For dummies: de economie van een land

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "For dummies: de economie van een land"

Transcriptie

1 H2 in het kort V4

2 For dummies: de economie van een land Consumenten Producenten De markt Bijvoorbeeld Goederenmarkt Arbeidsmarkt Vermogensmarkt Overheid 2

3 De economie: een groot rollenspel Vier algemene rollen die burgers ( jij en ik ) hebben 1 Consumenten 2 Producenten Werknemers 3 en werkgevers De markt Bijvoorbeeld Goederenmarkt Arbeidsmarkt Vermogensmarkt 4 Overheid Politici 3

4 Kennis is macht Of beter, in het rollenspel: informatie = macht Transactiekosten Asymmetrische informatie De kosten (tijd en geld) die gemaakt moeten worden om een contract tot stand te brengen De ene partij beschikt over meer of betere informatie dan de ander Bijvoorbeeld Tijd nodig voor het zoeken van de goedkoopste aanbieder van een vliegticket Kosten van een sollicitatieprocedure 4

5 Asymmetrische informatie #1: het sollicitatiegesprek Werknemer vs. werkgever Werknemer vs. Werkgever Ik denk Ik haalde altijd de boodschappen voor de lunch van het hele kantoor Ik zeg In mijn vorige baan heb ik veel ervaring opgedaan met leiding geven aan een groot team Ik zeg Ik bied je een fantastische baan als Junior Account Manager Ik denk Je moet de hele dag rekeningen inscannen en cijfers inkloppen in het systeem 5

6 Asymmetrische informatie #1: een huis kopen Consument vs. consument Koper vs. Verkoper Ik kan met gemak ,- lenen bij mijn bank Meer dan ,- kan ik mij echt niet veroorloven. Dit is mijn maximale bod. Mijn vraagprijs van ,- staat vast! Ik wil tegen elke redelijke prijs verkopen. Mijn vrouw wil scheiden, ik ben net ontslagen en ik heb al maanden dubbele hypotheeklasten 6

7 Asymmetrische informatie #1: politiek Politicus vs. consument Politicus vs. Consument Als zij de poort van Kamp Holland uitlopen, komen ze na 100 meter in een zwaar vuurgevecht terecht In Afghanistan zullen de Nederlandse militairen deelnemen aan een opbouwmissie. Jullie krijgen mijn stem bij de volgende verkiezingen! In het stemhokje maak ik mijn keuze 7

8 Individuele spelers verenigen zich 1. Consumenten om sterker te staan 2. Werknemers 3. Werkgevers 4. Politici 8

9 Individueel belang vs. groepsbelang Twee voorbeelden Afvalprobleem Europese Unie en Griekenland 9

10 Vragen en opdrachten 56.2 en , , 60.3a

11 Het spel nader bekeken 2x2 opbrengsten schema Wat doe je? TEGENSPELER Tegenspeler Zwart Rood Mogelijkheid #1 Je denkt dat je tegenstander rood gaat spelen Het beste dat je kunt doen, is zwart spelen JI Jij J Zwart 2, 2 10,0 Rood 0,10 8,8 Mogelijkheid #1 Je denkt dat je tegenstander zwart gaat spelen Het beste dat je kunt doen, is zwart spelen Conclusie: het beste dat je kunt doen, is zwart spelen 11

12 Geen samenwerking, zelfs als dat voor beiden meer oplevert (= prisoner s dilemma) Individueel belang vs. Collectief belang Altijd zwart spelen Allebei rood spelen levert Voor twee individuen levert dit 2 punten op Voor twee individuen levert dit 8 punten op Geen optimale uitkomst: de opbrengst had veel hoger kunnen zijn! 12

13 Het spel nader bekeken 2x2 opbrengsten schema Belangrijke begrippen TEGENSPELER Tegenspeler Zwart Rood Prisoner s dilemma: een spel dat laat zien waarom twee personen niet samenwerken, zelfs als dat voor beiden meer oplevert Niet-coöperatief spel: er is geen overleg tussen de spelers JI Jij J Zwart 2, 2 10,0 Rood 0,10 8,8 Dominante strategie: de strategie die voor een individuele speler altijd het beste is Nash-evenwicht: een situatie waarbij het voor geen enkele speler voordelig is om van de dominante strategie af te wijken, als de andere speler dat ook niet doet 13

