SCHULD. Nibud-directeur Gerjoke Wilmink over wat je kan sparen mag je lenen. Onze eigen schuld. Huidige generatie? Papkinderen!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SCHULD. Nibud-directeur Gerjoke Wilmink over wat je kan sparen mag je lenen. Onze eigen schuld. Huidige generatie? Papkinderen!"

Transcriptie

1 SEPTEMBER 2009 flanderijn over markt en maatschappij SCHULD Nibud-directeur Gerjoke Wilmink over wat je kan sparen mag je lenen ( en geen cent meer) Onze eigen schuld Van vader op zoon Bespiegeling door Mathijs Bouman, econoom Huidige generatie? Papkinderen! Erica Schruer, advocaat, en Tom van Eck, gerechtsdeurwaarder, over problematische schuldsituaties Lenen, lenen, lenen meer, meer, meer Ger Jaarsma, voorzitter NVVK, over de schaduwkant van de consumptiemaatschappij

2 INHOUD 4 Door de bank genomen. Column van Sjaak Bral Bezuinigingen zullen de recessie nog veel dieper maken - misschien wel zo diep dat het ook de welvaart van de volgende generatie bedreigt 6 VOOrwoord FEITEN GOED RECHT klant in beeld MIJN&DIJN HET LAATSTE WOORD VAN VADER OP ZOON DOOR econoom en journalist Mathijs Bouman Waarom raken mensen in de schulden? Waarom lukt het ze niet rond te komen met wat ze hebben? Interview met Nibud-directeur Gerjoke Wilmink Perry Knoppert is oprichter van de stichting Faillietbank en ervaringsdeskundige: hij is zelf failliet gegaan De schaduwkant van de consumptiemaatschappij 24 grip en begrip JUIST, met een oplage van exemplaren, is een uitgave van incasso-en gerechtsdeurwaardersorganisatie Flanderijn , Eindredactie: Michel van Leeuwen Concept en redactie: Creative Venue, communicatieadvies en PR Vormgeving en productie: Nico de Boer, Scherpwerk.nl Fotografie: Patrick Nagtegaal, RomanArt.nl Reacties kunt u sturen naar: Erica Schruer, advocaat en bewindvoerder WSNP en gerechtsdeurwaarder Tom van Eck. Ze pleiten voor efficiënte invordering door crediteuren, verantwoordelijkheidsbesef bij debiteuren en een overheid die zo nodig met dwang optreedt 20 huidige generatie? pap kinderen! 27 Nobel streven: Onze waarden VOORWOORD Het juiste doen. Je hoort het politici soms zeggen op radio of televisie. Dat ze niet leven in een ivoren toren, wel degelijk verder kijken dan het Binnenhof alleen, een open oog en oor hebben voor de noden van de gewone man. Ze staan dan, zoals ze het doorgaans zelf verwoorden, midden in de maatschappij. Ook de gerechtsdeurwaarder staat midden in de maatschappij, om dat cliché hier maar even te recyclen. Wij bij Flanderijn weten dat, en tegelijkertijd valt het ons op dat de perceptie bij velen een andere is. Dat ons vak draait om het plat innen van vorderingen, goedschiks of kwaadschiks. Dat we optreden als verlengstuk van de opdrachtgever, zonder eigen visie of verantwoordelijkheid. Dat het allemaal draait om geld. Een karikaturaal beeld, kortom. Dat is in een notendop de reden om dit nieuwe magazine uit te brengen. Met JUIST willen we een podium creëren om de talrijke maatschappelijke aspecten van ons vak op een prettige en toegankelijke manier te belichten. Omdat we namelijk vinden dat we dagelijks bezig zijn met zaken die elke Nederlander persoonlijk of zakelijk raken en die de moeite waard zijn om besproken te worden. De lezer treft in JUIST dan ook bijdragen aan vanuit allerlei invalshoeken. Wél kiezen we elke nummer voor een rode draad. Dit eerste nummer is dat het thema schuld een rijk onderwerp, al was het maar omdat iedereen ermee te maken heeft en iedereen er op een andere manier mee omgaat. JUIST is een magazine in ontwikkeling. In de toekomst zullen artikelen uit het magazine op onze website terug te vinden en te becommentariëren zijn. Anders gesteld: met dit initiatief zoeken we straks ook de dialoog op met onze lezers. Tot slot een enkel woord over de titel. Waarom juist JUIST? We hebben tal van titels overwogen, en kwamen uit op JUIST omdat het voor ons de essentie belichaamt van ons vak. Het drukt uit dat we in het maatschappelijk verkeer verplichtingen aangaan die op een correcte manier moeten worden afgehandeld. Gaan daar dingen fout, dan is het voor de gerechtsdeurwaarder zaaks het juiste te doen. Dat we daar over nadenken en dat juist handelen een kwestie is van de lange termijn, dát willen met de lancering van dit magazine krachtig onderstrepen. Veel leesplezier toegewenst! Tom van Eck, directievoorzitter Flanderijn

3 c O lu m n Het leven is niet zo ingewikkeld: je wordt geboren, je gaat dood, en daar tussendoor moet je wat geld lenen. Schulden maken is een activiteit die zo oud is als de mens zelf. Zich schuldig voelen is voor velen zelfs een constante factor in hun bestaan. Maar waarom voelt iemand zich schuldig? Samengevat kun je stellen: omdat hij iets heeft gedaan dat hij beter niet had kunnen doen. Zoals geld lenen. Krediet is, althans voor de consument, geld dat je leent voor spullen die je helemaal niet nodig hebt. Dat is jarenlang goed gegaan, maar dankzij de crisis is het vandaag de dag schier onmogelijk om nog geld los te peuteren. Om tegenwoordig een lening te krijgen moet je eerst aan alle kanten bewijzen dat je d r geeneen nodig hebt. Eigenlijk kun je zeggen dat banken vandaag de dag precies doen waarvoor ze gemaakt zijn: ze laten je zitten. Dat is voor burgers al vervelend, maar helemaal voor bedrijven: ieder uur van de dag wordt ergens in Nederland een doorlopend krediet omgezet in een doodlopend krediet. Zij worden letterlijk door de bank genomen. Wie schuld zegt, zegt: aflossen. Daar zijn we in dit land niet echt goed in. De betalingsmoraal in Nederland is eigenlijk in één zin samen te vatten: altijd te laat is ook op tijd. Daar zouden we eens van af moeten, maar niemand weet hoe. En misschien is dat maar goed ook: een complete industrietak (die van incassobureaus) zou van de kaart worden gevaagd. En zo zie je maar: schuld heeft ook zijn plezierige kanten. Soms is het ook gewoon lekker om je schuldig te voelen: als je een zak chips opvreet, of vreemd gaat, of allebei tegelijk. Maar we weten allemaal dat dat moment van schuldgeluk vrijwel direct omslaat in bittere spijt en dan is het te laat. Begin er dus niet aan, en zéker niet aan dat vreemdgaan. Zoals mijn opa vroeger al zei: je kan het beter over de kachel spuiten, dan loopt het met een sisser af. Misschien wat plat, maar dat is de waarheid nu eenmaal vaak. Samenvattend is de platte waarheid: je hoeft je niet schuldig te voelen als je schulden hebt - je hoeft je pas schuldig te voelen als je ze niet kunt terugbetalen. Sjaak Bral is cabaretier, theaterman en columnist DOOR DE BANK GENOMEN SJAAK BRAL Nationale Incasso Games 2009 Voor de derde keer op rij organiseert Flanderijn Trainingen de Nationale Incasso Games. Dit jaar vinden ze plaats op zaterdag 7 november. Bij de Nationale Incasso Games gaan incassomedewerkers en debiteurenbeheerders op een ludieke maar ook serieuze manier incasserend en strijdend te werk. Incasserend omdat de incassomedewerker of debiteurenbeheerder laat zien hoe professioneel hij of zij te werk gaat, strijdend omdat het een spel is en uiteindelijk de beste wint! Deelnemers worden door een vakkundige jury beoordeeld op hun professionaliteit en op hun correcte en integere benadering van debiteuren. Deelname staat open voor alle incassomedewerkers en debiteurenbeheerders. Meer informatie is te vinden op www. incassogames.nl of te verkrijgen bij Flanderijn Trainingen ( ). De Incasso Games worden mede mogelijk gemaakt door Janssen en Janssen Gerechtsdeurwaarders, Weggemans Incasso en Gerechtsdeurwaarders, CZ Zorgverzekeringen, NDA Incasso, Vesting Finance, Wolters Kluwer, ROC Zoomvliet College, Solveon Incasso, Act Inc, VVCM, NAB Evenementen en Flanderijn. Vestiging Venray fors uitgebreid Het vloeroppervlak van de kantoorruimte van Flanderijn en Geboers in Venray is onlangs verdubbeld. Omdat de huidige ruimte te krap was geworden, werd er al langere tijd uitgekeken naar een nieuw kantoorpand. Toen een naastgelegen pand aan het Pastoor Wijnhovenpark in Venray beschikbaar kwam, was de keus snel gemaakt. Vestigingsmanager Noud Geboers over de uitbreiding en de verbouwing: Wij zitten hier nu 8 jaar en uitbreiding was echt noodzakelijk. De kantoorruimte is nu compleet vernieuwd en voorzien van de laatste snufjes op ICT-gebied. Met de restyling door Marijke Schipper heeft het kantoor een hedendaagse zakelijke uitstraling gekregen waar wij met trots opdrachtgevers en debiteuren kunnen ontvangen. Door de uitbreiding hebben wij nu ook de mogelijkheid nieuwe medewerkers aan te nemen. Delegatie Justitie Montenegro bezoekt vestiging Den Haag Dinsdag 4 augustus 2009 heeft een delegatie uit Montenegro de Haagse vestiging Flanderijn en Bakhuis bezocht. De delegatie bestond uit rechters en adviseurs van het Ministerie van Justitie van Montenegro. Het bezoek werd georganiseerd door het Center for International Legal Cooperation (CILC). Dit is een Nederlandse organisatie die haar kennis en expertise ter beschikking stelt aan landen die bezig zijn met de hervorming van hun juridische en rechterlijke organisatie. Deelnemers aan het CILC zijn o.a. juridische faculteiten, de rechterlijke macht, de bij de rechtspraak betrokken ministeries en de beroepsorganisaties van notarissen en gerechtsdeurwaarders. Tijdens het geslaagde bezoek heeft gerechtsdeurwaarder Christa Bakhuis een presentatie gegeven over de werkzaamheden van de gerechtsdeurwaarder in Nederland. De delegatie was bijzonder geïnteresseerd in onze incassowerkzaamheden, zegt Christa Bakhuis. Doordat de gerechtsdeurwaarders in Nederland veel zaken in het minnelijk traject oplossen, wordt de rechterlijke macht hier enorm ontlast. FEITEN Het rechtssysteem in Montenegro voorziet hier niet in, waardoor er een enorme werkdruk is voor de rechterlijke macht en er grote achterstanden ontstaan. Volgens Christa Bakhuis was er ook veel bewondering voor de digitale verwerking van de dossiers en het digitaal opvragen van informatie bij bijvoorbeeld het UWV of het GBA. In Montenegro staat de automatisering bij de rechterlijke macht immers nog in de kinderschoenen. Het was een zeer informatief en bovendien ook aangenaam bezoek dat we hebben mogen ontvangen. Het is dus een bijzondere middag geworden. Een baan en een opleiding met toekomst! Op 1 september 2009 zijn de eerste medewerkers van Flanderijn begonnen aan de door Flanderijn Trainingen en het Zoomvliet College ontwikkelde MBO-opleiding Juridisch medewerker. De opleiding is praktijkgericht vormgegeven. Dat houdt in: leren in de praktijk, ondersteund door vakgerichte trainingen. De beroepsbegeleidende leerweg (BBL) betekent dat een groot deel van de nodige kennis en vaardigheden in de dagelijkse praktijk wordt geleerd. Ondersteuning vindt plaats door onderwijs dat op verschillende manieren wordt aangeboden. Hierbij kan worden gedacht aan het realiseren van praktijkopdrachten en het vergaren van vakinhoudelijke kennis via colleges, workshops en trainingen, maar ook digitale leermiddelen worden ingezet. Aan de opleiding kunnen nieuwe en huidige werknemers van Flanderijn deelnemen.

4 ONZE EIGEN SCHULD Bezuinigingen zullen de recessie nog veel dieper maken - misschien wel zo diep dat het ook de welvaart van de volgende generatie bedreigt. Mathijs Bouman (journalist en econoom) Nu heel zeldzaam, want Wilhelmina droeg het haar los. Dat loshangende haar werd in Nederlands- Indië niet passend gevonden voor een vorstin en dus werd deze munt daar een beetje gemeden Op 1 januari 2002 ging Nederland over op de euro. Hiermee kwam een eind aan een munt die bijna 700 jaar was gebruikt De eerste Nederlandse munt met het portret van Willem van Oranje In de tijd dat u deze zin leest is de Nederlandse staatsschuld met vijfduizend euro opgelopen. Als u dit artikel straks uitheeft, staat Nederland ongeveer zeven ton extra in het rood. De economische crisis holt de overheidsfinanciën met ongekende snelheid uit. Op Prinsjesdag 2008 presenteerde Minister van Financiën Wouter Bos nog een Miljoenen nota met een fors overschot op de begroting en een snel dalende staatsschuld. Bos spreekt bij het aanbieden van zijn begroting aan het Parlement van een historisch uniek niveau. De schuld van de overheid zal binnen enkele jaren kleiner zijn dan in enig jaar sinds 1814, toen we met het registreren ervan begonnen. Kredietcrisis Een jaar later is er van die hoopvolle voorspelling niets meer over. Wouter Bos zichtbaar grijzer dan twaalf maanden eerder presenteerde een van de slechtste begrotingen sinds de Tweede Wereldoorlog. Door de kredietcrisis en de daaropvolgende diepe recessie dalen de belastinginkomsten terwijl de overheidsuitgaven stijgen. De begroting vertoont in 2010 het grootste tekort in decennia. Eind volgend jaar heeft Nederland daardoor een staatsschuld ter waarde van zo n 66 procent van het binnenlands product (bbp) het hoogste percentage sinds De schuld bedraagt bijna 375 miljard euro. Dat is zo n dertigduizend euro per volwassen Nederlander, of ruim een halve ton per huishouden. Het is een gedachte die een avondwandeling door de stad flink kan bederven. Achter iedere voordeur in iedere straat tikt een financiële tijdbom. Achter ieder raam woont een gezin dat zucht onder een schuldenlast van anderhalf maal een modaal jaarinkomen. Eigenlijk is het nog erger. Want bovenop die collectieve schuld hebben veel Nederlanders ook nog een flinke particuliere schuld gestapeld. In 2008 stonden we met z n allen negen miljard euro rood bij de bank. We hadden persoonlijke leningen lopen voor een bedrag van 25 miljard. En op onze huizen rustte een hypotheek van in totaal 591 miljard euro. Tel dat op bij de staatsschuld en je komt uit op een totale schuldenlast van duizend miljard euro ofwel één biljoen. De gezamenlijke schuld van de Nederlandse burgers schrijf je met tien nullen. Neem even de tijd om aan dat idee te wennen. Later meer over het enorme getal zelf. Nu concentreren we ons eerst op dat woord: schuld. Het heeft volgens Van Dale twee verschillende hoofdbetekenissen. Ten eerste is schuld het totale bedrag aan niet-afbetaalde leningen uit het verleden. Ten tweede is het de omstandigheid dat men een overtreding of een verkeerde daad heeft gedaan, waarvoor men boete moet doen. Schuld is dus niet alleen een geldelijke verplichting, maar ook het gevolg van moreel verkeerd gedrag. Voeg beide betekenissen samen en het maatschappelijke oordeel over geld lenen is duidelijk: schuld is fout. Dat is overigens niet alleen in de Nederlandse taal zo. Het Duitse Schuld heeft dezelfde dubbele betekenis als bij ons, net als het Zweedse skuld. Het Engelse debt heeft naast de financiële betekenis ook de theologische betekenis van zonde. Die laatste duiding hebben de Angelsaxen er zelf aan gegeven, want de oorsprong van debt, het Latijnse dehibere betekent letterlijk niet hebben. Dat is een precieze omschrijving van schuld als financieel tekort maar heeft niets te maken met schuld in morele zin. Het ook van de Latijnse term afgeleide Franse dette gaat nog altijd moreel onbelast door het leven, net als het Italiaanse debito. Het zijn, kortom, de noordelijke Europeanen die bij schuld aan hel en verdoemis denken. Dat is geheel in lijn met hun calvinistische inslag; eerst sparen dan pas uitgeven, leerde men van oudsher in de protestante landen. In Zuid-Europa ziet men het opbouwen van schuld wat minder zwaar in. Waarom wachten als je nu al kunt genieten? Stabiliteitspact Natuurlijk, het is een grove generalisatie. Maar bij de maatschappelijke houding ten aanzien van oplopende staatsschuld is het verschil tussen Noord- en Zuid-Europa overduidelijk. In landen als Nederland en Duitsland ziet

5 de bevolking een stijgende staatsschuld als een teken van falend beleid. In Frankrijk of Italië oordeelt het publiek milder. Een overheid die hard bezuinigt krijgt daar juist veel kritiek. Dit verschil in afkeer voor schuld gaf grote politieke problemen tijdens de voorbereidingen voor de invoering van de euro. Duitsland en Nederland eisten dat toekomstige eurolanden hun staatsschuld in de hand zouden houden. Een hoge schuldenlast van een enkel euroland zou leiden tot een zwakkere euro en een hogere rente in alle eurolanden, redeneerden beide landen. Als een euroland teveel leent, betalen alle eurolanden daarvoor de prijs. Onder voorzitterschap van Nederland en onder zware druk van de Duitse poli- buitenlandse banken ongeveer met dezelfde technieken die in de Verenigde Staten werden gebruikt om slechte hypotheken door te verkopen en die later tot de kredietcrisis zouden leiden. De Grieken waren het brutaalst. De cijfers werden niet opgepoetst, maar simpelweg vervalst. Tussen 1997 en 2003 gaf de Griekse overheid structureel te lage begrotingstekorten door aan Brussel, zo bleek uit Europees onderzoek in Als Griekenland de juiste cijfers had overlegd over zijn financiële positie, had het land waarschijnlijk niet mee mogen doen met de euro. Direct vanaf de start had het eurogebied dus veel weg van wat de Amerikanen een disfunctional family noemen. Terwijl het ene gezinslid hard werkte het die de schuld straks moeten afbetalen. Maar de meeste economen zijn toch van mening dat bezuinigen de recessie nog veel dieper zal maken - misschien wel zo diep dat het ook de welvaart van de volgende generatie bedreigt. Geld lenen om dat scenario te voorkomen moet kunnen, al zou het netjes zijn om nu ook alvast maatregelen te nemen die de schuld in de toekomst weer verminderen. Bijvoorbeeld door te bepalen dat de huidige dertigers en veertigers straks langer doorwerken. Hieruit blijkt al dat economen nogal pragmatisch denken over schuld en tekorten. In de economische wetenschap is schuld niet zondig of moreel verwerpelijk. Lenen is niet fout, net zo min als sparen bij voorbaat deugt. Economen Er is nog meer dat pleit voor schuld. Behalve een dienst aan de spaarder, bewijst de lener vaak ook een dienst aan zichzelf. Als het geleende geld rendabel wordt ingezet blijft er na de rentebetaling nog een leuke winst over. De Gouden Financieringsregel die economen bedachten luidt dan ook: lenen mag voor investeringen met een rendement van minimaal het rentepercentage van de lening. Bedrijven hebben dit al eeuwen door. Zij hebben het niet over schuld, maar over vreemd vermogen, een begrip waar de calvinistische last van zonde en boete niet aan kleeft. Een bedrijf met veel vreemd vermogen heet scherp gefinancierd. En een bedrijf met alleen eigen vermogen op de balans, maakt ONZE EIGEN SCHULD tiek, kwam in 1997 het Stabiliteitspact tot stand. De toekomstige eurolanden beloofde hun begrotingstekort onder drie procent van het bbp te houden, en de staatschuld onder zestig procent. Bij schuld hoort boete, redeneerden de Noord-Europese politici, geheel naar hun volksaard. Dus volgens het Stabiliteitspact kan een euroland dat de schuld laat oplopen een miljardenboete krijgen. Schuld, overtreding, boete. Voor de Nederlandse en Duitse politici was het Stabiliteitspact een logisch geheel. De zuidelijke lidstaten zagen het met verbazing aan. Waarom doen Nederland en Duitsland toch zo moeilijk over iets hogere tekorten en een beetje meer schuld? Ze ondertekenden het pact wel, maar gingen er met duidelijke tegenzin mee aan de slag. Uiteindelijk zouden landen als Frankrijk, Italië en Griekenland zich wel kwalificeren voor de euro, maar niet door keihard te bezuinigen. Met eenmalige belastingverhogingen en tijdelijk uitstel van uitgaven werden de begrotingen opgepoetst. In Italië verkocht de overheid toekomstige inkomsten aan investeerders. Zo werden nog niet geïnde pen sioenpremies doorverkocht aan en braaf iedere maand wat geld op een spaarrekening zette, vierde een ander alleen maar feest en verbraste het spaargeld. In zo n gezin blijkt het opportunisme van de feestvierder vaak besmettelijk. Als moeder ziet dat vader weer teveel heeft uitgegeven voor een nog grotere plasma-tv, wordt ze op den duur ook minder voorzichtig met geld. Zo ging het in het eurogebied ook. Zelfs in Duitsland liep na de invoering van de euro het begrotingstekort op en nam de staatsschuld toe. En sinds het uitbreken van de kredietcrisis houdt geen land zich meer aan de begrotingsnormen van het Stabiliteitspact. De economie moet worden gestimuleerd, dus alle remmen zijn van de begroting afgehaald. Volgend jaar zal ook in Nederland het tekort meer dan drie procent en de staatsschuld meer dan zestig procent bedragen, zoals Wouter Bos zich eind vorig jaar realiseerde. We zijn nu allemaal Italianen. Lenen is niet fout Hoe erg is dat? Er zijn economen die protesteren tegen de oplopende schulden. We bestrijden de kredietcrisis met het geld van onze kinderen want zij zijn kiezen voor de Latijnse visie op schuld. Schuld en boete hebben volgens de economische principes niets met elkaar te maken. Sterker nog: zonder schuld kan er geen spaargeld zijn. Als je wilt dat mensen sparen, heb je ook mensen nodig die lenen. De wereldeconomie is nu eenmaal een gesloten systeem. Een spaarder verwacht rente van zijn bank en die bank kan zo n vergoeding alleen maar geven door het spaargeld aan iemand anders uit te lenen en daarvoor een (natuurlijk iets hogere) rente vergoeding te vragen. Iedere oproep om meer te gaan sparen, is dus ook een stilzwijgend pleidooi voor meer lenen. En wie vindt dat de kredietgroei te hoog is in de wereld sinds de kredietcrisis een veelgehoord commentaar moet logischerwijs ook strijden voor minder sparen. Met iedere euro die de Italiaanse overheid leent, maakt ze het een spaarder elders in de wereld mogelijk om een euro rendabel opzij te zetten. Zonder overheidstekorten waren er geen staatsobligaties, en zonder staatsobligaties konden pensioenfondsen hun geld niet veilig beleggen. geen gebruik van het lucratieve hefboomeffect en doet zijn aandeelhouders te kort. Onder burgers is de Gouden Financieringsregel veel minder aanvaard. Natuurlijk, ook huishoudens lenen volop, maar het geld gaat vaak naar consumptiegoederen als auto s of dure elektronica. Het rendement daarvan is negatief. Zodra de nieuwe eigenaar zijn auto uit de showroom heeft gereden, is het ding al vijf tot tien procent in waarde gedaald. We lenen veel, maar voor de verkeerde dingen. Met lenen voor rendabele investeringen is de gemiddelde Nederlander veel voorzichtiger, bijvoorbeeld met investeren in een goede opleiding. De studielening is misschien wel de meest rationele lening die een mens kan aangaan. Het rendement (een hoger salaris gedurende de rest van je leven) is meestal veel hoger dan de rente op de studielening. Toch kiest meer dan 60 procent van de Nederlandse studenten ervoor niet te lenen. Ze nemen liever een of twee baantjes dan dat ze een schuld opbouwen bij de overheid. Gemiddeld werkt een Nederlandse student twee tot drie dagen per week, zo bleek onlangs uit onderzoek. Dat is objectief gezien een absurde keuze. In die drie dagen had zo n student ook een tweede studie kunnen doen of een MBA kunnen halen. Voor iemand met zo n opleiding is het afbetalen van een studieschuld een lachertje. IJsjes voor ambtenaren Lenen op zich is dus niet kwalijk, maar lenen voor de verkeerde dingen wel. Veel burgers doen dat en de meeste overheden ook. De Gouden Financieringsregel blijft voor de meeste regeringen een tegelwijsheid zonder praktische relevantie. Ook de Nederlandse overheid altijd bereid om het begrotingsbeleid van andere landen te bekritiseren heeft in het verleden vooral geld geleend om de overheidsconsumptie op peil te houden. We lenen om ijsjes voor ambtenaren te kunnen kopen, schamperde de Amsterdamse econoom Rick van de Ploeg ooit. De ijsjes zijn al op, maar de schuld blijft. Maar niet alles van de één biljoen euro aan schuld van Nederlandse burgers en overheid, uit het begin van dit artikel, is opgegaan aan ijsjes. Ruim de helft is besteed aan bakstenen en dakpannen. Tegenover de 591 miljard euro aan woonhypotheken staat een waardevol huizenbestand, een redelijk waardevaste investering in woongenot, netjes binnen de grenzen van de Gouden Financieringsregel. Bovendien is het vanwege de renteaftrek in Nederland voordelig om de hypotheekschuld op papier zo hoog mogelijk te houden, en aflossingen op een aparte rekening te sparen. Tegenover de schuld staat dus een flinke spaarpot. Maar voor de overblijvende schuldenlast van 409 miljard is dat nauwelijks het geval. Ook al hebben economen die stellen dat lenen niet slechter of beter is dan sparen in theorie het gelijk aan hun kant, die schuld zullen we met pijn en moeite, met piepen en kraken, af moeten lossen. Direct als de kredietcrisis en recessie voorbij zijn, en de economie weer enigszins op gang komt moeten huishoudens en overheid daarmee beginnen. De opvolger van Wouter Bos zal in september 2011 met een Miljoenennota moeten komen waarin geen vier, maar veertig jaar met overschotten wordt voorspeld. Want alleen in jaren met een begrotingsoverschot kan de staatsschuld dalen. Net zo lang tot we onze zondige schuld hebben ingelost.

6 BLIJF NIET HANGEN AAN WAT JE OOIT GEHAD HEBT SPIEGEL INTERVIEW Perry Knoppert is oprichter van de faillietbank, een stichting die ondernemers helpt als ze in de problemen raken. Hij is ervaringsdeskundige: hij is zelf failliet gegaan. Ik had een fantastisch mooi bedrijf. Ik kocht trainingen in voor het MKB. Op zeker moment kon ik een grote deal met de overheid sluiten. Toen ging alles mis: mijn vrouw ging het ziekenhuis in, ik kon me niet volledig inzetten, onder tussen voltrok zich bij de opdrachtgever een focusverandering, investeringen kwamen niet terug en uiteindelijk gleed alles onderuit. Zo n proces is een echt drama. En je raakt geïsoleerd. Een faillissement is in Nederland nog steeds een taboeonderwerp. Iemand die met je mee kan denken is er niet: normale adviseurs, accountants, boekhouders of advocaten, vragen om voorschotten die je niet hebt. Dat heeft mij geïnspireerd om de faillietbank op te richten. De eerste les die ik geleerd heb is dat alles draait om vertrouwen. En vertrouwen begint bij het vertrouwen van de ondernemer in zichzelf. Wat hij daarvoor nodig heeft is een sparring partner die hem helpt om onder de druk van de omstandigheden creatief te blijven. Dat zijn wij. Vervolgens moet hij het vertrouwen van anderen herwinnen. Niemand gaat hem geloven als hij zegt: het ging slecht maar geloof me, het gaat nu weer goed. Hij heeft een plan nodig: het ging slecht met mijn onderneming en ik heb de situatie laten analyseren door bureau X. Zij hebben mij het volgende plan aan de hand gedaan... En een ondernemer moet zijn kop niet in het zand steken. Hij moet zelf contact opnemen met schuldeisers, incassobureaus en deurwaarders. Deurwaarders kunnen zich overigens ook zelf tot de faillietbank wenden als het mis dreigt te gaan met een ondernemer. We dienen een gezamenlijk belang: eruit te komen. Als een faillissement eenmaal onafwendbaar is, moet je je verlies nemen. Je hebt schulden en je wordt uitgekocht om je schulden te vereffenen. Heb je geld, bijvoorbeeld overwaarde in een huis? Maak dan schoon schip. Krijg je na een faillissement geen krediet meer van de banken? Dan kun je daar ook niet meer door in de problemen raken. Blijf niet hangen aan wat je ooit gehad hebt. Wat dat betreft heeft mijn faillissement mij wijzer gemaakt. Op dit moment ben ik even wars van geld. Ik ben thuis met de kinderen en word daar heel gelukkig van. En ik kan me nu kostenloos inzetten voor anderen. ALLES DRAAIT OM VERTROUWEN

7 Nadat heel veel deskundigen en organisaties hun mening hebben kunnen geven over de adviezen tot modernisering van de rechterlijke organisatie, heeft minister Hirsch Ballin van Justitie op 3 augustus 2009 een daartoe strekkend wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend. De bedoeling van het wetsvoorstel is dat de rechtspraak in Nederland toegankelijker wordt voor de burger. Het kabinet wil die toegankelijkheid verbeteren door rechtbanken en gerechtshoven meer samen te laten werken. Ook worden enkele aanpassingen aangebracht in de rechtsgebieden van de gerechtshoven. Belangrijk voor de dagelijkse praktijk van schuldeisers en rechtskundig adviseurs als advocaten, gerechtsdeurwaarders en incassobureaus, is de voorgestelde verhoging van de competentiegrens voor kantonzaken van naar Daarnaast wordt voorgesteld dat de kantonrechter bevoegd wordt in alle geschillen over consumentenkrediet (leningen tot euro) en consumentenkoop. Het kabinet vindt het belangrijk dat de laagdrempelige, efficiënte en klantvriendelijke werkwijze van de kantonrechtspraak structureel wordt versterkt. In procedures bij de kantonrechter is het niet verplicht een advocaat in te schakelen. Het voorstel heeft grote organisatorische consequenties voor de rechtbanken en gerechtshoven, maar zeker ook voor bij de rechtspraak betrokken beroepsgroepen zoals de gerechtsdeurwaarders, de raden voor de rechtsbijstand en de advocatuur. De verhoging van de competentiegrens zal daarom niet eerder plaatsvinden dan per 1 januari GOED RECHT Rechtspraak toegankelijker voor burgers Met de missie Mensen met plezier laten sporten zodat bewegen onderdeel wordt van hun leefstijl en de gezondheid verbetert gaat Achmea health Centers de strijd aan om de gezondheid in Nederland te verbeteren. Achmea health Centers is een landelijk opererende fitnessketen. Onlangs opende zij haar 34e health Center en de komende jaren zullen er nog vele volgen. De nadruk ligt op sporten in een vriendelijke, laagdrempelige en ontspannen omgeving, voor zowel Achmea als niet Achmea verzekerden. Achmea health Centers werkt sinds het begin van dit jaar samen met Flanderijn. Flanderijn behartigt, op professionele werkwijze passend bij Achmea health Centers, de openstaande vorderingen. Voor Flanderijn is onder meer gekozen vanwege de landelijke dekking en de heldere afsprakenstructuur. De communicatielijnen zijn kort en helder en dat werkt snel en prettig, vindt Johan Timmer, hoofd Financiële Administratie bij Achmea health Centers. Als keten verwacht hij de komende jaren flink te blijven groeien. Samen met Flanderijn gaan we voor een gezond bedrijf, met gezonde mensen en een gezond positief saldo. En wat we verder van Flanderijn verwachten? Dat we in de komende jaren een groot aantal Flanderijn medewerkers in één van onze centers mogen begroeten natuurlijk, lacht Timmer. achmeahealthcenters.nl Mensen met plezier laten sporten zodat bewegen onderdeel wordt van hun leefstijl en de gezondheid verbetert. Samen met Flanderijn gaan we voor een gezond bedrijf, met gezonde mensen en een gezond positief saldo. En wat we verder van Flanderijn verwachten? Dat we in de komende jaren een groot aantal Flanderijn medewerkers in één van onze centers mogen begroeten natuurlijk.

8 WAT JE KAN SPAREN Waarom raken mensen in de schulden? Waarom lukt het ze niet rond te komen met wat ze hebben? En waarom vinden mensen het zo moeilijk om erover te praten? Nibud-directeur Gerjoke Wilmink over de slecht calculerende burger, het klassieke gat in de hand en het Froger-effect. KAN JE LENEN GRIP en BEGRIP EN GEEN CENT MEER! Het Nibud helpt mensen bij het beheersen van hun financiën. Daarvoor moet je nogal wat kunnen in de Nederlandse samenleving, niet? Inderdaad, om uiteenlopende redenen kan niet iedereen dat. Wij helpen mensen bij het nemen van beslissingen die financiële consequenties hebben en om grip te krijgen en te houden op hun financiën. Dat wordt steeds ingewikkelder. Neem de vijfenzestigplussers: die krijgen nu ook schulden. Dat was een paar decennia geleden ondenkbaar. Maar juist ouderen hebben moeite om te denken in transacties: pinnen, chippen en alles wat er gebeurt zonder dat ze een cent in handen krijgen. Daarnaast zijn ze vaak slecht in het aanvragen van de inkomensondersteuning die op diverse vlakken wordt geboden. Het gevolg is dat ze rond moeten komen met alleen AOW, en dat is niet genoeg. Dat lukt alleen als je alle inkomensondersteuning weet te vinden, geen persoonlijke onvermijdbare kosten hebt zoals dieetkosten of extra verwarming en, niet onbelangrijk, heel goed kunt omgaan met geld. En dat zien jullie vaak mis gaan... Als je kijkt naar hoe mensen in de schulden komen, zie je vijf belangrijke mechanismen. Om te beginnen zijn er de overlevingsschulden: die ontstaan bij de groep die heel lang op een minimum zit en op een gegeven moment gaat interen op reserveringsuitgaven voor kleding of een nieuwe wasmachine. Dan zijn er de aanpassingsschulden: schulden die ontstaan als je in inkomen achteruitgaat, bijvoorbeeld door werkloosheid of echtscheiding. Dat zijn in principe de makkelijkste schulden om op te lossen want in beginsel is er genoeg geld om van rond te komen. Je moet alleen wennen aan de nieuwe situatie. Het is dan zaak om heel snel hulp te zoeken. Compensatieschulden noemen we schulden die samenhangen met een achterliggende problematiek: psychische problemen, sociale problemen, verslavingsproblematiek en dergelijke. Tot slot zijn er de schulden die ontstaan door onmatigheid - het bekende gat in de hand of onwetendheid, te weinig kennis hebben van financiële zaken.

9 Er kunnen dus heel verschillende oorzaken aan schuld ten grondslag liggen... Klopt. Daarom zeggen wij tegen schuldhulpverleners: breng eerst in kaart wat de reden is van een schuld. Breng daarna ook vooral in kaart wat het gedrag is van de mensen die tegenover je zitten. Pakt iemand de dingen alleen maar verkeerd aan, of spelen dieper gewortelde overtuigingen een rol? Als iemand zegt: Ik kan toch niet met geld omgaan, of: Ik heb ook recht om op vakantie te gaan, dan heeft alleen voorlichting geen zin. Dan zul je als hulpverlener dieper moeten graven, want dit soort overtuigingen hangen samen met het zelfbeeld van mensen. Als er sprake is van psycho-sociale problemen of verslavingsproblemen, dan moet je doorverwijzen naar andere hulpverleners, veelal therapeuten. En dan is er nog de moeilijke groep bij wie schulden voortkomen uit een laag ontwikkeld abstractie- of intelligentieniveau. Van een deel van deze groep zullen we als samenleving moeten accepteren dat ze het niet kunnen en nooit zullen kunnen. Dat schijnt te gelden voor 6 tot 10 procent van de bevolking. Wat vindt u er eigenlijk in het algemeen van dat mensen schulden maken: vindt u dat een probleem? Zegt u: doe het niet, kom rond met wat je hebt? Een lening afsluiten is iets anders dan je rekeningen niet kunnen betalen. Een lening kan op zich best functioneel zijn, maar je moet er wel mee oppassen. Lenen betekent een verhoging van je vaste lasten, want je betaalt rente en je betaalt aflossing. Als je dat bedrag zonder die lening niet kunt sparen, kun je ook niet lenen. Lenen voor een huis is niet verkeerd, want het is ook een investering. Lenen voor een scooter? Vraag je af of de scooter de aflossingstermijn van de lening wel overleeft. Lenen voor een vakantie? Lijkt me niet slim. Hoe dan ook: leningen vormen vaak niet het grootste probleem. Mensen komen in de problemen omdat ze essentiële zaken niet meer kunnen betalen: de huur, energie, verzekeringen. Dat komt deels omdat de overheid steeds meer verantwoordelijkheid neerlegt bij de burger. Kijk naar het nieuwe zorgstelsel: ik denk niet dat dat zo n zegen is geweest voor mensen met een laag inkomen. Die krijgen nu meer inkomen dankzij de zorgtoeslag, maar ook meer vaste lasten die voortvloeien uit de zorgverzekering. Dat werkt als je met geld kunt omgaan, maar dat kunnen veel mensen dus niet. Veel mensen vinden het moeilijk om over geldzaken, en zeker over schulden te praten. Hoe komt dat eigenlijk? Dat is een typisch Nederlandse eigenschap waarover veel te zeggen valt. Een Nederlander zul je eerder horen pochen over hoe goedkoop hij iets verkregen heeft dan over hoe duur het was. Dat past niet bij het door onszelf gecreëerd beeld van de zuinige calvinistische Nederlander. Maar aan schuld kleeft de geur van schaamte. Die gêne om over geld te praten wordt nu wel opengebroken door bijvoorbeeld de Frogers. Ik was aanvankelijk heel sceptisch over dat televisieprogramma, maar toch doet het iets: we merken dat er nu meer mensen aankloppen bij schuldhulpverlening. Het is natuurlijk nog niet meteen bewezen dat we dat aan het Froger-effect te danken hebben, maar ik zou het me heel goed voor kunnen stellen. Het Nibud probeert te voorkomen dat schulden ontstaan. Incassobureaus en gerechtsdeurwaarders komen in actie als er schulden zijn. Hoe ziet u hen, als medestander of tegenstander? Zo kijk ik daar niet naar. Je moet kijken waar je elkaar kunt versterken. Het is goed als ook zij zich ervan bewust zijn dat schulden een verschillende achtergrond hebben en dat de meeste huishoudens gebaat zijn bij hulp bij schuld, op wat voor manier dan ook. Zeker deurwaarders kunnen een belangrijke signalerende rol vervullen, ook wanneer ze verder op de achtergrond blijven. Mijn ervaring met de beroepsgroep is dat ze in dat opzicht best meer willen doen: niet alleen een dagvaarding brengen, maar wellicht ook iemand doorverwijzen naar de formulierenhulp. Of, waarom niet, de schuldenaar simpele tools aanreiken met behulp waarvan hij overzicht kan creëren. Feit is: hoe sneller er hulp komt, hoe groter de kans dat de schuld nog volledig voldaan kan worden. Kortom: breng in kaart waar de schulden vandaan komen, toon begrip en laat alle partijen meehelpen om te zorgen dat mensen weer grip op hun situatie krijgen. Want dat is wel gebleken uit een onderzoek dat wij gedaan hebben onder mensen die een terugval in hun financiën meegemaakt hebben: minder geld maakt niet ongelukkiger, de grip op je geld verliezen wel. Als iemand zegt: Ik kan toch niet met geld omgaan, of: Ik heb ook recht om op vakantie te gaan, dan heeft alleen voorlichting geen zin. Dan zul je als hulp verlener dieper moeten graven, want dit soort overtuigingen hangen samen met het zelfbeeld van mensen. Adri den Braber, student International Business & Management Studies Ik woon nog thuis en betaal niets voor kost en inwoning. Maar voor het overige betaal ik al mijn kosten zelf: collegegeld, studieboeken, kleding, zorgverzekering, reiskosten, abonnementen alles eigenlijk. Dat lukt niet van wat ik ontvang aan studiefinanciering: ik werk daarom zo n 12 uur per week. Meer tijd kan ik er helaas niet in steken, dan zou het ten koste gaan van m n studie. Wel probeer ik iedere zomer extra te werken met het oog op de grote kostenposten, zoals het collegegeld. In die periode probeer ik een buffer op te bouwen voor de rest van het jaar. Als ik erover nadenk zit dat er van jongs af aan in: als kind al was ik een fanatieke spaarder. Schulden maken is voor mij geen BUDGET PORTRET ADRI DEN BRABER optie: ik betaal mijn rekeningen altijd op tijd. Ik zal ook niet snel ervoor kiezen iets in termijnen af te betalen: dan spaar ik liever en betaal het in één keer. Ik sta er altijd weer versteld van als medestudenten vrijwel niets zelf hoeven te betalen en geen bijbaan hebben. Maar ik klaag niet: ik kom niets tekort. Je leest veel over jongeren met grote schulden omdat ze heel gemakkelijk krediet krijgen. Gelukkig zit ik niet zo in elkaar: ik zou best een auto willen hebben bijvoorbeeld, maar ik wil absoluut niet vastzitten aan een afbetalingsregeling. Dus daarvoor ga ik sparen, te zijner tijd, net zoals ik nu spaar voor mijn vakanties. Daarbij heb ik wel één geluk: dankzij kennissen in het buitenland kan ik doorgaans een goedkope vakantie regelen voor mezelf. Dat scheelt een slok op een borrel. Ik zou best een auto willen hebben, maar ik wil absoluut niet vastzitten aan een afbetalingsregeling. Dus daarvoor ga ik sparen, net zoals ik nu spaar voor mijn vakanties.

10 Co ter Hoeve, directeur Ter Hoeve uitgevers We hebben hier een kleine dertig man in dienst, deels fulltime, deels parttime. Veel jonge mensen, en die blijken door hun leefstijl relatief gemakkelijk in de financiële problemen te raken. Onlangs nog verscheen een medewerker die ik vier dagen eerder in dienst had genomen aan mijn bureau. Hij deelde me mee dat hij zijn huis uitgezet zou worden en vroeg of ik iets voor hem kon betekenen. Dan kom je in een moeilijke positie, want hoe kun je na vier dagen beoordelen of dit een werknemer is die het waard is geholpen te worden? Veel mensen werken al jaren voor me, en als iemand goed voor mijn bedrijf is wil ik ook goed voor hem zijn. Wat dat betreft probeer ik een baas te zijn zoals ik die zelf nooit gehad heb. Om een lang verhaal kort te maken: ik heb deze knaap een renteloze lening gegeven van vierduizend euro, ondanks het feit dat ie nog in z n proeftijd zat. Deels omdat ik uit ervaring weet dat mensen die in geldnood zitten vaak bereid zijn heel hard te werken om daar weer uit te komen. Bepaalde medewerkers kunnen bij ons behoorlijke provisies verdienen door extra omzet te genereren, en dat bleek voor deze medewerker een grote stimulans. Al na een maand was hij in staat een derde van zijn lening af te lossen, en inmiddels is het bedrag helemaal afgelost. Hij is uit het juiste hout gesneden, maar dat geldt niet voor iedereen. Gemiddeld genomen heb ik iedere drie, vier maanden wel te maken met een loonbeslag. In dat geval probeer ik een regeling te treffen met de deurwaarder en betalen we een deel van het salaris rechtstreeks als aflossing. Het kost wel wat tijd, maar door het zo te regelen voorkom je dat je mensen met hun hoofd bij hun schulden zijn in plaats van bij hun werk. En daarbij: als ik een baas moet zijn van een bedrijf dat niet opkomt voor z n medewerkers, dan blijf ik liever thuis. BUDGET PORTRET CO TER HOEVE Al na een maand was hij in staat een derde van zijn lening af te lossen, en inmiddels is het bedrag helemaal afgelost. Hij is uit het juiste hout gesneden. Luznelly Rivas Hernandez, parttime medewerker in de kinderopvang Ik ben een alleenstaande moeder van drie kinderen: een meisjestweeling van negen en een zoontje van drie. Ik werk drie dagen per week, maar verdien daar niet genoeg mee om rond te komen met mijn gezin. Zonder aanvullende toeslagen en huursubsidie zou ik het niet redden, maar ook nu is het heel moeilijk om de eindjes aan elkaar te knopen. Als er in huis iets kapot gaat of er zijn andere onvoorziene uitgaven, dan moet ik eigenlijk altijd een afbetalingsregeling treffen. Wel probeer ik om geen schulden te maken, want als ik dat zou doen kom ik er niet meer uit. Ik moet eigenlijk steeds keuzes maken: wat doe ik wel, wat niet, wat moet wachten. Voortdurend op zoek naar het goedkoopste van het goedkoopste, en soms kan het dan nog niet. Mijn oudste kinderen begrijpen dat gelukkig. Toen ze jarig waren hebben ze van vrienden en familie samen een Nintendo Wii gekregen, maar zelf kan ik zoiets niet aanschaffen. Ze weten dat, en ze vragen er ook niet naar. Het zijn geen kinderen die op merkkleding kicken: van een T-shirt van twee euro op de markt kunnen ze ook veel plezier hebben. Ik probeer ze er niet teveel mee te belasten: leuk is het niet om van zo weinig te moeten rondkomen, maar er zijn vast mensen die het erger hebben. Ik heb het geluk dat mijn kinderen nooit ziek worden en ik wat dat betreft weinig kosten heb. Ik zorg dat er brood, melk en fruit is als ze naar school gaan, en ik hoef gelukkig nog geen dure studieboeken te kopen. Maar vakantie zit er niet in: ik heb mijn vakantiegeld heel hard nodig voor andere dingen. Als ik ergens een kortingsbon kan krijgen pak ik die met beide handen aan: zo kunnen we toch af en toe een dagtochtje maken. Ik kan alleen maar hopen dat het een keer beter gaat worden, maar nu lijken die drie maanden tot de kinderbijslag wordt bijgeschreven soms wel heel erg lang BUDGET PORTRET luznelly rivas hernandez Leuk is het niet om van zo weinig te moeten rondkomen, maar er zijn vast mensen die het erger hebben. Ik heb het geluk dat mijn kinderen nooit ziek worden en ik wat dat betreft weinig kosten heb.

11 Crediteuren moeten hun schuld invorderen en niet pretenderen aan schuldhulpverlening te doen. Een bank die er budgetcoaches op na houdt, of een incassobureau dat jongeren adviseert hoe ze met geld om moeten gaan: dat zijn verkapte manieren om voor jezelf een voorrangspositie te bedingen, zegt Schruer. Als de vos de passie preekt, boer pas op je kippen. Van Eck: Ze mogen best slim zijn en proberen het eerst bij de ruif te zijn. Schruer: Precies, want hoe meer de crediteur er boven op zit, hoe eerder de debiteur weet dat hij echt een probleem heeft en het moet gaan oplossen. Er zijn schuldeisers die veel te laks zijn. Een debiteur pakt krediet bij degene die de minste weerstand biedt. Als de huisbaas niet adequaat incasseert dan gebruikt hij de huisbaas als bank. Vroeger waren credi teuren daar veel lakser in, vult Van Eck aan. Een huurschuld kon zo hoog oplopen dat een invordering meteen op een ontruiming uitliep. Tegenwoordig gebeurt dat bijna niet meer. Meteen en efficiënt invorderen, met gebruikmaking van eigenlijke middelen. Schruer: Wat ik zeer verwerpelijk vind, is als een deurwaarder schijnhandelingen verricht: een deurwaarder bijvoorbeeld die beslag legt op de vitra ges en een tien jaar oud koffiezetapparaat, terwijl hij weet dat hij dat nooit gaat doorzetten. Hij hoopt dan dat de debiteur in paniek raakt en opa, oma en tante gaat bellen om het probleem op te lossen. Van Eck: Je maakt dan on eigenlijk gebruik van machtsmiddelen die je als deurwaarder hebt. Beslaglegging mag als drukmiddel worden uit geoefend, maar de intentie moet zijn dat je zonodig ook werkelijk gaat ver kopen. Zo n vitrage brengt geen euro op. Concurrentie Schieten met hagel noemt Van Eck het: iets proberen en kijken wat je binnenhaalt. De verleiding is groter naar mate de concurrentie feller is. En die is onder invloed van de met de invoering van de Gerechtsdeurwaarderswet gepaard gaande marktwerking inderdaad toegenomen. Het gevaar bestaat dat debiteuren daarvan het slachtoffer worden. Opdrachtgevers weten voor hen steeds lucratievere contracten met deurwaarders te sluiten. Om dat omzetverlies Erica Schruer, advocaat en bewindvoerder WSNP, en Tom van Eck, gerechtsdeurwaarder, over problematische schuldsituaties. Ze pleiten voor efficiënte invordering door crediteuren, verantwoordelijkheidsbesef bij debiteuren en een overheid die zo nodig met dwang optreedt. Deurwaarder en advocaat over huishoudens in de schulden HUIDIGE GENERATIE? PAPKINDEREN! te compenseren kan de verleiding ontstaan dat deurwaarders onnodig executiekosten maken in de hoop die op de debiteur te verhalen. Deurwaarders concurreren als beëdigde ambtenaren met incassobureaus die niet aan dezelfde normen gehouden zijn. Natuurlijk staat daar tegenover dat een deurwaarder een monopolie heeft op de ambtelijke praktijk. Van Eck vertelt over een situatie waarin een incassobureau duizenden euro s onterechte kosten bovenop een vordering zet. Zoiets mogen deurwaarders nooit doen. De incassobranche is wel enigszins gereguleerd maar het is nog steeds zo dat iedereen een plaat aan de deur kan schroeven en kan gaan beginnen. Schruer: Nu grijpt justitie in door regulering van buitengerechtelijke incassokosten. Incassobureaus doen ook steeds meer aan zelfregulering. Maar daar kun je niet alles van verwachten, dat weten we sinds de kredietcrisis maar al te goed. Trouwens, de recessie werkt in meerdere opzichten gunstig uit op de schuldenproblematiek, beamen beide gesprekspartners: crediteuren laten vorderingen minder lang liggen en het smijten met krediet is afgenomen. Debiteuren moeten betalen En uiteindelijk ligt de verantwoordelijkheid voor een schuld natuurlijk niet primair bij de crediteur maar bij de debiteur. In zijn verantwoordelijkheidsbewustzijn is iets veranderd, zegt Schruer: Er is een hele generatie opgegroeid die denkt dat het raar is om te wachten tot je het geld hebt voordat je het uitgeeft. Die mentaliteit heeft een structurele onbalans veroorzaakt, die ook ten grondslag ligt aan de kredietcrisis. Wij maken papkinderen die niet worden opgevoed om verantwoordelijkheid voor hun eigen leven te nemen, die jammeren en zelfs te belazerd zijn, excusez le mot, om zich te laten helpen. Van Eck: Ja, daar ligt de kern van het probleem, bij het leven op de pof. Schitterend, die hele schuldhulpverlening, maar het is in mijn ogen een doodgeboren kindje. De mentaliteit is zo achteruitgehold dat er alleen een aanzuigende werking van uitgaat. Ik ben wat dat betreft erg pessimistisch. Er is geen enkele gêne meer. Als ik dertig jaar geleden ergens aanbelde met een exploot, dan deden ze snel open en zeiden kom maar binnen. Nu wordt er

12 luid en duidelijk uit het bovenraam geroepen: oh deurwaarder, gooi maar in de bus. Schruer: De gedachte dat je gelukkig wordt als je meer consumeert zit heel diep verweven in de samenleving. Daarom is de schuldhulpverlening uitgegroeid tot een speler op de markt waarin grote bedragen omgaan uit publieke middelen, terwijl er te weinig wordt gevraagd wat er met de additionele euro gebeurt in termen van rendementsverbetering en efficiëntie. Eigen verantwoordelijkheid Een debiteur die er zelf niet meer uit kan komen, moet strak aan de teugel gehouden worden, vinden beide sprekers. Natuurlijk zijn er ook mensen die, bijvoorbeeld door psychische problemen, niet in staat zijn om hun budget te beheersen. Het is belangrijk, zegt Van Eck, dat je als deurwaarder de gevallen kunt herkennen waarin compassie nodig is: Dan vind ik dat je als deurwaarder best het initiatief mag nemen om richting schuldhulpverlening te gaan, of zelfs naar de GGD of andere hulpverleners. Maar met het gros hoef je niet zoveel medelijden te hebben. Schruer en Van Eck zijn op dat punt heel duidelijk. Er zijn situaties waarin het niet makkelijk is, bijvoorbeeld wanneer je met kinderen in de bijstand zit, maar dan nog heb je zelf een verantwoordelijkheid om orde op zaken te stellen. Wanneer iemand dat niet doet, moet de overheid hen dwingen. Anders kunnen de kinderen de dupe worden met schooluitval, rondhangen op straat, verkeerde vrienden en alle gevolgen van dien. En de samenleving draait uiteindelijk op voor de kosten. Die cirkel moet door de overheid doorbroken worden. Van Eck: Met sancties! Want we hebben een heel uitgebreide database waarin we zien dat de schuldproble matiek wordt overgeërfd, van vader op zoon en van moeder op dochter. Individuele vrijheid en autonomie mogen gerust wijken voor dwang, vinden beide sprekers. We hebben een heel apparaat opgetuigd, maken miljoenen euro s kosten dan moeten mensen daar ook gebruik van maken. Blijft natuurlijk de vraag in hoeverre iedereen zelf iets aan zijn situatie kan veranderen en schulden kan aflossen. In de loop van de tijd is men daar heel anders over gaan denken. Deurwaarder en advocaat over huishoudens in de schulden Misschien is de bijstandsnorm wel behoorlijk riant. Dat is wel vloeken in de kerk maar ik zie ook hoe sommige mensen met heel weinig toekomen en het prima doen Tot 1992 kwam iemand met een uitkering altijd weg, ongeacht de hoogte van de uitkering. Toen is de norm van minimaal 10% ingevoerd die beschikbaar is voor schuldaflossing, ook voor de bijstand. Schruer: Het is een fout geweest om de bijstand daarin mee te nemen. Zeker als er kinderen zijn is daar helemaal geen ruimte. Ik stel voor dat iemand in de bijstand vrijwillig af kan lossen en dat de rest van de schuld na drie jaar kwijtgescholden wordt. Lost iemand niets af, dan blijft de schuld ook staan. Van Eck kijkt daar anders tegen aan. In mijn praktijk ken ik geen gevallen waarin er helemaal geen ruimte is. Misschien is de bijstandsnorm wel behoorlijk riant. Dat is in Nederland wel vloeken in de kerk maar ik zie ook hoe sommige mensen met heel weinig toekomen en het prima doen. De schuldhulpverlening Eigen schuld of niet, wie er alleen niet meer uitkomt moet naar de schuldhulpverlening. En daar gaat van alles mis mee. Schruer: Je moet je daarbij realiseren dat schuldhulpverlening aanvankelijk bij gemeenteambtenaren net zo populair was als Siberië voor de Sovjet Unie. Van Eck:... en degenen die zich ermee bezig hielden zagen de deurwaarder vaak als vijand. Dat kom je nog steeds tegen en ik vind dat amateurisme. Ze hebben nog meer kritiek: gemeenten hebben teveel ruimte om dingen op een eigen manier te organiseren. De afhandeling is onvoldoende geprotocolliseerd. Wanneer een case aangemeld wordt, duren vervolgstappen soms onaanvaardbaar lang. Ondertussen stapelen nieuwe problemen zich op. En er ligt al een model klaar voor een register op de schuldhulpverlening, zodat crediteuren meteen pas op de plaats kunnen maken. Van Eck: Wij staan er helemaal niet negatief tegenover om in een vroeg stadium al meer informatie te hebben zodat we een opdrachtgever kunnen adviseren af te zien van een vordering. In Leeuwarden gaat nu een pilot draaien om op die manier een database te kunnen raadplegen. Blijft de vraag of al die moeite van ambtelijke inspanningen, regelingen, incassotrajecten, deurwaarders en registers, lonend is om soms kleine vorderingen terug te krijgen. Wordt het principe dat een schuld voldaan moet worden niet belangrijker dan de vordering zelf? Van Eck meent van niet: Een heleboel vorderingen moeten inderdaad als oninbaar afgeboekt worden. Maar als je bedenkt dat de vordering al voor nul euro in de boeken staat als iemand bij ons komt, levert het altijd geld op. En schuldeisers moeten preventief een daad stellen. Schruer valt hem bij: Je moet wel degelijk kijken naar de kosten-batenanalyse, maar dan voor de samenleving als geheel. Het is een opvoedingstaak, net als veiligheid in de grote steden. Als je kijkt wat de schuldproblematiek aan de samenleving kost, is het duidelijk dat je het moet doen. Je moet laten zien wat er gebeurt als je je schuld niet betaalt. Laten zien dat het gedonder moet ophouden. schattig sparen 15,95 ongegeneerd sparen 24,95 gericht sparen 9,95 MIJN&DIJN hip sparen 31,95 SPAARPOTTEN filosofisch sparen 13,95 charitatief sparen 32,- gezellig sparen 6,95 funny sparen 10,75

13 lenen, lenen, lenen... Ger Jaarsma, directeur van de GKB Friesland en voorzitter van de NVVK is dagelijks in de weer met schuldproblematiek. Het feit dat de wachtlijsten bij schuldhulpverleningsinstanties momenteel zorgwekkend snel oplopen wijt hij aan een aantal elkaar versterkende maatschappelijke ontwikkelingen. Het is voor de consument steeds gemakkelijker geworden om aan geld te komen. Woekerende geldschieters, gedreven door de laagste winzucht, die hun eigen klassegenoten jammerlijk uitmergelen!. Schrijver Israël Querido maakte zich in 1931 al kwaad over de toenmalige pendant van de persoonlijke lening een vooroorlogse leenvrouw rekende wel twee- tot driehonderd procent rente. Die woekerwinsten en de sociale ellende die eruit voortvloeide inspireerde overigens een aantal weldenkende burgers tot de oprichting van de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet NVVK, inmiddels omgedoopt tot Vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren. Die sociale kredietverlening was aanvankelijk de hoofdactiviteit van de NVVK-leden, zegt bestuurder Ger Jaarsma. Het ging aanvankelijk om kleine leningen aan mindervermogenden, bedoeld voor de aanschaf van Het feit dat de wachtlijsten bij schuldhulpverleningsinstanties momenteel zorgwekkend snel oplopen is te wijten aan een aantal elkaar versterkende maatschappelijke ontwikkelingen. Het is voor de consument steeds gemakkelijker geworden om aan geld te komen. het meest noodzakelijke. In dat kader paste ook het herfinancieren van dure schulden. Dat is lang goed gegaan: pas in de jaren zestig kwamen de eerste cliënten bij ons met schulden die zo hoog waren opgelopen dat ze dat Meer, meer, meer of we het nu kunnen betalen of niet bedrag niet meer konden lenen. En dan zie je langzaamaan iets ontstaan dat op schuld sanering lijkt. Jaarsma formuleert dat niet voor niets zo voorzichtig: de schuldsanering van toen kan nauwelijks vergeleken worden met die van vandaag. We onderhandelden wel met de schuldeisers, maar er werd helemaal niet naar achterliggende oorzaken gekeken, zegt Jaarsma. Pas in de jaren tachtig hebben we oog gekregen voor het feit dat schulden saneren niets oplost als je niet tevens de problematiek die tot die schulden heeft geleid aanpakt. Het gaat daarbij, zegt Jaarsma, vaak om meerdere problemen tegelijk, vaak met een psycho-sociale of verslavingscomponent. In die gevallen helpt alleen een integraal saneringstraject, waarbij de (financiële) schuldsanering doorgaans nog het eenvoudigste onderdeel is. Hoeder van de zwakkeren Hoewel Jaarsma van mening is dat in negenennegentig van de honderd gevallen schuld een kwestie van (vermijdbare) persoonlijke keuzes is, zit er in de grote toename van het aantal mensen met schuldproblemen wel degelijk een aspect van system blame. Jaarsma: Er zijn drie maatschappelijke ontwikkelingen geweest in de laatste twee, drie decennia. Om te beginnen zijn we van een calvinistische, op sparen en zuinigheid gerichte samenleving geëvolueerd naar een consumptiemaatschappij naar Amerikaans model: meer, meer, meer of we het nu kunnen betalen of niet. Wijlen mijn ouders lieten het wel uit hun hoofd om schulden te maken: dat was eenvoudigweg not done. Ze hebben pas een huis gekocht nadat mijn broer als afgestudeerd econoom duidelijk kon maken dat een hypotheek geen schuld is maar een investering. Maar goed: geen schulden maken was toen de norm, het omgekeerde lijkt nu het geval. Daarnaast is het bankkantoor in de wijk verdwenen. Begin jaren zeventig waren er nog overal kleine lokale kantoren waar je je cashgeld ophaalde bij iemand die jouw persoonlijke financiële situatie heel goed kende. Met name voor de sociaal zwakkeren werkte die sociale controle heel goed: zomaar ineens een groot bedrag opnemen? Dat moest je toch echt even uitleggen. Met het afschaffen van het loonzakje en de opkomst van de bankrekening, de pinautomaat en het internetbankieren is de relatie klant-bank ingrijpend gewijzigd. De banken hebben hun rol van hoeder van de zwakkeren volledig laten varen, en in plaats daarvan zijn ze op grote schaal financieringsproducten gaan ontwikkelen zoals het consumptief krediet en de persoonlijke lening. Let wel: die laatste is een uitvinding van de sociale kredietbanken. In 1950 verzorgden de 80 toenmalige kredietbanken nog 80% van alle persoonlijke leningen. Inmiddels is ons marktaandeel gedaald naar 0,6%, en hebben hele volksstammen een persoonlijke lening die ze van ons nooit gekregen zouden hebben. Strengere eisen De door Jaarsma gesignaleerde trends hebben tot een aanzienlijke toeloop bij de schuldhulpverlening geleid. Hij zegt: Het is voor de consument steeds gemakkelijker geworden om aan geld te komen, of om zaken op afbetaling te kopen. Velen kunnen met die luxe niet omgaan en eindigen uiteindelijk bij ons in het budgetbeheer, waar ze naar ik vrees nooit meer uit zullen komen. In dat opzicht beschouw ik de kredietcrisis hoe vervelend ook als een zegen. Want al heeft nog niet iedereen het in de gaten, er is na twee decennia van overconsumptie echt een verandering opgetreden. Bij de consument, die duidelijk weer vaker kiest voor tweedehands in plaats van nieuw en voor sparen in plaats van kopen. En bij de banken, die veel financiële producten aan de kant hebben gegooid of tenminste veel strengere eisen stellen aan kredieten. Het effect daarvan zal voor ons nog wel een paar jaar op zich laten wachten: voorlopig is er een stuwmeer van mensen die veel te veel hebben uitgegeven, waaronder opvallend veel jongeren. Daarna zullen we nog een golf krijgen van mensen die hun baan hebben verloren en onvoldoende buffers hebben opgebouwd. Daarna zullen we mogelijk een omslag zien, als we tenminste als maatschappij niet weer in de oude fouten vervallen. Perspectief bieden Bij de NVVK zijn naast de traditionele kredietbanken ook een aantal gemeenten aangesloten die zelf hun schuldhulpverlening regelen. Daarnaast voldoen ook een aantal particuliere instellingen aan de hoge toelatingseisen. Hoewel de schuldhulpverlener geacht wordt precies tussen de cliënt en de schuldeiser(s) in te staan zijn met name de gemeentelijke instanties doorgaans wat coulanter voor de schuldenaar, terwijl particuliere instellingen (betaald door gemeente of werkgever) vaak wat meer oog hebben voor de belangen van de schuldeiser. Hoe dan ook, uitgangspunt bij een sanering is dat schulden in beginsel gewoon betaald moeten worden, maar dat er wel perspectief moet zijn voor de schuldenaar. Is de situatie uitzichtloos, dan kan worden overgegaan tot volledige kwijtschelding van alle schulden op voorwaarde dat de cliënt zich niet opnieuw meldt bij de schuldhulpverleningsinstantie. Zo n 80% van de cliënten heeft naast financiële ook psychische of sociale problemen. Gok- en koopverslavingen komen vaak voor en zijn niet eenvoudig op te lossen. Vandaar dat cliënten eerst enkele maanden lang worden gestabiliseerd zodat de schulden tenminste niet verder oplopen. Pas daarna wordt de balans opgemaakt en krijgen schuldeisers een aanbod om met een deel van de terugbetaling genoegen te nemen. Het over de streep trekken van onwillige schuldeisers behoort tot de lastigste aspecten van de schuldsanering. Ook de afstemming met andere betrokken partijen, zoals gerechtsdeurwaarders, incassobureaus, maatschappelijk werk en re-integratiebegeleiders maken schuldhulpverlening tot een complexe taak.

14 HET LAATSTE WOORD Schulden komen in alle lagen van de maatschappij voor, maar problematische schulden toch vooral bij de economisch en sociaal zwakkere onderlaag. Noord- Oost Groningen is vanouds een economisch zwakke regio: zo n drie procent van de inwoners heeft structureel te maken met schuldproblematiek. Dat zit niet ver af van de cijfers die we kennen uit probleemsteden als Den Haag en Rotterdam. Overigens is uit onderzoek gebleken dat het gemiddelde schuldbedrag hier hoger is dan in de rest van Nederland, net als het gemiddeld aantal schuldeisers. Ook het aantal mensen dat in de schuldhulpverlening of in het budgetbeheer terechtkomt ligt boven het landelijk gemiddelde. Je zou kunnen zeggen: de problematiek is in omvang vergelijkbaar met die in de grote steden, alleen is ze verspreid over een veel groter gebied. Hoewel niet iedere schuldenaar dezelfde financiële of sociale achtergrond kent, is er wel structuur te vinden in een schuldenaarsprofiel. In Noord-Oost Groningen gaat het vaak vooral om mensen die net genoeg verdienen om aan alle maandelijkse verplichtingen te kunnen voldoen. Een kleine financiële tegenvaller, bijvoorbeeld een kapotte wasmachine, is al voldoende om de strakke balans tussen inkomsten en uitgaven te doorbreken. Ook zijn, net De sociale controle van vroeger is ook op het platteland verdwenen als in de rest van Nederland, de verleidingen die ondermeer via internet worden geboden groot. Hierdoor is het zaak om een strakke discipline te hebben om weerstand te bieden aan deze verleidingen. Een klein inkomen vereist nu eenmaal een sober uitgavenpatroon en een verantwoordelijke levensstijl om op het fragiele koord van schuld en schuldarm te kunnen blijven balanceren. Hoewel korte termijn denken, levert een maandje geen huur voldoen veel geld op om leuke dingen te kunnen doen. Uiteraard is dit niet verstandig, maar ik heb er wel begrip voor dat mensen eens uit de ban springen. Helaas is het echter voor die mensen aan mij de taak om een en ander weer recht te trekken. Ik bedien een uitgestrekte regio die deels stedelijk van karakter is, deels uitgesproken landelijk. Dat betekent veel kilometers maken als deurwaarder. In het verleden waren er nog wel duidelijke verschillen in het omgaan met schulden tussen stad en platteland, maar die zijn de afgelopen jaren goeddeels verdwenen. De sociale controle van vroeger is ook op het platteland verwaterd en de problematiek die er speelt is vergelijkbaar met die in de grote stad: een hoge werkeloosheid, een lage arbeidsparticipatie en een relatief laag inkomensniveau. De tijd dat er schande van werd gesproken in de buurt als de deurwaarder aan de deur kwam is voorbij: mensen blijven er inmiddels redelijk laconiek onder. Redmer Bouwman, gerechtsdeurwaarder, Flanderijn en Bouwman, Appingedam. Binnen Flanderijn werken wij met een aantal duidelijke verkeersregels. Die zijn opgenomen in het Flanderijn Prestatie- en Ontwikkelingsplan (FPO) en dat hebben wij vorig jaar aan de medewerkers van Flanderijn gepresenteerd. Die regels gelden voor iedereen binnen de organisatie, ongeacht het functie niveau. Eén van die regels houdt in dat medewerkers van Flanderijn zich ook buiten werktijd moeten gedragen als een medewerker van Flanderijn. Onze organisatie staat midden in de samenleving. En onze medewerkers staan dagelijks in contact met een groot aantal mensen. Dit brengt een bepaalde verantwoordelijkheid met zich mee die zich ook uitstrekt buiten werktijd. Anderen fatsoenlijk bejegenen en jezelf fatsoenlijk gedragen is voor medewerkers van Flanderijn de norm in en buiten werktijd. Dit fatsoenlijk gedragen geldt natuurlijk ook voor het maken van schulden. Het maken van een schuld is niet verkeerd, je moet alleen wel in staat zijn die schuld terug te betalen. Zo heel nu en dan worden wij door een schuldeiser benaderd over een medewerker met een problematische schuld. Wij gaan dan het gesprek aan met deze medewerker maar vinden ook dat de medewerker zelf een oplossing moet zoeken. Van onze medewerkers verwachten wij dat zij niet in financiële problemen komen en dat, wanneer dit onverhoopt wel gebeurt, zij tijdig actie ondernemen. Michel van Leeuwen, directielid Flanderijn NOBEL STREVEN ONze Waarden

15 ...ik ben net met uw factuur bezig... U kent dat wel... bellen, bellen, bellen en steeds een andere smoes aanhoren. Terwijl wachten op uw geld nog nooit zo vervelend was. Want met elke dag die verstrijkt loopt u extra risico. Zelfs partners die altijd stonden als een huis kunnen momenteel omvallen. En tegelijkertijd wordt geld vinden om te ondernemen steeds lastiger. Gelukkig kunt u zelf iets aan deze crisis doen. Er is namelijk een partij die oog heeft voor zowel uw relatie als uw vordering. Dus pak de telefoon en bel voor een kordate aanpak van uw kredietcrisis. Flanderijn. Het is uw geld. Flanderijn. Incasso gerechtsdeurwaarders betalingsbeheer

Delegatie Justitie Montenegro bezoekt vestiging Den Haag

Delegatie Justitie Montenegro bezoekt vestiging Den Haag Nationale Incasso Games 2009 Voor de derde keer op rij organiseert Flanderijn Trainingen de Nationale Incasso Games. Dit jaar vinden ze plaats op zaterdag 7 november. Bij de Nationale Incasso Games gaan

Nadere informatie

Schulden? Pak ze snel aan

Schulden? Pak ze snel aan Schulden? Pak ze snel aan Schulden? Pak ze snel aan Als u rekeningen niet of niet op tijd betaalt of een lening niet aflost, dan krijgt u schulden. Kunt u langere tijd geen rekeningen betalen of geen schulden

Nadere informatie

Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Financiële problemen op de werkvloer Micha Aarts Nibud Nibud is een onafhankelijk kenniscentrum Doelstellingen: Verhogen zelfredzaamheid consument Voorkomen

Nadere informatie

Incasso: Een minnelijk en gerechtelijk traject

Incasso: Een minnelijk en gerechtelijk traject Incasso: Een minnelijk en gerechtelijk traject Een incassotraject zijn alle acties van een schuldeiser, incassobureau of deurwaarder om een schuld te innen. Reageer altijd op brieven van schuldeisers.

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Ondernemers Sach-, ARAG Incasso Haftpflicht, Verzekering Kfz etc. Zes op de tien ondernemers hebben ermee te maken: klanten die veel te laat of niet betalen. En

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Headline Headline Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Ondernemers ARAG Incasso Verzekering Zes op de tien ondernemers hebben ermee te maken: klanten die veel te laat

Nadere informatie

Tekstbureau Copywriting en journalistiek. Kiki koning. Incassobureau no cure no pay

Tekstbureau Copywriting en journalistiek. Kiki koning. Incassobureau no cure no pay Incassobureau no cure no pay Incassobureau no cure no pay gezocht? Dan bent u bij ons aan het juiste adres. XS to XL Incasso is een dynamisch, sterk groeiend incassobureau. U vindt ons in Leerdam en Woerden.

Nadere informatie

Schulden? Pak ze snel aan

Schulden? Pak ze snel aan Schulden? Pak ze snel aan 1 2 Schulden? Pak ze snel aan Als u rekeningen niet of niet op tijd betaalt of een lening niet aflost, dan krijgt u schulden. Kunt u langere tijd geen rekeningen betalen of geen

Nadere informatie

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Als u als (ex-)ondernemer problematische schulden heeft Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 6 Wat

Nadere informatie

Foto: ANP/ Lex van Lieshout

Foto: ANP/ Lex van Lieshout Hulp bij schulden Foto: ANP/ Lex van Lieshout Hulp bij schulden In Nederland hebben veel huishoudens te kampen met problematische schulden. Behoort ook ú daartoe en vindt u het vervelend om hulp te vragen

Nadere informatie

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers?

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? 7 praktische tips voor werkgevers Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Tip 1: Herken het probleem tijdig Door financiële problemen bij werknemers vroegtijdig

Nadere informatie

Schulden? Pak ze aan!

Schulden? Pak ze aan! Schulden? Pak ze aan! Schulden? Pak ze aan! De meeste Nederlanders hebben op een of andere manier wel een schuld. Bijvoorbeeld in de vorm van een hypotheek, een doorlopend krediet, financiering voor een

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik Inleiding Laat ik met de deur in huis vallen: ik geloof dat het midden- en kleinbedrijf een verschil maakt in de wereld. Denk aan bedrijven die nieuwe manieren bedenken om oceanen plasticvrij te maken,

Nadere informatie

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers

Als u als (ex-)ondernemer. problematische schulden heeft. Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Als u als (ex-)ondernemer problematische schulden heeft Informatie over de Wsnp voor (ex-)ondernemers Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 6 Wat

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Schulden, hoe kom ik ervan af? Ik kan de rekeningen niet meer betalen. Wat nu? Wat kan ik zelf doen aan mijn schulden?

Inhoudsopgave. Schulden, hoe kom ik ervan af? Ik kan de rekeningen niet meer betalen. Wat nu? Wat kan ik zelf doen aan mijn schulden? met schulden Inhoudsopgave 3 Schulden, hoe kom ik ervan af? 4 5 6 7 8 10 11 12 13 14 Ik kan de rekeningen niet meer betalen. Wat nu? Wat kan ik zelf doen aan mijn schulden? Bij wie kan ik terecht voor

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit?

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Een middagje shoppen. a 75 209 x 100% = 35,9%. b 209 : 3,72 = 56,18. Dus zij moet 57 uur werken om de nieuwe jas te kunnen kopen. c Zij had eerst kunnen sparen of zij had

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Tineke Post Uitgeverij Gelderland Voorwoord Crisis in Europa crisis in Nederland. Bezuinigen, bezuinigen.

Nadere informatie

Maak uw eigen Miljoenennota

Maak uw eigen Miljoenennota Maak uw eigen Miljoenennota Er is weer economische groei, de huizenmarkt trekt aan, en volgens de rijksbegroting gepresenteerd op Prinsjesdag gaat bijna iedereen er volgend jaar financieel op vooruit.

Nadere informatie

Vakantiegeldenquete 2010

Vakantiegeldenquete 2010 Vakantiegeldenquete 2010 Inleiding Net als vorig jaar heeft het Nibud onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen zich in financieel opzicht voorbereiden op de vakantie en of men zich aan hun budget

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Schulden oplossen met de Wsnp

Schulden oplossen met de Wsnp Schulden oplossen met de Wsnp Informatie over schuldsanering bij problematische schulden Inhoudsopgave Problematische schulden herkenbaar? 3 Wat is de Wsnp? 4 Hoe komt u in de Wsnp? 5 Wat doet de bewindvoerder?

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Seminariereeks sociaal werk de toekomst in! Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Dr. Nadja Jungmann Een organisatie van de Master in het sociaal werk en sociaal beleid (KU Leuven i.s.m. hogescholen)

Nadere informatie

Schuldeisers kunnen kiezen

Schuldeisers kunnen kiezen Schuldeisers kunnen kiezen Welke stappen kunnen schuldeisers zetten om vorderingen te innen? Raad voor Rechtsbijstand s-hertogenbosch Bureau Wsnp (0900) 202 66 20 ( 0,10 p/m) wsnpinfo@rvr.org schuldeisers

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Een lening kan soms uitkomst bieden. Maar geld lenen kan ook voor problemen zorgen. In deze folder van het Nationaal

Nadere informatie

Omgaan met geld. Budgetteren

Omgaan met geld. Budgetteren Omgaan met geld We leven in een consumptiemaatschappij. Overal worden goederen en diensten aangeboden. Via reclames word je aangemoedigd om steeds meer te kopen. Maar als consument moet je op je hoede

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Les 28. Geld lenen Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met een bank over geld lenen. Woorden en zinnen gebruiken die gaan over het

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen...

Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen... Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen... 1 Inhoud De juiste keuze maken. 3 Vast en variabel. 4 Goed om even te weten. 6 2 De juiste keuze maken. U betaalt graag de laagste rente voor uw hypotheek.

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Vereniging van Eigenaren

Vereniging van Eigenaren Vereniging van Eigenaren Incassoprocedures en aandachtspunten Vrijwilligerscafé 29 januari 2015 Inleiding. Veel Verenigingen van Eigenaren (hierna VvE) voeren de administratie en alle voorkomende werkzaamheden

Nadere informatie

www.schuldinfo.nl Pagina 1

www.schuldinfo.nl Pagina 1 Wijziging beslagvrije voet volgens wetsvoorstel wwb Behandeling wetsvoorstel 6 oktober 2011, Tweede kamer ( ) Het hoofdprincipe, die onafhankelijkheid van ouders, vind ik cruciaal. Je ziet dat wat nu gebeurt,

Nadere informatie

Kredietbehoefte in crisistijd

Kredietbehoefte in crisistijd Kredietbehoefte in crisistijd U kunt het verschil maken voor uw klanten. In goede én in slechte tijden. De wereld om ons heen is in de afgelopen vijf jaar in rap tempo veranderd: we zitten midden in een

Nadere informatie

Werknemers en financiële problemen. Zorg van de werkgever?

Werknemers en financiële problemen. Zorg van de werkgever? Werknemers en financiële problemen. Zorg van de werkgever? Chris Bakhuis, Bestuurslid KBvG en vestigingsmanager Flanderijn Wil Flikweert, Registeraccount en partner Ernst & Young Programma 08.00 08.15

Nadere informatie

Schuldhulp- verlening

Schuldhulp- verlening Schuldhulpverlening De gemeente Nederweert kan u helpen een problematische schuldsituatie op te lossen of in de toekomst te voorkomen. Dit noemen we ook wel schuldhulpverlening. We zijn verantwoordelijk

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening

UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening UIT DE SCHULDEN Wegwijs in de schuldhulpverlening I wegwijs in de schuldhulpverlening I Ten geleide Dit is een publicatie van de Gemeente Roermond, sector Burgers en Samenleving, afdeling Sociale Zaken.

Nadere informatie

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest?

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Als je een hypotheek af gaat sluiten, moet je aan een heleboel dingen denken. We hebben een aantal vragen voor je op een rijtje. Klik op de doorlinks hiernaast

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 28. De belastingaanslag. Wat leert u in deze les? Informatie over uw inkomsten begrijpen. Informatie over uw uitgaven begrijpen.

Nadere informatie

Informatieboekje BUDGET COACH

Informatieboekje BUDGET COACH Informatieboekje BUDGET COACH Inhoud Budgetcoach... 3 Het coachingstraject... 4 Inzicht in uw financiën... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. gezonde financiële toekomst... 4 Schulden... 6 Bespaartips...

Nadere informatie

Financiële problemen op de werkvloer

Financiële problemen op de werkvloer Financiële problemen op de werkvloer Gemeente Zoetermeer Nibud, 2012 Auteurs Daisy van der Burg Tamara Madern Inhoud 1 INLEIDING... 2 2 ONTWIKKELING FINANCIËLE PROBLEMEN... 3 3 OORZAKEN, SIGNALEN EN GEVOLGEN...

Nadere informatie

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen De studiefinanciering gaat in september 2015 drastisch veranderen. Het zogenaamde leenstelsel wordt geïntroduceerd. Dat heeft heel veel financiële

Nadere informatie

SCHULDHULPVERLENING september 2013 1

SCHULDHULPVERLENING september 2013 1 SCHULDHULPVERLENING september 2013 1 2 Inhoudsopgave Als schulden een probleem worden... 4 Hoe vraag ik schuldhulpverlening aan? 5 Wanneer kom ik in aanmerking voor schuldhulpverlening? 5 Waaruit bestaat

Nadere informatie

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Het Landelijk Bestuur vraagt het congres om in te stemmen met de onderstaande programmapunten. Het Landelijk Bestuur legt de volgende ontwerpteksten

Nadere informatie

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Auteurs Gea Schonewille Jasja Bos Inhoud SAMENVATTING... 6 1 INLEIDING... 8 2 AANTAL KEREN OP VAKANTIE...

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting FARE Almere

Beleidsplan Stichting FARE Almere Beleidsplan Stichting FARE Almere 1. Algemeen 2014 wordt het eerste volledige jaar voor de Stichting FARE Almere. Ook in 2014 ontvangt de Stichting geen enkele subsidie en zijn wij afhankelijk van particuliere

Nadere informatie

Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken

Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken Een huis met een restschuld, kunt u dit voorkomen? www.zichtadviseurs.nl/hypotheken De huizenprijzen zijn in Nederland sinds 2008 flink gedaald. Dat is goed nieuws voor starters die een huis willen kopen.

Nadere informatie

U wilt uw schulden wegwerken

U wilt uw schulden wegwerken U wilt uw schulden wegwerken Wij helpen u daarbij gemeente Heumen gemeente Heumen Hebt u schulden en komt u er niet meer uit? Dan is het de hoogste tijd dat u in actie komt! Niemand kan uw geldproblemen

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Een hypotheek van Delta Lloyd

Een hypotheek van Delta Lloyd Een hypotheek van Delta Lloyd Inhoud Belangrijk 3 Een hypotheek 4 Stappenplan 4 Lenen 5 De Budget Hypotheek 5 De DrieSterrenHypotheek 6 De Nieuwbouw Hypotheek 6 Bent u zelfstandig ondernemer? 6 Terugbetalen

Nadere informatie

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst.

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Kinderen Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Een goede financiële start Kinderen. Voor u t weet, zijn ze groot en leiden ze hun eigen leven. Maar voor het zover

Nadere informatie

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u?

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? Onafhankelijke informatie voor consumenten Wat is renterisico? Als u geld nodig heeft, kunt u een lening afsluiten. U moet het geleende geld wel terugbetalen.

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

inzetten als aftersales

inzetten als aftersales Debiteurenbeheer inzetten als aftersales Succesvol, en met behoud van klantrelatie! www.snelstart.nl is dit e-book voor mij? Ja, dit e-book is voor u! Mits u ondernemer bent en nog niet alles weet over

Nadere informatie

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag?

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag? Eindtoets hoofdstuk 1 Kopen doe je zo (CONSUMEREN) 1.3 Ik spaar, leen en beleg mijn geld 1 REDENEN OM TE SPAREN Hier staan zes mensen die sparen: Linda zet geld opzij voor haar vakantie Roy belegt in aandelen

Nadere informatie

Nieuwsbericht 24 maart 2014. BOF: ook voor aandelen in vastgoed-bv

Nieuwsbericht 24 maart 2014. BOF: ook voor aandelen in vastgoed-bv BOF: ook voor aandelen in vastgoed-bv Hof Den Haag heeft onlangs een voor de fiscale praktijk zeer belangrijke uitspraak gedaan en beslist dat de bedrijfsopvolgingsfaciliteit uit de Successiewet (BOF)

Nadere informatie

Tekort of overschot vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73822

Tekort of overschot vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73822 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 29 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73822 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

3.1 Omcirkel het juiste antwoord.

3.1 Omcirkel het juiste antwoord. 3.1 Vraag 1 Lees de uitspraken I en II en bedenk welke juist is/zijn. I Economie gaat over behoeften II Economie gaat over middelen A. I en II zijn beiden juist B. I is juist, II is onjuist C. II is juist,

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document.

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Schulden van huishoudens dramatisch gestegen Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Sinds 2008 kampt ook Nederland met de gevolgen van de internationale financiële kredietcrisis uit 2008,

Nadere informatie

1. Hoe betaalt u de huur?

1. Hoe betaalt u de huur? Huur betalen 1 Door het tekenen van de huurovereenkomst heeft u toegezegd dat u de verschuldigde huur per de eerste van elke maand aan ons zult betalen. Het kan echter voorkomen dat u de huur door bepaalde

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

DEFAM. Uw heldere keuze.

DEFAM. Uw heldere keuze. DEFAM. Uw heldere keuze. Bij DEFAM kunt u terecht voor alle consumptief kredietvormen, waarmee u kunt doen wat u graag wílt doen. Een consumptief krediet is bij DEFAM gemakkelijk en snel geregeld. Bovendien

Nadere informatie

Univé Rechtsbijstand. De Univé Rechtsbijstandverzekering Voor als het ú overkomt

Univé Rechtsbijstand. De Univé Rechtsbijstandverzekering Voor als het ú overkomt De Univé Rechtsbijstandverzekering Voor als het ú overkomt De keukenkastjes hangen nu wel recht Familie Smit uit Venlo Onze nieuwe keuken was door de keukenleverancier niet goed gemonteerd. Op onze verzoeken

Nadere informatie

WIK (Wet Incassokosten)

WIK (Wet Incassokosten) WIK (Wet Incassokosten) Per 1 juli 2012 is de Wet Incassokosten (WIK) in werking getreden. Wat moet u weten? In de WIK wordt de verschuldigdheid van de incassokosten wettelijk vastgelegd. De rechter mag

Nadere informatie

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 Wuite Recherche en Incasso De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 E info@wuitereni.nl I www.wuiterechercheenincasso.nl Incassodiensten Versie 5.1 8 januari 2013 Wuite Recherche en

Nadere informatie

open +verk kopen eigen huis maga eigen hu is maga i z ne september 2014 ne septem

open +verk kopen eigen huis maga eigen hu is maga i z ne september 2014 ne septem kopen+verkopen 52 eigen huis magazine september 2014 Scheiden wordt (te) duur voor huisbezitter Bij elkaar blijven voor de hypotheek Sinds de crisis op de woningmarkt, is scheiden toch al naar en duur

Nadere informatie

Colofon. Raad voor Rechtsbijstand s-hertogenbosch Bureau Wsnp Postbus 70503 5201 CD S-HERTOGENBOSCH www.wsnp.rvr.org

Colofon. Raad voor Rechtsbijstand s-hertogenbosch Bureau Wsnp Postbus 70503 5201 CD S-HERTOGENBOSCH www.wsnp.rvr.org Colofon Dit boekje is een uitgave van de Raad voor Rechtsbijstand s-hertogenbosch, Bureau Wsnp. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Welzijn Ouderen. Blut?! Thuisadministratie. Voor iedereen in Amsterdam-Noord. Dus ook voor u!

Welzijn Ouderen. Blut?! Thuisadministratie. Voor iedereen in Amsterdam-Noord. Dus ook voor u! Welzijn Ouderen Thuisadministratie Blut?! Voor iedereen in Amsterdam-Noord. Dus ook voor u! Doras Maatschappelijke dienstverlening Amsterdam-Noord Blut?! Mijn telefoonabonnement is afgesloten. Wat nu?

Nadere informatie

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd quiz beginner printen en uitsnijden of knippen. Bijlage

Nadere informatie

1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur

1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur 1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur GESPREK MET DE MINISTER-PRESIDENT, NA AFLOOP VAN DE MINISTERRAAD, OVER DE VOORJAARSNOTA EN DE KONINKLIJKE FAMILIE Nederland

Nadere informatie

18 WORDEN. Wat u moet weten als uw kind 18 wordt. Studiefinanciering ontvangen. Sta even stil bij je inkomsten. Studeren zonder schuldenlast

18 WORDEN. Wat u moet weten als uw kind 18 wordt. Studiefinanciering ontvangen. Sta even stil bij je inkomsten. Studeren zonder schuldenlast 18 WORDEN Wat u moet weten als uw kind 18 wordt Studiefinanciering ontvangen Sta even stil bij je inkomsten Studeren zonder schuldenlast Studeren en de Fiscus Meer informatie Je bijbaantje en de Belastingdienst

Nadere informatie

betaalt nederland 2013 in het kort

betaalt nederland 2013 in het kort ZO in het kort 1 ZO Betaalgedragindex (BGX) De Betaalgedragindex (BGX) geeft in één oogopslag weer of Nederland het afgelopen jaar beter of slechter is gaan betalen. Deze index is samengesteld op basis

Nadere informatie

Een aanzegging is een gerechtelijke mededeling. Voorbeelden zijn een aanzegging tot ontruiming en aanzegging openbare verkoop van roerende zaken.

Een aanzegging is een gerechtelijke mededeling. Voorbeelden zijn een aanzegging tot ontruiming en aanzegging openbare verkoop van roerende zaken. Begrippenlijst A Aanmaning Een aanmaning is een schriftelijke sommatie van de schuldeiser aan zijn schuldenaar (debiteur) om alsnog binnen een aangegeven termijn het verschuldigde bedrag te voldoen. Deze

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

Voorkom de 5 grootste financiële missers! Aan de slag voor een zonnige toekomst!

Voorkom de 5 grootste financiële missers! Aan de slag voor een zonnige toekomst! Aan de slag voor een zonnige toekomst! Marijke Minten Vanavond: Noodzaak 3 Video s ter voorbereiding De missers Hoe deze te voorkomen De voorbereiding: elke dag de post openen en lezen alle vaste lasten

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 43. Financiële situatie Samenvatting Circa tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, ruim een kwart komt net rond en kan moeilijk

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Extra geld, dat klinkt aantrekkelijk. Toch kan lenen voor problemen zorgen: 100.000 huishoudens

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Snel extra geld, dat klinkt

Nadere informatie