For dummies: de economie van een land

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "For dummies: de economie van een land"

Transcriptie

1 H2 in het kort V4

2 For dummies: de economie van een land Consumenten Producenten De markt Bijvoorbeeld Goederenmarkt Arbeidsmarkt Vermogensmarkt Overheid 2

3 De economie: een groot rollenspel Vier algemene rollen die burgers ( jij en ik ) hebben 1 Consumenten 2 Producenten Werknemers 3 en werkgevers De markt Bijvoorbeeld Goederenmarkt Arbeidsmarkt Vermogensmarkt 4 Overheid Politici 3

4 Kennis is macht Of beter, in het rollenspel: informatie = macht Transactiekosten Asymmetrische informatie De kosten (tijd en geld) die gemaakt moeten worden om een contract tot stand te brengen De ene partij beschikt over meer of betere informatie dan de ander Bijvoorbeeld Tijd nodig voor het zoeken van de goedkoopste aanbieder van een vliegticket Kosten van een sollicitatieprocedure 4

5 Asymmetrische informatie #1: het sollicitatiegesprek Werknemer vs. werkgever Werknemer vs. Werkgever Ik denk Ik haalde altijd de boodschappen voor de lunch van het hele kantoor Ik zeg In mijn vorige baan heb ik veel ervaring opgedaan met leiding geven aan een groot team Ik zeg Ik bied je een fantastische baan als Junior Account Manager Ik denk Je moet de hele dag rekeningen inscannen en cijfers inkloppen in het systeem 5

6 Asymmetrische informatie #1: een huis kopen Consument vs. consument Koper vs. Verkoper Ik kan met gemak ,- lenen bij mijn bank Meer dan ,- kan ik mij echt niet veroorloven. Dit is mijn maximale bod. Mijn vraagprijs van ,- staat vast! Ik wil tegen elke redelijke prijs verkopen. Mijn vrouw wil scheiden, ik ben net ontslagen en ik heb al maanden dubbele hypotheeklasten 6

7 Asymmetrische informatie #1: politiek Politicus vs. consument Politicus vs. Consument Als zij de poort van Kamp Holland uitlopen, komen ze na 100 meter in een zwaar vuurgevecht terecht In Afghanistan zullen de Nederlandse militairen deelnemen aan een opbouwmissie. Jullie krijgen mijn stem bij de volgende verkiezingen! In het stemhokje maak ik mijn keuze 7

8 Individuele spelers verenigen zich 1. Consumenten om sterker te staan 2. Werknemers 3. Werkgevers 4. Politici 8

9 Individueel belang vs. groepsbelang Twee voorbeelden Afvalprobleem Europese Unie en Griekenland 9

10 Vragen en opdrachten 56.2 en , , 60.3a

11 Het spel nader bekeken 2x2 opbrengsten schema Wat doe je? TEGENSPELER Tegenspeler Zwart Rood Mogelijkheid #1 Je denkt dat je tegenstander rood gaat spelen Het beste dat je kunt doen, is zwart spelen JI Jij J Zwart 2, 2 10,0 Rood 0,10 8,8 Mogelijkheid #1 Je denkt dat je tegenstander zwart gaat spelen Het beste dat je kunt doen, is zwart spelen Conclusie: het beste dat je kunt doen, is zwart spelen 11

12 Geen samenwerking, zelfs als dat voor beiden meer oplevert (= prisoner s dilemma) Individueel belang vs. Collectief belang Altijd zwart spelen Allebei rood spelen levert Voor twee individuen levert dit 2 punten op Voor twee individuen levert dit 8 punten op Geen optimale uitkomst: de opbrengst had veel hoger kunnen zijn! 12

13 Het spel nader bekeken 2x2 opbrengsten schema Belangrijke begrippen TEGENSPELER Tegenspeler Zwart Rood Prisoner s dilemma: een spel dat laat zien waarom twee personen niet samenwerken, zelfs als dat voor beiden meer oplevert Niet-coöperatief spel: er is geen overleg tussen de spelers JI Jij J Zwart 2, 2 10,0 Rood 0,10 8,8 Dominante strategie: de strategie die voor een individuele speler altijd het beste is Nash-evenwicht: een situatie waarbij het voor geen enkele speler voordelig is om van de dominante strategie af te wijken, als de andere speler dat ook niet doet 13