14 Vele andere voorbeelden van deze dilemma s in het (economisch) leven Wapenwedlopen Kartels Prijzenoorlog Oplossing: vertrouwen! Maatschappelijk verantwoord ondernemen Exportsubsidies / importheffingen 14

15 Adam Smith: geen botsing tussen individuele en collectieve belangen Adam Smith en de theorie van de Invisible Hand Een onzichtbare hand stuurt het economisch leven Consumenten en producenten zullen hun individuele belangen behartigen zonder het belang van anderen te schaden Grondlegger van de economische wetenschap Individuele belangen en collectieve belangen zijn gelijk 15

16 In de praktijk hebben we echter regelmatig te maken met een Het klassiek prisoner s dilemma prisoner s dilemma 2x2 opbrengsten schema Twee mensen (A en B) worden gearresteerd voor een misdaad De politie heeft niet veel bewijs en wil de gevangenen laten bekennen De gevangen worden elk in een andere kamer gezet De politie biedt beide arrestanten hetzelfde aan Als A en B beide bekennen, krijgen ze allebei 5 jaar gevangenisstraf Als A en B beide zwijgen, krijgen ze allebei 1 jaar Als A bekent en B niet, gaat A vrijuit en krijgt B 20 jaar cel Als B bekent en A niet, gaat B vrijuit en krijgt A 20 jaar cel JIJ A TEGENSPELER B Zwijgen Bekennen Zwijgen -1, -1-20, 0 Bekennen 0, -20-5, -5 16

17 Opbrengstentabel: cola markt Reclame Coca cola en Pepsi Pepsi COCA COLA Geen reclame Wel reclame Geen reclame Wel reclame 100, , 25 25, , Als beiden geen reclame maken, verdienen beiden producenten 100 Als pepsi wel reclame maakt, gaan haar verdiensten omhoog ten koste van die van coca cola en andersom. Als Pepsi en coca cola investeren in reclame kost dat 25. Hierdoor stijgt de opbrengsten met 75 ten koste van de concurrent. 2. Vul in de opbrengstentabel verder in

18 Speltheorie (Game Theory) 18

19 Vragen en opdrachten 19

1.1 Elke generatie kiest opnieuw

1.1 Elke generatie kiest opnieuw 1.1 Elke generatie kiest opnieuw Op elk moment in je leven moet je keuzes maken: De keuze naar welke middelbare school je gaat; De keuze waar je op vakantie gaat; De keuze waar je gaat wonen als je het

Nadere informatie

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Voor leerling en docent Het gevangenenprobleem Moet je horen, zegt Corine, Twee studenten bekennen schuld. Ze laat de krantenkop aan Bart zien. Wat hebben ze

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Speltheorie

Onderneming en omgeving - Speltheorie Onderneming en omgeving - Speltheorie 1 Inleiding... 1 2 Het oplossen van een standaard tweepersonenspel... 1 3 Twee aanbieders van bronwater... 3 4 Links of rechts rijden... 5 5 Free rider gedrag... 6

Nadere informatie

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl Nascholing Economie: Speltheorie Jeroen Hinloopen (UvA) Programma Inleiding: De drie vernieuwingen in het economie examenprogramma Deel 1: 10.00 10.45 Wat is speltheorie en wanneer is het gebruik zinvol?

Nadere informatie

UIT speltheorie

UIT speltheorie Speltheorie. Wat is de speltheorie (gametheorie). De speltheorie beschouwt situaties in de echte wereld waarin twee (of meerdere) partijen aan elkaar verbonden zijn via hun acties. Als de ene partij een

Nadere informatie

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen 4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen Vb. werknemers en werkgevers CAO-onderhandelingen via vakbonden Stel: vakbond van werknemers eist arbeidstijdverkorting van 4 uur per week; van 40 uur

Nadere informatie

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen Gevangenenprobleem Samenwerken en onderhandelen 10 20 30 40 50 60 HAVO VWO Dit experiment illustreert het gevangenenprobleem door middel van een kaartspel in groepjes van twee. In iedere ronde kiezen deelnemers

Nadere informatie

Modellen en Simulatie Speltheorie

Modellen en Simulatie Speltheorie Utrecht, 20 juni 2012 Modellen en Simulatie Speltheorie Gerard Sleijpen Department of Mathematics http://www.staff.science.uu.nl/ sleij101/ Program Optimaliseren Nul-som matrix spel Spel strategie Gemengde

Nadere informatie

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8)

