles over verbouwen en renoveren! Belangrijkste functie van thermische isolatie is het beperken van het energieverbruik en de reductie van de CO 2 uitstoot (milieu). Voor het isoleren van

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw :

Opleiding Duurzaam Gebouw : Opleiding Duurzaam Gebouw : Polluenten in het gebouw: hoe ze te verminderen? Leefmilieu Brussel HULP BIJ DE KEUZE VAN NATUURLIJKERE PRODUCTEN : NATUURLIJKE VERVEN, VERNISSEN EN OLIËN Olivier DAXHELET LA

Nadere informatie

Duurzame Bouwmaterialen

Duurzame Bouwmaterialen Seminarie Duurzaam Bouwen: Duurzame Bouwmaterialen 29-01-2016 Leefmilieu Brussel Evolutie van de Markt van de Duurzame Materialen Marc FRANCOTTE, Bestuurder CARODEC NV Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

PRODUCTBLADEN BEHORENDE BIJ DE BEOORDELINGSRICHTLIJN VEILIG EN MILIEUKUNDIG SLOPEN

PRODUCTBLADEN BEHORENDE BIJ DE BEOORDELINGSRICHTLIJN VEILIG EN MILIEUKUNDIG SLOPEN PRODUCTBLADEN BEHORENDE BIJ DE BEOORDELINGSRICHTLIJN VEILIG EN MILIEUKUNDIG SLOPEN door : Centraal College van Deskundigen Slopen Datum : 22 november 2005 Kenmerk : SVMS-008 Versie : 2005-01 Verkrijgbaar

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, september 2014 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,9% Figuur 1 bio-elektriciteit

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2015, Vito, september 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2015 bedraagt 6,0 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

VERVEN: SOORTEN EN TOEPASSINGEN

VERVEN: SOORTEN EN TOEPASSINGEN VERVEN: SOORTEN EN TOEPASSINGEN - De juiste verf kiezen voor de juiste toepassing met aandacht voor milieu en gezondheid MAT19-1. INLEIDING Op zoek naar de juiste verf voor uw woonkamer? Ziet u ook soms

Nadere informatie

INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1. JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen

INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1. JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1 JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen Inhoud 1. 1 ste constructiedetail... 2 2. 2 de constructiedetail... 3 3. Beschrijving van de opbouw

Nadere informatie

2) Which of the following aspects does not belong to the sustainability category Emission of harmful substances :

2) Which of the following aspects does not belong to the sustainability category Emission of harmful substances : Oefenvragen deeltentamen 1 onderdeel 'Sustainability' Vraag 1 en 2 Engels, rest Nederlands, op het (deel)tentamen zullen alle vragen zowel in het Engels als in het Nederlands gesteld worden. Antwoorden:

Nadere informatie

Goedkeuring van een aangepast gemeentelijk subsidiereglement: premie voor het gebruik van natuurverven en aanverwante producten.

Goedkeuring van een aangepast gemeentelijk subsidiereglement: premie voor het gebruik van natuurverven en aanverwante producten. Uittreksel uit de notulen van de gemeenteraad openbare zitting van 15 oktober 2007 aanwezig : Benny Spreeuwers, burgemeester-voorzitter; Ilse Wevers, Peter Schreurs, Tonnie Claessens en Frans Heijlen,

Nadere informatie

Duurzaam door innovatieve materialen en processen

Duurzaam door innovatieve materialen en processen Adres Bergensesteenweg 32 B-1651 Lot Contactpersoon Website Dhr. Stefan Theunis Product Manager Europe www.derbigum.be DERBIPURE : plantaardige grondstoffen voor een wit dak Activiteiten De Belgische onderneming

Nadere informatie

De productie van PVC in Europa

De productie van PVC in Europa De productie van PVC in Europa April 2011 Polyvinylchloride, of PVC, is een van s werelds meest gebruikte polymeren. Vanwege zijn veelzijdigheid wordt het materiaal veel gebruikt voor uiteenlopende industriële,

Nadere informatie

Opbouw van de presentatie

Opbouw van de presentatie Workshop Sustainable bouwen met beton CUR Bouw & Infra 7 december 2009 Door: André Burger Opbouw van de presentatie 1. Cement&BetonCentrum 2. Onze ambities m.b.t. duurzaam bouwen 3. Voorbeelden duurzaam

Nadere informatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecolabels Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Voordelen/nadelen labels Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Labels en overheidsaankopen Praktische hulpmiddelen

Nadere informatie

Kopse speling (mm) die tussen de planken dient aangehouden te worden w w w. e c o - p r o f i l. c o m

Kopse speling (mm) die tussen de planken dient aangehouden te worden w w w. e c o - p r o f i l. c o m TERRASDEKKING www.eco-profil.com Eco-Profil is producent van terrasdekking in massief houtcomposiet. Het ecologisch aspect vormt de basis waarin we streven naar duurzame producten om u het leven zo aangenaam

Nadere informatie

Handel in garanties van oorsprong betreffende elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen

Handel in garanties van oorsprong betreffende elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen Statistieken Laatste aanpassing Handel in garanties van oorsprong betreffende elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen Dit document bevat informatie over de handel in garanties van oorsprong uitgereikt

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Duurzaam materiaalgebruik: problematiek en uitdagingen Liesbet TEMMERMAN cera a asbl Doelstellingen van de presentatie Stilstaan

Nadere informatie

BELGISCHE ISOLATIE VOOR MORGEN

BELGISCHE ISOLATIE VOOR MORGEN BELGISCHE ISOLATIE VOOR MORGEN KIERLOOS - BRANDVEILIG - VEELZIJDIG - BETROUWBAAR MEERWAARDE Wat is voor u belangrijk wanneer u isolatiemateriaal kiest? Goede isolatiewaarden? Een goede brandweerstand?

Nadere informatie