Leidingnemen LN_3.indd 1 LN_3.indd : :51
|
|
- Ruth Smet
- 8 jaren geleden
- Aantal bezoeken:
Transcriptie
1
2 Leidingnemen
3 Opgedragen: Aan alle mensen die ons geleerd hebben wat er in dit boek staat. Cursisten, opdrachtgevers, collega s, trainers en auteurs. Aan Maartens moeder, aan wie hij het boek graag had laten zien. En zeker aan Anique en Fiona voor hun hulp om leiding te nemen over onszelf.
4 Leidingnemen Met meer resultaat en plezier samenwerken met je opdrachtgever en manager Jan Willem van den Brink en Maarten van Os
5 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus EA Den Haag tel.: (070) Jan Willem van den Brink en Maarten van Os Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Redactie: Taalwerkplaats, Amsterdam Vormgeving binnenwerk: Holland Graphics, Amsterdam Omslagontwerp en illustraties: Tommies Studio, Cornelie Gogelein Auteursfoto: Robert van Kralingen Druk- en bindwerk: Drukkerij Wilco, Amersfoort ISBN NUR 801 Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.
6 Inhoud Hartelijk welkom bij dit boek 7 1 Over leidingnemen Hoezo en voor wie? Wat verstaan wij onder leidingnemen? De bouwstenen van leidingnemen Beter leren leidingnemen uit een boek? 19 2 Het fundament van leidingnemen Leidingnemen op meer niveaus Wat is je rol? Drie adviesrollen U vraagt, wij draaien? (Ja papa, nee papa) De spagaat tussen je opdrachtgever en je baas Leiderschap en lidmaatschap Vertrouwen als basis voor leidingnemen Benoemen Wat Is Hoever reikt je invloed als leidingnemende? 51 3 De start Een goede intake is het halve werk Afspraken maken over de samenwerking Ken je je pappenheimers? Netwerk opbouwen Verwachtingen managen met de creatiespiraal 75 4 Werk in uitvoering Doelen stellen Vergaderen en overleggen Te veel te doen, te weinig tijd Hoe krijg je de ander in beweging? Omgaan met weerstand en politiek 92 5 De afronding Evaluatie Aanbevelingen vragen De relatie voortzetten als het traject voorbij is 101
7 6 Leidingnemen 6 Gereedschapskist Luisteren Doorvragen met chunken K.O.E. - de kracht van stilte Prikkeldraadtaal 113 Meer weten over leidingnemen 117 Over dit boek en de auteurs 118 Register 119
8 Hartelijk welkom bij dit boek Dit is een boek voor mensen die werken voor opdrachtgevers in organisaties, zoals stafmedewerkers, consultants, advocaten, projectmanagers, milieukundigen, architecten, ingenieurs, trainers en andere inhoudelijke deskundigen. Mensen die kennis hebben van een specifiek vakgebied; we noemen ze professionals. Ze werken bij een organisatie, bureau, kantoor of stafafdeling en voeren opdrachten uit voor hun externe of interne klanten. Naast hun opdrachtgevers hebben ze meestal ook een leidinggevende. In de samenwerking van deze professionals met hun opdrachtgevers bestaat er een bijzondere, verticale relatie. De opdrachtgever is de aansturende partij; hij heeft de formele macht in de vorm van hiërarchie of budget. Hij geeft de opdracht, de professional neemt de opdracht. De opdrachtgever beslist wat er moet gebeuren, toch? Maar de meeste kennis ligt bij de opdrachtnemer, de inhoudelijk deskundige professional. Een interessante verdeling van macht en kennis. Want meestal neemt diegene die het minst van de inhoud weet de meeste beslissingen. Wat ons betreft zou een horizontale relatie in veel gevallen beter passen. Zo n verhouding zou zowel de kwaliteit van het resultaat als de kwaliteit van de relatie verbeteren. Dat vraagt wat ons betreft om een actieve houding van degene die gestuurd wordt. Wij noemen dat leidingnemen. Hoe krijg je dingen gedaan bij je opdrachtgever? Hoe krijg je het recht om te vertellen wat de ander onhandig of ronduit dom doet? Hoe zorg je ervoor dat je de goede opdracht krijgt? Hoe behoed je jouw aanstuurder voor onverstandige of zelfs domme beslissingen? Wat als hij je niet snapt? Hoe maak je van een matige samenwerking een goede samenwerking? Hoe zorg je ervoor dat je opdrachtgever jou niet pas op het laatste moment erbij roept? Kortom, hoe word je een vertrouwde adviseur? Al vele jaren helpen we organisaties met het innemen van de rol van vertrouwde adviseur. Graag delen we onze ervaringen en inzichten. We hebben een selectie gemaakt van die onderwerpen, tips en ideeën waarvan onze klanten en wijzelf merken dat ze het best werken in de praktijk. Dit boek gaat daarmee over onze passie: samen meer plezier hebben in en resultaat behalen met werk dat je de moeite waard vindt. Wij hopen dat het professionals helpt vaker fluitend naar hun werk en hun opdrachtgever te gaan. Voorburg, zomer 2012 Jan Willem van den Brink & Maarten van Os Bridge is net als het leven zelf. Het gaat niet zozeer over welke kaarten je krijgt, maar hoe je ermee speelt. Lord Lever
9 Hoofdstuk 1 Over leidingnemen In dit eerste hoofdstuk behandelen we vier onderwerpen: Het boek gaat over het aansturen en aangestuurd worden door je opdrachtgever: hoe doe je dat op een soepele manier? Waarom zou je een boek daarover lezen (of het schrijven)? Waarom is dit boek de moeite van het lezen waard en voor wie is het bedoeld? Als je dan beslist om verder te lezen, vind je in dit hoofdstuk waarvoor de term leidingnemen en staat. Wat bedoelen we ermee, en waarom hebben ben we ervoor gekozen? Dan behandelen we de bouwstenen van leidingnemen en de indeling van dit boek. We maken het onderscheid tussen het fundament van leidingnemen, de start-, midden- en eindfase van een opdracht en de gereedschapskist met communicatiemiddelen. We besluiten dit hoofdstuk met een interessante vraag: kun je eigenlijk wel leren om leiding te nemen? Het zal je niet verbazen dat we daarop positief antwoord geven. De volgende vraag is dan natuurlijk: en hoe dan? 1.1 Hoezo en voor wie? Het is ons doel om professionals in een organisatie vaker fluitend naar hun werk te laten gaan. Dat willen we bereiken door ervoor te zorgen dat ze met een aantal belangrijke personen beter samenwerken, namelijk hun opdrachtgevers. We hopen dat dit boek daarbij inspireert en tips geeft. Dit boek gaat over het effectief omgaan met de hogere macht die de professional zijn opdracht geeft. Want of het nu gaat om accountants, advocaten, architecten of bedrijfskundigen (en zo verder het alfabet af), ze doen hun werk voor interne of externe opdrachtgevers. Mensen die hun een opdracht verlenen en aan het eind daarvan meer of minder tevreden over hen zijn. Zij zijn daarmee een belangrijke bestaansvoorwaarde voor professionals.
10 10 Leidingnemen We mogen de doelgroep van dit boek al jaren begeleiden. In vele trajecten helpen we mensen om meer de rol van vertrouwde adviseur of Trusted Advisor te krijgen. Onder vertrouwde adviseur verstaan wij letterlijk een adviseur die het vertrouwen van zijn opdrachtgever geniet. Daarbij vatten we de term adviseur breed op, want ook bijvoorbeeld advocaten of stafmedewerkers adviseren hun externe of interne klanten. Wij noemen alle activiteiten die ervoor zorgen dat de opdrachtgever je vertrouwt, naar je luistert en je adviezen accepteert leidingnemen. Het boek gaat dus over het adviesgedeelte van je werk als professional. Terminologie Met een professional bedoelen we iemand die klanten helpt op zijn vakgebied. Dat gaat zo goed als altijd over dienstverlening in de business to business. Denk aan een advocaat, consultant, milieukundige, ontwerper, projectmanager, tekstschrijver, programmeur, trainer et cetera. Er is geen wezenlijk verschil tussen een professional die binnen een grote organisatie werkt waarbij een interne verrekening volgt, of dat er voor zijn diensten een echte factuur verzonden wordt. Met een professional bedoelen we in dit boek niet een manager of een directeur of een verkoper. Uiteraard kunnen zij in hun vakgebied professioneel zijn, maar in het kader van dit boek reserveren we de term professional voor iemand die voornamelijk een kennisinhoudelijke bijdrage levert. We noemen die persoon in dit boek ook leidingnemende.. Een opdrachtgever r maakt gebruik of zou gebruik kunnen maken van de diensten van een profes- sional. Professionals gebruiken voor opdrachtgever ook andere termen. Vaak heet zo iemand een klant. Juristen en organisatieadviseurs spreken liever over een cliënt. Stafafdelingen hebben het over de interne klant. Wij gebruiken in dit boek de term opdrachtgever r voor de hogere macht, onafhankelijk van de func- tie die hij heeft. Vaak is de opdrachtgever een lijnmanager, directeur, programmamanager of projectmanager. En het kan ook je eigen baas zijn. Het blijkt dat sommige professionals deze adviesrol met veel meer effect en plezier vervullen dan andere. Sommigen lukt het om de rol van vertrouwde adviseur te krijgen. Hun opdrachtgevers vragen hen om mee te denken, hun input wordt serieus genomen, hun invloed is groot. Anderen lukt dat veel minder goed. En het opvallende is: dat ligt lang niet altijd aan de inhoudelijke expertise van de professional. Er is meer nodig dan inhoud om als intern of extern adviseur succesvol te zijn. Het resultaat en plezier dat een adviseur, een stafmedewerker, projectmanager en veel anderen hebben is een combinatie van: hoe goed hun inhoudelijk advies is; de mate waarin anderen dat advies accepteren. Voor het effect van adviseren wordt wel eens een formule gebruikt. In onze termen ziet dat er als volgt uit: Resultaat en plezier van je werk = Inhoud Leidingnemen
11 Over leidingnemen 11 Een adviseur die een briljant advies geeft dat niemand wil horen, levert volgens deze formule dus een slecht resultaat. En ook omgekeerd: de adviseur die door iedereen wordt bewonderd en gevolgd, maar die een inhoudelijk flutadvies geeft, levert ook een slecht resultaat. Het is voor sommige inhoudelijk deskundige professionals niet zo goed verteerbaar dat de vorm van hun advies zo belangrijk gevonden wordt. Het gaat uiteindelijk immers om de inhoud. Die moet goed zijn, en een beetje slimme opdrachtgever zou dat moeten snappen. Maar de ervaring leert dat dat vaak niet zo is en dat we onze klanten en leidinggevenden daar een beetje bij moeten helpen. Het voelt soms wat tegennatuurlijk om daar energie aan te besteden. We worden immers betaald voor de inhoud. En de meeste professionals vinden die inhoud interessant, en weten altijd wel een goede reden te vinden om zich nog wat verder in de inhoud te verdiepen. Maar volgens bovenstaande formule ligt daar niet altijd de sleutel tot een beter resultaat. De vraag voor elke leidingnemende is dan ook continu: ga ik de komende tijd (van minuten tot dagen) vooral besteden aan het verbeteren van de inhoud van mijn project/traject/advies, of ga ik er vooral voor zorgen dat die inhoud ook daadwerkelijk overkomt bij de doelgroep? En opvallend vaak behaal je het meeste effect met het laatste. Daarmee komen we op het mooie gebied van leidingnemen: communiceren, luisteren, vertrouwen winnen, initiatief nemen en andere (zachte) vaardigheden vaardigheden waarvan iedereen wel weet dat ze van belang zijn, maar die tijdens de schoolopleiding beduidend minder aandacht krijgen dan bijvoorbeeld wiskunde, geschiedenis of Frans. Niets ten nadele van die prachtige vakken overigens. Alleen heb je er minder aan als je mensen wilt meekrijgen. Wil je je gelijk of je geluk? Tweede boek Ons bedrijf Dreamfactory heeft twee specialiteiten: Hoe kom je aan leuke opdrachten? Vanaf een bepaald niveau wordt opdrachten verwerven onderdeel van het werk van professionals. Daarover gaat ons vorige boek Opdrachtgever gezocht. Als je een opdracht hebt, hoe zorg je er dan voor dat je de rol verwerft van vertrouwde adviseur? Daarover gaat dit boek. Het is daarmee een logisch vervolg op het eerste boek. Als je Opdrachtgever gezocht erbij pakt, zie je veel overeenkomsten. In beide gevallen is de basis dat je te vertrouwen bent. En in beide gevallen ben je oprecht en vertel je wat er aan de hand is. En je managet de verwachtingen van je potentiële klant en later opdrachtgever. Een mooie uitspraak daarbij vinden we: Let s get real or let s not play. Dat is overigens de titel van een uitstekend boek van Mahan Khalsa.
12 12 Leidingnemen Waarom zou je je verder bekwamen in het vakgebied leidingnemen? Dat bekijken we vanuit drie partijen: de opdrachtgever, de organisatie van waaruit je werkt en de professional zelf. Waarom is het goed voor je opdrachtgever als jij beter kunt leidingnemen? Hij krijgt er een vertrouwde adviseur bij. Iemand die hem steunt bij het uitoefenen van zijn taken. Iemand die hem vroegtijdig en op een open en tegelijk respectvolle manier vertelt wat het effect van zijn handelen is. Iemand die hem helpt met het nemen van betere beslissingen. Want het is vrijwel onmogelijk geworden dat de manager zelf alle inhoudelijke expertise heeft. Waarom is het goed voor de organisatie waarvoor je werkt? De meeste in- of externe bureaus die professionals leveren, willen graag partner of vertrouwde adviseur worden van hun opdrachtgevers. Een langlopende relatie, waarin niet te veel over geld of budget gesoebat wordt. Dat lukt alleen als de professionals gezien worden als vertrouwde adviseurs. Vertrouwde adviseurs worden in een vroeg stadium gevraagd om mee te denken over problemen. Daardoor kunnen zij sneller een opdracht voor zichzelf regelen, en heeft de organisatie waarvoor ze werken minder verkoopkosten. Een vertrouwde adviseur hoort bij een klant vaak koopsignalen over mogelijke nieuwe projecten. Als hij de klant kan helpen door iemand van zijn eigen bureau in te schakelen, kan hij voor meerwerk zorgen. Let op: omdat het een vertrouwde adviseur is, zal hij uiteraard nooit misbruik van zijn positie maken en ook nooit iemand naar binnen schuiven met als primair doel meer omzet te halen. Waarom is het goed voor jou als professional om beter te worden in leidingnemen? In de eerste plaats ga je er beter werk door leveren. Je adviezen komen beter aan en worden ook vaker daadwerkelijk opgevolgd. Je hebt meer grip op de uitvoering van je opdrachten. Als er iets misgaat (en dat gebeurt nu eenmaal), dan weet je eerder wat je eraan kunt doen. Als je de rol van vertrouwde adviseur aanneemt, is de kans groot dat er meer opdrachten op je pad komen. Dat betekent meer invloed op wat je volgende opdracht is. Je kunt meer sturen hoe je carrière zich ontwikkelt. Als je het vinden van een nieuwe opdracht aan een ander overlaat, is de kans groot dat je steeds opnieuw voor hetzelfde kunstje wordt gevraagd. De rol van vertrouwde adviseur invullen, is positief voor de doorgroeimogelijkheden bij veel organisaties. Je bouwt een netwerk van opdrachtgevers op, en dat is veel waard. Professionals met een goed netwerk vallen op een positieve manier op. Ze worden sneller senior of partner en hebben een streepje voor op de arbeidsmarkt. En last but not least: je werk wordt er leuker door. Je hebt meer voldoening van je werk als jouw inhoudelijke bijdrage op waarde wordt geschat.
13 Over leidingnemen 13 Interessant voor wie? Dit boek is bedoeld voor professionals die een inhoudelijke bijdrage leveren bij hun opdrachtgevers. Meestal zijn ze wat hoger opgeleid. Meestal met wat minder eelt op de handen. Vaak met een passie voor een vakgebied. Mensen die vanuit hun inhoudelijke expertise iets voor elkaar moeten krijgen en werken in de rol van opdrachtnemer of leidingnemende. De titel van onze lezer is vaak iets als: Adviseur Architect Businesscontroller Jurist Inkoper Intern adviseur Opleidingscoördinator Projectleider Programmamanager Specialist Stafmedewerker En de organisaties waarvoor hij werkt zijn: interne stafafdelingen als Businessconsultancy Communicatie Human resources Inkoop IT Legal Opleidingen of commerciële organisaties als Adviesbureau Advocatenkantoor Architectenbureau Consultancybureau Detacheringbedrijf Ingenieursbureau Trainingsinstituut Dus dit boek is bijvoorbeeld bedoeld voor de: externe adviseur die ziet dat de laatste beslissing van zijn opdrachtgever het hele traject vrijwel tenietdoet; hr-medewerker die merkt dat de leiders in de organisatie niet naar hem luisteren, maar wel naar dure externe adviseurs op zijn vakgebied; interne adviseur die aan zijn water voelt dat de nieuwe rapportage die hij moet ontwerpen echt niet gebruikt gaat worden; beleidsmedewerker aan wie gevraagd wordt voor de vierde keer een wijziging in zijn advies aan te brengen, terwijl het advies inhoudelijk allang goed is; teamleider die aan de programmamanager moet uitleggen dat hij wel graag wil meewerken aan het project, maar domweg te weinig mensen heeft om het werk af te krijgen; projectmanager die aan de directie uit moet leggen waarom zijn project uitloopt; directeur die de raad van bestuur mee wil krijgen voor een investering terwijl er bezuinigd wordt; stafmedewerker van Human resources die een directeur van een business unit adviseert over een opleidingsplan;
14 14 Leidingnemen medewerker van een inkoopafdeling die een marktplaats op moet zetten voor het hoofd Inkoop (de opdrachtgever is hier tegelijk de manager); externe projectleider die een softwarepakket moet implementeren voor de directeur Financiën; trainer die aan zijn opdrachtgever moet uitleggen dat alleen training echt niet genoeg is en dat de manager zelf ook nog veel te doen heeft om ervoor te zorgen dat zijn mensen het gewenste gedrag gaan vertonen. Vanwaar die krokodil? In ons vorige boek Opdrachtgever gezocht. Acquireren als onderdeel van je werk introduceerden we de krokodil. Dat boek was voor dezelfde doelgroep geschreven, namelijk de inhoudelijk deskundige. Daar stond de krokodil voor het verscheurende gevoel dat veel mensen bij acquisitie hebben. Met je hoofd weet je wel dat je bij acquisitie integer te werk moet gaan, maar het imago van verkopen is voor or veel mensen zo slecht, dat je je toch een roofdier voelt dat onder water ligt te loeren op een prooi die hij commercieeeel gaat verscheuren. En daarbij hoort schroom. Dit boek gaat ervan uit dat je al een opdracht hebt. En ook hier is de krokodil weer. We merken dat veel profes- sionals in hun opdracht het niet makkelijk vinden om te vertellen wat er echt aan de hand is. Om slecht nieuws te brengen. Om verantwoordelijkheid te nemen. Moet je dan je tanden laten zien als fessional? sio Ja. En wel op een manier die niet pro- onnodig pijn doet. Daarom is het ook een vriendelijke krokodil. Zorgvuldig en tegelijkertijd duidelijk. De waarheid vertellen, ook als dat een beetje pijnlijk lijkt. Niet doorgaan met kansloze opdrachten, maar bespreken en zo nodig teruggeven. Dus je zult als goede leidingnemende wel degelijk af en toe iets tegen je opdrachtgever zeggen waar hij niet blij mee is. 1.2 Wat verstaan wij onder leidingnemen? Omdat we regelmatig met professionals spreken, weten we dat veel mensen uit deze beroepsgroep graag een goed gesprek aangaan over theorieën, modellen en definities. Bij het begrip leidingnemen is dat extra interessant, omdat er voor zover wij weten nog geen definities zijn waar we naar kunnen verwijzen. De term leidingnemen of leiding nemen is de afgelopen jaren steeds vaker opgedoken op internet, in boeken en in verschillende trainings- en begeleidingsinstituten. We zullen er eens mee aan de slag gaan.
15 Over leidingnemen 15 Leidingnemen als synoniem voor het heft in eigen hand nemen De leiding nemen over je eigen leven en wat er met je gebeurt, daar zijn we een groot voorstander van. Of, om met Drs. P. te spreken: Rozen verwelken En schepen vergaan Dus lig niet te melken Maar doe er wat aan Het versterken van de menselijke autonomie, minder een speelbal zijn op de golven van de gebeurtenissen er is een aantal boeken en trainingen die de term leidingnemen gebruiken in deze betekenis. Maar we vinden leidingnemen als levensfilosofie voor dit boek te breed. Leidingnemen als synoniem voor persoonlijk leiderschap Leidinggeven betekent dat mensen je volgen. Dat is lastig in je eentje, dus lijkt persoonlijk leiderschap op het eerste gezicht een contradictie. Toch is de term inmiddels behoorlijk ingeburgerd, evenals de opvatting dat leidinggeven aan anderen begint met leidinggeven aan jezelf. Zo is het wat ons betreft ook met leidingnemen. Ook al zo n taalconstructie die in het begin wat onwennig klinkt, maar die bij nader inzien toch wel wat betekent. En ook hier geldt: leidingnemen van anderen begint met de leiding nemen over jezelf. Deze associatie leidt ons al wat meer richting het werkende deel van het leven. Leidingnemen als stijl voor managers Er zijn opleidingen met de naam Leiding nemen, die mensen helpen bij het ontwikkelen van leidinggevende vaardigheden; zowel coachend leidinggeven als de meer klassieke leiderschapsstijl van de dominante leider. Niks mis mee, wij zijn er voorstander van dat managers het heft wat vaker in handen nemen en vertellen hoe ze het willen. Maar dat is niet waarnaar wij verwijzen met leidingnemen in dit boek. Leidingnemen als tegenhanger van leidinggeven Geven en nemen klinkt als een logische combinatie. Er zijn honderden boeken en trainingen voor leidinggevenden. Als we de mensen aan wie zij leidinggeven nou leidingnemenden noemen, dan klinkt dat al een stuk actiever dan medewerkers of personeel. Voor de leidingnemenden zijn er veel minder boeken en trainingen om uit te leggen hoe ze met effect leiding kunnen (aan)nemen. Met andere woorden: hoe kunnen ze omgaan met de leiding die de leidinggevende hun geeft en op die manier hun leidinggevende managen? Het is vreemd dat daar zo weinig aandacht voor is, want er zijn veel meer leidingnemenden dan leidinggevenden. Een gat in een grote markt zou je denken (en dat denken we ook). Daarom vinden wij het inderdaad de moeite waard om een boek te schrijven over het managen van je leidinggevende. En we worden in dit boek zelfs nog specifieker: we richten ons in vooral op de relatie met de opdrachtgever. Hoe zit dat?
16 16 Leidingnemen De scope van leidingnemen in dit boek Leidingnemen over wat je overkomt in je leven Leidingnemen over mensen die jou aansturen in je werk (zoals managers en opdrachtgevers) Leidingnemen in de relatie met je opdrachtgever We richten ons in dit boek vooral op leidingnemen in de binnenste cirkel. Leidingnemen in relatie met je opdrachtgever We kiezen voor de relatie tussen leidingnemende en opdrachtgever om de eenvoudige reden dat de doelgroep van ons bedrijf Dreamfactory bestaat uit professionals in de zakelijke dienstverlening die werken met interne of externe opdrachtgevers. Omdat we erg houden van praktisch en we graag met beide benen op de grond blijven staan, hebben we gekozen voor dit onderwerp: hier hebben we nu eenmaal veel ervaring en affiniteit mee. Van deze doelgroep weten we welke concepten werken en welke niet. Het leeuwendeel van de onderwerpen in dit boek is overigens net zo bruikbaar als het gaat om het aansturen van je leidinggevende, nog afgezien van het feit dat je leidinggevende soms tegelijk ook je opdrachtgever kan zijn. Juist de manier waarop je als professional met je opdrachtgevers omgaat, maakt een essentieel verschil in hoe goed je bent in het uitvoeren van je vak. Van professionals wordt vaak impliciet of expliciet verwacht dat ze goed om kunnen gaan met hun opdrachtgevers. Inhoudelijke expertise zonder leidingnemen is als spelen op een viool zonder strijkstok. Leidingnemen is een werkwoord. Actie dus. In dit boek verstaan we onder de term leidingnemen dat wat een adviseur doet om het stempel vertrouwde adviseur te verdienen van zijn opdrachtgevers. In hoeverre het iemand lukt om de rol van vertrouwde adviseur op zich te nemen, kunnen we dus pas per geval achteraf vragen aan zijn opdrachtgevers. In elk geval willen we de inhoudelijk sterke professional helpen een inhoudelijk sterke, vertrouwde adviseur te worden. Ben je een vertrouwde adviseur? De meeste opdrachtgevers in de zakelijke dienstverlening zijn managers: mensen die al leidinggeven aan de eigen medewerkers en daarnaast ook nog een aantal interne of externe leveranciers
17 Over leidingnemen 17 van professionele kennis en kunde hebben die hen adviseren. Je kunt aan zo n opdrachtgever de vraag stellen: Wie zie jij als vertrouwde adviseur? Vaak komt er dan een beperkt lijstje met namen. Als je doorvraagt naar waarom mensen dat stempel verdienen, komen er antwoorden als: is te vertrouwen, is eerlijk, kan ik op bouwen, zal me nooit laten vallen, vertelt het als iets niet lukt of als ik een fout dreig te maken, is een spiegel voor me, weet waar hij het over heeft, vertelt het me als hij het niet weet. Bij hoeveel opdrachtgevers sta jij op het lijstje? 1.3 De bouwstenen van leidingnemen Leidingnemen is dat wat een inhoudelijk deskundige doet waardoor de klant hem ziet als vertrouwde adviseur. Zo besloten we de vorige paragraaf. En wát doet hij dan? We kunnen putten uit een hele reeks aandachtsgebieden. Op het lijstje staat onder andere: adviseren, vertrouwen opbouwen en overdragen, projectmanagement, persoonlijke effectiviteit, onderhandelen en conflicthantering, netwerken, communiceren, lastige gesprekken voeren, overtuigen en commercie. Daarover zijn boekenkasten vol geschreven. Naast alles wat er al is, hebben we zelf de afgelopen jaren ook meerdere ideeën opgebouwd over hoe je beter kunt leidingnemen. Graag groeperen we de onderwerpen die we willen behandelen. Op de eerste bullet na krijgt elk onderwerp hierna een eigen hoofdstuk. De inhoudelijke expertise van de leidingnemende Dat een professional verstand van zaken heeft op zijn vakgebied, is een eerste vereiste. Over die inhoudelijke expertise staat niets in dit boek. De basisinstelling of mentaliteit van de leidingnemende Wat zijn de overtuigingen en de opvattingen van de adviseur? Hoe staat hij in het leven en in zijn werk? Dat ligt ten grondslag aan zijn handelen, en is daarom van fundamenteel belang. Een begrip dat ook door alle fasen van een opdracht loopt, is vertrouwen. Het is de brandstof van de relatie. Dat het belangrijk is, daarover zijn de meeste mensen het snel eens. Dat investeren in vertrouwen ook economisch rendement oplevert, daarvoor gaan ook steeds meer stemmen op. Maar hoe geef je dat begrip handen en voeten? Wat een leidingnemende doet bij de start van een nieuwe opdracht Als trajecten mislopen, gaan ze vrijwel altijd vanaf het begin mis. Daarom is de start van een opdracht heel belangrijk. We behandelen wat je kunt doen om ervoor te zorgen dat je opdracht op rolletjes loopt. Wat een leidingnemende doet tijdens de uitvoering van de opdracht De meeste werktijd spendeer je in deze fase, dus is het zinvol om die tijd zo effectief mogelijk te benutten. Wat een leidingnemende doet aan het eind van een opdracht Dit deel van een opdracht krijgt vaak de minste aandacht. Ook in ons boek is het niet het dikste hoofdstuk. Maar niet het minst belangrijke, want in de zakelijke dienstverlening zijn langlopende relaties van groot belang. En in de afronding spreek je af hoe je na de opdracht contact houdt.
18 18 Leidingnemen Wat een leidingnemende als communicatietechniek in zijn gereedschapskist heeft Goed kunnen communiceren is essentieel voor goed leidingnemen. We gaan in op een aantal belangrijke communicatievaardigheden. Hoe zet je een opdrachtgever aan het denken? Met welke taalconstructies loop je gevaar het ego van je opdrachtgever te kwetsen? En hoe zit het met luisteren en stilte? De eerste hoofdstukken geven vooral inzicht. Daarna ligt het accent meer op vaardigheden. We zijn goed bekend met trainingen die als doel hebben om te zorgen dat mensen effectiever worden, meer initiatief nemen, beter leren adviseren, communiceren enzovoorts. Wat we daarbij belangrijk vinden is: helpt het ook? Daarom vragen we de mensen die we trainen en coachen steeds: Wat is het onderwerp uit de training dat je hebt onthouden én toegepast en dat werkte? Die punten verzamelen we al vele jaren, en we hebben ze hier gebundeld. In dit boek staan alleen die zaken die onze cursisten onthouden en gebruiken. 3. De start 4. Werk in uitvoering T 5. De afronding Leesrichting: van inzicht naar vaardigheid 2. Het fundament 6. Gereedschapkist 1. Over leidingnemen Inhoudelijke expertise (anders bouw je op drijfzand)
19 Over leidingnemen Beter leren leidingnemen uit een boek? Een vraag die wij regelmatig van onze klanten krijgen, is: Leidingnemen, kun je dat wel leren? Kan een medewerker die graag handelt op basis van de inhoud, leren om een vertrouwde adviseur te worden? En dat ook nog leuk gaan vinden? Ons antwoord: veel vaker wel dan niet. Natuurlijk helpt talent, zoals bij alles les wat je wilt leren. Maar laten we het effect ervan ook niet overdrijven. men en wat daarbij komt kijken, is net als autorijden. De meeste Leidingnemensen kunnen het goed onder de knie krijgen. En naast talent vraagt dat vooral om oefening. Autorijden kan niemand vanzelf, iedereen heeft het moeten leren. Meestal door tientallen lessen te volgen. Zeker de eerste lessen is het ongemakkelijk als je huisgenoten vanachter het raam nauwlettend toekijken hoe het met de vorderingen van jouw kwaamheid op het gebied van ontkoppelen en gelijktijdig gas geven gaat. Ondanks het be- soms wat ongemakkelijke leerproces heeft de meerderheid van de volwassenen in een overzichtelijk aantal uren voldoende geleerd om te kunnen autorijden. Zo gaat het ook met leidingnemen en de onderwerpen in dit boek: vooral door te oefenen en te doen, leer je. Maar blijf ik dan wel authentiek? Op het moment dat mensen zelf aan het veranderen zijn, komt vaak de vraag over authenticiteit naar boven. Als ik deze nieuwe manier van werken ga aanleren, kan ik dan nog wel mezelf zijn? Moet ik me niet anders gaan voordoen dan ik ben? Het antwoord is: ja, je blijft authentiek. Of beter gezegd: je wordt nog meer authentiek als je leert om beter te vertellen wat je denkt en te doen wat je wilt. Jarenlang had Maarten moeite met nee zeggen (en nog wel eens). En als hij te vaak ja had gezegd, dan lukte het gewoon niet meer om al die beloftes na te komen, hoe graag hij dat ook wilde. Dan kwamen er nogal eens smoesjes om een afspraak af te zeggen of te veranderen. Hij heeft geleerd om meer naar zichzelf te luisteren en zijn eigen grenzen te stellen, en om zijn keuzes ook duidelijk te maken aan anderen. Sindsdien kan hij juist meer zichzelf zijn.
20 20 Leidingnemen Ja, maar dat voelt soms wel ongemakkelijk Dat klopt. Dat was de eerste keer dat je op ski s stond ook zo. Je maakt de reis van onbewust onbekwaam naar onbewust bekwaam. En het gaat als volgt. Als je iets nieuws leert, ben je eerst onbewust onbekwaam. Je weet niet dat je iets niet weet. Dat voelt nog prima. Pas als iemand anders je daarop wijst, leer je dat je iets niet weet. Je wordt dan bewust onbekwaam. Een onaangename fase. Vervolgens kun je jezelf bekwamen in de vaardigheid die je miste: je wordt eerst bewust bekwaam. Het oefenen voelt nog ongemakkelijk. Net zolang tot het vanzelf goed gaat en je onbewust bekwaam bent. In dit boek staat waarschijnlijk een aantal onderwerpen die je al eens eerder bent tegengekomen. Maar als je iets weet, is het helaas nog niet zo dat je het ook beheerst. Toen Jan Willem aan het begin van zijn loopbaan op een training voor de vierde keer de theorie van het verschil tussen open en gesloten vragen uitgelegd kreeg, verzuchtte hij dat hij het nu wel wist. Doe eens?, vroeg de slimme trainer, Stel eens zes open vragen in een vloeiend gesprek? Binnen drie vragen zakte Jan Willem door het ijs. Vervolgens nam hij zich voor om zich bewust te bekwamen in open en gesloten vragen. Niet dat alleen maar open vragen stellen nou zo heel belangrijk is, maar wel omdat hij niet uit kon staan dat hij bewust onbekwaam was in dit onderwerp. Het duurde een halfjaar voordat hij het kon. Zo gaat het ook met de onderwerpen in dit boek. Je realiseert je al lezend misschien dat je niet zo goed bent in het verduidelijken van de verwachtingen van je leidinggevende. Je gaat van onbewust naar bewust onbekwaam. Dat is in eerste instantie niet plezierig. Dan ga je oefenen en ga je bewust nadenken over wat je zegt en hoe. Dat voelt ook nog niet superlekker, beloven we je nu al. Dat hoort erbij. Overigens is de ervaring altijd wel dat het in de praktijk makkelijker gaat dan je dacht. Daarnaast vraagt het ook volharding op de momenten dat het nog niet zo gemakkelijk gaat, of een beetje tegenvalt. En dan volgt de beloning: je krijgt meer voor elkaar met minder moeite. Heerlijk. Bewust worden en kiezen En dan nog dit: dit boek gaat over bewust worden en kiezen. De technieken en denkbeelden in dit boek maken je (opnieuw) bewust van wat je doet, hoe je dat doet en wat het effect ervan is. Of je er vervolgens je gedrag in de praktijk mee wilt veranderen, is natuurlijk je eigen keuze. Tips voor als je jezelf wilt leren beter leiding te nemen Jezelf iets nieuws aanleren voelt soms ongemakkelijk. Dat hoort. Als je je opgelaten voelt, als het spannend is, als het nog niet helemaal goed lukt, dan kom je uit je comfortzone; en als je uit je comfortzone komt, dan ben je werkelijk iets nieuws aan het leren. Meestal gaat het ongemakkelijke gevoel grotendeels over als je iets drie keer in de praktijk gedaan hebt. Just do it.
21 Over leidingnemen 21 Het helpt enorm als je gesprekken, of onderdelen daarvan, van tevoren voorbereidt en oefent. Wij doen het nog steeds, vrijwel iedere dag. Met een collega, of desnoods alleen. Pas alles wat je leert toe in je eigen stijl. Ga vooral niet iets doen waar je niet in gelooft. Maar probeer het wel eerst, voordat je beslist dat het niets voor jou is. Vraag feedback aan je omgeving. Dat helpt je om je weer verder te verbeteren. Weet wat je wilt leren. Stel leerdoelen, maar niet te veel tegelijk. Oefen liever één onderwerp grondig en vaak, dan tien onderwerpen één keer. Je gaat tijdens de autorijles eerst leren schakelen terwijl je stilstaat. Op een ander moment leer je sturen. Pas later ga je schakelen en sturen combineren. Bedenk van tevoren wanneer je wilt oefenen, dan is de kans dat je het doet een stuk groter. Kies bijvoorbeeld een werkoverleg met collega s die je goed kent, om een nieuwe techniek te oefenen. Oefen. Hé, dat stond hierboven toch ook al? Ja, dat klopt. We kunnen het niet genoeg zeggen: oefenen helpt.
22
Opdrachtgever tevreden
Opdrachtgever tevreden Van inhoudelijk expert naar adviserend partner Jan Willem van den Brink en Maarten van Os Hartelijk welkom bij dit boek Dit is een boek voor mensen die werken voor opdrachtgevers
Opdrachtgever tevreden
Opdrachtgever tevreden Van inhoudelijk expert naar adviserende partner van de auteurs van: Opdrachtgever gezocht Jan Willem van den Brink Maarten van Os Opdrachtgever tevreden Opgedragen: Aan alle mensen
Arbo- en verzuimbeleid
r i c h t l i j n v o o r d e a r b o c a t a l o g u s Arbo I n f o r m a t i e 1 Arbo- en verzuimbeleid Elfde herziene druk Arbo-Informatieblad 1 1-12-2010 11:02:47 colofon Uitgave Sdu Uitgevers Sdu
RESULTAATGERELATEERDE
erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde
Onderzoek als project
Onderzoek als project Onderzoek als project Met MS Project Ben Baarda Jan-Willem Godding Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: Studio Frank & Lisa, Groningen Omslagillustratie:
Emotie Detective WERKBOEK - OUDERS
Emotie Detective WERKBOEK - OUDERS Groepstraining Emotie Detective 2015 - Simone van Geel & Paulien Foekens Ontwerp, omslag en binnenwerk: Simone van Geel, Paulien Foekens, Joep Deiman Opmaak: Simone van
Belastingwetgeving 2015
Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Ontwerp omslag: www.gerhardvisker.nl Ontwerp binnenwerk: Ebel Kuipers, Sappemeer Omslagillustratie:
12 merken, 13 ongelukken
12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave
De basis van het Boekhouden
De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten
Spelend leren, leren spelen
Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil
Organisatie van werkzaamheden
Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink
Check je en brief
Check je e-mail en brief Check je e-mail en brief Tips en checklists voor betere e-mails en brieven Eric Tiggeler TWEEDE DRUK Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag Opmaak binnenwerk: Villa Y, Henxel Eric
Bedrijfsadministratie
Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff
Belastingwetgeving 2015
Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij
Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk
Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:
Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek
Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek Niveau 4 PDB Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de financiering Niveau 4 PDB Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp
Leidingnemen. Voor: Best Practice User Group 16 januari Door: Jan Willem van den Brink
Leidingnemen Voor: Best Practice User Group 16 januari 2013 Door: Jan Willem van den Brink Even voorstellen: We helpen organisaties en professionals met: Commercieel in beweging komen Rol van vertrouwde
Boekhouden geboekstaafd Opgaven
Boekhouden geboekstaafd Wim Broerse, Derk Jan Heslinga, Wim Schauten 13 e druk Boekhouden geboekstaafd 1 Drs. W.J. Broerse Drs. D.J.J. Heslinga Drs. W.M.J. Schauten Dertiende druk Noordhoff Uitgevers
Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek
Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert
Bedrijfsadministratie MBA
Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede
12 merken, 13 ongelukken KarelJan Alsem en Robbert Klein Koerkamp
12 merken, 13 ongelukken KarelJan Alsem en Robbert Klein Koerkamp Eerste druk 12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers
Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties
Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 1 Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 2 Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 3 Arie Quik Hou
13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl
13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met
Serie: Elementaire theorie accountantscontrole. Auditing & Assurance: Bijzondere opdrachten. Hoofdredactie Prof. dr. G.C.M.
Serie: Elementaire theorie accountantscontrole Auditing & Assurance: Bijzondere opdrachten Hoofdredactie Prof. dr. G.C.M. Majoor RA Auteurs Drs. B.A. Heikoop-Geurts RA M.J.Th. Mooijekind RA Drs. H.L. Verkleij
Basiskennis Calculatie
Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff
Boekhouden geboekstaafd
Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff
Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid
Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Mr. drs. T.H.G. Robbe model inkoopbeleid voor de (semi)overheid Berghauser Pont Publishing Postbus 14580 1001 LB Amsterdam
Bedrijfsadministratie MBA
Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Opgaven- en werkboek Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede
Loopbaanoriëntatie -begeleiding
Ik, leren en werken Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Loopbaanlogboek voor fase 2 Voorbereiding Colofon Auteur: Edu Actief b.v. Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Edu Actief b.v. Illustraties: Edu
Taal op niveau Spreken Op weg naar niveau
Taal op niveau Spreken Op weg naar niveau 1F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Elma Draaisma Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Wim Zuijdendorp Vormgeving: Edu
Belg in de boardroom
Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven
COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen
COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij
De waarde(n) van het arbeidsrecht
De waarde(n) van het arbeidsrecht Liber amicorum voor prof. mr. Paul F. van der Heijden Guus Heerma van Voss en Evert Verhulp (red.) 2013 ) Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen
Een onderzoekende houding
Een onderzoekende houding Werken aan professionele ontwikkeling Zelfscan onderzoekende houding Maaike van den Herik en Arnout Schuitema bussum 2016 Deze zelfscan hoort bij Een onderzoekende houding. van
opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk
opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff
Leiderschap, krachtig en inspirerend leidinggeven
Training Leiderschap Leiderschap, krachtig en inspirerend leidinggeven Als leidinggevende komt er veel op je af. Je moet doelen halen, maar je wilt ook je medewerkers motiveren. Hoe houd je dat in balans?
ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN
ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)
Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2
Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Titel: Basisvaardigheden
Outreachend werken. Handboek voor werkers in de eerste lijn. Opdrachten bij methodiek. Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan
Outreachend werken Handboek voor werkers in de eerste lijn Opdrachten bij methodiek Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2008 Deze opdrachten horen bij Outreachend
Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk
Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede
Oefentekst voor het Staatsexamen
Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 3 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke
Begeleide interne stage
Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren
Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek
Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten
Basisstudie in het boekhouden
OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren
Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn
Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau
Emotie Detective WERKBOEK - KIND
Emotie Detective WERKBOEK - KIND Groepstraining Emotie Detective 2015 - Simone van Geel & Paulien Foekens Ontwerp, omslag en binnenwerk: Simone van Geel, Paulien Foekens, Joep Deiman Opmaak: Simone van
fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting
19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over
Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk
Blommaert Blommaert & Bedrijfseconomische Analyses Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief OPGAVEN Zevende druk Bedrijfseconomische Analyses Opgaven en uitwerkingen Bedrijfseconomische Analyses
GECONSOLIDEERDE JAARREKENING
uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers
Training Communicatievaardigheden
Training Communicatievaardigheden Communicatie vaardigheden: succesvol en verbindend communiceren Wat zou het fijn zijn als Jan een keer normaal zou communiceren. Mijn leidinggevende communiceert ook nooit
De Kern van Veranderen
De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,
Bedrijfseconomie. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN. Tweede druk
Bedrijfseconomie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Bedrijfseconomie Uitwerkingen Bedrijfseconomie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten
Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk
Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede
OENOE WOENOE NOE WOENOE
NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever
Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie
Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Werkboek Niveau 4 PDB Hans Dijkink Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Niveau 4 PDB Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten
Boekhouden geboekstaafd
1 Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Twaalfde druk Boekhouden geboekstaafd 1 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 1 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Twaalfde druk
Altijd dienstbaar, niemands Knegt: liber amicorum voor dr. Robert Knegt
UvA-DARE (Digital Academic Repository) Altijd dienstbaar, niemands Knegt: liber amicorum voor dr. Robert Knegt Hoekema, A.; Verhulp, E.; Westerveld, M. Link to publication Citation for published version
Algemene beroepsvaardigheden. Werkboek
Algemene beroepsvaardigheden Werkboek Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Martijn Baalman, Simon Kuipers, Rein Mulder Inhoudelijke redactie: Stephan
Boekhouden geboekstaafd
Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff
Personal Branding voor Ingenieurs
Personal Branding voor Ingenieurs 8 juni 2012 Lustrumsymposium Jullie doelen - succesvolle loopbaan - een baan vinden - de allerbeste zijn? - Saskia Slotboom 2012 2 Personal Branding Tools en praktische
Praktisch Verbintenissenrecht
Praktisch Verbintenissenrecht Mr. dr. C. Phillips 2 e druk Toegang tot online studiehulp Als koper van dit e-book kun je een unieke code aanmaken die toegang geeft tot de website bij het e-book. 1. Ga
Competent talent in de praktijk
Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten
Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben
Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,
BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma
BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.
Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben
Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,
Voorbereiden op stage en bijbaan
Algemene beroepsvaardigheden Voorbereiden op stage en bijbaan Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. COLOFON Uitgeverij: Auteur(s): Inhoudelijke redactie: Illustraties:
Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële
Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,
Boekhouden geboekstaafd Uitwerkingen
Boekhouden geboekstaafd Uitwerkingen Wim Broerse, Derk Jan Heslinga, Wim Schauten 13 e druk Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Drs. W.J. Broerse Drs. D.J.J. Heslinga Drs. W.M.J. Schauten Dertiende
Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen
Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum
Zelfstandige Externe Stage
IK, LEREN EN WERKEN Zelfstandige Externe Stage deel 4 van 6 Colofon Auteur: Marian van der Meijs, werkzaam bij ICBA Inhoudelijke redactie: Jacobien Ubbink Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress,
Sociale en recreatieve activiteiten
Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid
Edu4all LOB. 1. Leren Kiezen. Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek.
Edu4all LOB Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. COLOFON Uitgeverij: Auteur(s): Inhoudelijke redactie: Bronvermelding: Illustraties: Edu Actief b.v. 0522-235235
Cultureel erfgoed en ruimte
Cultureel erfgoed en ruimte gebieds- en ontwikkelingsgerichte erfgoedzorg in de ruimtelijke ordening Mr. J. Poelstra, Ir. A. E. de Graaf en Ir. R.J.M.M. Schram Mr. T.H.H.A. van der Schoot (eindredactie)
Spelenderwijs bewegen. voor 0 tot 4 jaar
Spelenderwijs bewegen voor 0 tot 4 jaar Spelenderwijs bewegen voor 0 tot 4 jaar Leuke, prikkelende beweegprogramma s bevat onderdelen ontleend aan Beweegkriebels van het Nederlands Instituut voor Sport
Begeleide externe stage
Ik, leren en werken Begeleide externe stage Deel 3 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marianne de Visser, Thea van der Waal Inhoudelijke redactie:
Wie heeft de regie? Kwaliteit van bestaan in de praktijk. John Sijnke
Wie heeft de regie? Wie heeft de regie? Kwaliteit van bestaan in de praktijk John Sijnke Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij 2009 Alle rechten
Extra les: Verzekeringen
Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.
Opdrachtgever gezocht Acquireren als onderdeel van je werk
Opdrachtgever gezocht Acquireren als onderdeel van je werk Opgedragen aan alle mensen die ons hebben geleerd wat er in dit boek staat: onze opdrachtgevers, onze cursisten, onze collega s, onze trainers
Cursus. Oriëntatie op het werkveld voor SMD en SCW
Cursus Oriëntatie op het werkveld voor SMD en SCW Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Esmeralda de Leeuw en Floortje Vissers Titel: Oriëntatie op
Basisvaardigheden rekenen voor de pabo
Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen
Onderwerp Teleseminar
Gratis Teleseminar Human Engineering 24 oktober 2012 Onderwerp Teleseminar 3 'Human Engineering'-valkuilen voor ontwerpers en ingenieurs: Hoe je ze vermijdt en ombuigt in kansen om meer te bereiken! Saskia
Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat
bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli
ABC voor Raadsleden INKIJKEXEMPLAAR
ABC voor Raadsleden ABC voor Raadsleden Termen, woorden en uitdrukkingen in en om de raadzaal toegelicht en verduidelijkt mr. O. Schuwer abc voor raadsleden Berghauser Pont Publishing Postbus 14580 1001
EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak?
EFFECTIEF LEIDINGGEVEN Een gave of een vak? Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij voegen
NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5
NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet
Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.
Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat
In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?
In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij
Eerste druk maart Meer informatie over deze uitgave kunt u verkrijgen bij: Uitgever: Broosz. Broosz Bosrand ZN Ede
Eerste druk maart 2016 Uitgever: Broosz Meer informatie over deze uitgave kunt u verkrijgen bij: Broosz Bosrand 28 6718 ZN Ede info@broosz.nl www.broosz.nl Redactie en samenstelling: Georgette Kempink,
Cursus. Begeleiding vrijwilligers en mantelzorgers
Cursus Begeleiding vrijwilligers en mantelzorgers Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mies Blok Inhoudelijke redactie: Bapke Westhoek Titel: Begeleiding
Training. Coachend begeleiden
Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden
ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf
ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij