DE INKOMSTEN, UITGAVEN EN HET FINANCIEEL BEHEER VAN ALLOCHTONE HUISHOUDENS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE INKOMSTEN, UITGAVEN EN HET FINANCIEEL BEHEER VAN ALLOCHTONE HUISHOUDENS"

Transcriptie

1 DE INKOMSTEN, UITGAVEN EN HET FINANCIEEL BEHEER VAN ALLOCHTONE HUISHOUDENS Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD), januari 2004 Postbus DG Utrecht

2 2

3 Voorwoord Het aantal allochtonen in Nederland neemt toe. In het kader van de budgetvoorlichting rijst dan de vraag of deze huishoudens een afwijkend bestedingspatroon hebben of dat ze hun geld anders beheren. Zo ja, dan zou de voorlichting aan allochtone huishoudens daarop afgestemd moeten worden. In 1995/1996 heeft het NIBUD een eerste onderzoek gehouden om de inkomsten en uitgaven van allochtone huishoudens in kaart te brengen (NIBUD, Bestedingspatronen van allochtonen huishoudens in de vier grote steden, Utrecht 1997). In aansluiting daarop heeft SWOKA in opdracht van het NIBUD in 1998 een kwalitatief onderzoek gedaan naar de achtergronden van de bestedingspatronen van allochtonen: hoe denken de verschillende groepen over sparen, lenen, zakgeld en dergelijke. Omdat het kwantitatieve onderzoek dateert van 1995/1996 leek een hernieuwd onderzoek gerechtvaardigd. In eerste instantie is getracht aansluiting te zoeken bij het SPVA onderzoek. Dit grootschalig onderzoek loopt al meerdere jaren en is gericht op de sociale positie en voorzieningengebruik onder allochtonen. Een onderdeel bestedingen ontbreek in dit onderzoek. Omdat de organisatie van het eerstvolgende SPVA onderzoek al vergevorderd was, bleek een directe aansluiting helaas niet meer mogelijk. Daarom is besloten een zelfstandig onderzoek te houden waarin de inkomsten en uitgaven van allochtone huishoudens centraal staat. De resultaten daarvan vindt u in dit rapport. Dit onderzoek zou niet mogelijk geweest zijn zonder externe financiering. Het VSB-fonds financierde de kosten van het veldwerk ten behoeve van de enquêtering van de huishoudens, de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en Volksgezondheid Welzijn en Sport de kosten van het NIBUD. Utrecht, januari

4 4

5 INHOUD 1 Inleiding Achtergrond Dataverzameling Leeswijzer Achtergrondgegevens van de huishoudens Samenstelling van de huishoudens Positie op de arbeidsmarkt Het opleidingsniveau Inkomsten van de huishoudens Waardering inkomen Uitgaven Vaste lasten Huur/hypotheek Energie Telefoon Gemeentelijke heffingen Verzekeringen School en studiekosten Contributies en abonnementen Vervoer Financiële steun aan familie in het moederland Reserveringsuitgaven Kleding, schoeisel en sportartikelen Inventaris Onderhoud huis en tuin Extra ziektekosten Recreatie Vakantie Huishoudelijke uitgaven Dagelijkse boodschappen Persoonlijke verzorging Bijdrage kerk of moskee Zakgeld Het totale budget Financieel beheer Bankrekeningen

6 4.2 De beslissingen in het huishouden Sparen Schulden, leningen en afbetalingen Informatie zoeken Bezitsgraden Plaats dagelijkse boodschappen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Inkomsten en uitgaven Inkomsten Vaste lasten Reserveringsuitgaven Huishoudelijke uitgaven Financieel beheer Aanbevelingen Voorlichtingsmateriaal en adviezen Aanbevelingen voor nader onderzoek...48 Bijlage A: statistische betrouwbaarheid...49 Bijlage B: Referentiebudgetten...51 Bijlage C: Vergelijking met CBS data...57 Bijlage D: Significante verschillen in de uitgavenposten

7 7

8 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Een allochtoon is gedefinieerd als een persoon van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren. Een allochtoon die zelf in het buitenland is geboren wordt tot de eerste generatie gerekend, en allochtonen die in Nederland zijn geboren tot de tweede generatie allochtonen. In 2003 bestaat 10% van de Nederlandse bevolking uit niet-westerse allochtonen. In 1990 was dat nog 8,2% en voor 2020 wordt geraamd dat ongeveer 14% van de bevolking uit niet-westerse allochtonen zal bestaan 1. Waren de allochtonen eerst vooral afkomstig uit Turkije, Marokko, Suriname en de Nederlandse Antillen, de laatste jaren zijn ook andere groepen steeds belangrijker geworden in de Nederlandse samenleving. De volgende tabel geeft een indruk van het aantal allochtonen in Nederland in Tabel 1: Aandeel van allochtonen in de Nederlandse bevolking (per ). Aantallen (* 1000) Procentueel (van 1) Procentueel (van 2) Procentueel (van 3) Totale bevolking Nederland (1) ,0 Totaal aantal allochtonen (2) ,4 100,0 Waarvan westers ,7 47,5 Waarvan niet westers (3) ,7 52,5 100 Waarvan Surinamer 315 2,0 10,6 20,2 Waarvan Antilliaanse en Arubanen 125 0,8 4,2 8,0 Waarvan Turken 331 2,1 11,2 21,2 Waarvan Marokkanen 284 1,8 9,6 18,2 Waarvan Overig niet westers 503 3,1 17,0 32,3 Bron: CBS, Statistisch jaarboek 2003, Voorburg/Heerlen 2003, tabel 9. Om goede voorlichting te kunnen geven moet men de doelgroep goed kennen. Dit geldt uiteraard ook voor de budgetvoorlichting. Het goed omgaan met geld heeft verstrekkende gevolgen voor de persoon of het huishouden in kwestie én de maatschappij als geheel. Denk aan de individuele en maatschappelijke gevolgen van huurachterstanden of problematische schulden. Maar ook zaken als zak- en kleedgeld in het kader van de financiële opvoeding of de bekendheid met diverse regelingen en het zoeken naar informatie is voor betrokkenen belangrijk. Daarom leek het NIBUD gerechtvaardigd om het onderzoek onder allochtone huishoudens uit 1995/1996 te herhalen. Als allochtone groepen zijn onderscheiden: Turken, Marokkanen en Surinamers plus Antillianen. Dit zijn de drie grootste groepen allochtonen in Nederland. Nummer vier en vijf zijn respectievelijk Irakezen (41.000) en Chinezen (36.000). In grote lijnen is de opzet van het nieuwe onderzoek hetzelfde. De vraagstelling is zodanig dat een directe vergelijking met de eerdere resultaten mogelijk is. Een belangrijk verschil is dat in tegenstelling tot het eerdere onderzoek nu een 1 SCP, Rapportage minderheden 2003, Den Haag 2003, pag

9 referentiegroep Nederlandse huishoudens is meegenomen. Dit maakt de vergelijking tussen allochtone en autochtone huishoudens eenvoudiger. De doelstellingen van het onderzoek zijn te formuleren als het verkrijgen van inzicht in: - de bestedingspatronen, - het spaar- en leengedrag, - de informatiebehoefte, en - het financieel beheer van de drie onderscheiden doelgroepen. Om te bezien of verschillen zijn met autochtonen is tevens een referentiegroep Nederlandse huishoudens geënquêteerd. In de volgende tabel staan onderwerpen die in het onderzoek aan de orde komen. Tabel 2: Overzicht van de vragen. blok Omschrijving van de vragen A Gegevens huishouden: leeftijd, geslacht, gezinssamenstelling B Onderwijsniveau: behaalde diploma s in buitenland en Nederland C Arbeid: soort werk en werkduur D Inkomen: loon, uitkering, subsidies, belastingteruggaaf E Woning: uitgaven aan huur, hypotheek, energie en heffingen F Telefoon: uitgaven aan vaste en mobiele telefoon G Vervoer: uitgaven aan auto en openbaar vervoer H Vakantie: vakantie naar land van herkomst en andere vakanties I Ziektekostenverzekering: type, premies, eigen risico, niet vergoede kosten J Financieel beheer: beslissingen, sparen en lenen, zak- en kleedgeld, achterstanden K Verzekeringen: waarvoor is men verzekerd tegen welke kosten L Onderwijs: lesgeld, eigen bijdrage, overige kosten M Kinderopvang: uitgaven kinderopvang N Overige uitgaven: huishoudgeld, kleding schoeisel, e.d. O Informatiebehoefte: welke informatiebehoefte heeft men, waar zoekt men? P Bezit apparatuur: bezitsgraden Alle respondenten hebben alle vragen ter beantwoording gekregen. Alleen de Nederlandse groep hoefde niet de vragen aangaande de overboekingen en de vakanties naar het moederland in blok H te beantwoorden. De enquête is afgenomen bij drie groepen allochtone huishoudens: Turken, Marokkanen en Surinamers/Antillianen. Om een vergelijking met autochtone huishoudens te kunnen maken is ook een groep autochtone huishoudens meegenomen in het onderzoek. De Turken, Marokkanen en Surinamers/Antillianen zijn gekozen omdat dit de grootste etnische groepen in Nederland zijn. Zie tabel 1. 9

10 Voor de allochtonen geldt dat het gaat om mannelijke of vrouwelijke gezinshoofden die zelf in het betreffende land zijn geboren, óf van wie één of beide ouders in het betreffende land zijn geboren. Bij de referentiegroep dienden zowel de respondent als de ouders in Nederland geboren te zijn. 1.2 Dataverzameling De dataverzameling is door Bureau Veldkamp gedaan. De concept vragenlijst is opgesteld door het NIBUD, waarna Veldkamp de vragenlijst van een hanteerbare lay-out heeft voorzien, De vragenlijst is voor het onderzoek vertaald door een professioneel vertaalbureau in het Turks en het Marokkaans- Arabisch. Het doel was van elke doelgroep 250 huishoudens te enquêteren, totaal dus 1000 huishoudens. Het onderzoek is uitgevoerd in de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, en in Eindhoven en Enschede waar ook een relatief grote groep allochtonen woonachtig is. De steekproeftrekking is tot stand gekomen op basis van de geografische spreiding van allochtonen in Nederland. Hiervoor zijn gegevens gebruikt van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Er is rekening gehouden met de verdeling van leeftijd en opleiding van de groepen. Deze gegevens zijn gebruikt voor het opstellen van de zoekopdracht aan de enquêteurs. De enquêteurs/trices zijn vooraf geïnstrueerd. Daarbij is uitleg gegeven over de doelstelling van het onderzoek, de uitvoering en het materiaal. De vragenlijst is uitvoerig besproken met de enquêteurs/trices, die daarnaast nog een schriftelijke instructie hebben ontvangen. De respondenten zijn gezocht volgens de zogenoemde zelfzoekprocedure. De enquêteurs/trices krijgen daarbij de opdracht zelf de opgegeven aantal respondenten in hun eigen gemeente te zoeken die aan specifieke criteria voor leeftijd en opleiding voldoen. Het veldwerk is uitgevoerd in de periode februari tot en met juni Het veldwerk is in eerste instantie door Veldkamp gecontroleerd op betrouwbaarheid en kwaliteit van de ingevulde vragenlijsten. Het door Veldkamp aangeleverde databestand is daarna door het NIBUD geschoond. Uiteindelijk zijn 1030 bruikbare records overgebleven. (zie tabel 3). Tabel 3: Verdeling huishoudens over de etnische groepen Etnische groep Aantal huishoudens in de steekproef Surinamers / Antillianen 226 Turken 267 Marokkanen 277 Referentiegroep 260 Totaal 1030 Om binnen de etnische groepen een juiste afspiegeling van de huishoudtypes (alleenstaand, eenouder etcetera) en naar grootte van het huishouden is de steekproef per etnische groep herwogen. De analyse in de volgende hoofdstukken in gebaseerd op de herwogen steekproef. 10

11 De weging heeft plaatsgevonden per allochtone groep naar type huishouden: alleenstaanden, eenoudergezinnen, paren zonder kinderen, paren met kinderen en andere huishoudens. De verdeling in de steekproef is aangepast op deze variabelen door de verhouding gelijk te maken aan die in de totale Nederlandse bevolking op basis van gegevens van het CBS. 1.3 Leeswijzer In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan op de achtergrondgegevens van de respondenten: de samenstelling van de huishoudens, het opleidingsniveau en het inkomen. In hoofdstuk 3 worden alle uitgavenposten één voor één besproken. Paragraaf 3.4 bevat de kern van dit onderzoek: de referentiebudgetten voor de vier afzonderlijke groepen. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op het financieel beheer van de huishoudens. Aan de orde komen zaken als sparen en lenen, beslissingen over financiële zaken en informatie zoeken over financiële onderwerpen. Hoofdstuk 5 bevat een samenvatting en de conclusies. 11

12 2 Achtergrondgegevens van de huishoudens 2.1 Samenstelling van de huishoudens Alvorens over te gaan tot de beschrijving van de inkomsten en de manier waarop de verschillende groepen allochtone huishoudens besteden, wordt eerst gekeken naar de samenstelling van de verschillende groepen huishoudens. In tabel 4 is de samenstelling van de huishoudens voor het gehele bestand (na herweging) weergegeven. Hieruit blijkt dat de huishoudens per bevolkingsgroep verschillen vertonen. Zo komen er bijvoorbeeld bij Surinamers / Antillianen relatief veel eenoudergezinnen voor en bij de referentiegroep en Surinamers / Antillianen weinig paren met meer dan twee kinderen. Een logisch gevolg daarvan is dat ook de grootte van de huishoudens per bevolkingsgroep sterk van elkaar verschilt. Dit is te zien in tabel 5. Tabel 4: Samenstelling van het huishouden per bevolkingsgroep Alleenstaande Eenouder Echtpaar zonder Echtpaar 1 of 2 Echtpaar meer dan 2 kinderen Totaal kinderen kinderen % % % % % % Surinamers/Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep Totaal Bij Marokkanen komen relatief veel 'grote' gezinnen voor, bij de referentiegroep weinig. Bij de groep Turken zijn weinig eenpersoonshuishoudens en meer huishoudens met vier en vijf personen. Tabel 5: Gemiddelde grootte van het huishouden per bevolkingsgroep Aantal personen >= 6 Totaal % % % % % % % Surinamers/Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep Totaal Positie op de arbeidsmarkt De hoogte van het totaal besteedbaar inkomen is sterk afhankelijk van de positie op de arbeidsmarkt. Immers het inkomen uit (vroegere) arbeid of de uitkering of pensioen vormen het grootste deel van het besteedbaar inkomen. In tabel 6 is per etnische groep de positie op de arbeidsmarkt gegeven van het hoofd (dat is de meestverdiener van respondent en partner) van het huishouden. 12

13 Tabel 6: Positie arbeidsmarkt hoofd huishouden Surinamers / Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep % % % % In loondienst 71,6 57,3 65,5 59,8 Zelfstandige 4,2 3,7 2,3 4,5 Free lancer 0,5 0,0 0,8 0,8 Werkloos 7,4 15,4 8,4 6,6 Huisman/vrouw 3,7 4,5 6,5 7,0 Arbeidsongeschikt 4,2 11,4 11,9 10,7 Gepensioneerd 3,3 4,5 2,7 9,4 Scholier, student 4,2 2,8 1,9 0,8 Anders 0,9 0,4 0,0 0,4 Totaal De meeste hoofden van huishoudens in de steekproef zijn in loondienst: zo'n 70% van de Surinamers / Antillianen en 60% van de overige groepen. Onder Turken komt relatief veel werkloosheid voor; onder Surinamers / Antillianen weinig arbeidsongeschiktheid. De arbeidsmarktpositie van de partners staat in tabel 7. De partners uit de referentiegroep en uit de groep Surinamers / Antillianen zijn vaak ook in loondienst. De Turkse en Marokkaanse partners zijn vaker huisvrouw. Tabel 7: Positie arbeidsmarkt partner van hoofd huishouden Surinamers / Turken Marokkanen Referentiegroep Antillianen % % % % Geen partner 63,6 36,6 42,2 41,2 In loondienst 22,6 17,5 16,7 28,0 Zelfstandige 0,9 0,8 0,8 2,1 Free lancer 0,0 0,0 0,0 2,1 Werkloos 3,7 8,5 6,2 2,9 Huisman/vrouw 4,6 26,0 26,5 9,5 Arbeidsongeschikt 0,9 6,5 3,5 8,6 Gepensioneerd 2,3 1,6 1,2 2,9 Scholier, student 0,9 1,6 2,3 2,1 Anders 0,5 0,8 0,4 0,8 Totaal 100,0 100,0 100,0 100,0 2.3 Het opleidingsniveau De inkomensverschillen die in paragraaf 2.2 zijn geconstateerd, worden voor een belangrijk deel veroorzaakt door het opleidingsniveau van de respondenten. De respondenten die hun hoogste diploma in het buitenland hebben behaald, is gevraagd om welk type diploma het ging. Het niveau van het diploma is vervolgens ingedeeld in één van de categorieën laag, midden en hoog, zodat het vergeleken kan worden met Nederlandse diploma's. Zie tabel 8 voor de resultaten voor het hoofd (is dus de meestverdiener) en de partner (voorzover aanwezig). In dit onderzoek is een laag opgeleide iemand met een opleiding lager dan vmbo / mavo, en een hoger opgeleide iemand met een afgeronde opleiding hbo of universitair. De overige opleidingen zijn ondergebracht in de middengroep. Dat zijn dus de (afgeronde) opleidingen op vmbo-, mavo-, havo-, 13

14 vwo- of mbo-niveau. Het doet er niet toe of het diploma behaald is in Nederland of in het land van herkomst. Tabel 8: Opleidingsniveau laag midden hoog % % % Hoofd huishouden Surinamers / Antillianen 17,4 61,5 21,0 Turken 45,9 43,4 10,7 Marokkanen 22,6 58,2 19,2 Referentiegroep 22,1 46,3 31,6 Partner Surinamers / Antillianen 26,0 50,7 23,3 Turken 69,0 27,5 3,5 Marokkanen 60,9 29,7 9,4 Referentiegroep 24,0 48,8 27,1 Uit landelijke gegevens over het opleidingsniveau van allochtonen in Nederland blijkt dat ongeveer de helft van de Turken en Marokkanen laag opgeleid is, tegen bijna een vijfde van de Surinamers / Antillianen en 10% van de autochtonen. Een kleine 10% van de Turken en Marokkanen is hoog opgeleid tegen ongeveer 20 tot 25% van de Surinamers / Antillianen en de referentiegroep 2. In grote lijnen doet dezelfde trend zich voor in dit onderzoek: Turken en Marokkanen zijn relatief lager opgeleid dan de referentiegroep en de Surinamers / Antillianen. Een uitzondering geldt voor de Marokkaanse hoofden van huishoudens: die zijn in dit onderzoek relatief hoog opgeleid ten opzichte van de aangehaalde cijfers van het SCP. De partners zijn over het algemeen lager opgeleid dan de hoofden van de huishoudens. Dit is niet verwonderlijk, aangezien de meestverdiener als hoofd is gedefinieerd. 2.4 Inkomsten van de huishoudens In het rapport wordt uitgegaan van het totaal besteedbaar inkomen van de onderzochte huishoudens. Hieronder wordt verstaan de som van de netto salarissen, uitkeringen, subsidies, gratificaties, vakantiegeld, kinderbijslag, tegemoetkoming schoolkosten, huursubsidie, alimentatie etc. van alle leden van het huishouden. Ook de belastingteruggave of -naheffing is hierin verwerkt. De gegevens van de verschillende groepen allochtonen worden gepresenteerd voor een standaardhuishouden dat bestaat uit twee volwassenen en twee kinderen. In tabel 9 zijn de gemiddelde inkomens per groep allochtonen weergegeven. Met inkomen uit arbeid wordt loon bedoeld, of het inkomen van een zelfstandige of freelancer. De overige inkomsten zijn alle niet genoemde inkomsten: rente, tegemoetkoming schoolkosten en dergelijke. De cijfers geven gemiddelde bedragen weer van alle huishoudens. Voor inkomsten als huursubsidie en kinderbijslag zijn dus ook de huishoudens meegenomen die die inkomens niet ontvangen. 2 SCP, Rapportage minderheden 2003, Den Haag 2003, pag

15 Tabel 9: Gemiddeld besteedbaar inkomen per standaardhuishouden (incl. nullen) Inkomen Uitkering, Huursubsidie Kinderbijslag Overig Totaal uit arbeid Aow, pensioen inkomen per maand per maand per maand per maand per maand per maand Surinamers/Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep Surinamers / Antillianen hebben van de allochtone groepen gemiddeld de hoogste inkomens. Het gemiddelde inkomen uit arbeid van de Turken en Marokkanen ligt lager dan dat van de andere groepen. Turken en de referentiegroep hebben de hoogste inkomens uit uitkering. De huursubsidie ligt voor de allochtone groepen gemiddeld iets hoger dan voor de referentiegroep. Zie voor de gemiddelde bedragen van de huishoudens die daadwerkelijk huursubsidie ontvangen tabel 13. Omdat in tabel 9 gemiddelden van huishoudens met en zonder huursubsidie zijn meegenomen, wijken de bedragen af van de bedragen in tabel 13. Turken en Marokkanen hebben gemiddeld de hoogste kinderbijslag. De overige inkomsten van de referentiegroep en van de Marokkanen zijn lager dan die van de andere groepen. Deze cijfers komen overeen met bevindingen van het CBS 3. Niet-westerse allochtone huishoudens hebben een beduidend lagere koopkracht dan autochtonen. Binnen de allochtone groep hebben Marokkanen de laagste koopkracht, Surinamers de hoogste. 2.5 Waardering inkomen Aan de respondenten is gevraagd hoe zij hun inkomen waarderen: 'Hoe moeilijk of makkelijk kunt u maandelijks rondkomen met het totale netto huishoudinkomen?' Tabel 10: Waardering inkomen, in percentages Surinamers / Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep % % % % Zeer moeilijk 16,1 35,3 21,7 7,5 Moeilijk 14,2 31,6 26,4 7,8 Eerder moeilijk 33,0 14,5 23,4 22,6 Eerder gemakkelijk 13,2 9,9 16,6 17,3 Gemakkelijk 19,9 7,9 11,0 34,2 Zeer gemakkelijk 3,5 0,8 0,9 10,6 Er is een duidelijk onderscheid tussen de referentiegroep en de drie andere groepen: de referentiegroep komt makkelijker rond van het inkomen. Turken waarderen hun inkomen het laagst, gevolgd door de Marokkanen. De groep Surinamers / Antillianen neemt een tussenpositie in. 3 P. Ament en H. Lautenbach, Kwart minder koopkracht in niet-westerse huishoudens, pag. 73. In: CBS, Allochtonen in Nederland 2002, Voorburg/Heerlen

16 Vergelijken we deze cijfers met data van het CBS, dan kunnen de huishoudens in dit onderzoek moeilijker rondkomen dan gemiddeld in Nederland in Volgens het CBS (Statline) konden van alle huishoudens in Nederland in 2001: - 8% moeilijk / zeer moeilijk, - 38% eerder moeilijk / eerder gemakkelijk en - 54% gemakkelijk / zeer gemakkelijk rondkomen. Met name de twee uiterste categorieën wijken sterk af van de cijfers in dit onderzoek. Er is gevraagd welk bedrag per maand men minimaal nodig zou hebben om van rond te komen (zie tabel 11). Turken noemen een beduidend hoger minimumbedrag dan de andere groepen; zij zeggen ongeveer 300 per maand meer nodig te hebben dan de andere groepen. Bovendien heeft ruim driekwart van de Turken een besteedbaar inkomen onder dit genoemde minimum. Ook hierbij zijn de Turkse huishoudens in de meerderheid. Van de referentiegroep bijvoorbeeld, heeft ongeveer een kwart een besteedbaar inkomen onder het genoemde minimaal benodigde bedrag. Tabel 11: Minimumbedrag om te kunnen rondkomen % met lager inkomen dan per maand genoemd minimum Surinamers / Antillianen ,7 Turken ,9 Marokkanen ,2 Referentiegroep ,3 Cijfers van geheel Nederland van CBS-Statline geven een totaal ander beeld. In 2001 is het minimaal inkomen gemiddeld 1416,- en 12% van de bevolking zit onder het eigen minimum. De grote afwijking met onze cijfers kan worden veroorzaakt door twee factoren: het lage inkomen in onze steekproef vergeleken met dat van de gehele bevolking van Nederland en / of door verschillen in de doelgroepen. 16

17 3 Uitgaven Het NIBUD maakt een onderscheid tussen de vaste lasten, de reserveringsuitgaven en de huishoudelijke uitgaven: Vaste lasten zijn de uitgaven die met een zekere regelmaat terugkeren en waar meestal een contractuele verplichting aan ten grondslag ligt (bijvoorbeeld huur, energie, verzekeringen). Reserveringsuitgaven zijn de uitgaven die niet met een vaste regelmaat voorkomen, en waarvan de hoogte niet altijd op voorhand is vast te stellen (bijvoorbeeld kleding, inventaris, vakantie). Doorgaans moet er een bedrag voor opzij gelegd worden. Huishoudelijke uitgaven zijn alle dagelijkse en wekelijkse uitgaven voor voeding, reiniging, persoonlijke verzorging etc. Zakgeld wordt gerekend tot de huishoudelijke uitgaven. Het is het vrij besteedbare bedrag voor kleine persoonlijke uitgaven. In dit hoofdstuk worden de uitgaven van de verschillende groepen allochtonen onderling met elkaar vergeleken. Om deze vergelijking overzichtelijk te houden, is uitgegaan van een standaardhuishouden dat bestaat uit twee volwassenen en twee kinderen, en een besteedbaar inkomen van per maand. Dit inkomen is ongeveer het gemiddelde inkomen van een dergelijk huishouden in de steekproef. Alle inkomensbestanddelen zijn meegenomen: het inkomen van beide partners, huursubsidie, kinderbijslag en dergelijke. Alle uitgavenposten worden voor dit type huishouden geschat met behulp van regressies. Effecten van de grootte van het huishouden en hoogte van het inkomen worden op deze manier geëlimineerd en worden de verschillen tussen de groepen zelf duidelijk weergegeven. Voor een nadere toelichting hierop zie bijlage B. In deze bijlage worden ook referentiebudgetten naar type huishouden gepresenteerd: alleenstaanden, alleenstaande ouders, en paren met en zonder kinderen. In de analyses hierna zal ook naar deze referentiebudgetten worden verwezen. Door het schatten van de uitgaven met behulp van regressievergelijkingen kan de invloed van verschillende variabelen worden geschat per uitgavenpost. De regressie wordt uitgevoerd op de data van de Nederlandse huishoudens, en vervolgens worden dummy-variabelen meegenomen voor de etniciteit, het inkomen per groep of het aantal kinderen per groep. Dan kan worden bezien welke variabelen wel of geen significante rol spelen bij het schatten van de hoogte van die uitgavenpost. In de analyses hierna zal hierop per post worden ingegaan. Voor het bepalen of een variabele wel of niet significant is, is een t-waarde gehanteerd van plus en min 2,5. Dit wil zeggen dat de significantie voor 99% betrouwbaar is. 17

18 3.1 Vaste lasten Tot de vaste lasten worden de volgende uitgavenposten gerekend: huur/hypotheek energie telefoon onroerende-zaakbelasting verzekeringen school-studiekosten contributies/abonnementen vervoer vakantie De volgende paragrafen gaan in op de bestedingen van de verschillende groepen allochtone huishoudens aan deze posten Huur/hypotheek Ten opzichte van alle huishoudens is het woningbezit onder allochtone huishoudens klein (zie tabel 12). Ongeveer 40% van de referentiegroep heeft een eigen woning, tegen ongeveer 15% van de Turken en van de Surinamers / Antillianen. Van de Marokkanen woont minder dan 10% in een eigen woning. Vrijwel alle eigenwoningbezitters hebben een hypotheek. Landelijk gezien is ongeveer 48% van de woningen een huurwoning 4. Het aandeel huurders is in dit onderzoek dus sterk oververtegenwoordigd, vooral bij de allochtone groepen. Tabel 12: Huur- of koopwoning Huurwoning Koopwoning Hypotheek op koopwoning % % % Surinamers / Antillianen 83,5 16,5 94,7 Turken 85,1 14,9 100,0 Marokkanen 91,5 8,5 100,0 Referentiegroep 60,2 39,8 97,6 Ruim een derde van de allochtone huishoudens ontvangt individuele huursubsidie. Van de referentiegroep is dat ongeveer een kwart. Zie tabel 13 voor de gemiddelde huursubsidiebedragen. Turken ontvangen iets minder huursubsidie dan de andere groepen. De genoemde bedragen zijn gemiddelden voor huishoudens die wél gebruik maken van de regeling. Het bedrag van de huursubsidie is opgeteld bij het totaal besteedbare inkomen. Zie paragraaf 2.4 voor het gemiddelde inclusief de huishoudens die geen huursubsidie ontvangen. 4 CBS, Statistisch Zakboek 2002, Voorburg/ Heerlen 2002, p

19 Tabel 13: Individuele huursubsidie % met IHS per maand Surinamers / Antillianen 36,1 144 Turken 37,7 122 Marokkanen 37,4 145 Referentiegroep 28,4 147 In tabel 14 staan de bruto huur en de huurquote. De bruto huur het bedrag dat aan de bewoner in rekening wordt gebracht (inclusief servicekosten). De huurquote is het gedeelte van het inkomen dat aan huur wordt besteed. Voor het inkomen is zoals eerder gezegd uitgegaan van 2.250,- per maand. Turken en Marokkanen blijken het goedkoopst te wonen. De huurquote ligt voor de allochtone groepen op ongeveer 17%, voor de referentiegroep op ruim 20%. Uit het Doorlopend Budgetonderzoek 2000 van het CBS blijkt dat de huurquote voor huurders met een besteedbaar maandinkomen van 2.250,- ook op ongeveer 17% ligt 5. Tabel 14: Bruto huur (incl. servicekosten) en huurquote Bruto huur Huurquote % Surinamers / Antillianen ,2 Turken ,4 Marokkanen ,5 Referentiegroep ,5 Het inkomen en het aantal inwonende kinderen zijn de belangrijkste variabelen die de hoogte van de bruto huurlasten bepalen. Turkse en Marokkaanse huishoudens met kinderen gaan echter niet meer verwonen Energie De kosten voor gas en andere brandstoffen, elektriciteit, water, kabel en de heffing van het waterschap zijn samengebracht onder de noemer 'energie'. Dit omdat in veel gevallen deze kosten (deels) samen worden betaald. In tabel 15 staat het totaalbedrag dat de huishoudens per maand uitgeven aan deze post. Tabel 15: Energie e.d. per maand Surinamers / Antillianen 177 Turken 177 Marokkanen 169 Referentiegroep Zie: NIBUD, Budgethandboek 2003, Utrecht 2003, tabel

20 De energierekening van Marokkanen is significant iets lager dan die van de andere groepen allochtonen. Het inkomen is de belangrijkste variabele die de uitgaven aan energie bepaalt Telefoon In tabel 16 staan de gemiddelde bestedingen aan de telefoon en internet. De telefoonkosten zijn opgesplitst in die voor de vaste en voor de mobiele telefoon. Alle telefoons in het huishouden zijn meegeteld, dus ook die van de inwonende kinderen. Tabel 16: Gemiddelde telefoon- en internetkosten Vaste telefoon Mobiele telefoon Kosten internet Totaal per maand per maand per maand per maand Surinamers / Antillianen Turken Marokkanen Referentiegroep De allochtone groepen geven meer uit aan de mobiele telefoon dan de referentiegroep. De totale kosten aan deze post lopen niet erg uiteen, hoewel de Marokkanen minder uitgeven dan de andere groepen. Er zijn geen significante verschillen gevonden tussen eerste en tweede generatie allochtonen in de uitgaven aan de vaste telefoon. Het bezit van een mobiele telefoon binnen een huishouden laat weinig variatie per etnische groep zien. Gemiddeld heeft 87% van de huishoudens een mobiele telefoon: van de referentiegroep heeft 82% er één, van de Turken, Marokkanen en Surinamers / Antillianen zo'n 88%. Uit vorige onderzoeken bleek dat allochtonen meer uitgaven aan de telefoon dan Nederlanders, wellicht omdat allochtonen vaker naar het buitenland bellen dan autochtonen. Nu is dat beeld veranderd. Verklaringen hiervoor kunnen zijn dat het bellen naar het buitenland goedkoper is geworden en dat de telefoonkosten door te internetten zijn toegenomen. Wellicht dat er nu meer contact wordt gelegd via internet dan via de telefoon Gemeentelijke heffingen Onroerende-zaakbelasting (OZB) is de heffing die de gemeente jaarlijks int over alle onroerende zaken binnen de gemeentegrenzen, zoals woningen, winkels en garages. OZB bestaat uit twee delen: een eigenarendeel en een gebruikersdeel. Huurders betalen alleen het gebruikersdeel, eigenaarbewoners beide. OZB wordt geheven naar de economische waarde van de woning. Naast de OZB zijn er nog andere gemeentelijke heffingen zoals rioolrecht, reinigingsrecht, waterzuiveringsheffing en waterschapsomslag. Voor sommige heffingen zijn aparte tarieven voor eenpersoonshuishoudens en meerpersoonshuishoudens. 20

Begrotingen TOTAAL UITGAVEN 890 904 904

Begrotingen TOTAAL UITGAVEN 890 904 904 Tabel 1a HUUR in 366 HUISHOUDTYPE Alleenstaande jonger dan 65 jaar WWB-uitkering 112% 120% Inkomsten Netto inkomen 808 905 969 Heffingskortingen via VT 0 0 0 Kinderbijslag 0 0 0 Tegemoetkoming schoolkosten

Nadere informatie

Minimum-voorbeeld begrotingen en kostendelersnorm. Nibud, 2013

Minimum-voorbeeld begrotingen en kostendelersnorm. Nibud, 2013 Minimum-voorbeeld begrotingen en kostendelersnorm Nibud, 2013 Inhoud 1 INLEIDING... 3 2 INKOMSTEN... 4 3 MINIMALE UITGAVEN... 8 3.1 Minimum-voorbeeldbegrotingen... 8 3.2 Persoonlijk onvermijdbare uitgaven...

Nadere informatie

Nibud minimum-voorbeeldbegrotingen 2015 / 1

Nibud minimum-voorbeeldbegrotingen 2015 / 1 Nibud minimumvoorbeeldbegrotingen 2015 Het Nibud stelt elk jaar begrotingen op voor huishoudens met een minimum inkomen. We gaan uit van een inkomen op het niveau van het sociaal minimum. Dit is de uitkering

Nadere informatie

Budgetmaandoverzicht. Gegevens aanvrager/ster: Adres. Telefoonnummer Geboortedatum Emailadres. Gehuwd Ongehuwd Samenwonend Gescheiden

Budgetmaandoverzicht. Gegevens aanvrager/ster: Adres. Telefoonnummer Geboortedatum Emailadres. Gehuwd Ongehuwd Samenwonend Gescheiden Gegevens aanvrager/ster: De heer Voornaam Adres Postcode Telefoonnummer Geboortedatum Emailadres Mevrouw Achternaam Woonplaats Gehuwd Ongehuwd Samenwonend Gescheiden Loonbeslag Nee Ja Voor welk bedrag

Nadere informatie

begrotingsformulier hypotheekadvies

begrotingsformulier hypotheekadvies Begrotingsformulier hypotheekadvies 1. Gegevens huishouden en woning Bestemd voor Naam: Postcode: Adres: Woonplaats: Huishoudsamenstelling Naam leeftijd 1 m / v jaar 2 m / v jaar 3 m / v jaar 4 m / v jaar

Nadere informatie

begrotingsformulier hypotheekadvies

begrotingsformulier hypotheekadvies Begrotingsformulier hypotheekadvies 1. GEGEVENS HUISHOUDEN EN WONING Bestemd voor Naam: Postcode: Adres: Woonplaats: Huishoudsamenstelling Naam leeftijd 1 m / v jaar 2 m / v jaar 3 m / v jaar 4 m / v jaar

Nadere informatie

De begroting als uitgangspunt

De begroting als uitgangspunt De begroting als uitgangspunt Onder begroting verstaan we zowel de jaarbegroting als de gemiddelde maandbegroting. In de jaarbegroting worden per maand de te verwachten inkomsten en uitgaven genoteerd.

Nadere informatie

begrotingsformulier Bestemd voor Samenstelling huishouden Aantal volwassenen: Type woning rijwoning (hoek/tussen) maisonnette flat anders, nl.

begrotingsformulier Bestemd voor Samenstelling huishouden Aantal volwassenen: Type woning rijwoning (hoek/tussen) maisonnette flat anders, nl. Begrotingsformulier Bestemd voor Naam: Postcode: Adres: Woonplaats: Samenstelling huishouden Aantal volwassenen: Aantal kinderen: Geboorte data: Type woning vrijstaand huis twee onder een kap rijwoning

Nadere informatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie Hoofdstuk 10. Financiële situatie Samenvatting In hoofdstuk 9 is aan de hand van een aantal trendvragen kort ingegaan op de financiële situatie van de inwoners van Leiden. In dit hoofdstuk is uitgebreider

Nadere informatie

Berekening voor een eenoudergezin

Berekening voor een eenoudergezin Berekeningen NIBUD Op verzoek van de NOS heeft het Nibud doorgerekend wat een eenouderhuishouden en oma hadden aan totale inkomsten en uitgaven toen zij allebei apart woonden, en wat zij overhouden als

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Hoofdstuk 17. Financiële dienstverlening

Hoofdstuk 17. Financiële dienstverlening Hoofdstuk 17. Financiële dienstverlening Samenvatting In dit hoofdstuk wordt allereerst gekeken naar de bekendheid en het gebruik van vijf inkomensondersteunende regelingen, te weten: Kwijtschelding gemeentelijke

Nadere informatie

Rondkomen van huishoudinkomen naar doelgroep

Rondkomen van huishoudinkomen naar doelgroep Hoofdstuk 16. Financiële situatie Samenvatting 16. FINANCIËLE SITUATIE In hoofdstuk 5 is aan de hand van een aantal trendvragen kort ingegaan op de financiële situatie van de inwoners van Leiden. In dit

Nadere informatie

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Auteurs Gea Schonewille Jasja Bos Inhoud SAMENVATTING... 6 1 INLEIDING... 8 2 AANTAL KEREN OP VAKANTIE...

Nadere informatie

Vakantiegeldenquete 2010

Vakantiegeldenquete 2010 Vakantiegeldenquete 2010 Inleiding Net als vorig jaar heeft het Nibud onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen zich in financieel opzicht voorbereiden op de vakantie en of men zich aan hun budget

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Profiel Leidenaar

Hoofdstuk 2. Profiel Leidenaar Hoofdstuk 2. Profiel Leidenaar Samenvatting Hoofdstuk 2 geeft een profiel van de inwoners van Leiden. Dit hoofdstuk is gebaseerd op zowel kerncijfers uit de Gemeentelijke Basis Administratie zoals aantal

Nadere informatie

Nibud, 23 juni 2015 Vakantiegeld-enquête

Nibud, 23 juni 2015 Vakantiegeld-enquête Nibud, 23 juni 2015 Vakantiegeld-enquête Auteurs Gea Schonewille Jasja Bos Visie De financiële zelfredzaamheid Het Nibud heeft verschillende vaardigheden gedefinieerd waarover iemand zou moeten beschikken

Nadere informatie

Budgetteringsrapport. J. van Dalen L. van Dalen- Stok

Budgetteringsrapport. J. van Dalen L. van Dalen- Stok 2015 Budgetteringsrapport J. van Dalen L. van Dalen- Stok Naw gegevens Naam J. van Dalen Burgerservicenummer Naam L. van Dalen- Stok Burgerservicenummer Adres gegevens Adres Teststraat 14 Postcode en woonplaats

Nadere informatie

Toeslagenonderzoek. Hoe gaan Nederlanders om met de nieuwe Toeslagensystematiek?

Toeslagenonderzoek. Hoe gaan Nederlanders om met de nieuwe Toeslagensystematiek? Toeslagenonderzoek Hoe gaan ederlanders om met de nieuwe Toeslagensystematiek? Utrecht, maart 2006 Inleiding Begin 2006 is er van alles veranderd in het huishoudboekje van veel ederlanders. Huursubsidie

Nadere informatie

Toekenningscriteria voor een aanvraag voor deelname aan Stichting De Vakantiebank

Toekenningscriteria voor een aanvraag voor deelname aan Stichting De Vakantiebank Toekenningscriteria voor een aanvraag voor deelname aan Stichting De Vakantiebank 1. Inleiding/Algemeen Kom ik in aanmerking voor een vakantie? Misschien heeft u net als veel andere inwoners van Nederland

Nadere informatie

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 7

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 7 Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 7 a. Alleenstaande onder de 65 jaar Netto inkomen (incl. kortingen) 926 1019 1112 Huurtoeslag 201 201 173 TOTAAL INKOMSTEN 1216 1309 1373 Gas 60 60 60 Elektriciteit

Nadere informatie

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Utrecht, 2011 Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Samenvatting en Conclusie Geld van de ouders De meeste scholieren krijgen zakgeld (88 procent). Kleedgeld is minder

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 16 juli 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Samenvatting Op 1 januari 2006 is de nieuwe Zorgverzekeringswet inwerking getreden,

Nadere informatie

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 8

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 8 Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 8 a. Alleenstaande onder de 65 jaar Netto inkomen (incl. kortingen) 926 1019 1112 Categoriale bijstand 0 0 0 Huurtoeslag 185 185 157 Zorgtoeslag 88 88 88 TOTAAL

Nadere informatie

Hoofdstuk 25 Financiële dienstverlening

Hoofdstuk 25 Financiële dienstverlening Hoofdstuk 25 Financiële dienstverlening Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren

Nadere informatie

Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO

Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO In opdracht van: DWI Projectnummer: 13010 Anne Huizer Laure Michon Clemens Wenneker Jeroen Slot Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal 300 Telefoon 020

Nadere informatie

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 9

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 9 Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 9 a. Alleenstaande Netto inkomen (incl. kortingen) 948 1043 1138 Zorgtoeslag 72 72 72 Huurtoeslag 156 156 130 Kinderbijslag 0 0 0 Kindgebonden budget 0 0 0

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Minima-effectrapportage Gemeente Maastricht. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens

Minima-effectrapportage Gemeente Maastricht. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage Gemeente Maastricht De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage Gemeente Maastricht De invloed van gemeentelijke

Nadere informatie

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 10

Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 10 Nibud Minima-effectrapportage Begrotingen 1 / 10 a. Alleenstaande Netto inkomen (incl. kortingen) 948 1043 1138 Zorgtoeslag 72 72 72 Huurtoeslag 146 146 120 Kinderbijslag 0 0 0 Kindgebonden budget 0 0

Nadere informatie

AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING

AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING U kunt dit formulier digitaal invullen, printen, ondertekenen en mailen of opsturen GEGEVENS AANVRAGER Naam en voorletters Adres Postcode en plaats Geboortedatum Geslacht Burgerservicenummer

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Jeroen Nieuweboer Allochtonen in, en voelen zich minder thuis in Nederland dan allochtonen elders in Nederland. Marokkanen, Antillianen

Nadere informatie

Begrotingen na landelijke en lokale wijzigingen 1 / 10

Begrotingen na landelijke en lokale wijzigingen 1 / 10 Begrotingen na landelijke en lokale wijzigingen 1 / 10 a. Alleenstaande Netto inkomen (incl. kortingen) 948 1043 1138 Zorgtoeslag 72 72 72 Huurtoeslag 146 146 120 Kinderbijslag 0 0 0 Kindgebonden budget

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

Hoofdstuk 19. Financiële situatie

Hoofdstuk 19. Financiële situatie Stadsenquête Leiden 008 Hoofdstuk 19. Financiële situatie Samenvatting Ruim tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, bijna een kwart komt net rond en een

Nadere informatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 7. Financiële situatie Samenvatting Bijna driekwart van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, twee op de tien komt net rond en bijna een

Nadere informatie

Minima-effectrapportage Bijlage I - hoge huur/ 1

Minima-effectrapportage Bijlage I - hoge huur/ 1 Tabel 2a Alleenstaande onder de 65 jaar (huur 537) Netto inkomen (incl. kortingen) 914 1005 1097 1188 Kinderbijslag 0 0 0 0 Huurtoeslag 276 276 242 202 Woonlastenfonds 59 0 0 0 Kindgebonden budget 0 0

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 22 augustus 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring der tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Inleiding Voor u ligt de rapportage naar aanleiding van het onderzoek Waar blijft mijn geld? In totaal hebben

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening

Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening Samenvatting Dit hoofdstuk behandelt de bekendheid en het gebruik van zeven Leidse inkomensondersteunende regelingen onder respondenten met een netto huishoudinkomen

Nadere informatie

Handleiding administratie bewindvoering

Handleiding administratie bewindvoering Handleiding administratie bewindvoering Inhoud: Algemeen... 2 Financieel overzicht... 2 Kas... 4 Betaalrekening... 5 Spaarrekening(en)... 7 Jaarafsluiting... 8 v20100507 1 Algemeen Alleen de witte cellen

Nadere informatie

Interne Memo nr. commissie MO G.E. Oude Kotte Datum: december 2014 Onderwerp: BOT-overleg armoedebeleid 2015 Afschrift aan: vul in

Interne Memo nr. commissie MO G.E. Oude Kotte Datum: december 2014 Onderwerp: BOT-overleg armoedebeleid 2015 Afschrift aan: vul in Interne Memo nr. Aan: commissie MO Van: G.E. Oude Kotte Datum: december 2014 Onderwerp: BOT-overleg armoedebeleid 2015 Afschrift aan: vul in Inleiding Per 1 januari 2015 wijzigen een aantal zaken binnen

Nadere informatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie Hoofdstuk 10. Financiële situatie Samenvatting Hfst 9. Trendvragen financiële situatie Jaarlijks worden drie trendvragen gesteld die inzicht geven in de financiële positie van de Leidenaar. De resultaten

Nadere informatie

Vergeleken met gemiddeld in Nederland

Vergeleken met gemiddeld in Nederland Tabel 5a Alleenstaande onder de 65 jaar Netto inkomen (incl. kortingen) 899 899 899 Huurtoeslag 164 263 186 TOTAAL INKOMSTEN 1120 1220 1143 Gas 51 51 52 Elektriciteit (-/- REB vermindering) 31 31 32 Water

Nadere informatie

EénVandaag en Nibud onderzoeken armoede

EénVandaag en Nibud onderzoeken armoede EénVandaag en Nibud onderzoeken armoede Doel Armoede is geen eenduidig begrip. Armoede wordt vaak gemeten via een inkomensgrens: iedereen met een inkomen beneden die grens is arm, iedereen er boven is

Nadere informatie

Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie

Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie Samenvatting Hfst 5. Trendvragen financiële situatie Na twee jaar van stijgende inkomens zien Leidenaren dit jaar hun inkomenspositie verslechteren. Het zijn

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Frits Suzanne Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Indicatief overzicht lijfrente-uitkeringen Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens- en vermogensplanning

Nadere informatie

OMNIBUSONDERZOEK NOORD- KENNEMERLAND 2005 PSYCHISCHE GEZONDHEID

OMNIBUSONDERZOEK NOORD- KENNEMERLAND 2005 PSYCHISCHE GEZONDHEID OMNIBUSONDERZOEK NOORD- KENNEMERLAND 2005 PSYCHISCHE GEZONDHEID Gemeente Alkmaar afdeling Onderzoek en Statistiek februari 2006 auteur: Monique van Diest afdeling Onderzoek en Statistiek gemeente Alkmaar

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Woonlasten Onderzoek HV Franeker

Woonlasten Onderzoek HV Franeker Woonlasten Onderzoek HV Franeker Inleiding De Huurdersvereniging Franeker heeft in mei 2015 besloten om een onderzoek uit te voeren naar de gevolgen van de stijgende huurprijzen en daaraan verbonden overige

Nadere informatie

Bijlage III Het risico op financiële armoede

Bijlage III Het risico op financiële armoede Bijlage III Het risico op financiële armoede Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 is armoede een veelzijdig begrip. Armoede heeft behalve met inkomen te maken met maatschappelijke participatie, onderwijs, gezondheid,

Nadere informatie

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt s op de arbeidsmarkt Moniek Coumans De arbeidsdeelname van alleenstaande moeders is lager dan die van moeders met een partner. Dit verschil hangt voor een belangrijk deel samen met een oververtegenwoordiging

Nadere informatie

Minder geld. Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Minder geld. Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Minder geld Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting 2 / Minder geld; hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling Minder geld Hoe huishoudens omgaan

Nadere informatie

Zorggebruik. 5.1 Inleiding. 5.2 Contact eerste lijn

Zorggebruik. 5.1 Inleiding. 5.2 Contact eerste lijn Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2004. De gegevens mogen met bronvermelding (H van Lindert, M Droomers, GP Westert.. Een kwestie van verschil: verschillen in zelfgerapporteerde leefstijl, gezondheid

Nadere informatie

Klantprofiel Assurantie- & hypotheekadviesburo Boeren

Klantprofiel Assurantie- & hypotheekadviesburo Boeren Klantprofiel Assurantie- & hypotheekadviesburo Boeren Algemene gegevens Naam: Voorvoegsel(s): Roepnaam: Voorletters(s): Adres: Postcode: Woonplaats: Geboortedatum: Geslacht: Telefoon privé: Telefoon mobiel:

Nadere informatie

Toekenningscriteria voor de. aanvraag van een voedselpakket

Toekenningscriteria voor de. aanvraag van een voedselpakket Toekenningscriteria voor de aanvraag van een voedselpakket per 1 juli 2015 Vastgesteld in de Algemene Ledenvergadering van de Vereniging van Nederlandse Voedselbanken op 25 april 2015. 1. INLEIDING/ALGEMEEN

Nadere informatie

Omgaan met geld en schulden in de regio Oost Nederland

Omgaan met geld en schulden in de regio Oost Nederland Omgaan met geld en schulden in de regio Een onderzoek in opdracht van de Stadsbank te Enschede uitgevoerd door het NIBUD mei 2004 Rapportage omgaan met geld en schulden Stadsbank 2 Voorwoord Eind 2003

Nadere informatie

Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal)

Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal) Rapport Kinderen en Geld Enquête (NIBUD en het Jeugdjournaal) Inleiding Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD) geeft voorlichting over inkomsten en uitgaven van particuliere huishoudens.