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8) pdf08 SPELTHEORIE GEVANGENENDILEMMA Het gevangenendilemma of prisoners dilemma is een spelvorm waarbij er 2 spelers zijn die allebei kiezen uit 2 acties: {zwijgen} of {bekennen}. Het gevangenendilemma

Nadere informatie

Eindwerk Speltheorie

Eindwerk Speltheorie Eindwerk Speltheorie Ben Hermans 2011-2012 1 Speltheorie 1.1 Wat is speltheorie? Speltheorie is een tak van de wiskunde die zogenaamde spellen analyseert. Een spel beperkt zich hierbij niet tot een vrijetijdsbesteding

Nadere informatie

2 Economie als rollenspel

2 Economie als rollenspel 2 Economie als rollenspel 2. Restaurantbezoek In een klas van een school zijn ook verscheidene rollen. Noem er minstens drie. De rol van de docent en de rol van de leerlingen. Als er een klassenvertegenwoordiger

Nadere informatie

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Lesvoorbeeld 1 Fokke en Sukke Fokke en Sukke wonen in Almere, waar zij al jaren op Koninginnedag

Nadere informatie

Wie krijgt de winst? -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?-

Wie krijgt de winst? -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?- -Lesbrief bij de poster Wie krijgt de winst?- Inleiding Of je nu de fabrikant bent van computerchips, een touroperator voor wereldreizen, een adviesbureau voor de bouw of een mangoboer, één ding is zeker:

Nadere informatie

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk http://www.edusom.nl Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Les 11. Herhaling Inleiding Deze les is een herhalingsles van de vier gesprekken van les 7 tot en met 10. Wat leert u in deze les? Vragen

Nadere informatie

SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES

SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES E-blog SOLLICITATIEGESPREK? GEBRUIK DEZE 30 HANDIGE ZINNETJES In loopbaan De voorbereiding op het sollicitatiegesprek is het halve werk. Helemaal als je weet welke vragen er op je afgevuurd worden tijdens

Nadere informatie

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE In totaal zijn er voor dit onderdeel 100 punten te behalen. Per onderdeel wordt in kleur aangegeven hoeveel punten je er voor kunt krijgen: 1 punt, 2 punten of 3 punten. 1.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Elke dag nemen mensen talrijke beslissingen. Belangrijk voor het maken van keuzen is dat men weet wat de gevolgen van de verschillende mogelijkheden zijn. Het verzamelen

Nadere informatie

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk

Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Herhalingsles van het thema Op zoek naar werk Lesbrief 11. Herhaling Inleiding Deze les is een herhalingsles van de vier gesprekken van het thema. Wat leert u in deze les? Vragen naar werk. Je voorstellen.

Nadere informatie

KansRijker Portfolio. Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer:

KansRijker Portfolio. Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer: KansRijker Portfolio Naam: Adres: Woonplaats: Telefoonnummer: 1 Inhoudsopgave KANSRIJKER Stap 1 Ken je wensen en talenten Je persoonlijk profiel Stap 2 Vind die baan! Je netwerkplan Je gespreksplan voor

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie

Economie Elementaire economie 3 VWO

Economie Elementaire economie 3 VWO Economie Elementaire economie 3 VWO Les 13 Introductie overheid Ontwerp power point: Henk Douna docent: Jeannette de Beus De komende weken: de overheid Consumenten De markt Producenten Bijvoorbeeld Goederenmarkt

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

5.2 Wie is er werkloos?

5.2 Wie is er werkloos? 5.2 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

5.1 Wie is er werkloos?

5.1 Wie is er werkloos? 5.1 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2010 tijdvak tijdv 1 woensdag 26 mei 9.00-10.30 uur economie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 5. Inhoud

Inhoud. Voorwoord 5. Inhoud Inhoud Voorwoord 5 1 Handel draait om geld 9 1.1 Wat is handel? 9 1.2 Handel in de praktijk 10 1.3 Goederen- en geldstroom 13 1.4 Groot - en kleinhandel 15 1.5 Ketenbeheersing 17 1.6 Afsluiting 19 2 Banen

Nadere informatie

Economie Pincode klas 4 vmbo-gt 6 e editie Samenvatting Hoofdstuk 3: We gaan voor de winst Exameneenheid: Arbeid en productie

Economie Pincode klas 4 vmbo-gt 6 e editie Samenvatting Hoofdstuk 3: We gaan voor de winst Exameneenheid: Arbeid en productie 3.1 Wat zijn de kosten? Toegevoegde = extra waarde die ontstaat door de bewerking van een product waarde Toegevoegde waarde = verkoopwaarde inkoopwaarde Productiefactoren = productiemiddelen die een producent

Nadere informatie

Q1 Wat is uw leeftijd?

Q1 Wat is uw leeftijd? Q1 Wat is uw leeftijd? Beantwoord: 7.034 Overgeslagen: 60 10 8 6 4 Jonger dan 50 jaar 50-59 jaar 60-69 jaar 70-79 jaar 80 jaar of ouder Jonger dan 50 jaar 50-59 jaar 60-69 jaar 70-79 jaar 80 jaar of ouder

Nadere informatie

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal SPELTHEORIE Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal 1 e uitgave Freudenthal 1 Instituut Inhoudsopgave Voorwoord p. 3 Inleiding p. 4 1. Speltheorie p. 5 Wat is speltheorie? p. 5 Basiselementen p. 9 2.

Nadere informatie

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e?

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? 07-06-2012 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 mei tot 7 juni 2012, deden 2452 jongeren mee. Hiervan zijn 520 jongeren 16 of 17 jaar. De uitslag

Nadere informatie

De loopbaanchecklist

De loopbaanchecklist De loopbaanchecklist Met deze checklist ga je voor je zelf na hoe het gesteld is met de manier waarop je jouw loopbaan stuurt. Bij het beantwoorden van de vragen gaat het niet direct om andere banen, je

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Speltheorie in de computerwetenschappen Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Mezelf Licentiaat Wiskunde (Gent) Doctor in de Fysica (Leuven)

Nadere informatie

OF TIJDENS HET INVULLEN VAN JE LOGBOEK

OF TIJDENS HET INVULLEN VAN JE LOGBOEK Doelstellingen De leerling kan: 1. aangeven in welke situaties spanning kan ontstaan tussen het eigen belang en het gezamenlijke belang; 2. aantonen dat in deze situaties de bovengenoemde spanning zowel

Nadere informatie

JOB MARKETING. How to create a killer cv and cover letter. Jelle Verdoodt @Sportcareers

JOB MARKETING. How to create a killer cv and cover letter. Jelle Verdoodt @Sportcareers JOB MARKETING How to create a killer cv and cover letter Agenda 1. Voorstelling 2. Hoe past je cv en motivatiebrief in jullie zoektocht naar een job? 3. Hoe creëer je een killer cv? 4. Hoe zorg je dat

Nadere informatie

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw)

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw) Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Linda le Grand ; Linda le Grand 30 augustus 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/33393 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 30. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden uit les 27, 28 en 29. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van:

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 In 1848 werd de grondwet in Nederland veranderd. Dit had gevolgen voor de machtsverhouding tussen

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 1 Nog niet zo lang geleden had je als boer te maken met een melkquotum. Een melkquotum betekent dat je een maximale hoeveelheid

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

Funding & value capturing:

Funding & value capturing: Funding & value capturing: Innovatieve instrumenten voor de finance & governance van knooppuntontwikkeling Dr. Sander Lenferink Institute for Management Research 28 maart 2014 Achtergrond: Value capturing

Nadere informatie

WORKSHOP SPONSORWERVING

WORKSHOP SPONSORWERVING WORKSHOP SPONSORWERVING Een overzicht van de belangrijkste lessen uit de presentatie van Danny de Graaf op het TT Circuit van Assen op 20 november 2013 WAAROM SPONSOREN BEDRIJVEN? Het doel van bedrijven

Nadere informatie

Hoe groot is het marktaandeel van onderneming B? Vul een geheel getal in (zonder decimalen).

Hoe groot is het marktaandeel van onderneming B? Vul een geheel getal in (zonder decimalen). Basiskennis Ondernemerschap Correctiemodel Vraag 1 Toetsterm 1.1 - Beheersingsniveau: B - Aantal punten: 1 In Alkmaar wordt elke vrijdag een kaasmarkt gehouden. De kazen worden aangeleverd door de producenten

Nadere informatie

Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie

Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie Werkblad talentenjacht - kwaliteitenreflectie Doel: Je verzamelt informatie over jouw talenten door het inzetten van jouw netwerk. a. Kies drie personen uit jouw netwerkcirkel, verdeeld over thuis (familie),

Nadere informatie

Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn.

Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn. Basiskennis Ondernemerschap Voorbeeldexamen Belangrijke informatie Deze examenopgaven bestaan uit 7 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn. Dit voorbeeldexamen bestaat

Nadere informatie

EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK

EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK EEN SUCCESVOL SOLLICITATIEGESPREK INHOUD Over ons 1 Finance 2 Business support 3 Voorbereiding 4 De juiste indruk achterlaten 5 Het sollicitatiegesprek 7 Sollicitatievragen beantwoorden 8 OVER ONS Walters

Nadere informatie

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt Module 11 Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment Spelregels Formeer een tweedehands automarkt De klas bestaat uit 2 groepen: Bezitters van tweedehands auto s Auto kopers 1 Instructies voor eigenaren

Nadere informatie

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst 4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst De arbeidsvoorwaarden van veel werknemers zijn vastgelegd in een collectieve arbeidsovereenkomst. Dit is een overeenkomst die per bedrijf of bedrijfstak wordt afgesloten

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Spel en logica van interactie

Spel en logica van interactie Logica in actie H O O F D S T U K 8 Spel en logica van interactie Spelen zijn een typisch menselijke activiteit, lopend vanaf kaartspelen of voetbal tot spelpatronen in algemeen economisch en sociaal gedrag.

Nadere informatie

U leert in deze les "om raad vragen". Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies.

U leert in deze les om raad vragen. Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies. OM RAAD VRAGEN les 3 spreken inleiding en doel U leert in deze les "om raad vragen". Als u niet weet wat u moet doen, kunt u iemand om raad vragen. U vraagt of iemand u kan helpen met advies. Het is belangrijk

Nadere informatie

Lesbrief Markt en Overheid 3 e druk

Lesbrief Markt en Overheid 3 e druk Hoofdstuk 1. 1.17 1.18 1.19 1.20 D C B B De telefoniemarkt 1.21 a. Het zijn kosten die toenemen bij toename van de productie en afnemen bij afname van de productie. b. Grondstofkosten: 2,5 6 = 15. Loonkosten:

Nadere informatie

Toekomst sociale zekerheid

Toekomst sociale zekerheid Toekomst sociale zekerheid Peter van Lieshout Utrecht 11 juni 2017 Nieuwe economie Grote woorden WEF: Vierde industriële revolutie Hannover: Industrie 4.0 Robot-debat Airport economics Hoezo vierde revolutie?

Nadere informatie

Introductie Serious Gaming

Introductie Serious Gaming Introductie Serious Gaming Programma Introductie: de kracht van games Prijzenoorlog Serious Gaming: de theorie Spelbundel klaslokaalexperimenten Zelf ervaren 2 Eind 2010: 72 miljoen actieve spelers Groter

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Ik verlaat de school wat nu?

Ik verlaat de school wat nu? Ik verlaat de school wat nu? Je hebt geen werk? Schrijf je in bij de VDAB: Hoe? Via de website www.vdab.be Via het gratis nummer 0800/ 30 700 Via een kantoor in de buurt Wanneer? Voor 1 augustus Als je

Nadere informatie

Over het EenVandaag Opiniepanel. Over het onderzoek

Over het EenVandaag Opiniepanel. Over het onderzoek 26 februari 2015 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen onder

Nadere informatie

Internetopdracht huren of kopen?

Internetopdracht huren of kopen? Internetopdracht huren of kopen? Voor deze opdracht heb je Internet nodig. Zet je antwoorden in een word document, Sla je werk (regelmatig) op. Veel mensen moeten minstens één keer in hun leven een keuze

Nadere informatie

Sparen voor je hartenwens

Sparen voor je hartenwens Sparen voor je hartenwens Woorden van deze les de periode de rente iets lenen aan iemand de overuren sparen bepaald carrière maken de optie het contract het inkomen Wat weet je al? Lees het woord. Kun

Nadere informatie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 11: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Voorblad Wat is geld?

Voorblad Wat is geld? Voorblad Wat is geld? Je hebt de test op de website van Nibud gedaan: http://service.nibud.nl/geldtypetest/ Welk geldtype ben je? Vind je dit zelf ook? Motiveer je antwoord. Beantwoord de volgende vragen

Nadere informatie

Lesbrief Markt en Overheid 2 e druk

Lesbrief Markt en Overheid 2 e druk Hoofdstuk 1. 1.15 1.16 1.17 1.18 D C B B De telefoniemarkt 1.19 a. TO = 2q. b. TK = 1,50q + 75.000. c. TO = TK 2q = 1,50q + 75.000 0,50q = 75.000. De break-evenafzet is 75.000/0,5 = 150.000 pennen. d.

Nadere informatie

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012 Module 9 Concept: Samenwerken en Onderhandelen Speltheorie Voorjaar 2012 Inhoud Blz. 1. Introductie oligopolie 5 2. Een homogeen duopolie dicht bij huis 9 3. Introductie speltheorie 12 4. Dynamische spelen

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Les 30. Herhaling thema Wat leert u in deze les? De woorden uit les 27, 28 en 29. Informatie vragen bij een instelling. Veel succes! Deze

Nadere informatie

Lesbrief Kopen en Werken 2 e druk Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. b. Bovenbouwleerlingen.

Lesbrief Kopen en Werken 2 e druk Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. b. Bovenbouwleerlingen. Hoofdstuk 8 Markten 8.1 a. Aisha en Marije. Bovenbouwleerlingen. 8.2 a. Schoonmaakbedrijven, glazenwassers, mobiele telefoonaanbieders, advocaten, enzovoort. Vuilophaaldienst, politie, openbaar vervoer,

Nadere informatie

Help! Verzuim voorkomen

Help! Verzuim voorkomen TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. Help! Verzuim voorkomen Een leidraad voor werkoverleg met medewerkers over verzuim Deze publicatie is

Nadere informatie

Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie

Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie Naar een totaalaanpak; denkmodel ter bespreking in de discussiegroep Pensioen Communicatie van de KPS Hoevelaken, 12 februari 2008 Deelnemers gaan in

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Lesbrief Kopen en werken

Hoofdstuk 1. Lesbrief Kopen en werken Hoofdstuk 1 arbeid budgetlijn categoriale huishouden kapitaal kapitaalgoederen loonquote natuur ondernemerschap overdrachtsinkomens overig-inkomensquote participatiegraad primair inkomen productiefactoren

Nadere informatie

PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF

PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF PENSIOEN DRIEKLANK COLLECTIEF november 2013 Zeeland West-Brabant Zuid-Holland In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners hebben ook zo n document.

Nadere informatie

1.1 Ik weet precies hoe ik verzekerd ben

1.1 Ik weet precies hoe ik verzekerd ben Verzekeringen In hoeverre ben je het (on)eens met de volgende stellingen? 7 6 1.1 Ik weet precies hoe ik verzekerd ben 57% (n=535) 5 4 3 14% 1 Zeer mee eens Mee eens Neutraal Mee Zeer mee Zeer mee Ja,dat

Nadere informatie

Katern 2 Markten en welvaart

Katern 2 Markten en welvaart Katern 2 Markten en welvaart Begrippen budgetlijn = deze lijn geeft de verschillende mogelijkheden van geld uitgeven voor een consument weer ceteris paribus vraaglijn = het verband tussen de prijs en de

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze

Let op! In dit document beschrijven we wat we normaal gesproken doen en wat de gemiddelde prijs is van deze diensten. Deze DVD pensioen Verzekeringen - ZAKELIJK RISICOBEHEER - Hypotheken - pensioenplanning In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners hebben ook zo

Nadere informatie

PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES

PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES PENSIOEN VERZEKERINGEN - ZAKELIJK RISICOBEHEER - HYPOTHEKEN - PENSIOENADVIES WWW.TAYLORMATES.NL In dit document staat wat wij voor u kunnen doen. En hoeveel dat kost. Andere financiële dienstverleners

Nadere informatie

Datum eerste inleg: 1 januari 1992 3.600,- per jaar steeds op 1 januari Uitbetaling eindbedrag: 31 december 2011

Datum eerste inleg: 1 januari 1992 3.600,- per jaar steeds op 1 januari Uitbetaling eindbedrag: 31 december 2011 Informatiebron 1 Beleggingsovereenkomst Regendrop 13 2435 RD Rookbaai Rookbaai, 1 november 1991 Geachte heer Traaghand, Naar aanleiding van uw verzoek om informatie over ons beleggingsproduct kunnen wij

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

De drijfveren zijn ontwikkeld en aangeleverd door Coert-Jan Tomassen van CJT for Sales: Coert-Jan Tomassen info@cjtforsales.com www.cjtforsales.

De drijfveren zijn ontwikkeld en aangeleverd door Coert-Jan Tomassen van CJT for Sales: Coert-Jan Tomassen info@cjtforsales.com www.cjtforsales. Drijfveren Tool 1.0 Carolien van Herrikhuyzen www.cforcycling.nl www.cforcycling.com carolien@cforcycling.nl Om wat handvaten te hebben voor een gesprek met ons begeleidingsteam bij het formuleren van

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Selectie-instrument HARRIE

Selectie-instrument HARRIE Selectie-instrument HARRIE 1 Inleiding Voor u ligt het selectie-instrument HARRIE ; een vragenlijst die u als collega van een medewerker met autisme kan invullen om voor uzelf inzichtelijk te maken of

Nadere informatie

PTA maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) BBL - Kijkduin / Statenkwartier - cohort 2013-2014-2015

PTA maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) BBL - Kijkduin / Statenkwartier - cohort 2013-2014-2015 Maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) kent slechts een schoolexamen. A. Schoolexamen derde leerjaar, schooljaar 2013-2014 1 SE I Hoofdstuk 2 Jongeren 301B ML1/K/2 presentatie en PPP in groepjes van

Nadere informatie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 3 januari 2015 Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis

Nadere informatie

TOETS NT2-1 schrijven. Goed voorbereid slagen. voor het staatsexamen NT2 programma 1. Opgavenboekje nr. 1 SCHRIJVEN. niveau B1. tijdsduur: 120 minuten

TOETS NT2-1 schrijven. Goed voorbereid slagen. voor het staatsexamen NT2 programma 1. Opgavenboekje nr. 1 SCHRIJVEN. niveau B1. tijdsduur: 120 minuten Goed voorbereid slagen voor het staatsexamen NT2 programma 1 Opgavenboekje nr. 1 SCHRIJVEN niveau B1 tijdsduur: 120 minuten Deel 1: Zinnen afmaken 15 opdrachten Maak de zinnen af: 1. Het is in de vakantie

Nadere informatie

uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers

uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers uw werk is onze zorg WerkZekerplan: nieuw werk en zekerheid Informatie voor werkgevers WerkZekerplan Voor nieuw werk en zekerheid In uw organisatie dreigt overtolligheid of ontslag voor een of meer werknemers.

Nadere informatie

Hé jij, word eens tevreden!

Hé jij, word eens tevreden! Héjij,wordeenstevreden! of hoemedewerkerstevredenheid eninternecommunicatiezichverhouden. Auteur :LiesbethDolman(student424868,CD3A) Datum :donderdag25oktober2007 Minor :Internecommunicatiebijveranderingen

Nadere informatie

LOOPBAANVAARDIGHEID LOOPBAANLEREN HOOFDSTUK 1

LOOPBAANVAARDIGHEID LOOPBAANLEREN HOOFDSTUK 1 LPBAANVAARDIGHEID LPBAANLEREN HFDSTUK 1 Loopbaanvaardigheid Alle ogen zijn gericht op je reisdoel: het diploma van de opleiding die je volgt. Dat diploma bewijst straks dat jij je beginnend beroepsbeoefenaar

Nadere informatie

Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING.

Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING. Voorbeeld van mensen die een tweedehands wagen wensen aan te kopen die ouder is dan 2 jaar met een lening bij ING. Bij deze data moeten we het 1 en ander uitleggen. Jouw geld dat je hebt ontvangen, maakt

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Allianties en speltheorie

Allianties en speltheorie Allianties en speltheorie Presentatie Zeist Annelies de Ridder Agenda 1. Inleiding 2. Een ander perspectief: de Speltheorie 3. Inzoomen op opportunistisch gedrag 4. Vragen 2 1: Inleiding: profilering Promotieonderzoek:

Nadere informatie

Advanced Econometric Marketing Models. Dennis Fok

Advanced Econometric Marketing Models. Dennis Fok Advanced Econometric Marketing Models Geavanceerde econometrische marketing modellen Dennis Fok 6 november 2003 Prijzenoorlog tussen supermarkten.. pak 900 gr am pak 1 liter pak à 8 r ollen pak blik 400

Nadere informatie

De ijnmanager. Cartoons september 2012. Luc Timmers

De ijnmanager. Cartoons september 2012. Luc Timmers De ijnmanager Cartoons september 2012 Luc Timmers Alle cartoons mogen gratis gekopieerd en verspreid worden Gratis? Jazeker! Tegenprestatie? De Lijnmanager Gratis is voor bijna niks Volg @Delijnmanager

Nadere informatie

Koopgedrag vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Koopgedrag vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 July 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62154 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie