Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat"

Transcriptie

1 Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat

2 Pieterstraat JT Utrecht T +31 (0) Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat Geschreven door: Anouk van Heeren & Victor de Lange (CREM) in samenwerking met Kees Gootjes (VBDO) Mei 2012 Mede mogelijk gemaakt door: Dit programma wordt uitgevoerd Disclaimer VBDO will met assume financiële no responsibility ondersteuning or legal van liability for incorrect or misleading information provided by the sources used for this report. het ministerie van Buitenlandse Zaken THE DUTCH A SSOCIATION OF INVESTORS 2 FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 4 Executive summary 6 Hoofdstuk 1 Introductie 9 Hoofdstuk 2 Beleggen en Voedingsgrondstoffen Speculeren, hedgen, beleggen & investeren Commodities en voedingsgrondstoffen Beleggen in voedingsgrondstoffen 12 Hoofdstuk 3 Mogelijke consequenties van beleggen in voedingsgrondstoffen Impact gebaseerd op recente onderzoeken en uitspraken Overzicht van de mogelijke impact van beleggen met voedselgrondstoffen 22 Hoofdstuk 4 Initiatieven om een mogelijke negatieve impact te beheersen 24 Hoofdstuk 5 Conclusies & Aanbevelingen 31 bijlage 1 Interviews 36 bijlage 2 Financiele derivaten 37 bijlage 3 Belangrijkste conclusies onderzoek LEI & Profundo, december bijlage 4 Literatuurlijst 40 3

4 Samenvatting De VBDO heeft in samenwerking met onderzoeksbureau CREM onderzoek gedaan naar de de kwestie rondom beleggingen in voedsel. Er is recentelijk veel aandacht geweest over de rol van beleggers, met name als het ging om prijsvorming van voedselbeleggingen. Dit eindrapport is gebaseerd op literatuuronderzoek, informatie van internet en artikelen uit de media. Daarnaast zijn 40 stakeholders benaderd waarvan het merendeel heeft deelgenomen aan een persoonlijk of telefonisch interview. Als laatste onderdeel zijn twee multi-stakeholder bijeenkomsten georganiseerd over beleggen en voedingsgrondstoffen. De discussie over beleggen met voedingsgrondstoffen speelt zich af in de context van internationale vraagstukken over voedselzekerheid, biomassa en transformaties op financiële markten. Beleggen in voedingsgrondstoffen staat niet op zichzelf maar is direct gerelateerd aan discussies binnen de financiële wereld en het voedselzekerheid- en landbouwdebat. De gemene deler is dat iedereen het erover eens is dat het waarborgen van zowel voedsel- als financiële zekerheid op de lange termijn een grote uitdaging is en een hoge prioriteit heeft. Daarnaast vindt deze discussie plaats in het licht van de reële economie. Zowel aan de vraagkant (bijvoorbeeld stijgende wereldbevolking, stijgende vraag) als aan de aanbodkant is er veel dynamiek (bijvoorbeeld toegenomen productiviteit, groter aanbod). Als het gaat over beleggen in voedingsgrondstoffen zijn er vier typen beleggingen relevant: (a) beleggen in landbouwgrond, (b) beleggen in fysiek product, (c) beleggen in de voedselketen (bedrijven) en (d) beleggen in financiële derivaten (beurs en OTC). Deze vier typen beleggingen kennen een aantal voor- en nadelen en zijn allen van belang als het gaat over een mogelijke impact van beleggen in voedingsgrondstoffen in bijvoorbeeld ontwikkelingslanden. Daarbij kan worden gefocust op rijst, tarwe en maïs, want deze voedingsgrondstoffen zorgen voor 60% van de inname in koolhydraten/ energie. Het lange termijn prijsniveau wordt bepaald door de ontwikkeling van vraag naar en aanbod van grondstoffen en door factoren die hier invloed op hebben zoals de bevolkingsgroei, het klimaat en de productie. De prijs van grondstoffen is momenteel historisch hoog. De effecten van de toename van de vraag naar afgeleide financiële producten van grondstoffen op de hoogte van de prijs moeten nog overtuigend worden aangetoond. Voedselprijzen zullen vanwege de fundamentals (o.a. toenemende wereldbevolking, toenemende vraag naar vlees, misoogsten door klimaatverandering,weersomstandigheden, kunstmest) enorm stijgen in de toekomst. Fundamentals hebben lange termijneffecten terwijl de financiële sector vooral de korte termijn beïnvloedt. De invloed van de financiële markt is dus zichtbaar in zogenaamde spikes: sterke en kortdurende prijsstijgingen, die in die korte tijd echter wel een grote impact kunnen hebben op de voedselprijzen in met name ontwikkelingslanden. Er is meer onderzoek nodig om vast te stellen of de effecten van beleggen op prijs en volatiliteit in de voedingsgrondstoffenmarkt significant aanwezig zijn. Volatiliteit hoort bij de agrarische markt, maar excessieve volatiliteit is contraproductief en verstoort (investeringen in) de agrarische markt. Er zijn diverse internationale en bedrijfsspecifieke initiatieven die beogen om mogelijke negatieve effecten van beleggen met voedingsgrondstoffen te beheersen. Omdat er nog geen eenduidigheid bestaat over de vele facetten en impact van beleggen met voedingsgrondstoffen zijn ook de (invulling van) oplossingsrichtingen sterk stakeholderafhankelijk. 4

5 Naar aanleiding van deze conclusies stelt de VBDO de volgende aanbevelingen voor: Ondanks dat er nog veel onzekerheid is over de precieze effecten van beleggen in voedselgrondstoffen is VBDO van mening dat er voor de financiële sector een noodzaak is tot handelen. Het gaat immers om de mondiale voedselzekerheid, een onderwerp dat steeds meer een probleem zal worden. Ten eerste moeten lange termijn beleggers meer kennis krijgen over wat de mogelijke effecten van beleggingen in voedingsgrondstoffen zijn. De VBDO vindt dat beleggers bewust moeten zijn van de mogelijke consequenties van de verschillende vormen van beleggingen in voedingsgrondstoffen opdat zij ook bewustere keuzes kunnen maken. Beleggers moeten uit voorzorg maatregelen nemen om de mogelijke negatieve effecten van beleggingen in voedingsgrondstoffen te beperken/elimineren. Bestaande relevante publicaties uit de financiële sector zoals de UN Principles for Responsible Investment (PRI) zijn hierbij een uitgangspunt. De Responsible Investor s Guide to Commodities van Global Compact, PRI & Onvalues geeft een aantal duidelijke aanbevelingen. De grote Nederlandse pensioenbelegger PGGM geeft aan dat zij hun indexfondsportefeuille regelmatig herbalanceren en op deze manier zou de prijs ook gedrukt worden. Deze herbalancering zou bijvoorbeeld minstens twee of drie keer per jaar plaats moeten vinden om ervoor te zorgen dat de volatiliteit tijdig en regelmatig gedrukt kan worden. De belangrijkste conclusie die de VBDO trekt is dat de discussie zich moet verplaatsen van de mogelijke effecten van beleggen in voedingsgrondstoffen tot hoe de lange termijn beleggers een positieve bijdrage kunnen leveren aan voedselzekerheid. Dit kwam duidelijk naar voren tijdens de brainstormsessies. Voedselproductie moet naar schatting met 70% toenemen om in 2050 de wereldbevolking te kunnen voeden. Lange termijn beleggers moeten op zo n manier beleggen dat zij positief bijdragen aan voedselzekerheid. Dit betekent meer investeringen in voedingsgrondstoffen die gericht zijn op de lange termijn, in technologie, innovatie en productie. Beleggen in de reële economie, in fysieke landbouwgronden en landbouwproducten zoals oogstmachines, in plaats van in financiële producten gebaseerd op voedselgrondstoffen. Voorts is de VBDO van mening dat beleggers transparant zouden moeten zijn over activiteiten op het gebied van beleggen in voedingsgrondstoffen. Tot slot doet de VBDO een aantal aanzetten tot aanvullend onderzoek: Internationale inventarisatie van best practices van pensioenfondsen, banken, (pensioen) verzekeraars, vermogensbeheerders en andere beleggers om investeringen in landbouw in ontwikkelingslanden te stimuleren en daarmee een positieve bijdrage te leveren aan de mondiale voedselzekerheid. Deze inventarisatie zou de Nederlandse financiële sector stimuleren om meer bij te dragen aan het thema voedselzekerheid. De (potentiële) rol van de toezichthoudende DNB zou beter in kaart gebracht moeten worden. Als een pensioenfonds belegt in grondstoffen wordt het vereiste eigen vermogen verlaagd vanwege de toegenomen diversificatie. Toch hebben pensioenfondsen vrijheid in de manier waarop zij invulling geven aan hun grondstoffenbeleggingen. Investeringen in voedselzekerheid zijn in principe mogelijk. Een welkome aanvulling op dit onderzoek zou een meer gedetailleerd overzicht zijn van de beleggingen van Nederlandse fondsen in voedselcommodities. In het onderzoek is ook geen aandacht besteed aan de invloed van het landbouwbeleid op de mondiale voedselzekerheid. Door de steeds verdergaande liberalisering van agrarische markten treden grote veranderingen op. Deze dynamiek zou in analyses van prijsvorming en volatiliteit meegenomen moeten worden. 5

6 Executive summary The VBDO (Dutch Association of Investors for Sustainable Development) has, in collaboration with CSR consultancy CREM, researched the issue of food commodity investments. Recently, there has been a lot of attention on the role of investors, especially when it comes to the impact they have on price. This final report is based on an extensive literature review, internet and media research. In addition, 40 stakeholders were interviewed, via telephone or in-person. Finally, two multi-stakeholder meetings were organised on the topic of food commodity investments. The discussion about food commodity investment takes place within the context of international issues concerning food security, biomass and transformations in financial markets. Investments in food commodities are not isolated but are directly related to discussions within the financial sector as well as food security and agricultural discussions. The common denominator is that everyone agrees ensuring both food and financial security in the long run is a great challenge and a high priority. In addition, this discussion takes place in the real economy. There are many dynamics on both the supply side (eg. increased productivity, greater range) and the demand side (such as rising population, increasing demand). When it comes to investing in food commodities, there are four relevant types of investments: (a) investment in agricultural land, (b) investment in physical commodities, (c) investment in the food supply chain (companies) and (d) investment in financial derivatives (market and OTC). These four types of investments have a number of advantages and disadvantages and are all important when it comes to the possible impact of food commodity investments in developing countries. The focus can be put on rice, wheat and corn, because these food commodities provide 60% of the carbohydrate/energy intake. Longterm pricing is determined by the development of supply and demand of food commodities and factors as population growth, climate and production affect this supply and demand. The prices of commodities are at a historic high. That being said, the effects of the increase in demand for financial derivative commodity products on price determination have yet to be demonstrated conclusively. Food prices will, however, continue to rise significantly in the future because of the fundamentals (eg. an increasing world population, increasing demand for meat, crop failures due to climate change, weather conditions, fertilizer). These fundamentals have longterm effects while the financial investment impacts are generally more shortterm. The influence of the financial market is visible in so-called spikes: strong, shortterm price increases that can have a major impact on food prices, particularly in developing countries. More research is needed to determine whether the effects of derivative commodity investments on price and volatility in the food commodity market are significantly present. Volatility is a part of the agricultural market, but excessive volatility is counterproductive and disrupts (investment in) the agricultural market. There are several international and company-specific initiatives designed to prevent and manage possible negative effects of food commodity investments. Because no consensus exists about the many facets and impacts of food commodity investments, the proposed solutions are strongly stakeholder dependent. 6

7 Based on these conclusions, the VBDO has the following recommendations: Although there is still much uncertainty about the precise effects of investing in food commodities, the VBDO believes that the financial sector has to take action. The issue concerns global food security, a topic that will only increase in importance. In the first place, long-term investors must gain more knowledge about the possible impacts of food commodity investments. The VBDO believes investors must be aware of the possible consequences of different types of food commodity investments so that they can make conscious, informed choices. Investors should take precautionary measures to reduce/eliminate the possible negative effects of food commodity investments. Existing relevant publications from the financial sector such as the UN Principles for Responsible Investment (PRI) provide a starting point. The Responsible Investor s Guide to Commodities published by the UN Global Compact, PRI & Onvalues contains some clear recommendations. The major Dutch pension investor PGGM indicates that it regularly rebalances its index fund portfolio and thus effectively driving down the price. This rebalancing should take place at least two or three times a year to ensure that volatility is combatted in a timely and regular fashion. The main conclusion, however, that the VBDO draws is that the debate should move from the possible effects of food commodity investments to how longterm investors can make a positive contribution to food security. This became evident during the brainstorming sessions that were part of the project process. Food production must increase by an estimated 70% in 2050 to feed the world. Longterm investors should invest in such a way that they positively contribute to food security. This means more longterm investment in food commodities, in technology, innovation and production. This means investing in the real economy, in physical farmland and agricultural products such as harvesters, rather than in financial products based on food commodities. Furthermore, the VBDO believes that investors should be transparent about their activities in the field of food commodity investment. Finally, the VBDO provides the following research suggestions: An international inventory of best practices of pension funds, banks, (pension) insurers, asset managers and other investors in agricultural investments in developing countries to promote and make a positive contribution to global food security. This inventory would encourage the Dutch financial sector to contribute more to the issue of food security. The (potential) role of the supervisory Dutch Central Bank (DNB) should be better defined. If a fund has commodities exposure in its investments, the capital requirements can be decreased because due to increased diversification. Yet pension funds are free invest however they want within these commodity investments. Investments in food security are then, in principle, possible. A welcome addition to this research would be a more detailed overview of the current investments of Dutch funds in food commodities. The study also did not address the impact of agricultural subsidies on world food security. Because of the ongoing liberalization of agricultural markets, major changes have occurred. These dynamics should be included in analyses of price formation and volatility. 7

8 1 Introductie Zoals de premier in zijn Regeringsverklaring zei: De welvaart van een land en het geluk van de mensen wordt niet bepaald in Haagse kantoren. Daar wil ik graag aan toevoegen: En ook niet in de bestuurskamers van banken en verzekeraars. Want de welvaart van een land en het geluk van de mensen wordt vooral bepaald door iedere klant en kiezer zelf: zij maken hun eigen keuzen aan hun eigen keukentafel. Toespraak van minister De Jager bij de opening van het publiekssymposium Naar een transparante financiële sector Dit eindrapport is opgesteld om een goed gesprek te voeren over beleggen en voedselgrondstoffen aan de keukentafel. Vrijwel alle Nederlanders zijn op een of andere manier betrokken bij beleggingen in voedsel. Dit kan door middel van hun eigen (beursgenoteerde) beleggingen zijn of via hun pensioenfonds of verzekeraar. Het onderwerp beleggen en voedsel kent voor- en tegenstanders. Het onderwerp kent veel nuances, een hoge mate van complexiteit en actualiteit, veel stakeholders, literatuur en onderzoek. Dit eindrapport is gebaseerd op literatuuronderzoek, informatie van internet en artikelen uit de media. Daarnaast zijn 40 stakeholders benaderd waarvan het merendeel heeft deelgenomen aan een persoonlijk of telefonisch interview (zie bijlage 1). Als laatste onderdeel zijn twee multi-stakeholder bijeenkomsten georganiseerd over beleggen en voedingsgrondstoffen. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op beleggen en voedingsgrondstoffen. Hierin worden de verschillende beleggingsproducten beschreven. Hoofdstuk 3 behandelt de mogelijke consequenties van beleggen in voedingsgrondstoffen. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 een overzicht gegeven van initiatieven die de mogelijke negatieve impact proberen te beheersen. Ten slotte zijn de conclusies en aanbevelingen te vinden in hoofdstuk 5. 8

9 2 Beleggen en voedingsgrondstoffen In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de betekenis van speculeren, hedgen, beleggen, investeren (in 2.1), voedingsgrondstoffen en commodities (in 2.2). In paragraaf 2.3 staat de praktijk van beleggen in voedingsgrondstoffen centraal. Waarom wordt er geld belegd in voedingsgrondstoffen en waarom worden er termijncontracten afgesloten? Welke vormen van beleggen bestaan er en wie spelen daarbij een rol? Dit alles in vogelvlucht. 2.1 Speculeren, hedgen, beleggen & investeren. Er zijn veel verschillende definities van speculeren, hedgen (risico s afdekken), beleggen en investeren en het is niet altijd eenduidig waar de scheidslijn ligt. Speculeren is (1) gokken op de beurs 1, (2) handelen in de verwachting winst te maken door stijging of daling van prijzen 2 of (3) bepaalde risico s te nemen met als doel het behalen van relatief hoge winsten 3. Bij een goede marktwerking en informatie is speculeren eerder corrigerend dan storend en is speculeren niet meer dan voorraden opkopen (mogelijk op papier) met het idee dat het schaars wordt 4. Hedgen is het afdekken van risico s. Meestal behelst hedgen het creëren van een additionele kasstroom die toe- dan wel afneemt naarmate een risicofactor (wisselkoers, inflatie, etc.) verandert. Wanneer de risicofactor toeneemt, verandert de waarde van de door de hedge gegenereerde kasstroom in tegenovergestelde richting aan de waarde van de door een investering gegenereerde kasstroom. Uit de definities van speculeren en hedgen blijkt al dat het in de praktijk niet altijd eenvoudig is om onderscheid te maken tussen beiden. Slechts dan wanneer alle (toekomstige) kasstromen bekend zijn, is duidelijk of een investeerder risico s afdekt, dan wel bewust meer risico s neemt. Een bepaalde positie op een derivatenmarkt (in bijvoorbeeld futures) kan zowel speculatief als risico-afdekkend zijn, afhankelijk van de onderliggende positie. Boeren, bijvoorbeeld, hedgen ook actief om hun toekomstige inkomsten veilig te stellen. Investeren is een opoffering in tijd, geld of mankracht (personeel) ten behoeve van een doel dat pas op lange termijn wordt behaald. Investeren is het beleggen van geld of het aanschaffen van productiemiddelen ter verkrijging van een meeropbrengst c.q. om winst te behalen 5. Beleggen is het aanschaffen van financiële waarden die vrij eenvoudig te verhandelen zijn zoals vreemd geld, aandelen en obligaties. Beleggen is investeren in effecten en derivaten (afgeleide producten) met als doel vermogen op te bouwen 6. Oftewel, volgens Minister van Financiën de Jager: Een «investeerder» is een generieke term en «belegger» is daar een species van. Oftewel een belegger is wel altijd een investeerder maar een investeerder is niet altijd een belegger. 7 Beleggen, investeren en speculeren hebben gemeen dat geld niet onmiddellijk wordt geconsumeerd door er goederen en/of diensten mee te kopen. Beleggen is geld rentegevend maken. Investeren is beleggen met een productieve bestemming en speculeren gaat over kopen en verkopen met als doel om snelle winst te maken 8. 9

10 Beleggen staat centraal Het blijft een beetje gokken wanneer investeren (in voedselketens) speculeren (met voeding) wordt. Over het algemeen richt speculeren zich op de korte termijn en ligt de focus op (snel) geld verdienen. Verder is de relatie met de reële onderliggende economie (meestal) indirect. Echter, ook boeren en andere partijen in de reële keten speculeren op een hoge of juist lage prijs. Uit de interviews en de media blijkt dat het woord speculeren een negatieve bijklank heeft als het wordt gekoppeld aan voedingsgrondstoffen. Er bestaan verschillende meningen over of dit een juiste observatie is of niet. Ten behoeve van de neutrale insteek van dit onderzoek is derhalve gekozen de titel te wijzigen in beleggen en voedingsgrondstoffen. 2.2 Commodities en voedingsgrondstoffen Globaal gezegd zijn commodities grondstoffen of bulkgoederen die worden gebruikt bij het produceren van goederen. Commodity is de Engelse term die daarvoor generiek wordt gebruikt. Commodities is een beleggingsklasse en worden voornamelijk verhandeld via termijncontracten op de beurs. Er zijn verschillende typen commodities: agrarische producten: graan, cacao, pinda s, plantaardige oliën, sinaasappelsap, katoen, koffie, aardappels en slachtvarkens; edelmetalen: goud, zilver, palladium metalen, koper, tin; energie: olie, aardgas, steenkool, kerosine, elektriciteit; delfstoffen: zout, zand, cement. Als het gaat om (basis)voedsel zijn koolhydraten, eiwitten en vetten (en alcohol) de leveranciers van energie aan het lichaam. Brood, pasta, rijst en aardappelen zijn leveranciers voor koolhydraten. Boter, olie, noten en vis zijn belangrijke leveranciers van vetten. Vlees, zuivelproducten, eieren, noten en bonen zijn leveranciers van eiwitten. Volgens de FAO zijn rijst, maïs en tarwe wereldwijd de drie belangrijkste commodities die zorgen voor 60% van de voedselinname (in koolhydraten, energie). 9 Voor dit onderzoek zijn rijst, maïs en tarwe dus de drie belangrijkste agrarische commodities in voedselketens. Daarnaast spelen de energetische commodities als olie (benzine) een indirecte rol als input in de agrarische keten. Niet alle commodities worden op dezelfde manier verhandeld. Voor sommige commodities geldt dat veel handel niet via een van de grote beurzen plaatsvindt. Zo is koffie (na olie) de meest via een beurs verhandelde commodity, o.a. omdat rijst, maïs en tarwe veelal (lokaal) op andere manieren verhandeld worden

11 Dimensions of Need - Staple foods: What do people eat? A staple food is one that is eaten regularly and in such quantities as to constitute the dominant part of the diet and supply a major proportion of energy and nu-trient needs. A staple food does not meet a population s total nutritional needs: a variety of foods is required. This is particularly the case for children and other nutritionally vulnerable groups. Most people live on a diet based on one or more of the following staples: rice, wheat, maize (corn), millet, sorghum, roots and tubers (potatoes, cassava, yams and taro), and animal products such as meat, milk, eggs, cheese and fish. Of more than edible plant species in the world, only a few hundred contribute significantly to food supplies. Just 15 crop plants provide 90 percent of the world s food energy intake, with three rice, maize and wheat - making up two-thirds of this. These three are the staples of over million people. FAO, 2.3 Beleggen in voedingsgrondstoffen Wat betekent dat dan, beleggen in voedingsgrondstoffen? Beleggen in (voedings)grondstoffen is zo oud als de markt voor landbouwproducten zelf en kent met name de volgende twee functies: 1. Afdekken van financiële risico s/ het zekerstellen van verwacht rendement: a. Fysiek in de grondstofketen: door boeren, handelaren, verwerkende industrie. b. In beleggingsportefeuilles en fondsen: door pensioenfondsen, institutionele beleggers en banken. 2. Het behalen van rendement op uitgezette gelden. Het is van belang op te merken dat, vooral wat betreft het zeker stellen van verwacht rendement, investeringen in commodities niet noodzakelijk door rendementen gedreven worden. De rendementen op commodity futures kenmerken zich, evenals andere alternatieve investeringen zoals kunst en land, o.a. door het feit dat ze zich niet gelijk aan de rendementen op aandelen ontwikkelen. Het gevolg hiervan is dat het toevoegen van investeringen in commodity futures aan een beleggingsportefeuille vaak vooral als doel heeft om risico diversificatie te bewerkstelligen. Globaal kunnen er vier manieren van beleggen in voedingsgrondstoffen worden onderscheiden 11 : 1. Beleggen in landbouwgrond of plantages; 2. Voedingsgrondstoffen fysiek (ver)kopen/ voorraad houden: bv. rijst, graan, maïs, soja, koffie; 3. Investeren in bedrijven in de voedingsketen: bv. bedrijven die voedingsgrondstoffen verbouwen, verwerken of gewassen veredelen; 4. Handelen op de beurs en Over The Counter (OTC) : in (a) derivaten en (b) Indexfondsen. 1. Beleggen in landbouwgrond of plantages. Landbouwgrond is een interessant beleggingsobject geworden. Vooral na de koersval op de beurs in 2008 is het beleggen in landbouwgrond populair geworden. Volgens het International Food Policy Research Institute (IFPRI) in Washington D.C. hebben ontwikkelingslanden tussen 11

12 2006 en tot 20 miljoen hectare landbouwgrond aan rijkere landen verpacht. Door de groei van de wereldbevolking, de welvaart en de vraag naar bio-energie zal de vraag naar landbouwgrond alleen nog maar gaan toenemen. Grond is historisch gezien een relatief stabiel beleggingsproduct en minder onderhevig aan conjuncturele schommelingen dan financiële of commerciële producten. Inmiddels hebben investeringsmaatschappijen wereldwijd landbouwfondsen opgericht. Met deze fondsen willen de investeringsmaatschappijen geld aantrekken om landbouwgrond aan te kopen in diverse delen van de wereld. Er zijn tegenwoordig ruim 90 beleggingsfondsen die rechtstreeks beleggen in landbouwgrond. Een voorbeeld is Rabo FARM, dat zich concentreert op landbouwmiddelen en primaire productie 12. Pensioenfondsen beleggen in land Jos Lemmens, senior portfolio manager at Netherlands-based APG, said it plans to raise its interest to around 1 billion Euros. Traditionally the fund manager -- which has 220 billion euro under management -- has invested in agricultural commodities via commodity futures markets, but since 2007 it has also invested in farmland. Part of (our) strategy is more efficient allocation to commodities, part of that strategy is to own real assets, especially land, Lemmens said. Netherlands healthcare pension fund PGGM, which has around 90 billion euro under management, has said it may raise its allocation of funds to farmland at the next annual review. ANALYSIS-Pension funds to bulk up farmland investments, juni Voedingsgrondstoffen fysiek (ver)kopen/voorraad 14 houden Partijen in de keten proberen zo goed mogelijk voedingsgrondstoffen in te kopen en te verkopen. Door een in- of verkoop langer uit te stellen kunnen bijvoorbeeld hogere inkomsten worden ge-realiseerd. Hetzelfde geldt voor het vooruit inkopen en opslaan van middelen. In beide gevallen zullen de voorraadkosten in de analyse moeten worden betrokken. Handelshuizen zijn partijen die zich specifiek op dit fysieke stuk van de handel richten, vaak in combinatie met financiële producten om de risico s af te dekken. Amsterdam Commodities of Acomo 15 is een voorbeeld van een Nederlandse handelshuis, gevestigd in Rotterdam, actief in de handel en distributie van specerijen en grondstoffen voor de rubber- en voedingsindustrie. Gedurende de afgelopen twintig jaar zijn (strategische) commodity voorraden in veel landen geleidelijk aan afgebouwd 16. Lage voorraadbuffers kunnen de prijsvolatiliteit verhogen, en ook de prijs zelf. In tegenstelling tot wat geldt voor vele andere activa, kunnen commodities vaak in meer of mindere mate bewaard worden. Eenvoudig gezegd kan een producent (of eigenaar) van een commodity hierdoor beslissen nu, i.e. spot, te verkopen, of in de toekomst. In het laatste geval kan de producent (of eigenaar) ervoor kiezen om de toekomstige verkoopprijs vast te leggen met een futures contract. Hiermee is meteen de link tussen commodity futures en de ontwikkelingen op de spot market gelegd. 3. Investeren in bedrijven in de voedingsketen Door te investeren in (beurs)genoteerde bedrijven die voedingsgrondstoffen verbouwen, verwerken of gewassen veredelen kan op de lange termijn een goed rendement worden verwacht omdat deze bedrijven zich richten op een uitdagingen van de huidige samenleving, namelijk het voedselvraagstuk. Zoals de Triodos Bank het beschrijft:.omdat op de lange termijn, bedrijven die de beste balans vinden op het vlak van maatschappij, milieu en governance 12

13 ook het meest succesvol zijn. Er kan individueel of in een index geïnvesteerd worden. Het Agribusiness Certificaat van Royal Bank of Schotland/ ABN is een voorbeeld van een index met een dertigtal internationale ondernemingen die actief zijn in de voedingsbusiness, zoals zadenbedrijven, mestbedrijven en visvoerondernemingen 17. Een ander voorbeeld is het DWS Invest Global Agribusiness fonds, dat wereldwijd belegt in aandelen van bedrijven die actief zijn in de landbouwsector of daaruit inkomsten genereren Handelen op de beurs en Over The Counter (OTC) Met de verkoop van termijncontracten kunnen producenten zich bijvoorbeeld indekken (hedgen) tegen nadelige schommelingen in de prijs van de producten die zij produceren. Ook ondernemingen kunnen zich indekken tegen het risico van prijsstijgingen. Daarnaast worden commodities gebruikt in beleggingsportefeuilles of als individuele belegging om in te spelen op mogelijke prijsschommelingen. Op de beleggingsmarkt van commodities bestaan verschillende financiële producten. Er kan een onderverdeling worden gemaakt in (a) derivaten en (b) indexfondsen. (a) Derivaten: futures, (exotic) opties, warrants, swaps, turbo s & Over The Counter (OTC) Financiële derivaten zijn afgeleide financiële instrumenten waarbij de waarde wordt afgeleid van een onderliggende waarde. (Exotic) Opties, futures (ook wel termijncontracten), warrants, swaps, turbo s, sprinters, limited Speeders zijn financiële producten waar voedingsgrondstoffen in kunnen zijn opgenomen. Grondstof- of commodityderivaten zijn financiële instrumenten waarvan de waarde bepaald wordt door de waarde van de onderliggende grondstof. In bijlage 2 worden de financiële derivaten kort toegelicht. Over The Counter (OTC)-derivaten zijn financiële instrumenten die worden gebruikt om (toekomstige) financiële risico s af te dekken of om een extra rendement te behalen op een investering. Het zijn overeenkomsten, die tussen twee partijen tot stand komen en waarvan de waarde gebaseerd is op de ontwikkeling van een zogenaamde onderliggende basiswaarde. Deze onderliggende basiswaarde kan worden gevormd door een rentevoet, vreemde valuta, grondstoffen, edele metalen of een beursindex. Over-The-Counter betekent niet verhandeld via een gereglementeerde beurs. OTC-transacties vinden rechtstreeks plaats met een marktpartij, bijvoorbeeld een bank 19. (b) Commodity Indexfondsen en Exchange Traded Fund ETF s Een Indexfonds ook wel een Exchange Traded Fund (ETF) of index tracker genoemd, is een beleggingsfonds dat op de beurs verhandeld wordt. Met behulp van geautomatiseerde handelscomputers volgt een ETF precies de index (de benchmark). Het investeringsdoel van een ETF is het behalen van een gelijk rendement als de beursindex door het zo nauwkeurig mogelijk volgen van een onderliggende beursindex. Een traditioneel beleggingsfonds probeert met actief beheer een zo hoog mogelijk rendement te halen, en de benchmark te verslaan. De commodity index fondsen zijn actief in het kopen van commodity futures. De fondsen beleggen in een mandje van commodity futures. De gewichten van iedere commodity in het mandje worden van tijd tot tijd bijgesteld. In de regel belegt men lang-lang : commodity index fondsen zijn vaak actief als koper van futures, en houden die positie door een aflopende future meteen te vervangen door een nieuwe future. Hoewel er geen eensluidend oordeel is 13

14 over het effect van commodity index fondsen op spotprijzen, is het wel zo dat in andere markten waar index fondsen actief zijn, soms sprake is van zogeheten marktimpact, resulterend in hogere prijzen, als gevolg van de beleggingsstrategie van deze fondsen. 20 Voorbeelden van relevante index waar voedingsgerelateerde commodities onderdeel van zijn: Standards & Poor s Goldman Sachs Commodity Index (S&P GSCI) bevat 24 commodities uit alle sectoren (energie, metal, vee, agrarische producten). Het is een gewogen gemiddelde gebaseerd op de gemiddelde productie per commodity in de afgelopen vijf jaar. Dow Jones-UBS Commodity Index is samengesteld uit futures-contracten van de fysieke commodities. De Index heeft momenteel 19 commodity futures in zeven sectoren. Deutsche Bank (DB) Commodity Index is gebaseerd op 14 future contracten van de 14 meest verhandelde commodities wereldwijd. De Jim Rogers RICI ETF bestaat uit 38 verschillende fysieke grondstoffen ontwikkeld door beleggingsgoeroe Jim Rogers. Wereldwijde consumptiepatronen zijn de basis van de wegingen van de grondstoffen in de index. Tabel 1 is ter illustratie opgenomen. In de tabel wordt een voorbeeld gegeven van de relevantie van bepaalde beleggingsvormen voor de drie belangrijkste commodities als het om voedsel gaat. Dit voorbeeld geeft geen volledig beeld van alle mogelijke combinaties. In kolom 1 staan de (indirect) aan voedsel gerelateerde commodities: rijst, maïs en tarwe en daarnaast staan de vier vormen van beleggen die relevant zijn voor deze commodities. Tabel 1: Enkele beleggingsvormen voor drie basis-voedingsgrondstoffen Voedsel (gerelateerde) Commodity Investeren in land Grondstof (ver) kopen/ voorraad houden Investeren in fysieke keten Rijst (rough rice/ paddy rice) Mais Tarwe Thailand (Bahrain) Philippines (Bahrain, China)) Birma (China) Cameroon (China) Laos (China) Mozambique (China) Tanzania (China) Uganda (China) Philippines (China) Zimbabwe (China) Uganda (China) Kazakhstan (China) Soedan (de Verenigde Arabische Emiraten) Ethiopië (Saudi-Arabië) Thaise regering legde export stil (2008) X X X Mais Futures Turbo s X X Wheat Futures Turbo s Handelen op de beurs Derivaten Commodity Index Rough rice Futures Turbo s S&P GSCI Dow Jones CI DBCI S&P GSCI Dow Jones CI DBCI 14

15 3 Mogelijke consequenties van beleggen in voedingsgrondstoffen In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de mogelijke (positieve en negatieve) consequenties van beleggen in voedingsgrondstoffen. Hiertoe wordt eerst kort samengevat wat er speelt met betrekking tot dit onderwerp en hoe recente onderzoeken hier over schrijven. Op basis van deze analyse en aanvullende interviews wordt in 3.3 een overzicht opgesteld. Daarna wordt per type belegging gekeken wat de mogelijke positieve of negatieve consequenties hiervan zijn. 3.1 Impact gebaseerd op recente onderzoeken en uitspraken Het onderwerp beleggen en voedingsgrondstoffen wordt in verband gebracht met de volgende thema s: A. Volatiliteit van prijzen van voedingsgrondstoffen B. Prijsniveau van voedingsgrondstoffen C. Relatie tussen beleggen, prijzen en volatiliteit D. Voedselzekerheid, energie (biobrandstoffen) en financiële markten Per thema wordt aangegeven wat de insteek is van de volgende 5 bronnen: FAO, G20, Christian Aid, het LEI en de interviews. A. Volatiliteit van prijzen van voedingsgrondstoffen In de financiële markten is de volatiliteit de mate van beweeglijkheid van de koers van een financieel product. De FAO spreekt van een toegenomen volatiliteit op de (voedsel)grondstoffen markten sinds 1990 (FAO, 2010, pag. 8) en ook het FAO, OECD onderzoek van dit jaar bevestigt deze observatie. De mate waarin beleggers volatiliteit verwachten, zogeheten implied 22, wordt afgeleid uit de prijs die zij bereid zijn te betalen voor het afdekken van toekomstige prijsschommelingen door het kopen van commodity futures. Toch zijn er ook toonaangevende onderzoeken die het tegendeel aantonen 23. Vanuit historisch perspectief is volatiliteit in de grondstoffenmarkt niet nieuw gezien de aard van de markt: kans op misoogsten (ziekten en weer), zowel de elasticiteit van de vraag op prijs als van de aanbod kant is (op korte termijn) laag en de aanpassing van de productie verloopt cyclisch (na een seizoen/oogst). 15

16 No attempt is made here to define extreme or excessive price volatility. Suffice is to say that volatility becomes an issue for concern and for possible policy response when it induces risk adverse behaviour that leads to inefficient investment decisions and when it creates problems that are beyond the capacity of producers, consumers or nations to cope. What constitutes excessive volatility depends very much on the situation of the individual or nation. Poor consumers in less developed countries without access to adequate social support are most immediately affected by price surges. Small resource limited farmers face particularly severe problems when prices fall. The episode of volatility that occurred during the period resulted in poor, vulnerable consumers and producers and poorer developing countries dependent on food imports experiencing severe economic, social and political stress because of high prices and fears of scarcity. Lessons learned concerning appropriate national and international response are instructive as we enter 2011 with many commodity prices again increasing sharply. FAO/OECD, June 2011, Onderzoeken FAO, OECD etc. G 20 Christian Aid LEI Interviews Volatiliteit When looked at in the long term there is little or no evidence that volatility in international agricultural commodity prices, as measured using standard statistical measures is increasing and this finding applies to both nominal and real prices. Volatility has, however, been higher during the decade since 2000 than during the previous two decades and this is also the case of wheat and rice prices in the most recent years ( ) compared to the nineteen seventies (1.3.8). Combating commodity price volatility is priority of President Sarkozy. Objective (iv) of Action Plan: (11) improve and develop risk management tools for governments, firms and farmers in order to build capacity to manage and mitigate the risks associated with food price volatility, in particular in the poorest countries (page 3). Although there has been marked volatility in food prices over the past two years, most of the world s population still enjoys plentiful and affordable food. Yet hunger remains widespread (page 5). Price volatility risked political and social instability (page 12). One response to growing concern at price volatility has been to blame speculators (page 12). 24 De volatiliteit van verschillende landbouwgrondstoffen is de afgelopen decennia niet toegenomen (pagina 13). Aangezien de wereldmarkten op de korte tot middellange termijn krapte zullen blijven vertonen, wordt verwacht dat kleine veranderingen in productie zullen leiden tot grote prijsveranderingen. Voorlopig is daarom te verwachten dat de sterke prijsvolatiliteit zal blijven bestaan (pagina 14). Speculeren heeft alleen invloed op de volatiliteit van de prijzen. Door de toegenomen volatiliteit wordt de functie van risico afdekking wel enigszins verstoord. Er bestaat een soort optimum voor liquiditeit (aantal contracten) in de markt. Samenvatting: (excessieve) volatiliteit werkt verstorend Volatiliteit hoort bij de agrarische markt, maar excessieve volatiliteit is contraproductief en verstoort (investeringen in) de agrarische markt. Dit is echter situatie- en landafhankelijk. Uit historisch perspectief (lange termijn) is niet overtuigend aan te tonen dat de volatiliteit toeneemt. Wel is de prijsvolatiliteit in de afgelopen paar jaar duidelijk toegenomen. Er is wel consensus dat excessieve prijsvolatiliteit ongewenst is. Het brengt onrust en onzekerheid op de markt en is niet goed voor boeren, de verwerkende industrie, banken die krediet verstrekken en de consument. 16

17 B. Prijsniveau van voedingsgrondstoffen Een ander onderdeel van de discussie waar sprake is van een redelijke consensus is dat het lange termijn prijsniveau van grondstoffen over het algemeen bepaald wordt door veranderingen in vraag en aanbod. Oorzaken die een verandering van vraag of aanbod tot gevolg hebben zijn: Toenemende wereldbevolking Hoger ontwikkelingsniveau van landen Gebruik van biomassa voor energie Klimatologische omstandigheden: droogte, tsunami s Veroudering productie areaal Verkoop van en beperkte voorraden (Mogelijk) Toegenomen vraag naar afgeleide financiële producten 25 Het huidige prijsniveau van voedselgrondstoffen is hoog. De FAO Food index (gewogen gemiddelde van 55 commodities) bereikte in februari 2011 het hoogste niveau van 238 punten. In november 2011 stond de FFPI op 215 punten. Onderstaand staatje weerspiegelt de stijgende lijn vanaf = FAO Food Price Index 210 Nominal Real * The real price is the nominal price index deflated by the World Bank Manufactures Unit Value Index (MUV) 17

18 Onderzoeken Prijsniveau voedsel FAO, OECD etc. (42) Estimated numbers of hungry people in the world rose from 820 million in 2007 to more than a billion in 2009, proof that neither national nor international responses were able to fully cope with the scale of the problem. Deficiencies in information, communication, and in readiness contributed, as did uncoordinated measures that may have actually aggravated the problem for people and countries less well able to cope. The numbers of hungry people have since dropped to about 900 million. These events have drawn increased attention to the fact that a significant proportion of humanity (about 16%) remains chronically undernourished, even during periods of relatively normal prices and low volatility. The overarching goal of actions with respect to food price volatility should be to ensure that the most vulnerable people have access to sufficient, nutritious food. All policy interventions should have as their ultimate aim, the elimination of all food insecurity, whatever its cause (page 15). G 20 (26) We decide to launch the Agricultural Market Information System (AMIS) in order to encourage major players on the agri-food markets to share data, to enhance existing information systems, to promote greater shared understanding of food price developments, and further policy dialogue and cooperation (page 7). Christian Aid A major sign that matters are deteriorating came with a massive spike in world food prices in 2008, when the cost of basics such as wheat, maize and rice rose by more than 100 per cent as agricultural commodities, along with the price of oil, rocketed. LEI Recent price developments are explained mainly by supply shortfalls, tight stocks, trade policies, a weak dollar and high oil prices. The long-term developments of population and economic growth have contributed to a tightening market. The recent food price peaks were caused by weather-induced supply shocks in several important cereal producing areas, except for rice. Stocks of major cereals were also low, which meant that there was no possibility to cushion the effects of the supply shock. The supply shocks were aggravated by the export bans imposed by several countries. The US exchange rate was again weak, as in in the previous price peak, contributing to higher international prices (page 17). Interview De internationale grondstoffenmarkt is in beweging. De volatiliteit is toegenomen en in is er een significante prijspiek geweest. Die prijspiek is inmiddels voorbij, mede door de economische crisis, maar veel van de onderliggende oorzaken van volatiliteit en prijsstijging zijn nog aanwezig. Zo blijft de groei van de productie per hectare landbouwgrond afnemen, neemt het beslag op grondstoffen toe door de groeiende wereldbevolking en de concurrentie met andere industrieën (bijvoorbeeld voor de productie van biodiesel) en groeit de speculatie op de grondstoffenmarkt (FNLI) 26. Samenvatting: Lange termijn prijsniveau wordt bepaald door vraag en aanbod Het lange termijn prijsniveau wordt bepaald door de ontwikkeling van vraag naar en aanbod van grondstoffen en door factoren die hier invloed op hebben zoals de bevolkingsgroei, het klimaat en de productie. De prijs van grondstoffen is momenteel historisch hoog. De effecten van de toename van de vraag naar afgeleide financiële producten van grondstoffen op de hoogte van de prijs moeten nog overtuigend worden aangetoond. Wel is het zo dat in andere markten waar indexfondsen actief zijn, de beleggingsstrategie van deze fondsen soms resulteren in hogere voedselprijzen. C. Relatie tussen beleggen, prijzen en volatiliteit Over de effecten van beleggen op de prijs en volatiliteit van (voedings)grondstoffen zijn de meningen verdeeld. Er bestaat enige consensus dat door de toegenomen beleggingen (van bijvoorbeeld institutionele beleggers), de volatiliteit op de grondstoffenmarkt is toegenomen. Dat door de toegenomen beleggingen de prijs van grondstoffen is gestegen wordt niet beaamd en is onderwerp van meer onderzoek. Vragen hierbij zijn: Wat is de relatie tussen de termijnmarkt en de spotmarkt, oftewel in hoeverre heeft een (verwachte) stijging van de prijs op de termijnmarkt effect op de huidige reële prijs (spotmarkt)? Zorgt de toestroom van lange termijn gerichte liquide middelen (vraag naar long posities) op de grondstoffenmarkt voor een opwaartse druk op de prijzen en is die van dien aard dat het marktverstorend werkt? Kan handel in Over The Counter derivaten (buiten de markt om) tot een prijsstijging leiden? 18

19 Het debat leidt tot veel vragen, veel meningen en kent veel belangen. De gemene deler is de roep om transparantie en meer informatie, ook via wetgeving, over handel in derivaten (vooral voor Over The Counter transacties). Het doel van de termijnmarkt (en OTC markt) is het zo goed mogelijk laten functioneren van de markt, zodat de marktprijs snel en efficiënt tot stand komt, tegen zo laag mogelijke kosten. Een hogere mate van transparantie en informatie zal mogelijk een bijdrage leveren aan de huidige discussie over de mogelijke effecten van beleggen op prijs(stijging) en volatiliteit en aan het beantwoorden van de vraag of de termijnmarkt nog effectief is in haar rol van afdekken van (prijs)risico s en het vaststellen van de marktprijs. Onderzoeken FAO, OECD etc G 20 Christian Aid LEI Relatie volatiliteit, prijs en beleggen (27) There is no doubt that investment in financial derivatives markets for agricultural commodities increased strongly in the mid-2000s, but there is disagreement about the role of financial speculation as a driver of agricultural commodity price increases and volatility. While analysts argue about whether financial speculation has been a major factor, most agree that increased participation by non-commercial actors such as index funds, swap dealers and money managers in financial markets probably acted to amplify short term price swings and could have contributed to the formation of price bubbles in some situations. Against this background the extent to which financial speculation might be a determinant of agricultural price volatility in the future is also subject to disagreement. It is clear however that well functioning derivatives markets for agricultural commodities could play a significant role in reducing or smoothing price fluctuations indeed, this is one of the primary functions of commodity futures markets. We recognize that appropriately regulated and transparent agriculture financial markets are indeed key for well-functioning physical markets. These markets facilitate price discovery and allow for market participants to hedge their exposure to price risks. (54) We welcome the forthcoming work of International Organization of Securities Commissions (IOSCO) based on the set of concrete measures mentioned in its report to ensure a better functioning and more transparent agricultural financial markets (including Over-The-Counter derivatives), to prevent and to address market abuses, cross-market manipulations and disorderly markets. On this topic, we also welcome the joint international organizations report on food price volatility (page 13). There are, ultimately, two key issues for food markets that arise from the involvement of institutional investors through commodity index funds: what have the effects been on the process of price discovery? what have the benefits been for investors; and given these, what is likely to follow? In answer to the first, it is clear that further analysis is needed before we will be able fully to understand the nature and power of the structural change in commodity markets that followed their liberalisation to institutional index investors. In the immediate term, the biggest problem with the continuing growth of commodity index investment seems to be that it has supported not only more complex price determination, but specifically, for the moment at least, price rises. Institutional investors found in the commodity indices a place to park their money that so far has always delivered a return. Clearly the value of an index can fall but that has yet to happen for any sustained period. In the meantime, constantly climbing food prices have meant a greater proportion of the world s population going hungry. Er kan niet worden aangetoond dat speculatie op futuresmarkten, bijvoorbeeld door indexfondsen, het hoge prijsniveau heeft veroorzaakt. De impact van indexfondsen beperkt zich tot beïnvloeding van de volatiliteit van futuresprijzen, hoewel dit nog overtuigend moet worden aangetoond (pagina 12). The crux of the debate on the role of speculation in high food prices is whether and how the traders in the futures markets can have an impact on the spot market (pagina 17). Het onderzoek is verder uitgewerkt in Bijlage 3. Interviews Commodities futures contracts do not pay interest, rents, dividends, or entitle the holder to a share of a company s future cash flow. Therefore, the only return someone can hope to achieve is a favourable change in the price of the contract. This is why buying commodities futures is to be considered speculation and not investment (Triodos) 27. Samenvatting: Effecten van beleggen zijn niet eenduidig Er is meer onderzoek nodig om vast te stellen of de effecten van beleggen op prijs en volatiliteit in de voedingsgrondstoffenmarkt significant aanwezig zijn. De relatie tussen de termijnmarkt en de spotmarkt is hierin belangrijk. Om hierin beter inzicht te krijgen is het van belang dat de markt voor derivaten transparanter wordt (o.a. via wetgeving) en dat er meer informatie komt over transacties, handelaren en volume. 19

20 D. Voedselzekerheid, energie (biobrandstoffen) en financiële markten Behind concerns about volatility lie concerns about price levels and behind both, lie concerns about food security. (FAO, OECD, June 2011). Voedselzekerheid is niet alleen voor de Nederlandse regering een hoge beleidsprioriteit. Internationaal spreekt men ook van the 9 billion people question. De FAO heeft ingeschat dat de voedselproductie met 70% moet toenemen om in 2050 de bevolking te kunnen voeden 28 (FAO, 2009). Millenium Development Goal 1c gaat over het halveren van honger in de wereld tussen 1990 en The proportion of people suffering from hunger is declining, but at an unsatisfactory pace. Even though the proportion of people worldwide suffering from malnutrition and hunger has fallen since the early 1990s, progress has stalled since The estimate of the number of people who will suffer chronic hunger this year is 925 million, according to the FAO down from billion in 2009, but still more than the number of undernourished people in 1990 (about 815 million). UN Millennium Development Goal 1. De vraag naar biomassa neemt toe, zo ook de vraag of biomassa kan en mag concurreren op land met voedselgrondstoffen. Daarnaast neemt de roep tot aanpassingen van het huidige economische systeem toe: meer transparantie, meer wetgeving, Basel akkoorden, Robin Hood (Tobin) Tax, Financial Transaction Tax en Local Economy Trade Systems (LETS), om enkele geluiden te noemen. De discussie over beleggen met voedingsgrondstoffen vindt plaats binnen deze internationale, dynamische en confronterende context. Onderzoeken Context FAO, OECD etc. Recommendation 3 (page 23) - G20 governments recognize the need to improve information and transparency in futures and over-the-counter markets and encourage appropriate rules to enhance their economic functions paying attention to the need for harmonization across exchanges in order to avoid regulatory arbitrage. - Proposed changes should be considered in light of the on-going review of regulatory oversight of all financial markets and not solely agricultural commodity markets, in particular by G20 Finance Ministers and Central Bank Governors. - The G20 supports the efforts made by the United States, the European Commission and others in addressing transparency and efficiency issues in futures markets. G The situation is still worrying, especially in developing countries, and many challenges remain. World population is projected to reach more than 9 billion by the middle of this century. Much of this increase is projected to occur in developing countries which currently face the greatest level of food insecurity. In this regard, we recall our commitments to support the Five Rome Principles for Sustainable Global Food Security presented at the World Summit on Food Security in Nov (1) LEI Price increases have several roots and a normally functioning market will in time provide a certain degree of corrective action. However, agricultural markets do not react instantly: there is always a time lapse before supply adjusts to demand and prices. Intervention may therefore be necessary to alleviate the effects of short-term price peaks, especially on the poorest people. It is expected that the long-term tension on agricultural markets will remain as population and income growth continue and non-renewable energy sources, water and fertile land become scarce. Policy measures that help to increase productivity and resilience of agriculture are necessary to secure the global food situation in the long run (page 20). 20

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat

Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat Geschreven

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels)

Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels) Staten-Generaal Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels) Subject: Sustainable Flemish SDI Nature: Mobilising, Steering Organisers:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Financiële investeringen in voedseltermijnmarkten - Stand (en toekomst) van de discussie - Myriam Vander Stichele, SOMO 17 februari 2012

Financiële investeringen in voedseltermijnmarkten - Stand (en toekomst) van de discussie - Myriam Vander Stichele, SOMO 17 februari 2012 Financiële investeringen in voedseltermijnmarkten - Stand (en toekomst) van de discussie - Myriam Vander Stichele, SOMO 17 februari 2012 Inhoud presentatie Voedseltermijnmarkten en financiële investeringen

Nadere informatie

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg?

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Workshop Public & Private Governance Wageningen UR / MinBuZa Th Hague, February 1, 2013 The Hague, Febr. 1, 2013 Public & Private Governance slide 1 Initiatieven

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

Script. That includes keeping our own house in order by reducing the environmental impact of our operations.

Script. That includes keeping our own house in order by reducing the environmental impact of our operations. Script Imagine a world with not 7, but 9.3 billion people. That world is closer to reality than you might think. Our population is growing at an enormous rate, and we re consuming more resources than the

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Titelstijl van model bewerken

Titelstijl van model bewerken Titelstijl van model Sudan Dairy Sector Potential or dead-end street? Martin de Jong Sudan Business Seminar, The Hague - 27th October 2016 Content Country Profile Dairy farming sector Titelstijl van model

Nadere informatie

Mondiale voedselzekerheid en schaarste

Mondiale voedselzekerheid en schaarste Mondiale voedselzekerheid en schaarste EL&I Leergang Internationaal Beleid Thom Achterbosch Clingendael, 3 juni 2013 Met dank aan Gerdien Meijerink Voedselzekerheid in het nieuws Vriestrawlers op de visgronden

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Informatie Care IS Beleggingsportefeuille

Informatie Care IS Beleggingsportefeuille Informatie Care IS Beleggingsportefeuille Onderstaande informatie is samengesteld op14 juni 2013 Inleiding Binnen de beleggingsportefeuilles van Care IS wordt onderscheid gemaakt tussen de volgende beleggingscategorieën:

Nadere informatie

Script. The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide.

Script. The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide. Script The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide. The downside? It s also responsible for a large proportion of greenhouse gas and other

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1 Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training Parenting and Child Anxiety and the Influence of a Preventative Training Judith

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te.

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te. De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te Stoppen The Influence of the Innovation Characteristics on the Intention of

Nadere informatie

Seminar 360 on Renewable Energy

Seminar 360 on Renewable Energy Seminar 360 on Renewable Energy Financieren van duurzame energie initiatieven ING Lease (Nederland) B.V. Roderik Wuite - Corporate Asset Specialist - Agenda I 1. Introductie 2. Financiering van duurzame

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Dynamisch Project Portfolio Management bij een grote Assetmanager. Rolf Peters APG

Dynamisch Project Portfolio Management bij een grote Assetmanager. Rolf Peters APG Dynamisch Project Portfolio Management bij een grote Assetmanager Rolf Peters APG 1 Onderwerpen APG Assetmanagement Achtergrond Strategie Structuur Praktijk Onverwacht Conclusie Reacties? 2 Asset Management

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

Binaire opties termen

Binaire opties termen Binaire opties termen Bij het handelen in binaire opties zijn er termen die bekend of onbekend in de oren klinken. Als voorbereiding is het dan ook handig om op de hoogte te zijn van de verschillende termen

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

copyright DJB International

copyright DJB International copyright DJB International copyright DJB International Your Insurance Cy, since 19XX Still going strong copyright DJB International copyright DJB International Directive 2009/138/EC of 25 nov 2009 On

Nadere informatie

Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en. Consumptie van (On)Gezonde voeding

Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en. Consumptie van (On)Gezonde voeding Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en Consumptie van (On)Gezonde voeding Fear-arousing communication on Children: Pilot Study into

Nadere informatie

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Relatie tussen Attitude, Sociale Invloed en Self-efficacy en Intentie tot Contact tussen Ouders en Leerkrachten bij Signalen van Pesten

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Bisexuality: the Invisible Social Identity with Visible Health Consequences Maria Verbeek Eerste begeleidster: dr. N.

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek The Effect of Progress Feedback to Therapists on Psychological Treatment Outcome;

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het modererend effect van coping Cyberbullying: the implications

Nadere informatie

Landbouw richting 2020

Landbouw richting 2020 A Landbouw richting 2020 Bert-Jan Aling Rabobank Nederland Sectormanager Food & Agri Financieringsvolume 1996-2009 30,0 28,1 30,1 28,0 26,0 23,4 25,8 24,0 22 22,2 22,0 19,7 20,5 20,0 18,2 19 18,0 17,1

Nadere informatie

Business opportunities for horticulture and potatoes in Angola

Business opportunities for horticulture and potatoes in Angola Business opportunities for horticulture and potatoes in Angola Foreword In recognition of the Dutch horticulture sector as one of the top sectors identified by the government of the Kingdom of The Netherlands,

Nadere informatie

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR Read Online and Download Ebook WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR DOWNLOAD EBOOK : WEGWIJZER VOOR

Nadere informatie

Aanbevelingen over incentives en contractbepalingen in relatie tot de vergoeding in overeenkomsten tussen pensioenfonds en vermogensbeheerder

Aanbevelingen over incentives en contractbepalingen in relatie tot de vergoeding in overeenkomsten tussen pensioenfonds en vermogensbeheerder Aanbevelingen over incentives en contractbepalingen in relatie tot de vergoeding in overeenkomsten tussen pensioenfonds en vermogensbeheerder Bob Puijn Lid commissie Vermogensbeheer Pensioenfederatie 14

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Introduction to KM. Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout

Introduction to KM. Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout Introduction to KM Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout Good to know Introductions Your CIKM experience Outline CIKM Sessions Tuesday Introduction to KM & Groupwork Introduction to (CI)KM Strategy

Nadere informatie

Waarom indexbeleggen?

Waarom indexbeleggen? Waarom indexbeleggen? Grip op je vermogen Utrecht, 25 april 2014 Door: Koen Hoogenhout, Senior Sales Executive Vanguard Asset Management Ltd Amsterdam Branch 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Nadere informatie