Nadere informatie

Voorstel voor de Algemene Ledenvergadering van 30 november 2013

Voorstel voor de Algemene Ledenvergadering van 30 november 2013 Bijlage 9 Toekenningscriteria voedselpakket 2014 Voorstel voor de Algemene Ledenvergadering van 30 november 2013 Inleiding In de afgelopen periode heeft het bestuurslid Klanten en Vrijwilligers zich samen

Nadere informatie

Inkomens in Helmond RIO 2013

Inkomens in Helmond RIO 2013 FACT sheet Inkomens in Helmond RIO 2013 Informatie van Onderzoek en Statistiek Jaarlijks levert het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) cijfermatige informatie over de inkomens van en huishoudens

Nadere informatie

afdeling Beleidsonderzoek en Geo Informatie inkomen

afdeling Beleidsonderzoek en Geo Informatie inkomen 101 inkomen 9 102 Inkomen 1) Inkomens van huishoudens Huishoudens in Hengelo hadden in 2007 een gemiddeld besteedbaar inkomen van 30.700 per jaar. Het gemiddeld besteedbaar inkomen van huishoudens in Hengelo

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 43. Financiële situatie Samenvatting Circa tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, ruim een kwart komt net rond en kan moeilijk

Nadere informatie

Eindrapportage verantwoord lenen Onderzoek naar houding en gedrag consumenten

Eindrapportage verantwoord lenen Onderzoek naar houding en gedrag consumenten 1 Eindrapportage verantwoord lenen Onderzoek naar houding en gedrag consumenten In opdracht van InterBank juli 2006 2 Copyright 2006 Blauw Research bv Alle rechten voorbehouden. De resultaten zoals beschreven

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden. ABN AMRO April 2015

Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden. ABN AMRO April 2015 Zicht op geld - Vakantiegeld Resultaten van kwantitatief online onderzoek onder werkenden ABN AMRO April 2015 Vakantiegeld 3 Op vakantie 8 Verantwoording onderzoek 13 2 Vakantiegeld Zicht op geld April

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 2014 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2013

Koopkrachtberekeningen voor 2014 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2013 Koopkrachtberekeningen voor 2014 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2013 Op Prinsjesdag 2013 berekent het Nibud de koopkrachteffecten voor 100 verschillende huishoudens. Hier staan van 5 van deze huishoudens

Nadere informatie

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Inhoudsopgave Samenvatting 3 Inleiding 6 Resultaten 8 1. Omgaan met geld 9 2. Opvoeding en gedrag ouders 14 3. Financiële

Nadere informatie

LelyStadsGeluiden. De mening van de jongeren gepeild. School en werk 2007

LelyStadsGeluiden. De mening van de jongeren gepeild. School en werk 2007 LelyStadsGeluiden De mening van de jongeren gepeild School en werk 007 In 007 hebben.37 jongeren meegewerkt aan de jongerenenquête. Het onderzoek had als doel om in kaart te brengen wat jongeren doen,

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

Nieuw rekenmodel overlijdensschade

Nieuw rekenmodel overlijdensschade NIS 8 januari 2015 Nieuw rekenmodel overlijdensschade Erik-Jan Bakker Rekenkundig expert Oud rekenmodel overlijdensschade Totaal netto gezinsinkomen wordt verdeeld in: Vaste lasten huur/hypotheek gas water

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Artikelen. Overwerken in Nederland. Ingrid Beckers en Clemens Siermann

Artikelen. Overwerken in Nederland. Ingrid Beckers en Clemens Siermann Overwerken in Nederland Ingrid Beckers en Clemens Siermann In 4 werkte 37 procent de werknemers in Nederland regelmatig over. Bijna een derde het overwerk is onbetaald. Overwerk komt het meeste voor onder

Nadere informatie

Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009

Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Nibud, februari 2009 In opdracht van de NVOG Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Nibud, februari 2009 In opdracht van de

Nadere informatie

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR PERSBERICHT ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR Inlichtingen bij Dr. P.H. van Mulligen persdienst@cbs.nl T 070 3374444 Dr. J.C. Vrooman c. vrooman@scp.nl T 070 3407846 of Dr. S.J.M. Hoff

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Minima-effectrapportage Gemeente Waalwijk. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens

Minima-effectrapportage Gemeente Waalwijk. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage Gemeente Waalwijk De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage Gemeente Waalwijk De invloed van gemeentelijke

Nadere informatie

BIJLAGE 5 INKOMENS EFFECT RAPPORTAGE GEMEENTE NOORDWIJK 2015

BIJLAGE 5 INKOMENS EFFECT RAPPORTAGE GEMEENTE NOORDWIJK 2015 BIJLAGE 5 INKOMENS EFFECT RAPPORTAGE GEMEENTE NOORDWIJK 2015 Inkomens Effect Rapportage gemeente Noordwijk 2015 Een onderzoek naar de effecten van het armoedebeleid op de inkomenspositie van minimahuishoudens

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

Minima-effectrapportage gemeente Enschede 2015. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens

Minima-effectrapportage gemeente Enschede 2015. De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage gemeente Enschede 2015 De invloed van gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens Minima-effectrapportage gemeente Enschede 2015 Effecten

Nadere informatie

Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013. Prinsjesdag 2012

Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013. Prinsjesdag 2012 Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013 Prinsjesdag 2012 Koopkrachtontwikkelingen 2012-2013 Voorbeeldberekeningen Prinsjesdag 2012 2012-2013 koopkrachtontwikkeling (bedragen netto per maand) Alle

Nadere informatie

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Onderwijs Het aandeel in de bevolking van 15 tot 64 jaar dat het onderwijs reeds heeft verlaten en hun onderwijscarrière

Nadere informatie

Toelichting en werkwijze van het aanvraagformulier voor een voedselpakket.

Toelichting en werkwijze van het aanvraagformulier voor een voedselpakket. Versie: mei 2014 Toelichting en werkwijze van het aanvraagformulier voor een voedselpakket. Algemene informatie Dit is een toelichting bij het aanvraagformulier voor een voedselpakket bij de Voedselbank

Nadere informatie

Belastingaangifte over 2010. Nibud, maart 2011

Belastingaangifte over 2010. Nibud, maart 2011 Belasting over 2010 Nibud, maart 2011 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Aangifte doen... 4 3. Maandelijkse belastingteruggaaf... 5 4. Belastingteruggaaf over het afgelopen jaar... 6 5. Geld betalen... 7 6. Wijzigingen

Nadere informatie

Lokale lastendruk in Kampen

Lokale lastendruk in Kampen Lokale lastendruk in Kampen Notitie opgesteld in opdracht van de gemeente Kampen (herziene versie) Dr. ir. C. Hoeben COELO 19 februari 2004 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

Datum: 23 oktober 2015 Betreft: Doorrekening standaardkoopkracht voorbeeldhuishoudens

Datum: 23 oktober 2015 Betreft: Doorrekening standaardkoopkracht voorbeeldhuishoudens CPB Notitie Aan: Teun van Dijck (PVV), Elbert Dijkgraaf (SGP), Henk Krol (50Plus), Tunahan Kuzu (groep Kuzu/Öztürk), Arnold Merkies ( SP), Pieter Omtzigt (CDA), Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren),

Nadere informatie

April 2012 Vakantiegeldenquête 2012

April 2012 Vakantiegeldenquête 2012 April Vakantiegeldenquête Auteurs Jasja Bos Daisy van der Burg 2. Aantal keer op 3. Uitgaven aan Inhoudsopgave 3 2. Aantal keer op 4 4 5 3. Uitgaven aan 6 6 7 8 10 11 2 2. Aantal keer op 3. Uitgaven aan

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

Omnibusenquête 2015. deelrapport. Studentenhuisvesting

Omnibusenquête 2015. deelrapport. Studentenhuisvesting Omnibusenquête 2015 deelrapport Studentenhuisvesting Omnibusenquête 2015 deelrapport Studentenhuisvesting OMNIBUSENQUÊTE 2015 deelrapport STUDENTENHUISVESTING Zoetermeer, 9 december 2015 Gemeente Zoetermeer

Nadere informatie

Inhoudsopgave hoofdstuk 14

Inhoudsopgave hoofdstuk 14 -232- Inhoudsopgave hoofdstuk 14 Samenvatting hoofdstuk 14 Tabellen: 14.1 Kerncijfers inkomensgegevens in euro's 14.2 Kerncijfers inkomensgegevens in euro's per wijk in 2012 14.3 Gemiddeld persoonlijk

Nadere informatie