14 Vele andere voorbeelden van deze dilemma s in het (economisch) leven Wapenwedlopen Kartels Prijzenoorlog Oplossing: vertrouwen! Maatschappelijk verantwoord ondernemen Exportsubsidies / importheffingen 14

15 Adam Smith: geen botsing tussen individuele en collectieve belangen Adam Smith en de theorie van de Invisible Hand Een onzichtbare hand stuurt het economisch leven Consumenten en producenten zullen hun individuele belangen behartigen zonder het belang van anderen te schaden Grondlegger van de economische wetenschap Individuele belangen en collectieve belangen zijn gelijk 15

16 In de praktijk hebben we echter regelmatig te maken met een Het klassiek prisoner s dilemma prisoner s dilemma 2x2 opbrengsten schema Twee mensen (A en B) worden gearresteerd voor een misdaad De politie heeft niet veel bewijs en wil de gevangenen laten bekennen De gevangen worden elk in een andere kamer gezet De politie biedt beide arrestanten hetzelfde aan Als A en B beide bekennen, krijgen ze allebei 5 jaar gevangenisstraf Als A en B beide zwijgen, krijgen ze allebei 1 jaar Als A bekent en B niet, gaat A vrijuit en krijgt B 20 jaar cel Als B bekent en A niet, gaat B vrijuit en krijgt A 20 jaar cel JIJ A TEGENSPELER B Zwijgen Bekennen Zwijgen -1, -1-20, 0 Bekennen 0, -20-5, -5 16

17 Opbrengstentabel: cola markt Reclame Coca cola en Pepsi Pepsi COCA COLA Geen reclame Wel reclame Geen reclame Wel reclame 100, , 25 25, , Als beiden geen reclame maken, verdienen beiden producenten 100 Als pepsi wel reclame maakt, gaan haar verdiensten omhoog ten koste van die van coca cola en andersom. Als Pepsi en coca cola investeren in reclame kost dat 25. Hierdoor stijgt de opbrengsten met 75 ten koste van de concurrent. 2. Vul in de opbrengstentabel verder in

18 Speltheorie (Game Theory) 18

19 Vragen en opdrachten 19

1.1 Elke generatie kiest opnieuw

1.1 Elke generatie kiest opnieuw 1.1 Elke generatie kiest opnieuw Op elk moment in je leven moet je keuzes maken: De keuze naar welke middelbare school je gaat; De keuze waar je op vakantie gaat; De keuze waar je gaat wonen als je het

Nadere informatie

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Voor leerling en docent Het gevangenenprobleem Moet je horen, zegt Corine, Twee studenten bekennen schuld. Ze laat de krantenkop aan Bart zien. Wat hebben ze

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Speltheorie

Onderneming en omgeving - Speltheorie Onderneming en omgeving - Speltheorie 1 Inleiding... 1 2 Het oplossen van een standaard tweepersonenspel... 1 3 Twee aanbieders van bronwater... 3 4 Links of rechts rijden... 5 5 Free rider gedrag... 6

Nadere informatie

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl Nascholing Economie: Speltheorie Jeroen Hinloopen (UvA) Programma Inleiding: De drie vernieuwingen in het economie examenprogramma Deel 1: 10.00 10.45 Wat is speltheorie en wanneer is het gebruik zinvol?

Nadere informatie

UIT speltheorie

UIT speltheorie Speltheorie. Wat is de speltheorie (gametheorie). De speltheorie beschouwt situaties in de echte wereld waarin twee (of meerdere) partijen aan elkaar verbonden zijn via hun acties. Als de ene partij een

Nadere informatie

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen 4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen Vb. werknemers en werkgevers CAO-onderhandelingen via vakbonden Stel: vakbond van werknemers eist arbeidstijdverkorting van 4 uur per week; van 40 uur

Nadere informatie

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen Gevangenenprobleem Samenwerken en onderhandelen 10 20 30 40 50 60 HAVO VWO Dit experiment illustreert het gevangenenprobleem door middel van een kaartspel in groepjes van twee. In iedere ronde kiezen deelnemers

Nadere informatie

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8)

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8) pdf08 SPELTHEORIE GEVANGENENDILEMMA Het gevangenendilemma of prisoners dilemma is een spelvorm waarbij er 2 spelers zijn die allebei kiezen uit 2 acties: {zwijgen} of {bekennen}. Het gevangenendilemma

Nadere informatie

2 Economie als rollenspel

2 Economie als rollenspel 2 Economie als rollenspel 2. Restaurantbezoek In een klas van een school zijn ook verscheidene rollen. Noem er minstens drie. De rol van de docent en de rol van de leerlingen. Als er een klassenvertegenwoordiger

Nadere informatie

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Lesvoorbeeld 1 Fokke en Sukke Fokke en Sukke wonen in Almere, waar zij al jaren op Koninginnedag

Nadere informatie

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8)

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8) pdf08 SPELTHEORIE GEVANGENENDILEMMA Het gevangenendilemma of prisoners dilemma is een spelvorm waarbij er 2 spelers zijn die allebei kiezen uit 2 acties: {zwijgen} of {bekennen}. Het gevangenendilemma

Nadere informatie

Eindwerk Speltheorie

Eindwerk Speltheorie Eindwerk Speltheorie Ben Hermans 2011-2012 1 Speltheorie 1.1 Wat is speltheorie? Speltheorie is een tak van de wiskunde die zogenaamde spellen analyseert. Een spel beperkt zich hierbij niet tot een vrijetijdsbesteding

Nadere informatie

Wie krijgt de winst? -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?-

Wie krijgt de winst? -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?- -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?- Inleiding Of je nu de fabrikant bent van computerchips, een touroperator voor wereldreizen, een adviesbureau voor de bouw of een mangoboer, één ding is zeker:

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Elke dag nemen mensen talrijke beslissingen. Belangrijk voor het maken van keuzen is dat men weet wat de gevolgen van de verschillende mogelijkheden zijn. Het verzamelen

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie

Economie Elementaire economie 3 VWO

Economie Elementaire economie 3 VWO Economie Elementaire economie 3 VWO Les 13 Introductie overheid Ontwerp power point: Henk Douna docent: Jeannette de Beus De komende weken: de overheid Consumenten De markt Producenten Bijvoorbeeld Goederenmarkt

Nadere informatie

5.1 Wie is er werkloos?

5.1 Wie is er werkloos? 5.1 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2010 tijdvak tijdv 1 woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur economie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk http://www.edusom.nl Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Les 11. Herhaling Inleiding Deze les is een herhalingsles van de vier gesprekken van les 7 tot en met 10. Wat leert u in deze les? Vragen

Nadere informatie

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE In totaal zijn er voor dit onderdeel 100 punten te behalen. Per onderdeel wordt in kleur aangegeven hoeveel punten je er voor kunt krijgen: 1 punt, 2 punten of 3 punten. 1.

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 5. Inhoud

Inhoud. Voorwoord 5. Inhoud Inhoud Voorwoord 5 1 Handel draait om geld 9 1.1 Wat is handel? 9 1.2 Handel in de praktijk 10 1.3 Goederen- en geldstroom 13 1.4 Groot - en kleinhandel 15 1.5 Ketenbeheersing 17 1.6 Afsluiting 19 2 Banen

Nadere informatie

SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES

SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES E-blog SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES In loopbaan De voorbereiding op het sollicitatiegesprek is het halve werk. Helemaal als je weet welke vragen er op je afgevuurd worden tijdens

Nadere informatie

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Speltheorie in de computerwetenschappen Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Mezelf Licentiaat Wiskunde (Gent) Doctor in de Fysica (Leuven)

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal SPELTHEORIE Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal 1 e uitgave Freudenthal 1 Instituut Inhoudsopgave Voorwoord p. 3 Inleiding p. 4 1. Speltheorie p. 5 Wat is speltheorie? p. 5 Basiselementen p. 9 2.

Nadere informatie

5.2 Wie is er werkloos?

5.2 Wie is er werkloos? 5.2 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw)

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw) Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Linda le Grand ; Linda le Grand 30 augustus 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/33393 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs

Nadere informatie

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 1 Nog niet zo lang geleden had je als boer te maken met een melkquotum. Een melkquotum betekent dat je een maximale hoeveelheid

Nadere informatie

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Lesbrief 11. Herhaling Inleiding Deze les is een herhalingsles van de vier gesprekken van het thema. Wat leert u in deze les? Vragen naar werk. Je voorstellen.

Nadere informatie

Hoe groot is het marktaandeel van onderneming B? Vul een geheel getal in (zonder decimalen).

Hoe groot is het marktaandeel van onderneming B? Vul een geheel getal in (zonder decimalen). Basiskennis Ondernemerschap Correctiemodel Vraag 1 Toetsterm 1.1 - Beheersingsniveau: B - Aantal punten: 1 In Alkmaar wordt elke vrijdag een kaasmarkt gehouden. De kazen worden aangeleverd door de producenten

Nadere informatie

Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie

Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie Doel: Je verzamelt informatie over jouw talenten door het inzetten van jouw netwerk. a. Kies drie personen uit jouw netwerkcirkel, verdeeld over thuis (familie),

Nadere informatie

Spel en logica van interactie

Spel en logica van interactie Logica in actie H O O F D S T U K 8 Spel en logica van interactie Spelen zijn een typisch menselijke activiteit, lopend vanaf kaartspelen of voetbal tot spelpatronen in algemeen economisch en sociaal gedrag.

Nadere informatie

Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn.

Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn. Basiskennis Ondernemerschap Voorbeeldexamen Belangrijke informatie Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn. Dit voorbeeldexamen bestaat

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Introductie Serious Gaming

Introductie Serious Gaming Introductie Serious Gaming Programma Introductie: de kracht van games Prijzenoorlog Serious Gaming: de theorie Spelbundel klaslokaalexperimenten Zelf ervaren 2 Eind 2010: 72 miljoen actieve spelers Groter

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012 Module 9 Concept: Samenwerken en Onderhandelen Speltheorie Voorjaar 2012 Inhoud Blz. 1. Introductie oligopolie 5 2. Een homogeen duopolie dicht bij huis 9 3. Introductie speltheorie 12 4. Dynamische spelen

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 11: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Lesbrief Kopen en Werken 2 e druk Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. b. Bovenbouwleerlingen.

Lesbrief Kopen en Werken 2 e druk Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. b. Bovenbouwleerlingen. Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. Bovenbouwleerlingen. 8.2 a. Schoonmaakbedrijven, glazenwassers, mobiele telefoonaanbieders, advocaten, enzovoort. Vuilophaaldienst, politie, openbaar vervoer,

Nadere informatie

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e?

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? 07-06-2012 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 mei tot 7 juni 2012, deden 2452 jongeren mee. Hiervan zijn 520 jongeren 16 of 17 jaar. De uitslag

Nadere informatie

OF TIJDENS HET INVULLEN VAN JE LOGBOEK

OF TIJDENS HET INVULLEN VAN JE LOGBOEK Doelstellingen De leerling kan: 1. aangeven in welke situaties spanning kan ontstaan tussen het eigen belang en het gezamenlijke belang; 2. aantonen dat in deze situaties de bovengenoemde spanning zowel

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Funding & value capturing:

Funding & value capturing: Funding & value capturing: Innovatieve instrumenten voor de finance & governance van knooppuntontwikkeling Dr. Sander Lenferink Institute for Management Research 28 maart 2014 Achtergrond: Value capturing

Nadere informatie

Katern 2 Markten en welvaart

Katern 2 Markten en welvaart Katern 2 Markten en welvaart Begrippen budgetlijn = deze lijn geeft de verschillende mogelijkheden van geld uitgeven voor een consument weer ceteris paribus vraaglijn = het verband tussen de prijs en de

Nadere informatie

PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF

PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF november 2013 Zeeland West-Brabant Zuid-Holland In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners hebben ook zo n document.

Nadere informatie

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst 4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst De arbeidsvoorwaarden van veel werknemers zijn vastgelegd in een collectieve arbeidsovereenkomst. Dit is een overeenkomst die per bedrijf of bedrijfstak wordt afgesloten

Nadere informatie

KansRijker Portfolio. Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer:

KansRijker Portfolio. Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer: KansRijker Portfolio Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer: 1 Inhoudsopgave KANSRIJKER Stap 1 Ken je wensen en talenten Je persoonlijk profiel Stap 2 Vind die baan! Je netwerkplan Je gespreksplan voor

Nadere informatie

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze DVD pensioen Verzekeringen - ZAKELIJK RISICOBEHEER - Hypotheken - pensioenplanning In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners hebben ook zo

Nadere informatie

Datum eerste inleg: 1 januari 1992 3.600,- per jaar steeds op 1 januari Uitbetaling eindbedrag: 31 december 2011

Datum eerste inleg: 1 januari 1992 3.600,- per jaar steeds op 1 januari Uitbetaling eindbedrag: 31 december 2011 Informatiebron 1 Beleggingsovereenkomst Regendrop 13 2435 RD Rookbaai Rookbaai, 1 november 1991 Geachte heer Traaghand, Naar aanleiding van uw verzoek om informatie over ons beleggingsproduct kunnen wij

Nadere informatie

uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers

uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers WerkZekerplan Voor nieuw werk en zekerheid In uw organisatie dreigt overtolligheid of ontslag voor een of meer werknemers.

Nadere informatie

PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES

PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES WWW.TAYLORMATES.NL In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners

Nadere informatie

Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING.

Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING. Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING. Bij deze data moeten we het 1 en ander uitleggen. Jouw geld dat je hebt ontvangen, maakt

Nadere informatie

PTA maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) BBL - Kijkduin / Statenkwartier - cohort 2013-2014-2015

PTA maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) BBL - Kijkduin / Statenkwartier - cohort 2013-2014-2015 Maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) kent slechts een schoolexamen. A. Schoolexamen derde leerjaar, schooljaar 2013-2014 1 SE I Hoofdstuk 2 Jongeren 301B ML1/K/2 presentatie en PPP in groepjes van

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL COMPEX 2006

Examen VMBO-GL en TL COMPEX 2006 Examen VMBO-GL en TL COMPEX 2006 tijdvak 1 dinsdag 23 mei totale examentijd 2,5 uur ECONOMIE CSE GL EN TL COMPEX Vragen 1 tot en met 29 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Advanced Econometric Marketing Models. Dennis Fok

Advanced Econometric Marketing Models. Dennis Fok Advanced Econometric Marketing Models Geavanceerde econometrische marketing modellen Dennis Fok 6 november 2003 Prijzenoorlog tussen supermarkten.. pak 900 gr am pak 1 liter pak à 8 r ollen pak blik 400

Nadere informatie

Werkblad Rollenspel Opvang in de regio

Werkblad Rollenspel Opvang in de regio Werkblad Rollenspel Opvang in de regio Aantal deelnemers: 13 deelnemers eventueel kunnen er gezinsleden worden toegevoegd of rollen worden samengevoegd (bijv. ambtenaren onderwijs en gezondheidszorg).

Nadere informatie

Lesbrief Markt en Overheid 2 e druk

Lesbrief Markt en Overheid 2 e druk Hoofdstuk 1. 1.15 1.16 1.17 1.18 D C B B De telefoniemarkt 1.19 a. TO = 2q. b. TK = 1,50q + 75.000. c. TO = TK 2q = 1,50q + 75.000 0,50q = 75.000. De break-evenafzet is 75.000/0,5 = 150.000 pennen. d.

Nadere informatie

Allianties en speltheorie

Allianties en speltheorie Allianties en speltheorie Presentatie Zeist Annelies de Ridder Agenda 1. Inleiding 2. Een ander perspectief: de Speltheorie 3. Inzoomen op opportunistisch gedrag 4. Vragen 2 1: Inleiding: profilering Promotieonderzoek:

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

Koopgedrag vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Koopgedrag vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 July 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62154 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Expeditie M&M. ontdek avontuurlijk leren. lesbrief. Bijbanen. Foto: Marcel van den Bergh / Hollandse Hoogte

Expeditie M&M. ontdek avontuurlijk leren. lesbrief. Bijbanen. Foto: Marcel van den Bergh / Hollandse Hoogte Expeditie M&M ontdek avontuurlijk leren lesbrief VMBO Foto: Marcel van den Bergh / Hollandse Hoogte Bijbanen Expeditie M&M Inleiding Nieuwe telefoon, mp3-speler, een vette game, naar de film, kleren, schoenen.

Nadere informatie

Sparen voor je hartenwens

Sparen voor je hartenwens Sparen voor je hartenwens Vooraf Onderwerp: Sparen voor je hartenwens Strategie: Ophelderen van onduidelijkheden CLIB-niveau van de tekst: 62\8 MI-tip: de studenten maken een portret van een mede-student.

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Welkom bij de LikesXL Presentatie

Welkom bij de LikesXL Presentatie Welkom bij de LikesXL Presentatie Mike Deese - CEO Een presentatie van één van de grootste business modellen op internet / in de wereld in dit decennium... Inhoud Online adverteren Advertentie potentieel

Nadere informatie

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt Module 11 Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment Spelregels Formeer een tweedehands automarkt De klas bestaat uit 2 groepen: Bezitters van tweedehands auto s Auto kopers 1 Instructies voor eigenaren

Nadere informatie

Internetopdracht huren of kopen?

Internetopdracht huren of kopen? Internetopdracht huren of kopen? Voor deze opdracht heb je Internet nodig. Zet je antwoorden in een word document, Sla je werk (regelmatig) op. Veel mensen moeten minstens één keer in hun leven een keuze

Nadere informatie

Verslag van het marktonderzoek van 01/02/2014

Verslag van het marktonderzoek van 01/02/2014 Verslag van het marktonderzoek van 01/02/2014 Op 1 februari 2014 werd er een marktonderzoek uitgevoerd in Maria Assumptalyceum in Laken. Daar werd onderzocht of de koper het verschil kan proeven tussen

Nadere informatie

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Voorbeeld 1: Het verwerken van experimenten in toetsvragen Opgave 1. (ad fishing game en tragedy of the commons) Onderstaande tekeningen en tekst

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 1

Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

Workshop Tweede Kamerverkiezingen

Workshop Tweede Kamerverkiezingen Workshop Tweede Kamerverkiezingen Korte omschrijving workshop In deze workshop leren de deelnemers wat de Tweede Kamer doet, hoe ze moeten stemmen en op welke partijen ze kunnen stemmen. De workshop bestaat

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 30. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden uit les 27, 28 en 29. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van:

Nadere informatie

Q1 Wat is uw leeftijd?

Q1 Wat is uw leeftijd? Q1 Wat is uw leeftijd? Beantwoord: 7.034 Overgeslagen: 60 10 8 6 4 Jonger dan 50 jaar 50-59 jaar 60-69 jaar 70-79 jaar 80 jaar of ouder Jonger dan 50 jaar 50-59 jaar 60-69 jaar 70-79 jaar 80 jaar of ouder

Nadere informatie

Pensioencommunicatie start bij de werkgever

Pensioencommunicatie start bij de werkgever Pensioencommunicatie start bij de werkgever Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen J. Arts (Pon) Pensioencommunicatie start bij de werkgever Welke maatregelen kan de werkgever nemen om het pensioenbewustzijn

Nadere informatie

師傅領進門, 修行在個人 5/01/2016 ACCOUNT MANAGEMENT SYNTRA WEST. Jean-Paul ISEBAERT je docent WHAT ABOUT YOU????

師傅領進門, 修行在個人 5/01/2016 ACCOUNT MANAGEMENT SYNTRA WEST. Jean-Paul ISEBAERT je docent WHAT ABOUT YOU???? ACCOUNT MANAGEMENT SYNTRA WEST Je kiest voor verkoop. Je wil vakmanschap aanleren. Je neemt een optie op een leven van uitdagingen. Verkopen: een wereld vol opportuniteiten. Ofwel negeer je deze, ofwel

Nadere informatie

WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF?

WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF? VRAAG & AANBOD WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF? De vraag naar een product kan bepaald worden door: Ø Een toe of afname van de bevolking Ø Een toe of afname van het inkomen Ø Een toe of afname behoeften

Nadere informatie

Sparen voor je hartenwens

Sparen voor je hartenwens Sparen voor je hartenwens Woorden van deze les de periode de rente iets lenen aan iemand de overuren sparen bepaald carrière maken de optie het contract het inkomen Wat weet je al? Lees het woord. Kun

Nadere informatie

Sparen voor je hartenwens

Sparen voor je hartenwens Sparen voor je hartenwens Vooraf Strategie: Ophelderen van onduidelijkheden Clib:62 Woorden die aan de orde komen: de periode sparen het contract de rente bepaald het inkomen iets aan iemand lenen carrière

Nadere informatie

Vrouwen doen boodschappen, mannen aankopen Gezinspraak tijdens aankoopprocessen in families, maar rolpatronen traditioneel

Vrouwen doen boodschappen, mannen aankopen Gezinspraak tijdens aankoopprocessen in families, maar rolpatronen traditioneel Vrouwen doen boodschappen, mannen aankopen Gezinspraak tijdens aankoopprocessen in families, maar rolpatronen traditioneel Over gezinsaankopen wordt veel overleg gevoerd binnen families. Alle gezinsleden

Nadere informatie

JOB MARKETING. How to create a killer cv and cover letter. Jelle Verdoodt @Sportcareers

JOB MARKETING. How to create a killer cv and cover letter. Jelle Verdoodt @Sportcareers JOB MARKETING How to create a killer cv and cover letter Agenda 1. Voorstelling 2. Hoe past je cv en motivatiebrief in jullie zoektocht naar een job? 3. Hoe creëer je een killer cv? 4. Hoe zorg je dat

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie

Examen Burgerschap. Naam kandidaat : Kandidaatnummer : Examenplaats : Examendatum :

Examen Burgerschap. Naam kandidaat : Kandidaatnummer : Examenplaats : Examendatum : Examen Burgerschap Niveau Opgavenummer Examenduur : KSE1 : BS1(01) : 60 minuten Instructies Dit examen bevat 35 opdrachten. Vul in het onderstaande vak uw gegevens in. Kruis bij elke vraag het goede antwoord

Nadere informatie

opdrachten bij thema participatiesamenleving

opdrachten bij thema participatiesamenleving opdrachten bij thema participatiesamenleving Wie gaat straks de Tena-luier van jouw moeder vervangen? opwarmen en oriënteren Opdracht 1 Placemat 1 Vorm een viertal en zorg voor één blanco A4 tje. 2 Beantwoord

Nadere informatie

eca Manifest FNV Hor 2015

eca Manifest FNV Hor 2015 Manifest FNV Horeca 2015 Inleiding De arbeidsvoorwaarden in de horeca staan al tijden onder flinke druk. De verhoudingen tussen cao-partijen zijn verhard en verslechterd. Onderhandelingen lopen al jaren

Nadere informatie

Wegwijs in passend onderwijs: Waar heb je zelf invloed en waar worden beslissingen genomen?

Wegwijs in passend onderwijs: Waar heb je zelf invloed en waar worden beslissingen genomen? Wegwijs in passend onderwijs: Waar heb je zelf invloed en waar worden beslissingen genomen? Passend Onderwijs, waar kun jij met je vragen terecht? Met passend onderwijs komt er veel op je af. Soms komen

Nadere informatie

EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK

EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK INHOUD Over ons 1 Finance 2 Business support 3 Voorbereiding 4 De juiste indruk achterlaten 5 Het sollicitatiegesprek 7 Sollicitatievragen beantwoorden 8 OVER ONS Walters

Nadere informatie

2 Voortplanten met organen Bouw en werking van geslachtsorganen Werking van geslachtshormonen Afsluiting 31

2 Voortplanten met organen Bouw en werking van geslachtsorganen Werking van geslachtshormonen Afsluiting 31 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voortplanten van genen 9 1.1 Genetica 9 1.2 Kruisingen 13 1.3 Crossing-over en mutatie 16 1.4 Erfelijkheid en praktijk 17 1.5 Inteelt en inteeltdepressie 21 1.6 Afsluiting

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

Scenario en advies verslag

Scenario en advies verslag Scenario en advies verslag Advanced Business Creation Klas P4D4 8 juni 2012-06- 08 Mirthe van Gulik Luud van den Broek Pim van Hout Koen Molthoff Maarten Storms Koen Voogd Scenario Het kwadrant Aan de

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Introductie NMa, inkoopsamenwerking en bid-rigging

Introductie NMa, inkoopsamenwerking en bid-rigging Introductie NMa, inkoopsamenwerking en bid-rigging NEVI Zorgcongres Jeroen Braaksma & Marie-Louise Leijh-Smit Senior Inspecteurs, Directie Mededinging, Cluster Zorg Inhoud 1. Introductie NMa 2. Inkoopzijde

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 2

Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

Geld en Macht. Een inleiding in de politieke economie Prof.dr.Luigi van Leeuwen, Nijenrode, 20 maart 2010

Geld en Macht. Een inleiding in de politieke economie Prof.dr.Luigi van Leeuwen, Nijenrode, 20 maart 2010 Geld en Macht Een inleiding in de politieke economie Prof.dr.Luigi van Leeuwen, Nijenrode, 20 maart 2010 Wat is economie? Definitie van economie: Het gaat erom schaars aanwezige middelen zo aan te wenden,

Nadere informatie

Informatie voor werkgevers

Informatie voor werkgevers Informatie voor werkgevers Werk en Perspectief op de toekomst Werk en perspectief op de toekomst In uw organisatie is er geen plaats meer voor een of meer werknemers. Er is dan grote behoefte aan duidelijkheid.

Nadere informatie