Programmahandleiding. Module 3. Type hier de titel en druk op de TAB-toets

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Programmahandleiding. Module 3. Type hier de titel en druk op de TAB-toets"

Transcriptie

1 Programmahandleiding Module 3 Type hier de titel en druk op de TAB-toets

2 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 2 Colofon C(R)ASH Programmahandleiding Module 3 december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise Tekst: PSW Het ontwillelen van dit project is mede mogelijk gemaakt door het communitair initiatief EQUAL-ESF Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder toestemming van Work-Wise

3 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 3 1. Inleiding voor de trainers Naast deze trainershandleiding waarin de opzet, werkwijze en materialen beschreven staan, is er een werkboek voor de deelnemers. Daarin zijn het cursusmateriaal en de sheets opgenomen. Na deze inleiding volgt een toelichting op de inhoud van de gedragsinterventie met de leerpunten en een toelichting op de methodische uitgangspunten van de interventie toegespitst op module 3. Vervolgens worden beschreven de leerdoelen, het overzicht van de bijeenkomsten en de wijze waarop een en ander praktisch vorm krijgt. In onderstaande tekst wordt verwezen naar de theorie. Dat betreft het theoretische kader Work-Wise gedragsinterventie jeugdige veelplegers. De samenstelling van deze module is in belangrijke mate geïnspireerd op de training C(r)ash die ontwikkeld is door Jeanne Brik, werkzaam bij De Hunnerberg te Nijmegen. Verder komen met name de teksten in de bijlage van het deelnemerswerkboek voort uit deze training. Daarnaast is er geput uit materiaal dat door het Nibud is ontwikkeld. 2. De inhoud van module C( r)ash, omgaan met geld In module 3 worden de jeugdige veelplegers, ter voorbereiding van hun nazorgtraject, vaardigheden aangeleerd waarmee zij beter toegerust zijn op het omgaan met geld. Zoals in het theoretisch kader is geschetst blijkt een groot deel van de populatie jeugdige veelplegers te kampen met schulden. Volgens van Dijk liggen oorzaken bij het onvermogen om het eigen budget te beheren, gebrek aan inzicht in de eigen financiële situatie en het geen verantwoordelijkheid nemen voor de gemaakte schulden. In deze module wordt expliciet aandacht gegeven aan bovengenoemde oorzaken. Eigen budget beheren. Geld heeft voor deze jongeren een grote aantrekkingskracht. Maar de principes van het belang van een balans tussen inkomsten en uitgaven is hen onbekend. De training confronteert de deelnemers met de consequenties van uitgaven en schetst mogelijkheden tot en consequenties van het realiseren van inkomsten. De jongeren krijgen in de training oefeningen aangereikt waarmee zij kunnen leren hun inkomsten en uitgaven in balans te krijgen en te houden. Tevens krijgen zij mogelijkheden aangereikt om hun schulden te saneren (via schuldhulpverlening b.v.) Inzicht in de eigen financiële situatie. Jongeren hebben geen overzicht in hun eigen financiële positie. Het impulsieve gedrag dat ze vaak vertonen laat zich ook zien in hun omgang met geld: meer uitgeven dan er binnenkomt, het ene gat met het andere dichten, ondoordacht handelen met het doel (meer) geld te verkrijgen. Geen acht slaan op openstaande schulden of rekeningen. In de training leren de deelnemers hun eigen financiële situatie te analyseren en waar nodig oplossingsmogelijkheden te bedenken.

4 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 4 Verantwoordelijkheid nemen voor eigen financieel handelen. In de lijn van werken volgens de uitgangspunten van Prochaska en diclemente wordt in de module C(r)ash gewerkt aan het bewustwording van het maken van keuzes: wat zijn noodzakelijke uitgaven, wat zijn wenselijke uitgaven en waar kies ik voor? Wat zijn voor de deelnemer specifieke valkuilen in de omgang met geld en hoe kan hij zich daarvoor hoeden? De eigen verantwoordelijkheid, leren zien van consequenties van eigen handelen en het accepteren van die consequenties krijgt in deze module een belangrijk gewicht. In het werkboek van de deelnemers zijn de opdrachten en samenvattingen opgenomen. Tevens vinden zij na iedere les een korte thematische hand-out toegevoegd. Het geldspel neemt een belangrijke plaats in tijdens de 6 bijeenkomsten. Door middel van dit spel worden de deelnemers direct geconfronteerd met noodzakelijke vaste uitgaven en de consequenties van hun financieel handelen. De trainers krijgen inzicht in overwegingen van de deelnemers, niet-helpende gedachten en overtuigingen, die zij in hun confrontaties kunnen gebruiken.

5 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 5 3. Methodische uitgangspunten Kiezen voor een accommoderende leerstijl 1 Zoals in het theoretische kader beschreven is, hebben veel jeugdige veelplegers een financieel probleem en kunnen slecht met geld omgaan. Evenals in module 2 waar werknemersvaardigheden centraal staan, is ook in het omgaan met geld vaak sprake van impulsief reageren, gebrekkig kritisch redeneren en gebrekkige oplossingsvaardigheden. Van belang is dus om bij het aanleren van vaardigheden een leerstijl te kiezen die aansluit. Kolb heeft een model ontwikkeld waarmee kan worden ingeschat wat voor leerstijl het beste bij iemand past gegeven de wijze waarop hij/ zij de wereld om hem/haar heen ervaart. Dit model gaat ervan uit dat het leerproces zich in vier fasen voltrekt: concreet ervaren; waarnemen; abstracte begripsvorming; actief experimenteren. Figuur 1: Leerstijlen van Kolb 2 Concreet ervaren Voelen Doener (doen en voelen) Bezinner (voelen en waarnemen) Actief experimenteren Doen hoe we hoe we ervaren handelen Reflectie Waarnemen Beslisser (denken en doen) Denker (waarnemen en denken) Abstracte bergipsvorming Denken 1 Voor de uitleg van het model van Kolb is gebruik gemaakt van materiaal van Thesis, via de website 2 De figuur is vormgegeven aan de hand van: Concept David Kolb, adaptation and design Alan Chapman 2005, op

6 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 6 De fasen volgen elkaar logisch op: als iemand iets meemaakt (ervaren), dan wordt daar over nagedacht (reflectie), waarna men de ervaring kan veralgemeniseren (begripsvorming) en daarna kan toepassen (experimenteren). Volgens het model van Kolb begint het leren echter niet voor iedereen bij ervaren. Veel schoolse leersituaties beginnen het leerproces bijvoorbeeld met overdenking en theorievorming. Bij sommigen begint het leerproces bij uitproberen (experimenteren), dan kijken wat er gebeurt (concreet ervaren) dan vindt reflectie plaats en vervolgens kan men de ervaring veralgemeniseren. Het punt waarvoor iemand het makkelijkst een leerervaring begint, bepaalt het type leerstijl dat bij die persoon past. Het model van Kolb is in figuur 1 weergegeven. In vet staat aangegeven wat voor type iemand qua leerstijl is, gegeven het startpunt waar vanuit hij het makkelijkst leert. De leerstijlen zijn: Doener: Bezinner: Denker: Beslisser: begint bij concrete ervaringen, wil vooral dingen doen. maakt eerst een plan, neemt de tijd om beslissingen te nemen. begint bij gestructureerde leermiddelen (boeken, colleges), voorkeur voor theoretische concepten. begint bij praktijkvoorbeelden, zoekt verband tussen leerstof en de praktijk. Gegeven het profiel van de deelnemers (lage opleiding, impulsief, gebrekkig kritisch redeneren, gebrekkige oplossingsvaardigheden) ligt het voor de hand dat voor de interventie wordt gekozen voor het starten met een leerstijl voor de Doener, ook wel accommoderende leerstijl genoemd. In de opbouw en de werkvormen van de module zal het concreet ervaren van de deelnemer als uitgangspunt worden genomen om problemen te herkennen en vaardigheden te oefenen. Cognitie en gedrag beïnvloeden Evenals in module 2, waarin het methodisch uitgangspunt van de Rationeel Emotieve Therapie (RET) centraal staat, wordt hiervan in module 3 waar mogelijk gebruik van gemaakt. Veel onwenselijk gedrag bij jongeren wordt mede veroorzaakt door de onderliggende irrationele gedachten en disfunctionele emoties. RET gaat er vanuit dat een gebeurtenis bepaalde gedachten of ideeën oproept, die op hun beurt weer gevoelens veroorzaken, wat uiteindelijk leidt tot bepaalde gedragingen of handelingen. Omgaan met gevoel en impulsiviteit en het aanleren van reflectie zijn belangrijke elementen van de RET-methode. Jongeren kunnen bewust worden gemaakt van de irrationele patronen in hun denken, die vaak veroorzaken dat jongeren onaangename gevoelens ervaren en geblokkeerd worden in hun handelen. Module 2 gebruikt daarvoor het 4G-schema: Gebeurtenis, Gedachte, Gevoel en Gedrag. Het uitgangspunt is: Gebeurtenis en Gedachte = Gevoel en Gedrag. Ofwel: een situatie en de gedachten daarover, bepalen iemands gevoelens over de situatie en bepalen daarbij zijn of haar gedrag. Cognitie: modeling door de trainer De trainers hebben een actieve rol in het modelgedrag. Zij zijn bij wijze van spreken de spiegel van de werkelijkheid. Hoe ga je om met geld? Wat gebeurt er als je ondoordacht en impulsief met je geld omgaat? Welke consequenties heeft je gedrag?

7 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 7 Dit moet blijken uit het voorbeeldgedrag van de trainers. Feuerstein beschrijft in zijn theorie over de Mediated Learning Experience waarom mensen verschillen in het cognitief functioneren en maakt onderscheid in twee types van interactie tussen de mens en zijn omgeving (Coenen-Hanegraaf et al., 1998): 1. Leren door directe blootstelling aan prikkels. Hier leert de mens reageren op de omgeving door middel van directe prikkels. Als zijn gedrag niet belonend is, zal hij dat gedrag in de toekomst niet herhalen; 2. Leren door gemedieerde leerervaringen. Hier staat een ander - bijvoorbeeld de trainer - tussen de mens - bijvoorbeeld de deelnemer - en de omgeving. De trainer helpt de deelnemer met het interpreteren van de prikkels en spiegelt de deelnemer een nieuwe manier van denken voor, c.q. een cognitieve structuur. De deelnemer zal deze cognitieve structuur overnemen. De trainers werken in de interventie aan het aanleren van gemedieerde leerervaringen bij de jongeren. Hierbij nemen zij een drietal voorwaarden in acht die volgens Feuerstein van doorslaggevend belang zijn om te komen tot een effectieve gemedieerde leerervaring: 1. Intentionaliteit en wederkerigheid De trainer legt expliciet uit aan de jongeren wat zijn intentie is, waarom hij een bepaald rolgedrag aanmeet en welk denkgedrag hij wil ontwikkelen. De jongeren moeten dit begrijpen en accepteren en bereid zijn om hier iets van te leren. 2. Transcedentie De trainer gaat in op concrete prikkels, maar maakt duidelijk dat het nieuw aangeleerde opgaat in een veelheid van situaties en niet alleen geldt voor de concrete situatie in de oefening. Het doel is dat het aangeleerde toepasbaar wordt gemaakt in het dagelijkse leven. 3. Zingeving Aan de leerervaring moet een zingeving worden gekoppeld. Men doet en denkt niet op een bepaalde wijze omdat het eenmaal zo moet, maar mensen kennen een doel en betekenis toe aan alles wat zij doen. Gedrag: modeling door de peers In de gemedieerde leerervaring van Feuerstein gaat het om het aanreiken van alternatieve cognitieve denkkaders door de trainer. Op het niveau van het aanleren en oefenen van nieuw gedrag speelt niet zozeer het gedrag van de trainer, maar juist het gedrag van andere deelnemers aan de training een stimulerende rol. De trainer zal tijdens oefeningen deelnemers uitnodigen en stimuleren om een bepaald voorbeeldgedrag te oefenen en voor te doen. Als dit gedrag inderdaad wordt vertoond, zal de trainer dit positief bekrachtigen en de andere deelnemers aanmoedigen dit gedrag te benoemen en soortgelijk gedrag te vertonen. Het methodische uitgangspunt hierbij is de Social Learning Theory van Bandura: door het aanschouwen van de consequenties of de opbrengsten van modelgedrag kan een persoon gemotiveerd worden tot het vertonen van soortgelijk gedrag. Om het gewenste gedrag optimaal aan te leren is een drietal voorwaarden van belang:

8 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 8 1. Het gewenste gedrag zal eerst door een rolmodel moeten worden geoefend en aan symbolen/ betekenissen (bijv. woorden of beelden) moeten worden gekoppeld als het rolmodel het gedrag openlijk vertoont. Voorbeeldgedrag dat gekoppeld is aan bepaalde positieve betekenissen wordt sneller overgenomen dan voorbeeldgedrag dat alleen wordt geobserveerd, zonder dat het wordt benoemd en gewaardeerd. 2. Een persoon zal rolgedrag sneller overnemen als het leidt tot resultaten die in zijn ogen de moeite waard zijn. 3. Een persoon zal rolgedrag sneller overnemen als het rolmodel als gelijke door die persoon wordt ervaren ( peers ), dan wel als het rolmodel een status heeft (bijvoorbeeld in de groep) die door de persoon wordt bewonderd. 4. Leerdoelen Het doel van deze module is verwerven van basale vaardigheden en een basale houding in het verantwoord omgaan met geld. Dit is uitgesplitst in een aantal deelvaardigheden of specifieke vaardigheden die van belang zijn bij het omgaan met inkomsten en uitgaven. Na afloop van de module: Kennis weet de deelnemer hoe hij legaal aan inkomsten kan komen; weet de deelnemer het onderscheid tussen noodzakelijke en wenselijke uitgaven; weet de deelnemer aan welke verleidingen hij blootstaat; weet de deelnemer hoe prijsbewust hij is; weet de deelnemer waar hij op moet letten als hij uitgaven doet; kent de deelnemer de negatieve consequenties van slecht geld beheren; kent de deelnemer de legale wegen en de geëigende instanties om financiële problemen op te lossen. Vaardigheden kan de deelnemer prioriteit geven aan noodzakelijke kosten boven wenselijke kosten; kan de deelnemer een budgetplan maken; kan de deelnemer een kostenoverzicht maken; kan de deelnemer een uitgavenoverzicht bijhouden; kan de deelnemer de geëigende instanties om hulp vragen bij financiële problemen; kan de deelnemer zijn uitgavenpatroon in evenwicht houden met zijn inkomstenpatroon. Houding is de deelnemer bereid prioriteit te geven aan noodzakelijke uitgaven boven wenselijke uitgaven; is de deelnemer bereid uitgaven aan te passen aan de inkomsten;

9 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 9 is de deelnemer bereid impulsieve uitgaven te beperken; staat de deelnemer kritisch tegenover rood staan en geld lenen; staat de deelnemer open voor legale wegen en de geëigende instanties om financiële problemen op te lossen.

10 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld Overzicht van de bijeenkomsten De module bestaat uit 6 bijeenkomsten. Bijeenkomst 1 Kennismaken, afspraken en inleiding Inleiding Kader van de module neerzetten, doelstelling Introductie van geldspel Spelen van geldspel Bijeenkomst 2 Inkomsten Hoe kom je aan geld? Welke vormen van geld zijn er? Wat is je houding ten opzichte van geld? Bijeenkomst 3 Uitgaven Waar geef je je geld aan uit? Wat is noodzakelijk en wat is wenselijk? Kostenoverzicht Geldspel tweede ronde Bijeenkomst 4 De realiteit Schuldhulpverlening in de praktijk Kredietverstrekking Bijeenkomst 5 Wat leert jou het geldspel? Geldspel: stand van zaken en je financiële situatie Waar zitten jouw verleidingen? Bijeenkomst 6 Eigen financiële planning. Wat wil je kopen? Wat moet je kopen? Waar zeg je nee tegen? Budgetplanning

11 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld Werkwijze en praktische uitwerking Hoe krijgt de module vorm? De uitgangspunten worden in afwisselende vormen verwerkt in iedere bijeenkomst. Centraal staat de eigen werkelijkheid en beleving. Actuele voorbeelden tijdens de gedragsinterventie zijn cruciaal. De wijze waarop deelnemers omgaan met geld, hoe ze denken over inkomsten, uitgaven en schulden zijn voorbeelden. Goede voorbeelden dienen voortdurend aangegrepen te worden. De trainers hebben een belangrijke en actieve rol in de confrontatie met de werkelijkheid. Zij zijn wederom de spiegel van de werkelijkheid. Zoals in de modules Wie ben ik, waar sta ik en Voorbereiding voor werknemers het maken van cognitieve fouten een belangrijk thema zijn, speelt dit ook in C(r)ash, omgaan met geld. De bijeenkomsten zijn opgebouwd rondom elementen uit de leercyclus van Kolb. Onderdelen zijn gericht op het doorlopen van de verschillende leerfasen zoals ervaren van gedrag, waarnemen van gedrag, reflecteren op dit gedrag en het uitproberen van het gedrag. In het programma worden deze onderdelen steeds benoemd. De bijeenkomsten duren 2 uur per keer en per week worden er 2 bijeenkomsten verzorgd. Opbouw van de bijeenkomsten De bijeenkomsten kennen een vaste structuur. Een vaste structuur is van belang voor duidelijkheid en herkenbaarheid. In de structuur zitten verschillende vormen van herhaling die van belang zijn voor het vastleggen van informatie. Begin Iedere bijeenkomst start met een inleiding waarin kort verwezen wordt naar de vorige bijeenkomst. Daarbij worden de leerdoelen van de bijeenkomst benoemd. Tevens wordt een relatie gelegd met één van de vorige bijeenkomsten of toekomstige bijeenkomsten. Vervolgens wordt de structuur van de bijeenkomst gepresenteerd. Voordat de kern van de bijeenkomst start, controleert de trainer of de deelnemers begrepen hebben wat het doel is. Daarna volgt een onderdeel waarin herhaald wordt wat de laatste keer aan de orde is geweest. Dit krijgt op verschillende manieren vorm. De trainer herhaalt, de trainer stelt vragen aan een deelnemer, de trainer vraagt een deelnemer in eigen woorden te vertellen wat hij van de vorige bijeenkomst heeft meegenomen of de trainer vraagt deelnemers bepaald gedrag te vertonen. Kern Afhankelijk van het doel van de bijeenkomst worden verschillende werkvormen ingezet. Dit kan in de vorm van een video, een rollenspel, een opdracht, een onderwijsleergesprek of een combinatie van vormen. Eind van de bijeenkomst

12 Programmahandleiding, Crash, omgaan met geld 12 In het kort vat de trainer de bijeenkomst samen aan de hand van de leerpunten, laat een deelnemer in eigen woorden samenvatten of stelt enkele samenvattende vragen. Hierbij verwijst de trainer naar de leerdoelen aan het begin van de bijeenkomst. Daarna geeft de trainer in het kort aan wat de volgende bijeenkomst aan de orde is. Tot slot volgt een korte procesevaluatie. Beschrijving van de bijeenkomsten De bijeenkomsten kennen een vaste structuur van beschrijving. Per onderdeel komen de volgende onderdelen aan de orde: Tijd: de duur van een activiteit Leerdoelen/ inhoud: het leerpunt, de inhoud en het specifieke doel van de activiteit Werkvorm: de werkvorm waarin dit behandeld wordt Media/ materiaal: de hulpmiddelen die ingezet worden bij de activiteit In de uitvoering van de interventie wordt met twee trainers gewerkt. De onderdelen worden afwisselend geleid door de ene of de andere trainer. Cursief gedrukte teksten zijn bedoeld als tekstsuggesties voor de trainers. Deelnemerswerkboek Het deelnemerswerkboek met de programma s en schutbladen wordt bij de eerste bijeenkomst uitgedeeld. Iedere bijeenkomst wordt het werkboek verder gevuld met de hand-outs van de sheets van betreffende bijeenkomst en de bijbehorende opdrachten. Inhaalopdrachten Wanneer deelnemers een bijeenkomst missen kunnen ze de bijeenkomst inhalen door middel van een inhaalopdracht. Niet maken van een inhaalopdracht staat gelijk aan het missen van de bijeenkomst. De inhaalopdrachten worden alleen uitgedeeld indien een deelnemer niet heeft deelgenomen aan een bepaalde bijeenkomst. De inhaalopdrachten zijn opgenomen in deze trainershandleiding.

13 Beschrijving bijeenkomsten

14 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld 14 Bijeenkomst 1: Doelstelling: Media / materiaal: Kennismaken, afspraken en inleiding Stand van zaken en werken aan een veilige omgeving. Flap-over, pennen en viltstiften. Overheadprojector en sheets. Inleiding De eerste bijeenkomst staat in het teken van kennismaken, toelichten van de doelstelling en de inhoud van de interventie. De basis voor werken van de rest van de bijeenkomsten wordt in de eerste bijeenkomst gelegd. In iedere (nieuwe) groep is tijd nodig: fase van aftasten, zoeken naar waar de macht ligt. In deze bijeenkomst is de trainer daar zeer alert op: hij overvraagt de deelnemers niet, maar stelt (samen) met hen regels op en komt tot afspraken. Ongewenst gedrag wordt direct opgepakt en bespreekbaar gemaakt. Juist in de allereerste bijeenkomst is het van belang dat de trainers de juiste toon neerzetten: open, alert en duidelijk. De trainers zijn zich bewust van hun functie van rolmodel. Zij vertegenwoordigen de wereld van werk en beroep. 1. Inleiding en toelichting op de interventie, werkwijze e.d. Duur: 20 minuten Werkvorm: Leerdoel/ inhoud: Media: Trainers spreken deelnemers beurtelings persoonlijk aan (socratisch vragen stellen: a. vraag stellen; b. persoon laten antwoorden; c. volgende persoon ook laten antwoorden) Vervolgens illustreren ze een en ander met sheets. Toon zetten. Afstemmen van verwachtingen. Overheadprojector en sheets Vragen die gesteld kunnen worden: Heb jij eind van de maand wel eens geld tekort om rekeningen te betalen? Hoe vaak? Leen je regelmatig geld? Bij wie doe je dat? Komt het regelmatig voor dat je geleend geld niet kunt terug betalen? Hoe vaak? Hebben vrienden van jou schulden? Waar denk je dat het aan ligt dat zij schulden hebben? Waar ligt het aan dat jij schulden hebt? Het afstemmen van verwachtingen verdient aandacht. Deelnemers moeten goed begrijpen waar het in de cursus om gaat. Trainers moeten het begrip checken. Het ontbreken van dit begrip gaat vroeg of laat verstorend werken op het proces in de groep. Waartoe dient de interventie? Wat houdt de interventie in? Hoe wordt er gewerkt? Wat is de positie en rol van de trainers? Wat wordt van de deelnemers verwacht

15 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld 15 a. door de inrichting? b. door de trainers? De trainers stellen zichzelf kort voor: hun functie, werkervaring, iets van hun drijfveren. Aan de hand van de sheets lichten beide trainers beurtelings de diverse vragen toe. Het gebruik van sheets dient als versterking van het gesproken woord. Hanteer ze met mate en hoed je als trainer voor uitgebreide verhandelingen. Pas tijdsduur en taalgebruik aan het niveau van de deelnemers aan. 1. Waartoe dient de interventie? De gedragsinterventie C(r) ash, omgaan met geld heeft tot doel de deelnemers kennis en vaardigheden bij te brengen waardoor ze beter met hun geld om kunnen gaan. Dit alles met het oog op hun toekomst. Veel jongeren die vast gezeten hebben, hebben regelmatig schulden. Ze hebben te weinig geld om de eerste levensbehoefte zoals eten, drinken, huur en energie te betalen of moeten veel schulden afbetalen. De schulden zijn soms niet meer te overzien. Bij een aantal jongeren leidt het gebrek aan geld en schulden wanneer ze vrijkomen opnieuw tot crimineel gedrag. Op deze wijze komen deze jongeren niet uit het criminele circuit. De kans dat jongeren opnieuw in de fout gaan is minder wanneer ze beter weten hoe ze met geld om kunnen gaan, met hun inkomsten en uitgaven. Wat willen we bereiken? Dat jullie na afloop bewust met geld omgaan. Weten waarvoor je geld nodig hebt. Hoe je schulden kunt voorkomen of beperken? Wat noodzakelijke kosten zijn? 2. Wat houdt de interventie in? De module is bedoeld als een middel voor de deelnemers om bewuster om te gaan met geld en meer vaardigheden te ontwikkelen waardoor ze verantwoord met hun geld om gaan. De trainer legt de werkwijze van 6 bijeenkomsten en de verschillende thema s uit aan de hand van een sheet. (Sheet) Bijeenkomst 1: Kennismaken, afspraken en inleiding. Bijeenkomst 2: Inkomsten Bijeenkomst 3: Uitgaven Bijeenkomst 4: De realiteit Bijeenkomst 5: Wat leert het spel jou? Bijeenkomst 6: Eigen financiële planning 3. Hoe wordt er gewerkt? Elke bijeenkomst begint en eindigt op tijd. We zullen straks nog een aantal andere afspraken maken. Afhankelijk van de groepsgrootte zijn er twee trainers bij iedere bijeenkomst. Iedere bijeenkomst kent een begin met een welkom, een korte terugblik op de vorige bijeenkomst, het behandelen van een nieuw onderwerp of nieuwe onderwerpen en een afsluiting, soms met een huiswerkopdracht. Alle deelnemers krijgen een werkboek. Daarin staat informatie die ze moeten lezen en er staan opdrachten in die ze gaan maken. Aan het eind van de cursus is het werkboek ingevuld

16 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld 16 en hebben alle deelnemers een overzicht van alle belangrijke persoonlijke zaken die van invloed zijn op hun toekomstplannen. Vandaag staat in het teken van kennismaken met elkaar en de opzet en het doel van het programma. 4. Wat is de rol en de positie van de trainers? De trainers geven hun positie aan. Bij wie ze in dienst zijn, wat hun functie is en hoe hun positie is ten opzichte van de inrichting. Ze benadrukken hun onafhankelijkheid. Ze vertellen in welke situaties zij informatie uit de groep zullen doorspelen naar de directie of groepsleiding. De trainers benadrukken dat zij verantwoordelijk zijn voor het goed verlopen van de training. 5. Wat wordt van de deelnemers verwacht? De inrichting en de trainers verwachten dat de deelnemers zich aan de gemaakte afspraken houden. De inrichting en de trainers verwachten van de deelnemers dat zij zich voldoende inzetten in de bijeenkomsten: bijdragen aan een open sfeer, elkaar ondersteunen en werken aan opdrachten. De inrichting verwacht dat de deelnemers alle bijeenkomsten aanwezig zijn. Bij afwezigheid van twee keer of meer zal de trainer daarvan melding maken bij de leiding van de inrichting, die dan kan besluiten tot uitsluiting van verdere deelname. 2. Afspraken maken Duur: 15 minuten Werkvorm: Leerdoel/ inhoud Media/ materiaal: Groepsgesprek. Afspraken als kader voor sociale omgang en rekening houden met anderen. Luisteren en verplaatsen in een ander. Ervaren en reflecteren. Flap-over en stiften. Afsprakenkaart. Een aantal basisregels staat bij voorbaat vast. Een aantal regels kan ook samen met de groep vastgesteld worden. Trainer ondersteunt en geeft de waarde van de afspraak aan. De trainer geeft ook aan wat er gebeurt als men zich niet aan de afspraken houdt. Alle afspraken worden op flap-over opgeschreven. Zaken als vereiste inzet, ondermijnend gedrag en afwezigheid worden benoemd. Werkblad Regels Toelichting 1. Op tijd komen Afhankelijkheid van elkaar 2. Strikt met pauzes omgaan Afhankelijkheid van elkaar 3. Niet roken/ drinken/ eten tijdens de Hygiëne, gezondheid, overlast bijeenkomsten 4. Afmelden bij ziekte of verhindering Afhankelijkheid van elkaar 5. Geen drugs of alcohol Goede prestaties verwacht

17 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld Inzet, consequente deelname Op elkaar kunnen rekenen 7. Wat binnen de groep gezegd wordt, Veiligheid, respect voor blijft binnen de groep 8. Respect voor elkaar Basisvoorwaarde naar elkaar 9. Aanvullende regels: telefoongebruik, Geen verstoringen tijdens het werk WC-bezoek 10. Huiswerk hoort bij de bijeenkomst Beroep op eigen verantwoordelijkheid 11. Missen van een bijeenkomst moet Beroep op eigen verantwoordelijkheid een inhaalopdracht uitgevoerd worden. De afspraken worden door ieder geaccepteerd en door middel van een handtekening geaccordeerd. De trainers geven aan dat zij een overtreding van regels aan de leiding van de inrichting zullen melden. De leiding kan overgaan tot disciplinaire maatregelen. Uitdelen van de werkmap met het verzoek deze iedere bijeenkomst mee te nemen. 3. Kennismaken Duur: 15 minuten Werkvorm: Twee vormen mogelijk: 1. groepsgesprek 2. interview en presentatie deelnemers. Leerdoel/ inhoud: Kweken van interesse in elkaar. Materiaal: werkboek opdracht 1.1 Er zijn twee vormen mogelijk. Afhankelijk van de groepsgrootte neemt de trainer een meer of minder uitgebreide vorm. 1. De deelnemers stellen zichzelf voor. 2. Deelnemer A wordt kort geïnterviewd door deelnemer B en deelnemer B stelt deelnemer A voor (kort 2 min) Deelnemers interviewen elkaar, 3 minuten elk, en stellen elkaar aan de trainers voor. Vragen kunnen zijn: 1. Hoe heet je? 2. Waar kom je vandaan, welk land/ stad? 3. Hoe oud ben je? 4. Wat verwacht je van de training? Ieder stelt de ander voor aan de groep. De trainers letten erop dat de deelnemers respectvol met elkaar omgaan. Trainer gaat hier niet te diep op in, maar geeft wel duidelijk blijk van interesse in de verhalen, kan eventueel kort doorvragen. Pauze Duur: 15 minuten

18 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld Geldspel Duur: 50 minuten Werkvorm: Leerdoel/ inhoud: Media/ materiaal: Spel. Ervaren wat de betekenis van geld is en hoe je er mee om kunt gaan. Introductie van het geldspel Het doel van het spel is: deelnemers ervaren de consequenties van keuzes; deelnemers laten ervaren wat de gevolgen van inkomsten en uitgaven kunnen zijn; deelnemers laten ervaren wat grenzen en mogelijkheden van geld zijn; begrippen als sparen, lenen aan den lijve laten ervaren; handelen en ruilen. Geldspel De beschrijving van het spel Het spel is momenteel in ontwikkeling en wordt nageleverd. Vervolgens gaat een trainer over tot het afronden van het programma 5. Samenvatting leerpunten Duur: 5 minuten Werkvorm: Leerdoel/ inhoud: Media/ materiaal: Plenair bespreking leerpunten. Herhaling en samenvatting van leerpunten. De trainer herhaalt de leerpunten in andere bewoordingen, terwijl hij de volgende sheets laat zien. Overheadprojector en sheets. De trainer vertelt vervolgens: Aan het eind van ieder bijeenkomst herhalen we de belangrijkste punten van de bijeenkomst en kijken vooruit naar wat we de volgende keer gaan doen. Wat hebben we vandaag besproken: (Sheet) Wat willen we bereiken?

19 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld 19 Dat jullie na afloop: bewust met geld omgaan weten waarvoor je geld nodig hebt wat noodzakelijke kosten zijn hoe je schulden kunt voorkomen of beperken Volgende bijeenkomst: De volgende bijeenkomst gaat over inkomsten.

20 Programmahandleiding Crash, omgaan met geld 20 Bijeenkomst 2: Inkomsten, geld dat je krijgt. 1. Inleiding doelstelling bijeenkomst 2 Duur: 5 minuten Voordat de bijeenkomst begint, neemt de trainer even tijd om te observeren hoe de deelnemers er bij zitten en contact maken. Werkvorm: Leerdoel/ inhoud: Media/ materiaal: Presentatie Focussen/ kader aangeven. Openen en contact maken met de groep. Overhead-projector en sheets. Materiaal bankpas De trainers verwelkomen de deelnemers en maken duidelijk contact met deelnemers wanneer ze binnen komen. Vervolgens opent een van de trainers met de vraag: hoe is de vorige bijeenkomst bevallen? Indien nodig stelt hij hierover vragen: Is er iets waar we rekening mee moet houden? Vervolgens geeft de trainer een korte toelichting bij het dagprogramma. We gaan het vandaag hebben over: Inkomsten. Na deze introductie kijken we kort terug op de vorige bijeenkomst. Vervolgens gaan we met het onderwerp van deze keer aan de slag. De trainer legt een aantal echte voorwerpen op tafel en toont een sheet: (bv. bankpas, een bankafschrift waarop staat dat iemand rood staat, papieren geld, een aanbod om te kopen op afbetaling, horloge, wc papier, scooter, glas water) (Sheet)

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc.

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc. Beschrijving Deze gastles gaat over inzicht krijgen in je inkomen en uitgaven. Jongeren moeten zorgen dat ze inkomen hebben. Anders is het lastig om een eigen leven in te vullen. Zakgeld, kleedgeld, baantje,

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Een Nieuwsbegriples heeft een vaste opbouw. Het verloop van de les is als volgt:

Een Nieuwsbegriples heeft een vaste opbouw. Het verloop van de les is als volgt: Handleiding niveau D Voor de niveaus AA t/m C is de aflevering van deze week een blokles. In die lessen is er geen centrale strategieopdracht, maar vragen de opdrachten de toepassing van verschillende

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Schulden oplossen met de Wsnp

Schulden oplossen met de Wsnp Schulden oplossen met de Wsnp Informatie over schuldsanering bij problematische schulden Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 5 Wat doet de bewindvoerder?

Nadere informatie

TOPs! Positief denken, doen en leren van elkaar

TOPs! Positief denken, doen en leren van elkaar TOPs! Positief denken, doen en leren van elkaar Selectie uit de Trainershandleiding (Hulpverleningsvariant) Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek COACHINGSVAARDIGHEDEN Maarten Van de Broek Effect op gecoachte bevestiging groei Ondersteuning status quo Effect bedreiging uitdaging Ondersteuning door actief luisteren Met je lichaam Open houding, oogcontact,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Inhoudsopgave Inleiding 3 Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Bijlage 20 Nuttige websites 27 Literatuurlijst 28 Lesdag 1: Les 1 Zakgeld 6 Les 2 Besteding zakgeld en

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Programma handleiding. Wie ben ik, waar sta ik

Programma handleiding. Wie ben ik, waar sta ik Programma handleiding Wie ben ik, waar sta ik juni 2007 cursusmap 1591 PSW Stationsplein 4 Postbus 1228 5200 BG s-hertogenbosch telefoon : (073) 612 43 25 telefax : (073) 612 85 75 e-mail : info@psw.nl

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING HET RAAMWERK VAN DE TRAINING Omdat faalangst een conflict veroorzaakt tussen gevoelens, gedrag en gedachten, bestaat dit programma uit drie clusters van aan te leren vaardigheden in deze drie verschillende

Nadere informatie

Omgaan met geld. Budgetteren

Omgaan met geld. Budgetteren Omgaan met geld We leven in een consumptiemaatschappij. Overal worden goederen en diensten aangeboden. Via reclames word je aangemoedigd om steeds meer te kopen. Maar als consument moet je op je hoede

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Rondkomen

Ik en de maatschappij. Rondkomen Ik en de maatschappij Rondkomen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Jacobien Ubbink, Tessel Mulder Philein Educatieve Teksten Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Als u als (ex-)ondernemer problematische schulden heeft Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 6 Wat

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier 2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier Naam docent: Onderwerp van de les/training/ workshop: Aantal deelnemende studenten: Datum: Presenteren Beginsituatie: Groep kent elkaar nu al redelijk goed. Er

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening

UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening I wegwijs in de schuldhulpverlening I Ten geleide Dit is een publicatie van de Gemeente Roermond, sector Burgers en Samenleving, afdeling Sociale Zaken.

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren;

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren; KOLB-test Het is belangrijk voor de praktijkopleider om inzicht te hebben in de favoriete leerstijl van de leerling en van zichzelf, zodat hij hier met zijn begeleiding rekening mee kan houden. Leerfasen

Nadere informatie

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace MoneyRace is een spel van stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB). WWJB is een onafhankelijke stichting die zich richt op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid van jongeren (12-25 jaar). Dit doen

Nadere informatie

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Als u als (ex-)ondernemer problematische schulden heeft Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 6 Wat

Nadere informatie

Inhoud. jou opleveren?... 9. van een motiverend gesprek... 113. Wat nu?... 143. toepassen, ook buiten de spreekkamer... 171. aan de slag!...

Inhoud. jou opleveren?... 9. van een motiverend gesprek... 113. Wat nu?... 143. toepassen, ook buiten de spreekkamer... 171. aan de slag!... Inhoud hoofdstuk 1 Waarom dit boek?... 5 hoofdstuk 2 Wat kan Motiverende Gespreksvoering jou opleveren?... 9 colofon eerste druk 2010; tweede, herziene druk november 2015 MeerMotiveren, 2015 Een uitgave

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR. Verdiepingstraining

HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR. Verdiepingstraining HUMOR IN PROFESSIONELE COMMUNICATIE: FOCUS OP DE MEDIATOR Verdiepingstraining Humor in professionele communicatie: focus op de mediator Introductie Wij definiëren humor in het professioneel communicatieproces

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Welkom en voorstellen

Welkom en voorstellen 3 november 2015 Welkom en voorstellen Francine Nijkamp-Ririhena Pubers en geld Zakgeld, richtlijnen (bron: NIBUD) Leeftijd Bedrag per week in 12 tussen 3,00 en 4,60 (19,00/mnd) 13 tussen 3,50 en 4,60 (19,00/mnd)

Nadere informatie

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor (1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor Beschrijving (ter info voor gastdocent) Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 9: : Thema 9 1 Introles ONMISBAAR links met/ gebruik van de website www.nibud.nl De leerling benoemt eigen ervaringen m.b.t.

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen MEE & de Wering Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen 1 Weerbaarheid & sociale vaardigheden Voor kinderen van 9 12 jaar (basisschool) Het hoofddoel van de cursus Ho, tot hier en niet verder! is het bevorderen

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen Opbrengstgericht omgaan met verschillen Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen Hoe gaan we met elkaar om? Maak contact Vertrouwelijkheid Niets is gek Zorg goed voor

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

Minder Drank of Drugs. Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking

Minder Drank of Drugs. Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking Minder Drank of Drugs Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking Voorstellen Willy Ron Marion Agenda Uitleg over Minder Drank of Drugs Willy en Ron spelen een sessie na Uitleg over de

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een kritisch consument Geld genoeg? In deze opdracht ga je je eigen inkomsten vergelijken met leeftijdgenoten, je maakt een overzicht van je inkomsten en uitgaven. Daarna laat je zien hoe belangrijk reclame

Nadere informatie

Kaarten voor Leerling-bemiddeling

Kaarten voor Leerling-bemiddeling Math Boesten Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Arno Callemeijn Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Kaarten voor Leerling-bemiddeling Een handzaam hulpmiddel

Nadere informatie

Onderhandelen en afspraken maken

Onderhandelen en afspraken maken OPDRACHTFORMULIER Onderhandelen en afspraken maken Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Cursusdag 1 09:30 uur Kennismaking We starten deze module een kennismaking. We inventariseren de verwachtingen van alle deelnemers. U krijgt een toelichting

Nadere informatie

Instructieboek Koken. Voor de Mpower-coach

Instructieboek Koken. Voor de Mpower-coach Instructieboek Koken Voor de Mpower-coach juni 2014 Mpower-coach Instructieboek Versie 1.2014 blz. 2 Inhoud: Inhoudsopgave blz. 3 Mpower-coach blz. 5 Thema koken : blz. 7 Module 0: Beginnen met koken blz.

Nadere informatie

Het voorgesprek. Welkom

Het voorgesprek. Welkom Het voorgesprek Welkom U heeft zicht aangemeld bij de gemeente voor Schuldhulpverlening, omdat u vindt dat u geen controle hebt over uw geld en uw uitgaven. Of u hebt van iemand gehoord dat u hulp kunt

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

SEZO.SCHULDHULPVERLENING

SEZO.SCHULDHULPVERLENING SEZO.SCHULDHULPVERLENING Overzicht in financiën Aflossen van schulden Zelfstandig verder Schuldhulpverlening SEZO is de aanbieder van Maatschappelijke Dienstverlening in Amsterdam Nieuw-West. Inwoners

Nadere informatie

Nee Ja, hoeveel? Klik hier als u tekst wilt invoeren. Klik hier als u een datum wilt invoeren. Klik hier als u tekst wilt invoeren.

Nee Ja, hoeveel? Klik hier als u tekst wilt invoeren. Klik hier als u een datum wilt invoeren. Klik hier als u tekst wilt invoeren. Algemene Gegevens Gegevens klant Naam Geboortedatum BSN Klantnummer Zijn er kinderen aanwezig? Gegevens aanbieder Nee Ja, hoeveel? Klik hier als u tekst wilt invoeren. Naam ondersteuner Contactgegevens

Nadere informatie

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld Les 1 Omgaan met Geld eze les leren jullie een aantal woorden die met het omgaan van geld te maken hebben, gaan jullie praten over geld en gaan

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

MEDISCHE INCIDENTEN. Hoe gaat u daar mee om?

MEDISCHE INCIDENTEN. Hoe gaat u daar mee om? MEDISCHE INCIDENTEN Hoe gaat u daar mee om? Q-Academy heeft een aanbod ontwikkeld dat u en uw organisatie ondersteunt bij een goede afhandeling van medische incidenten. De bijeenkomsten worden incompany

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

Schuldhulp- verlening

Schuldhulp- verlening Schuldhulpverlening De gemeente Nederweert kan u helpen een problematische schuldsituatie op te lossen of in de toekomst te voorkomen. Dit noemen we ook wel schuldhulpverlening. We zijn verantwoordelijk

Nadere informatie

SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN

SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN Trainershandleiding Cursus SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN SAMEN-WERK BOEK Ontwikkeld in opdracht van het project Er samen voor staan door Pauline Rosendaal, trainer Zozijn School www.zozijn.nl/zozijnschool

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

Werken aan communicatie 1

Werken aan communicatie 1 Communicatie Werken aan communicatie 1 Werken aan communcatie 1 Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: Colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan

Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan SLB-hoofdfase Jaar 3/4 2014-2015 Code: AFXX-SLB-J3J4-14 AC duaal: AFXX-SLB-D3D4-14 1 Bouwen aan je persoonlijk ontwikkelplan Het persoonlijk ontwikkelplan is

Nadere informatie

AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING

AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING AANVRAAG SCHULDHULPVERLENING U kunt dit formulier digitaal invullen, printen, ondertekenen en mailen of opsturen GEGEVENS AANVRAGER Naam en voorletters Adres Postcode en plaats Geboortedatum Geslacht Burgerservicenummer

Nadere informatie

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling PAPI PAPI Coachingsrapport Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling Alle rechten voorbehouden Cubiks Intellectual Property Limited 2008. De inhoud van dit document is relevant op de afnamedatum en bevat

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands.

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. LESHANDLEIDING NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. DOELSTELLING Met deze les worden doelen bereikt die aansluiten op referentieniveau 2F en 3F mondelinge

Nadere informatie

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics ALGEMEEN Het inrichten van een ICT Beheerorganisatie is een complexe en tijdrovende aangelegenheid. Het resultaat is afhankelijk van veel aspecten.

Nadere informatie

Beleidsregels Schuldhulpverlening

Beleidsregels Schuldhulpverlening Beleidsregels Schuldhulpverlening Het college van burgemeester en wethouders van Kaag en Braassem; - gezien het voorstel van 11 december 2012; - gelet op artikel 147 lid 3 van de Gemeentewet; besluit vast

Nadere informatie

SO8. Leerwerk centrum. oefening in informatie inwinnen naar aanleiding van. doel informatie inwinnen na. een afwijzing. De afwijzing.

SO8. Leerwerk centrum. oefening in informatie inwinnen naar aanleiding van. doel informatie inwinnen na. een afwijzing. De afwijzing. De voorbereiding het goed voorbereiden van een sollicitatiegesprek De reis en reistijd plannen Wat is belangrijk op de dag van de sollicitatie? Waarom is dat belangrijk? Waarom is het prettig om op tijd

Nadere informatie

2012 Mediation Trainingsinstituut MTi pagina 3 van 7

2012 Mediation Trainingsinstituut MTi pagina 3 van 7 Naar aanleiding van uw vraag om informatie over onze mogelijkheid om voor ca. 20 medewerkers binnen de gemeente Zandvoort een training mediationvaardigheden te verzorgen, treft u hierbij een offerte aan

Nadere informatie

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren Leerstraf TACt Individueel Informatie voor jongeren Je gaat de leerstraf TACt Individueel volgen. Deze brochure legt uit wat de leerstraf is en wat we van jou verwachten. Inhoud 4 > Wat lees je in deze

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

U wilt uw schulden wegwerken

U wilt uw schulden wegwerken U wilt uw schulden wegwerken Wij helpen u daarbij gemeente Heumen gemeente Heumen Hebt u schulden en komt u er niet meer uit? Dan is het de hoogste tijd dat u in actie komt! Niemand kan uw geldproblemen

Nadere informatie

Al doende leren Een module voor trainers

Al doende leren Een module voor trainers Al doende leren Een module voor trainers Bijlagen: Powerpoint Een module voor trainers Handouts: Stappenplan internetgebruik (De Strategiekaart) Print van Powerpoint prestaties geld Parktijkopdrachten

Nadere informatie